Skip to content
Study guide

SISWATI

Grade 12 Siswati study guide, 112 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: SiswatiGrade 12112 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
survives . . 10-12 LS WAI ( ly ~ w Umlalati wekufundzisa nekubhala Lokucanjiwe, tindzaba kanye nematheksthi Lendlulisa imibiko xX Lulwimi lwasekhaya xX Lulwimi |wekucala lwekwengeta x Lulwimi Iwesibili |wekwengeta REPUBLIC OF SOUTH AFRICA " + basic education 28 NATIONAL a Figps)) Deoarment Second Chance 2030 Bg EDUCATION woza | SAFE ( Basie Education Ss Aatri Support Programme D Pp Fd COLLABORATION ETD, Pe ae cA IMATRICS ae ee on
UMLALATI WEKUTIFUNDZELA KUBHALA IMIBHALO YEKUTICAMBELA: TINDZABA KANYE NEMATHEKSTHIEMIBHALOMBIKO SISWATI EMABANGA 10 – 12 LUHLOLO LWELIPHEPHALESITSATFU LULWIMI LWASEKHAYA LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
ACKNOWLEDGEMENTS Umlalati Team Senior Project Leader Ms C Weston Production co-ordinators: B. Monyaki, B. Ras, M. Phonela, M. Nemata ngari Authors: VC Shongwe, CG Nkosi, GM Ngomane, BE Nkosi, TP Tshabalala, T R Ntuli, NF Maseko Onsite writers’ workshop support: J. Mphidi, V. Magelegeda, R. Maboye, N. Malope, Mothapo K LIKHASI LALOKUCUKETFWE 1 SENDVULELO Mfundzi welibanga lelishumi nakubili Indlela yekusebentisa lenkhombandlela Tihlomiso letisikhombisa tekufundzela luhlolo Lokulindzeleke kutsi ukwente ngelusuku lweluhlolo Sibutsetelo seLiphepha Lesitsatfu, Lulwimi Lwasekhaya: Luhlolo lwemibhalo yekuticambela (Tinhlobo temibuto) Lokulindzelwe bahloli beliphepha kuwe mhlolwa (Emazinga ebulukhuni betindzaba nematheksthi emibhalombiko) Inhloso Kubhala nekwetfula 2
SIGABA A: TINDZABA SENDLALELO SESIMO NEBUDZE BEMATHEKSTHI EKUTICAMBELA KUWO ONKHE EMAZINGA ELULWIMI (HL, FAL, SAL) 1. KUBHALA INDZABA: 16 1.1 SAKHIWO SENDZABA 16 1.2 KUHLELA KUBHALA INDZABA 17 2. TINHLOBO TETINDZABA 18 2.1 INDZABA LELANDZISAKO 18 2.1.1 TIMPHAWU TENDZABA LELANDZISAKO 18 2.1.2 IMISEBENTI YENDZABA LELANDZISAKO: TIVIVINYE 20 2.2 INDZABA LECHAZAKO 20 2.2.1 TIMPHAWU TENDZABA LECHAZAKO 20 2.3 INDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI 22 2.3.1 TIMPHAWU TENDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI 22 2.3.2 IMISEBENTI YENDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI: TIVIVINYE 23 2.4 INDZABA LENHLANGOTSIMBILI 24 2.4.1 TIMPHAWU TENDZABA LENHLANGOTSIMBILI. 24 2.4.2 IMISEBENTI YENDZABA LENHLANGOTSIMBILI: TIVIVINYE 26 2.5 INDZABA LEHLANGOTSILUNYE 26 2.5.1 TIMPHAWU TENDZABA LEHLANGOTSILUNYE 26 2.5.2 UMSEBENTI WENDZABA LEHLANGOTSILUNYE: TIVIVINYE 27 3 INDZABA LEPHATSELENE NEKUHUNYUSHWA KWEMATHEKSTHI 28 ETIBONWA (HL NEFAL KUPHELA) 3.1 TIMPHAWU TENDZABA LEPHATSELENE NEMATHEKSTHI 28 ETIBONWA (SITFOMBE/UMDVWEBO) 3.2 UMSEBENTI WENDZABA LEPHATSELENE NESIBONWA: TIVIVINYE 30 SIGABA B: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LULWIMI LWASEKHAYA (HL) SENDLALELO 4. IMIBHALOMBIKO LEMIDZE 44 4.1 INCWADZI YEBUNGANI 45 4.1.1 TIMPHAWU TENCWADZI YEBUNGANI: 45 4.1.2 UMSEBENTI WENCWADZI YEBUNGANI: TIVIVINYE 47 4.2 KUBHALA INCWADZI YEMTSETFO/ LEHLELEKILE 47 4.2.1 TIMPHAWU TENCWADZI TEMTSETFO 48 4.2.2 IMISEBENTI YENCWADZI YEMTSETFO: TIVIVINYE 52 4.3 I-IMEYILI 53 3
4.3.1 TIMPHAWU TE- IMEYILI 53 4.3.2 IMISEBENTI YE-IMEYILI: TIVIVINYE 57 4.4 UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: 58 4.4.1 TIMPHAWU UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: 58 4.4.2 IMISEBENTI YEMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: 61 TIVIVINYE 4.5 MLANDVOMUFI 62 4.5.1 TIMPHAWU TEMLANDVOMUFI. 62 4.5.2 UMSEBENTI WEMLANDVOMUFI: TIVIVINYE 63 4.6 I- AJENDA NEMAMINITHI EMHLANGANO 64 4.6.1 TIMPHAWU TELUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO 64 4.6.2 UMSEBENTI WELUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO: 66 TIVIVINYE 4.7 I-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA 67 4.7.1 TIMPHAWU TE-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA 67 4.7.2 UMSEBENTI WE-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA: TIVIVINYE 68 4.8 I-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU 70 4.8.1 TIMPHAWU TE-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU 70 4.8.2 UMSEBENTI WE-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU: TIVIVINYE 72 4.9 SIHLATIYWA (IRIVYU) 73 4.9.1 TIMPHAWU TESIHLATIYWA 73 4.9.2 UMSEBENTI WESIHLATIYWA: TIVIVINYE 74 4.10 UMBIKO LOHLELEKILE 75 4.10.1 TIMPHAWU TEMBIKO 75 4.10.2 UMSEBENTI WEMBIKO: TIVIVINYE 77 4.11 INKHULUMO LEHLELEKILE 77 4.11.1 TIMPHAWU TENKHULUMO 77 4.11.2 UMSEBENTI WENKHULUMO LEHLELEKILE: TIVIVINYE 79 4.12 INKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO 79 4.12.1 TIMPHAWU 79 TENKHULUMISWANO/TENKHULUMOMPHENDVULWANO 4.12.2 UMSEBENTI WENKHULUMISWANO/ 80 INKHULUMOMPHENDVULWANO 4.13 INKHULUMOLUPHENYO/ I-INTHAVYU LEBHALWAKO 81 4.13.1 TIMPHAWU TENKHULUMOLUHLOLO 81 4.13.2 UMSEBENTI WENKHULUMOLUHLOLO/ 82 INKHULUMOLUPHENYO 4
4.15 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE 85 WELULWIMI LWASEKHAYA [25 EMAMAKI] 4.16 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE 87 WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [25 EMAMAKI] SIGABA C: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO 5. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA LENTELWE LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA (FAL) NELULWIMI LWESIBILI 91 LWEKWENGETA (SAL) 5.1 IDAYARI / LIBHUKUMALANGA-ONKHE 91 5.1.1 TIMPHAWU TELIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE 91 5.1.2 UMSEBENTI WELIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE 93 5.2 SIKHANGISI 94 5.2.1 TIMPHAWU TESIKHANGISI 94 5.3 IPHOSTHA 96 5.3.1 TIMPHAWU TESIKHANGISO 96 5.3.2 IMISEBENTI YEPHOSTA 97 5.4 IFLAYA 97 5.4.1 TIMPHAWU TEFLAYA 97 5.4.2 IMISEBENTI YEFLAYA 98 5.5 TICONDZISO 99 5.5.1 TIMPHAWU TETICONDZISO 99 5.5.2 IMISEBENTI YETICONDZISO 100 5.6 TINKHOMBANDLELA 100 5.6.1 TIMPHAWU TETINKHOMBANDLELA 100 5.6.2 IMISEBENTI WETINKHOMBANDLELA 101 5.7 LIKHADI LESIMEMO 102 5.7.1 TIMPHAWU TELIKHADISIMEMO 102 5.7.2 IMISEBENTI WELIKHADISIMEMO 103 5.8 UMBIKOSELULA (SMS) 104 5.8.1 TIMPHAWU TEMBIKOSELULA: 104 5.8.2 IMISEBENTI YEMBIKOSELULA 105 6. EMARUBHRIKI EKUHLOLA 106 6.1 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMFISHA 106 WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [20 EMAMAKI] 6.2 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LEMIDZE 108 NALEMIFISHA YELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA [20 EMAMAKI] 7. ACKNOWLEDGEMENTS 110 5
MFUNDZI WELIBANGA LELISHUMI NAKUBILI Mfundzi welibanga lelishumi nakubili, lenkhombandlela ikusita kutsi utilungiselele kahle luhlolo lwekuphela kwemnyaka welibanga le-12 esifundvweni seSiswati Lulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala Lekwengeta neLulwimi Lwesibili Lekwengeta Iutawenta kutsi ubhale ngekutetsemba futsi kuphumelele emaphupho netifiso takho. Kuloluhlolo lweSiswati Lulwimi Lwasekhaya, emaphepha labhalwako matsatfu. Lenkhombandlela igcile ephepheni lelilandzelako: • Liphepha lesitsatfu lelicuketse tindzaba nemibhalombiko. INDLELA YEKUSETJENTISWA KWALENKHOMBANDLELA • Fundza umlayeto locondziswe kuwe mfundzi welibanga le-12. • Fundzisisa tihlomiso tekulungiselela luhlolo. • Caphela lokumele ukwente ngelusuku lweluhlolo. • Fundzisisa sibutsetelo seliphepha lesitsatfu lotawuhlangana nalo ngelusuku lweluhlolo. • Fundzisisa indlela yekukhetsa imibuto esigabeni A nakusigaba B, letakusita kutsi ukhetse imibuto ngalokufanele ngelusuku lweluhlolo. • Kunetibonelo temibuto yetindzaba nemibhalombiko letihambisana netimphendvulo. • Buka indlela lekwabiwa ngayo emamaki etindzaba nemibhalombiko letfolakala kusichibiyelo lesisekugcineni kwalenkhombandlela. TIHLOMISO TEKULUNGISELELA LUHLOLO • Hlukanisa umsebenti wakho ngetigatjana lotawukhona kubukana nato. Loku kutawusita ingcondvo yakho kutsi inamatsele kuloko lokufundzako. • Hlela sikhatsi sakho. • Kuhlela sikhatsi sakho kufanele kufanane kuto tonkhe tifundvo. • Lungisa tonkhe tinsita takho tekulungiselela luhlolo. Sibonelo: ipeni, ipeniseli, liphepha kanye nelibhodlela lemanti ekunatsa. • Tetsembe ngobe loko kutawusita ingcondvo yakho kutsi igcine lwati. • Loko lokufundzile, kufundzise lomunye kute ukwati kutibona kutsi lolwati sewunalo. • Lokungenani tinike sikhatsi lesanele sekuphumula, udle kudla lokunemphilo bese unatsa emanti lamanyenti. 6
LOKULINDZELEKE KUTSI UKWENTE NGELUSUKU LWELUHLOLO • Yenta siciniseko sekutsi uta nepeni lebhalako, ipeniseli leloliwe, iraba, irula kanye nemshini wekulola ipeniseli. • Ciniseka kutsi uphetse matisi wakho neliphepha lelikunika lilungelo lekubhala luhlolo lolucuketse tikhatsi nemalanga lotawubhala ngawo tifundvo. • Lokungenani fika egunjini lekubhala kusasele li-awa ngembikwekucala kweluhlolo. • Tikhulule endlini lencane ngembikwekungena egunjini lekubhalela. • Ungacitsi sikhatsi lesibalulekile ngekuya endlini lencane sekucale luhlolo nobe emkhatsini weluhlolo. • Fundzisisa ticondziso ngembikwekubhala. • Hlahlela umbuto kucinisekisa kutsi uvisisa kahle loko lokubutwako. • Cikelela kulawulwa kahle kwesikhatsi sakho. • Buka kwabiwa kwemamaki utewukhona kunika imphendvulo lejuliie, lecuketse imininingwane lefanele linani lemamaki lelibekiwe. • Ungetfuswa yimibuto lebukeka ilukhuni. • Cala ngemibuto locabanga kutsi ilula kuyiphendvula futsi itakunika emamaki lamanyenti. • Nangabe kunesihloko lesikunika bumatima sengce, ukhetse leso lewusivisisa kancono. • Yetama ngako konkhe lokusemandleni akho kuphendvula yonkhe imibuto lolindzeleke kutsi uyiphendvule njengobe kumisiwe eticondzisweni. • Bhala ngesandla lesifundzekako kute bahloli batewukwati kufundza timphendvulo takho. 7
SIBUTSETELO SELIPHEPHA LESITSATFU, LULWIMI LWASEKHAYA, LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA NELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA LULWIMI LWASEKHAYA SIGABA A: Indzaba (50) SIGABA B: Ematheksthi emibhalombiko 2 x 25 = (50) SIGABA A: TINDZABA TISIHLANU TIHLOKO tetindzaba NETIBONWA LETINTSATFU bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse kuto ESIGABENI A. (50) Khetsa SINYE sihloko ubhale ngaso indzaba SIGABA B: IMIBHALOMBIKO ISITFUPHA imibuto YEMIBHALOMBIKO bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse 25 x 2 = kuyo ESIGABENI B (50) Khetsa MIBILI imibhalombiko ubhale ngayo. LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA SIGABA A: Indzaba (50) SIGABA B: Ematheksthi emibhalombiko lemidze (30) Ematheksthi emibhalombiko lemifisha (20) SIGABA A: TINDZABA TISIHLANU TIHLOKO tetindzaba NETIBONWA LETINTSATFU bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse kuto ESIGABENI A. (50) Khetsa SINYE sihloko ubhale ngaso indzaba. SIGABA B: IMIBHALOMBIKO LEMIDZE MINE imibuto YEMIBHALOMBIKO LEMIDZE bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse kuyo ESIGABENI B (30) Khetsa MUNYE kulemine imibhalombiko ubhale ngawo SIGABAC: IMIBHALOMBIKO LEMIDZE MITSATFU imibuto YEMIBHALOMBIKO LEMIFISHA bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse kuyo ESIGABENI C (20) Khetsa MUNYE kulemitsatfu imibhalombiko lomfisha ubhale ngawo 8
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA SIGABA A: Indzaba (40) SIGABA B: Ematheksthi emibhalombiko lemidze (20) Ematheksthi emibhalombiko lemifisha (20) SIGABA A: TINDZABA (40) TISIHLANU TIHLOKO tetindzaba NETIBONWA LETINTSATFU bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse kuto ESIGABENI A. Khetsa SINYE sihloko kuletisiphohlongo ubhale ngaso indzaba. SIGABA B: IMIBHALOMBIKO LEMIDZE (20) MINE imibuto YEMIBHALOMBIKO LEMIDZE bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse kuyo ESIGABENI B Khetsa MUNYE kulemine imibhalombiko ubhale ngayo. SIGABA C: IMIBHALOMBIKO LEMIFISHA (20) MITSATFU imibuto YEMIBHALOMBIKO LEMIFISHA bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse kuyo ESIGABENI C Khetsa MUNYE kulemitsatfu imibhalombiko lomfisha ubhale ngawo LOKULINDZELWE BAHLOLI BELIPHEPHA KULOHLOLWAKO Emazinga ebulukhuni bemibuto buvetwa yindlela tihloko tetindzaba nemibhalombiko letihlelwe ngayo. Lokulindzelwe bahloli kutsi ukwente endzabeni nguloku lokulandzelako: • Hlatiya sihloko. • Khombisa kuvisisa lokubutiwe • Yenta libalavemcondvo lalotawucoca ngako endzabeni yakho • Hlela kahle indzaba ngembikwekubhala. • Yakha tinhlaka tekucala. • Cikelela kutsi sakhiwo sendzaba sinesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Yetfula sihloko. • Hlala esihlokweni losikhetsile unganhlanhlatsi. • Bhala ngelulwimi lolwemukelekile. • Veta likhono lekuhumusha sihloko, kujula kwemibono, kwesekela nekuvisiswa sihloko lobhala ngaso. • Sebentisa imisho levakalako futsi letinhlobonhlobo. • Sebentisa imibono lejulile kwesekela sihloko. • Buyeketa, uhlele kabusha umbhalo, ulungise emaphutsa. • Cikelela linani lemagama lelimisiwe. • Phindza ufundze yonkhe indzaba ulungise emaphutsa elupelomagama nekusetjentiswa kwelulwimi. • Yetfula umkhicito wekugcina 9
Bahloli balindzele kutsi wente loku lokulandzelako, nawubhala imibhalombiko: • Hlatiya sihloko sendzabambhalo losikhetsile. • Khombisa kuvisisa tidzingo taso • Yenta libalavemcondvo lalotawucoca ngako. • Hlela kahle ngembikwekubhala. • Cikelela kutsi sakhiwo netimphawu letimcoka teluhlobo lwendzabambhalo uyakulandzela. • Yetfula sihloko. • Hlala esihlokweni losikhetsile unganhlanhlatsi. • Bhala ngelulwimi lolwemukelekile. • Veta likhono lekuhumusha sihloko, kujula kwemibono, kwesekela nekuvisisa sihloko lobhala ngaso. • Sebentisa imisho levakalako futsi letinhlobonhlobo. • Sebentisa imibono lejulile kwesekela sihloko. • Buyeketa, uhlele kabusha umbhalo, ulungise emaphutsa. • Cikelela linani lemagama lelimisiwe. • Phindza ufundze yonkhe indzabambhalo yakho ulungise emaphutsa elupelomagama nekusetjentiswa kwelulwimi. • Yetfula umkhicito wekugcina. LOKULINDZELWE BAHLOLI KULOHLOLWAKO KUTE ATFOLE ONKHE EMAMAKI LIZINGA LOKULINDZELEKILE EMA MAKI Lokucuketfwe Nekuhlela: • Kuhleleka kwemibono 30 LULWIMI • Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa • Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama nenhloso nesimongcondvo 15 LWASEKHAYA (HL) • Kusetjentiswa kwelulwimi, • Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi Sakhiwo • Timphawu tetheksthi. 5 • Kutfutfukiswa kwetindzima nekwakhiwa kwemisho Lokucuketfwe Nekuhlela: • Kuhleleka kwemibono 30 LULWIMI LWEKUCALA • Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa • Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama nenhloso nesimongcondvo 15 LWEKWENGETA (FAL) • Kusetjentiswa kwelulwimi, • Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi Sakhiwo • Timphawu tetheksthi. 5 • Kutfutfukiswa kwetindzima nekwakhiwa kwemisho 10
Lokucuketfwe Nekuhlela: • Kuhleleka kwemibono 24 LULWIMI LWEKUCALA • Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa • Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama nenhloso nesimongcondvo 12 LWEKWENGETA SAL • Kusetjentiswa kwelulwimi, • Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi Sakhiwo • Timphawu tetheksthi. 4 • Kutfutfukiswa kwetindzima nekwakhiwa kwemisho 11
1. INHLOSO Inhloso yalencwadzi kwelekelela bafundzisi nebafundzi bemabanga 10–12 emshikashikeni wekufundza nekufundzisa lokucanjiwe lokutindzaba nemibiko leyendlulisa imilayeto. Lencwadzi itawusita kakhulu bafundzi ekuphumeleleni kuzuza loko labakuhlose ngemakhono ekutibhalela nawuticambela kanye nekutsi balungiselele luhlolo kanye netivivinyo tabo. Ibhalwe yehlukaniswa ngetigaba letintsatfu. Kukhona tinhlobo tetindzaba, imibhalomibiko yekuticambela, lemidze kanye nalemifisha. Ngaphasi kwaleso naleso sigaba kunetibonelo tetinhlobo taleso sigaba, kwachazwa luhlobo ngalunye kwaze kwanikwa ngisho netibonelo takhona. Yisebentiseni-ke nine bogobela bematfwasane nitfwasise ngayo ematfwasane enu, nawo latakuba bogobela bakusasa. KUBHALA NEKWETFULA kunika bafundzi litfuba lekwakha nekwendlulisela imicabango nemibono yabo ngalokuhambelanako. Kuhlala njalo batilolonga ngekubhala ematheksthi ngetinhlobo letehlukene tetimongcondvo, imisetjentana, netindzima tesifundvo, kunika bafundzi litfuba lekuchumana ngekusebentisa lulwimi nangekuticambela. Injongo kukhicita babhali labanemakhono nalabanebuciko labatawusebentisa emakhono abo ekubhaleni nasekwetfuleni imibhalo leyemukelekile, tibonwa, kanye nematheksthi latinhlobonhlobo tekuchumana ngekwetinhloso letinhlobonhlobo. Lwati lwetakhi netimiso telulwimi lwenta bafundzi bakhicite ematheksthi lahambelanako nalabumbene. Takhi telulwimi kufanele tifundziselwe kutsi bakwati kutakhela ematheksthi lasesimeningcondvo sabo. Takhi telulwimi atingasetjentiselwa kuphela kuhlatiya imisho letimele. Kufanele tichaze indlela imisho leyakheke ngayo kute kwakhiwe itheksthi lephelele njengetincwadzi tetindzaba, tindzaba, tincwadzi nemibiko bafundzi labafuna kutifundza babuye batibhale etikolweni. Lamakhono langenhla kufanele afundziswe ngekuhlanganiswa. Ekuwafundziseni ngekuwahlanganisa lamakhono, kugcila ekufundziseni linye likhono kungaholela ekufundzisweni kwalelinye. Sibonelo: umfundzi lowenta Inkhulumomphikiswano utawufundza indzaba lenhlangotsilunye/ lenhlangotsimbili bese utakhela yakhe indzaba lenhlangotsilunye/ lenhlangotsimbili asebentisa takhi telulwimi njengabomcondvofana nabomcondvophika, kuphika netihlanganiso, njll. Lenkhombandlela ingasetjentiswa bafundzisi nebafundzi beSiswati Lulwimi Lwasekhaya, Lulwimi lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Bafundzisi nebafundzi kufanele bacondziswe SISEYENE salelo nalelo zinga njengobe lencwadzi ifaka ekhatsi tonkhe tinhlobo tematheksthi ekuticambela. • KUBHALA NEKWETFULA Kubhala nekwetfula kuhlanganisa ndzawonye tincenye letintsatfu: • kusebentisa indlelanchubo yekubhala. • kufundza nekusebentisa lwati lwesakhiwo netimphawu tetinhlobo letehlukene tematheksthi. • kufundza nekusebentisa lwati lwetindzima nesakhiwo semusho netimphawu tekubhala. 12
Indlelanchubo yekubhala Kufundzisa kubhala kutawuhlala kufaka ekhatsi kusebenta kwetlcenye tenchubo yekubhala. Nanobe kunjalo akusito tonkhe tinyatselo tendlelanchubo letisetjentiswa kutotonkhe timo. Sibonelo, nangabe bafundzi babhala luhlobo labalwetayele lwetheksthi abadzingi kuhlahlela sakhiwo netimphawu telulwimi. Kungahle kubekhona timo lapho bafundzisi bagcila khona esakhiweni semusho nekubhalwa kwetindzima, nobe bafundzi babhale ngaphandle kweluhlakasimo nababhalela luhlolo. Nakulandzelwa indlelanchubo yekubhala bafundzi kufanele bente loku lokulandzelako: Bafundzi kufanele ba- • tsatse sincumo ngenhloso netetsamelilwati tetheksthi lekufanele ibhalwe nobe ihlelwe. • hlanganise tinhloko nalabanye ngekusebentisa, sibonelo emabalavemcondvo, sakhiwo lesisabulembu, emafloshadi nobe tinhlaka. • fundze tinhlaka ngalokujulile, babuye bahlele kabusha umbhalo. Kulesigaba, kufanele kucikelelwe loku lokulandzelako: o gwema kusebentisa tinhlavu letihlobisako nabofeleba ekhatsi nemisho. o Lulwimi lolusidolobha alukavunyelwa o gwema emaphutsa langadzingeki • Yetfula umkhicito wekugcina lobhaleke kahle. Caphela! • Bafundzi kufanele bahlale njalo banikwa litfuba lekubhala ngekukhululeka ngaphandle kwetidzingo tekuhlolwa. Lokumayelana naloku, kutsi bafundzisi kumele bahlole emakhono nobe emakhonywana latsite lokusetjentwa ngawo kuleso sigaba senchubo yekubhala, ngaphandle kwekuhlola itheksthi lekhicitiwe. • Bafundzisi kufanele bacinisekise kutsi bafundzi bayawetayela emarubhriki ekuhlola imibhalo yekuticambela, nendlela emazinga lehlukene ema-descriptors lasetjentiswa ngayo kuhlola ematheksthi. Bafundzi banganikwa emarubhriki kute bawasebentise nabatihlola nobe bahlolana nabontsanga. • Bontsanga kumele nabo bafundze kuhlela umsebenti walabanye njengobe kuyincenye lemcoka yenchubo yekubhala leyenta ncono kucikelela inchubo yabo neyalabanye. • Bafundzisi kufanele banike bafundzi timphendvulo letingito kute batfutfukise emakhono abo ekubhala 13
SIGABA A: TINDZABA LINANI LEMAGAMA/ BUDZE BENDZABA LOBUFANELE BUCIKELELWE NAKUBHALWA EMA MAK LIBA LIBA I LIBA NGA NGA LIZINGA LOKULINDZELEKILE NGA 10 11 12 Lokucuketfwe Nekuhlela: LINANI LEMAGAMA • Kuhleleka kwemibono LALINDZELEKILE 30 LULWIMI LWASEKHAYA (HL) • Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Emagama la- 290-340 Emagama la- 340-390 Kwemaphutsa Emagama la-240-290 • Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama nenhloso 15 nesimongcondvo • Kusetjentiswa kwelulwimi, • Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi Sakhiwo • Timphawu tetheksthi. 5 • Kutfutfukiswa kwetindzima nekwakhiwa kwemisho Lokucuketfwe Nekuhlela: • Kuhleleka kwemibono 30 • Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo LULWIMI LWEKUCALA • Emagama la-90-140 • Emagama la-140-190 • Emagama la-190-240 Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa • Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama nenhloso 15 nesimongcondvo LWEKWENGETA (FAL) • Kusetjentiswa kwelulwimi, • Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi Sakhiwo • Timphawu tetheksthi. 5 • Kutfutfukiswa kwetindzima nekwakhiwa kwemisho 14
Lokucuketfwe Nekuhlela: • Kuhleleka kwemibono LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA SAL • Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo 24 Emagama la- 90-120 Emagama la-120-150 Emagama la-150- 180 Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa • Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama nenhloso 12 nesimongcondvo • Kusetjentiswa kwelulwimi, • Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi Sakhiwo • Timphawu tetheksthi. • Kutfutfukiswa kwetindzima 4 nekwakhiwa kwemisho 15
1. KUBHALA INDZABA: Indzaba iyincenye lengetiwe yembhalo, lapho umbhali aveta khona umbono wakhe ngesihloko lanikwe sona. Indzaba kufanele ibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo. Loku lokulandzelako yinchazelo lemfisha yaletincenye tendzaba: 1.1 SAKHIWO SENDZABA INDZABA Singeniso Singeniso kufanele sidvonse nobe sihehe kunaka Umtimba kwetetsamelilwati. Umtimba ucuketse Kufanele yente konkhe indzaba tetsamelilwati tibe lekhuluma ngako. nelilukuluku Kufanele Siphetfo lekuyifundza tichubeke wehlukaniseke Siphetfo sisonga nayo indzaba. ngekwetindzima, konkhe lapho leyo naleyo lebekukhulunywa ndzima icuketse ngako endzabeni. umcondvo lophelele Loku kufanele lonemininingwane kubumbane leyesekelako nalokwetfulwe ngulowo lobhale lendzaba. 16
1.2 KUHLELA KUBHALA INDZABA Kuhlelela kubhala kufaka ekhatsi loku lokulandzelako: • Kuhlanganisa tinhloko o Sihloko: § Dvwebela emagama lacuketse umongo wesihloko kute ungagudluki esihlokweni. § Tibute imibuto lefana nalena; Ngubani? Yini? Nini? Kuphi? Njani? § Hlela indzaba yakho ngekusebentisa libalavemcondvo. o Singeniso: § Singeniso siyincenye lebaluleke kakhulu endzabeni. § Kufanele singabi sidze. § Gwema kucala indzaba yakho ngekutsi: ‘Ngalelinye lilanga…,’ ‘kulendzaba yami, ngitawutsandza kucoca nge…’ o Umtimba § Tindzima letimumetse imicondvo lebalulekile: - Nguleyo naleyo ndzima kufanele icukatse umcondvo lobalulekile, lonemininingwane leyesekelako naletfutfukisa umcondvo lobalulekile. - Tindzima tiyehluka ngekwebudze. Imibono netigameko kufanele kube nemaphuzu lelamanako, latselelana emanti abuye abumbane. - Gwema imisho lemidze. - Imisho kufanele ibe yetinhlobo letehlukene leyakheke ngalokufanele o Siphetfo: • Esiphetfweni kulapho umfundzi asonga khona, abeke umbono wakhe ngalamafisha. • Siphetfo kufanele kube ngulesicabangisako, lesishiya tetsamelilwati nemcabango lotawuhlala etingcondvweni tato ngemsebenti wakho. 17
2. TINHLOBO TETINDZABA • Indzaba lelandzisako • Indzaba lechazako • Indzaba leveta limuva lembhali • Indzaba lenhlangotsimbili leveta simo njengobe sinjalo • Indzaba lehlangotsilunye 2.1 INDZABA LELANDZISAKO Umfundzi akakwati kuticambela indzaba, ayibhale alandzele timiso netakhiwo, abe nelikhono lekubumba intfo lengekho ibe khona. Kufanele akhetse kahle emagama ahambisane nembhalo, irejista, atati futsi atibone tinhlobo tetindzaba. Kubalulekile kutsi umfundzi avisise sihloko sendzaba avisise nekutsi siluhlobo luni, bese wakha luhlaka latawubhala asusela kulo. Umfundzi akasebentise lulwimi lolufanele (irejista) aphindze alunonge ngetinongo tenkhulumo, asebentise taga netisho ngendlela lefanele lekhombisa lwati, afake netiga tenkhulumo imbala. Umfundzi akayiphotse kwentsambo indzaba yakhe, tindzima titselelane emanti, kusukela esingenisweni kuyewufika esiphetfweni. Indzaba lelandzisako nguleyo lecoca indzaba nobe lelandzisa ngesigameko lesitsite lesake senteka esikhatsini lesengca. Ingabhalwa isuselwe kunobe nguluphi luhlangotsi. 2.1.1 TIMPHAWU TENDZABA LELANDZISAKO Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lelandzisako: • Indzaba kumele ibe netigameko letitayenta ibe yindzaba lekholwekako nanobe isuselwa enhloko. • Indzaba lelandzisako ivame kubhalwa ngesikhatsi lesengcile. • Indzima yesingeniso kumele ihehe tetsamelilwati. • Indzaba lelandzisako kuyenteka ifake tincenye letichazako. • Siphetfo lesiyingwijikhwebu lejabulisako sinika lisasasa endzabeni. • Umfundzi wendzaba kumele aheheke kute kube sekugcineni kwayo. Indlela, emasu ebugagu nemnyakato kufanele kucinisekise kuyijabulela. • Kulandza lokuyimphumelelo kukhomba ngalokusobala imininingwane yemiva njengekubona, umsindvo, kunambitseka, liphunga nekutsintsa. • Khumbula kutsi indzaba lelandzako ineluphawu lolucinile lwekuchaza. Sibonelo sendzaba lelandzisako: MHLA KWETFULWA IMIPHUMELA YELUHLOLO LWEKUGCINA ESIKOLWENI SETFU. Betingemashumi lamabili nakutsatfu enyangeni yeNdlovana kunguLwesibili lapho imiphumela yekugcina esikolweni setfu iphuma khona. Wonkhe umfundzi walala benyoni ngalobo busuku alangatelele kubona leyo miphumela yakhe. Bafundzi batseleka ngetinkhani kutewulandza imiphumela yabo, nami bengingulomunye wabo khona lapho. Kulabanye injabulo beyibhalwe emehlweni kantsi kulabanye buso bebubhalwe kukhatsateka. Phela bekusho kona kutsi labanye bebayati imiphumela yabo ngobe bativa nababhala ngesikhatsi seluhlolo kutsi akuzange kubahambele kahle. 18
Sefika sikhatsi sekutsi ikhishwe lemiphumela lapho sabitelwa khona ehholeni lesikolo. Sahlangana sonkhe ngekuphatima kweliso, sahlaliswa phasi. Umphatsisikolo kanye nemasekekla akhe batsatsa yabo indzawo. Umphatsisikolo wabonakala aphetse umculu wemaphepha lawendlala etafuleni lebelisembikwakhe. Balingani bakhe nabo bafaka sandla ekuwahleleni ngabolonina. Bebawahlela ngekwemazinga emiphumela yebafundzi. Emva kwekuwahlela ngekwemazinga abo, bacala-ke kusinika imiklomelo yetfu. Sajabula satjakadvula kuhle kwematfole abona bonina. Injabulo bewuyibona ngisho nakubothishela, kwatise phela kwekutsi nelizinga lemiphumela belenyukile kwengca yaseminyakeni lendlulile. Bothishela nabo baba mdzibimunye nebafundzi, kwasha ingoma kugiywa ngenca yalemiphumela. Kwefika ngisho netintsatseli teliphephandzaba laseMpumalanga tatfwebula titfombe lebetitawukhishwa ephephandzabeni nakubomabonakudze. Linyenti lebafundzi beselingalawuleki ngenca yenjabulo lebelinayo. Besekunganamehluko wekutsi lihlangana ngayiphi indlela nabothishela njengobe beselibagonile futsi beseligona ngisho nebatali. Bekubonakala kutsi imitsetfo yeCOVID beyingasacatjangwa. Phela bekusindvwe ngebelitfole ngalelo langa esikolweni. Loko kwenta kwekutsi umphatsisikolo agcine atsenge emakhekhe netinatfo, kwakhonjwa ngalosekhatsi. Emva kwekushaya sentfwala satiswa kwekutsi kulesikolo kunemfundzi lohlabene kubengca bonkhe bafundzi belibanga le-11 esifundzeni saseMpumalanga, labebenta tifundvo letifana naletakhe. Lomfundzi abetfole emaphesenti lalikhulu etifundvweni teSiswati, i-Sayensi kanye neTibalo. Sonkhe sahlahla emehlo kwangatsi sitimbuti letiphekwe netimphondvo. Sacalata sibukana kutsi ingabe ngumuphi lomfundzi. Satjelwa kwekutsi abengekho emkhatsini wetfu njengobe abebitwe beLitiko Letemfundvo kuyewuhlangana nebalingani bakhe emcinjini wekubaklomelisa. Phela bebanikelelwe ngemifundzate yekubakhokhela tifundvo telibanga le-12, batjenjiswe nekutsi nangabe batawuphumelela ngemalengiso, batawufundza mahhala enyuvesi. Kulowo mcimbi bekunalabo lebebangakaphumeleli kahle, besebatikhetsa kuhle kweliphela emasini. Labanye bebafundzi batikhandza babevela. Kubo futsi labo bafundzi bekunalabangemahlongandlebe. Labo bebangafuni kuva lutfo lolukhulunywa bothishela. Kwabakhona lababitwa kulabo labangakaphumeleli kahle, belulekwa ngekutsi bangalahli litsemba, basebente ngekutikhandla ngalokutako. Baphuma lapho bangasakhulumisi muntfu tinyembeti tigobhotisa kwemfula. Kwabete namunye umfundzi lowafisa kutibandzakanya nabo. Besebahambela ekudzeni kuhle kwelilanga lasebusika. Lilanga beselishisa likhokha umkhovu etjeni, wonkhe muntfu asafuna kuya ekhaya. Sekuphelile konkhe, wonkhe muntfu wabamba lete ngayo Kwaba lusuku loluhle kuwonkhe wonkhe labekhona, lokufaka ekhatsi umphatsisikolo, bothishela, umkhandlu lowengamele batali nebafundzi. Kwakhanya ngaleso sikhatsi kutsi imfundvo isikhali sakusasa. [50] Caphela: Nanobe tinhlobo tetindzaba letilandzisako tibukeka njengaletitimele, imphendvulo yakho ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene tetindzaba. 19
2.1.2 IMISEBENTI YENDZABA LELANDZISAKO: TIVIVINYE Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340 aye kula-390. 1. Kwatsi kusenjalo kwana imvula lenkhulu! (50) 2. Ngeva sengatsi ngiyaphupha… (50) 3. Sengatsi kungaphindze kwenteke loku. (50) 2.2 INDZABA LECHAZAKO Endzabeni lechazako, lobhalako uchaza bantfu, simo lesitsite, tindzawo, imphilo, tihlahla, sehlakalo lesitsite, njll. Intfo lechazwako kufanele tetsamelilwati tiyibone ngemehlo engcondvo nobe titakhele sitfombe sayo engcondvweni ngemagama lasetjentisiwe nakuchazwa. Loluhlobo lwendzaba lwehluke kuletinye ngekutsi umbhali angasebentisa tinhlobo letibanti letehlukene tetichasiso, letifaka ekhatsi tiphawulo, tibaluli, tandziso, tentakutsi, njll. Umbhali angabuye asebentise tinhlobo letibanti letehlukene tetinongo tenkhulumo, taga, tisho, tiga tenkhulumo, njll. 2.2.1 TIMPHAWU TENDZABA LECHAZAKO Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lechazako: • Chaza umuntfu/intfo ngendlela letawuvusa imiva yekubona, yekuva, yekutsintsa neyekunuka kube ngatsi setsamelilwati sikubona ngalokucacile lokukhulunywa ngako. • Yakha sitfombe ngemagama. • Khetsa emagama netinkhulumo ngekucophelela kufinyelela kuloko lokuhlosiwe. • Sebentisa imifanekiso lebonwako, yemsindvo, yekuva, yekunambitsa nekutsintsa. • Sebentisa tinongo tenkhulumo. Sibonelo sendzaba lechazako: NANGICEDZA MATIKULETJENI WAMI Kulomnyaka ngenta libanga lami lelishumi nakubili lapho ngiphokophelele khona kutsi ngicedze sikolo. Tifiso tami ngito letitawuphuma embili uma sengiphotfulile. Akekho lotawuma endleleni yami kutsi ngingafezi tifiso tami tekuya enyuvesi. Ngitibona.ngihamba ngesivinini lesisetulu ngemuva kokucedza matikuletjeni. Nangicedza matikuletjenii ngiyobe ngihlabene ngobe onkhe emaphupho ami atawufezeka. Ngihlale ngidla ematsambo engcondvo njalo sengitibona ngikulenye indzawo ngemuva kokuphotfula matikuletjeni. Ekuphotfuleni matikuletjeni kulapho kuyodzela tibukeli ngobe ngifise kuya enyuvesi ngiyewucedzela tifundvo tami khona ngilungise emaphutsa ami. Ngiyoswela emafahlawane ngenca yenjabulo kutsi sengiyokwati kwenta loko lokusenhlitiyweni yami. Tintfo ngitabe sengitenta ngendlela lehlukile kulena yaseSekhondali. Tintfo phela tatingenteki ngendlela yakhona. Konkhe lengitawube ngikwenta ngifuna kukwentela engcondvweni, kugucuke kugaye ngalomunye umhlatsi. Ngikhohlwe bangani lababi ngobe akukalungi kuba lihlongandlebe wente lokubi batali labangakakutfumi kona esikolweni 20
Loku lengitabe ngikwenta kuyobe kukulungisa tigwegwe tami, ngilungisise lifayela lami. Ngitfolakele ngilihlongandlebe esikolweni ngoniswa bontsanga yami. Ngitfolakele ngiphaphama sikhatsi sesidliwe yinja, ngaloko ngititjele kwekutsi angiphakamise emasokisi ngente lokukahle. Ngekwenta kabi kwami ngatfolakala ngibukisa ngebatali bami kulabanye balingani babo ngenca yebangani lababi. Sifiso sami kusula batali bami tinyembeti mhla ngicedza matikuletjeni Ngifuna kuyophelela enyuvesi lapho ngitawube ngisula inkhundla ngekutimisela phambi kwelive lonkhe. Phela batali bami bekungakafaneli kwekutsi ngibavise buhlungu. Ngifuna kuba ngulomunye lotowuphakamisa ligama lebatali bami. Lengitabe ngikwenta sengisenyuvesi kutawushiya labanyenti labangatiko babambe longentasi. Ngifuna kutikhandla kuze kufike lapho ngitfola khona umfundzate lotangenta ngidzimate ngiwelele ngesheya eNgilandi ngenca yetemfundvo. Phela kutsiwa kubamba letingelako. Ngiyofundza ngigogodze kute ngitewuba ngundzabamlonyeni kulabo lengafundza nabo. Lapho sengiphotfulile ngifuna kutsi nabahlangana nami bangetfulele sigcoko. Umsebenti ngitawutfola malula ngobe sengifundzile sengineticu talowomsebenti. Ngiyobe ngineticu tebudokotela wetemfundvo. Lokunye lengifise kukwenta kususa likati lelilala etiko ekhaya. Matikuletjeni utawube sekayihlahlile indlela. Sifiso sami kwakhela batali bami indlu yakanokusho bahambe ngelunyanyavu lwemoto. Ngifisa kwekutsi batali bami bakhombe ngalosekhatii bangasweli lutfo. Imali ngitawube ngiyihola ngesigcoko sengifundzile. Emmangweni ngifisa kufaka sandla ngekutsi ngisite umphakatsi ngingawubukeli phasi. Lapho kudliwa khona imbuya ngelutsi. ngibeke etafuleni lokuya etfunjini. Lokunye ngitawukhumbula kutsi kumele ngibasite ngobe ngingati kutsi likusasa lingiphatseleni. Kumele ngisite nalabobantfwana labangakwati kuya esikoleni ngobe bantfwana bangumliba loya embili Ngitawubuye ngakhe likhaya lalabo labaswelako kucedza buphuya. Ngifisa kubakhela likusasa. Ngitabakhutsata ngekutsi bati kutsi sigwaca lesihle nguleso lesishoshako bangalahli litsemba. Kufuna kwekutsi bafundze kimi, ngobe ngibe lihlongandlebe ngase ngiyagucuka. Sifiso kutsi ngibe yincwadzi lefundzekako bati kutsi akulahlwa mbeleko ngekufelwa. Kuhle kutsi ube nemaphupho lamahle emphilweni. Bangani abayisani ndzawo bafakana eweni. Akufuneki sitidvonsele emanti ngemsele ngenca yabo. Sinelilungelo lekutikhetsela kutsi sifunani emphilweni. [50] Caphela: Nanobe tinhlobo tetindzaba letichazako tibukeka njengaletitimele, imphendvulo yakho ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene tetindzaba. IMISEBENTI YENDZABA LECHAZAKO: TIVIVINYE Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340 aye kula-390. 1. Ngimetfulela sigcoko lowa make/ babel. (50) 2. Tinyembeti tenjabulo. (50) 3. Imiva lengititfola ngikuyo. (50) 21
2.3 INDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI Indzaba leveta limuva lembhali iveta imibono, tiphakamiso imicabango nemiva yembhali ngesihloko lesitsite, kakhulukati loku lasuke anenshisekelo ngako. Kuvamise kutsi icondzane nembhali kunekutsi icondzane nanobe ngubani, idzinga sakhiwo lesihlelekile kodvwa hhayi siphetfo lesicacile. Loluhlobo lwendzaba aludzingi kuveta imibono ledzingidvwe ngalokulinganako, nanobe ingahle ikwente loku. Ingaba nemahlaya nobe ingabi nawo. 2.3.1 TIMPHAWU TENDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba leveta limuva lembhali • Indzaba leveta limuva lembhali icuketse luvo lwembhali lolucondzane naye ngco kunekutsi icondzane nalabanye. • Imiva nendlela umbhali latsatsa ngayo tintfo ibaluleke kakhulu kuloluhlobo lwendzaba. • Incenye lenkhulu yalendzaba iyachaza. Letinchazelo kumele ticace tibe nenhloso yekubuye takhe kabusha tinkhumbulo letisengcondvweni nobe imiva yembhali endzabeni. • Imibono, imicabango, nobe imiva letfuliwe kufanele ivete kwetsembeka nekutibandzakanya kwembhali. Sibonelo sendzaba leveta likamuva lembhali: Kubeketela ngiko lokungibeke kulelizinga lengikulo lomuhla Kukhula ungabati batali kubuhlungu ngobe lutsandvo lwebatali awulutfoli. Bacinisile nabatsi intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina. Kungabi nebatali kwenta kutsi imphilo uyitondze, ulucalekise lusuku lowatalwa ngalo. Kimi akubanga njalo, lesimo lengibukene naso ngasitsatsa ngemoya lomuhle, ngatitjela kutsi nobe yini lengenteka emphilweni yami ngitayibeketelela. Indzaba yami ibuhlungu, ngakhula ngiva kutsi make washona ngisemncane, babe yena washona engotini yemoto ngineminyaka lemitsatfu. Loko kwangenta kutsi ngiyewukhulela kamalume lapho simo atange sibe sihle. Lebekungivisa buhlungu kutsi malume abetsengela bantfwabakhe timphahla mine angibandlulule. Lesento samalume sangenta ngabeketela kulobulukhuni lengahlangabetana nabo. Ngikhumbula kahle uma ngingena esikolweni semabanga laphasi ngaleso sikhatsi bekute labaphekako etikolweni. Bengisuka ekhaya ngidle incwancwa ngibuye ngensimbi yesibili ntsambama. Uma ngifika ekhaya bengifike ngisile tinhlengezi kucala ngiko ngitewucala kupheka. Ngaleso sikhatsi bengineminyaka lelishumi nakubili. Ngasibeketelela sonkhe lesimo senhlupheko. Engcondvweni yami akutange kungifikele kutsi ngalelinye lilanga ngitawendlula kulesimo, batsi labadzala lokungapheli kuyahlola. Ngafundza ngaphumelela esikolweni semabanga laphasi, ngaya esikolweni semabanga laphakeme ngaphumelela ngemalengiso kuto tonkhe tifundvo tami tamatekuletjeni. Ngenca yekuphumelela kahle etifundvweni tami, Litiko Letemfundvo lase linginika umfundzate. Ngahamba ngaya enyuvesi yaseVenda ngayofundzela kuba ngusonhlalakahle. Bekuba buhlungu kakhulu kimi uma ngibona bangani labaphuma emindenini lenjingile, kulesinye sikhatsi batali babo babalandze uma kufika tikhatsi temaholide. 22
Ngafundza ngenta kahle kuto tonkhe tifundvo tami kwate kwefika umnyaka wesine lengacedza ngawo. Kwefika lilanga lekwetfweswa ticu. Sagcokiswa kwaba kuhle kwaba njeya. Labanebatali bebafikile kutebasekela ngalelo langa. Kwasho kona kutsi sekuphelile ngenyuvesi sekusele kutsi siye emakhaya, lapho siyocala lenye imphilo. Sahamba sijabulile. Kufika kwami ekhaya, bengicabanga kutsi ngitawufike ngitfole umsebenti konkhe kube lula kuphele inhlupheko, kantsi bengingakabuti elangeni, bekufanele ngihambe ngifaka ticelo temsebenti njengobe bengifundzele kuba ngusonhlalakahle. Atange temukelwa masinya ticelo tami. Kwabita kubeketela, kwaphela iminyaka lemibili solomane kute lapho ngicashwa khona. Kwate kwefika kuphelelwa litsemba lekutsi nami ngalelinye lilanga ngitawusebenta. Kwefika lapho ngiyewuyofuna ematoho etitolo letitsengisa timphahla. Kwangisita kungakhetsi umsebenti. Kwatsi ngemnyaka wesitsatfu kwaba ngulapho ngicashwa khona kutsi ngente umsebenti lengiwufundzele, kuba ngusonhlalakahle phela. Kwendlula kuto tonkhe letimo kwangifundzisa kubeketela. Lomuhla ngisebenta kahle nginemoto nelikhaya. Kubeketela ngiko lekungente ngaba kulelizinga lengikulo lomuhla. Kube akusiko kubeketela ngabe angikho langikhona lomuhla. Bacinisile nabatsi umbeketeli ngumncobi. Caphela: Nanobe tinhlobo letehlukene tetindzaba letiveta limuva lembhali tibukeka njengaletitimele, imphendvulo yemntfwana ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene tetindzaba. Lapha ngentasi, bona umfanekiso wendlela sihloko sinye lesingahunyushwa ngayo sibe yindzaba lechazako nobe leveta likamuva/limuva lembhali. Sihloko (Imphilo Kuchaza Kuveta likamuva/limuva leyengca) Lilanga lami lekucala Simo sendzawo lapho Indlela lativa ngayo ngaleso esikolweni semabanga abekhona. (sikolo, sikhatsi, lakufundza ngemphilo laphakeme emaklasi, bafundzisi, yangalelolanga, latitfola bafundzi, imisindvo), angakakwenti, imicabango kulabo lakhuluma nabo, labenayo ngesikolo lakwenta nobe latjelwa semabanga laphakeme, kutsi akwente. wayicinisekisa yini imicabango yakhe, emakhono lebekufanele awatfutfukise nobe lawatfolile kute afaneleke kuba kulesimo lesisha lakuso. 2.3.2 IMISEBENTI YENDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI: TIVIVINYE Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340 aye kula-390. 1. Kube mane ... (50) 2. Nanyalo abakholwa kutsi ngimi lo. (50) 3. Ngiphila lemphilo… (50) 23
2.4 INDZABA LENHLANGOTSIMBILI Tindzaba letinhlangotsimbili atitsatsi hlangotsi futsi tihlose kuveta imibono yetinhlangotsi totimbili tetiphakamiso ngalokulinganako. Umbhali ucikelela tincenye letehlukene tesihloko lesidzingidvwako bese wetfula imibono ngalokungakhetsi luhlangotsi. Umbhali angafinyelela esiphetfweni lesitsite ekugcineni kwendzaba kodvwa nayichubeka indzaba, tiphakamiso letesekelako naletiphikisako kufanele tetfulwe ngalokulinganako tibuye tihlatiywe ngalokucacile. Indzaba lenhlangotsimbili nobe lebeka simo njengobe sinjalo ihlose kunika umcondvo lolingene wetinhlangotsi totimbili temibono. Umbhali unaka tinhlangotsi letinyenti tesihloko lekucocwa ngaso bese wetfula imibono lephikisanako ngalokuphelele nangalokulinganako. Umbhali angafinyelela esiphetfweni lesitsite ekugcineni kwendzaba yakhe kodvwa imibono levumako nalephikako kufanele yetfulwe ngalokulinganako ihlahlelwe ngalokucacile endzabeni. 2.4.1 TIMPHAWU TENDZABA LENHLANGOTSIMBILI. Cikelela loku lokulandzelako nangabe ubhala indzaba lengunhlangotsimbili: • kufanele uvisise sihloko ubuye ukwati kuveta totimbili tinhlangotsi tembono ngalokuphelele nangalokunelwati lolugcwele. • Umbhalo wakho kufanele ucace, uvakakale ungatsatsi luhlangotsi. • Kufanele wetfulwe titatimende letizotsile, leticatjangisisiwe naletesekelwe kahle. • Umoya kumele ungatsikameti imiva kodvwa wenelise ngaphandle kwekutikhukhumeta. • Ungakhombisa umbono wakho ekugcineni kwendzaba kodvwa loku kumele ukwente kuphela esiphetfweni. Sibonelo sendzaba lenhlangotsimbili/Mbacambili/Leveta simo njengobe sinjalo Kukhetselwa umkhakha wetifundvo kunebuhle nebubi. Bantfwana bangumliba loya embili. Nangabe bakhuliseke kahle, babuye batfola teluleko letingito, mancane kakhulu ematfuba ekutsi bangagudluka endleleni. Lokufanele bakuvisise kutsi indlela ibutwa kulabasembili, kepha loko akuniki ligunya lekutsi bakhetselwe loko labafuna kukwenta ngetifundvo tabo kanye nelikusasa labo. Phela umjingi udliwa yinhlitiyo. Linyenti lebatali nabothishela linguloku lelingiko ngoba liyihambile indlela yekufundza neyasetikhungweni temfundvo lephakeme imbala. Liyayati imigomo nemibandzela lekufanele ilandzelwe, kepha ngetulu kwaloko, bantfwana banelilungelo lekutikhetsela imikhakha yetifundvo labafuna kuyilandzela ngobe loko kutawuba yimphilo yabo yonkhe. Ngakulolunye luhlangotsi batali basesimeni lesikahle sekutsi bangakhetsela bantfwababo tifundvo kanye nemikhakha labangayilandzela ngoba bati simo semnotfo welive kanye naleso sekutfola umsebenti nangabe sebacedzile kufundza. Lokubi ngekukhetselwa tifundvo kutsi umntfwana kungenteka alandzele umkhakha lakhetselwe wona yena abe angawutsandzi. Labanye kulabo bantfwana batimisele, baphumelele ngemalengiso, ekugcineni bawutfole nalowo msebenti batali lebebafise kutsi bawente kodvwa bangabi nelilukuluku lawo imphilo yabo yonkhe ngobe bekungesiwo umsebenti lebebafise kuwenta etimphilweni tabo. Kuletinye tikhatsi utfola labanye bantfwana bayekela umsebenti, babe bondzingasitsebeni nobe bagcine bancuma 24
kuphambana nemafu ngobe bangenakujabula. Nangabe bakhetse kuchubeka nekusebenta baba bovilavoco. Loko kungenta kutsi batali bagcine bakhokhe nemavi latsi, abatalanga babola ematfumbu ngenca yekutisola. Etikhatsini letinyenti batali nabothishela kubatsatsa kubabeke esicongweni sentsaba kubona bantfwababo sebanelikusasa lelichakatile. Nanobe kunjalo, kukhetsela bantfwana imikhakha yetifundvo lekufanele bayilandzele akusiyo intfo lengashayelwa tandla ngobe loku kungenta kutsi bantfwana bangabe basakhutsala etifundvweni tabo bagcine bayekele sikolo ngobe bangasiboni sidzingo sekwenta tifundvo labangatitsandzi. Asikho sidzingo sebatali sekutfwesa bantfwababo litje emahlombe kute bente tifundvo letitsandvwa ngibo. Bantfwana banemaphupho abo, futsi bayabati butsakatsaka babo ngetifundvo letitsite. Kanyenti batali baphocelela bantfwababo kutsi bente tifundvo tebudokotela kantsi umntfwana loyo bekafuna kuba ngusonjiniyela. Ugcina lomntfwana angaphumeleli bese kuba nemphumela lomubi emphilweni yakhe neyemtali imbala. Kungacitseka timali tebatali ngentfo batali lebebangayincandza ngekubonisana nebantfwababo kunekubacindzetela etincumeni tabo. Batali bakhohlwa kunye kutsi injobo lenhle itfungelwa ebandla. Kuyancedza ngalesinye sikhatsi kutsi bantfwana bakhetselwe imikhakha yetifundvo lekumele bayilandzele. Batali nabothishela sebangubomnkantjubovu, banelwatinchanti lwetifundvo letinemakhono jikelele langavulela bantfwana ematfuba emisebenti kunekuba bomahlalela nabondzingasitsebeni. Loku kungenta kutsi kunciphe bantfwana labatsi bangacedza kufundza bese beswela imisebenti futsi kungababeka etfubeni lekutsi batakhele bona imisebenti kunekulindza kutsi bacashwe kumbe bakhangetwe batali. Batali-ke bajatjuliswa kutsi nabo babandzakanywe ikakhulukati etintfweni letimayelana nelikusasa lebantfwababo. Kubambisana kwebatali nabothishela ekusiteni bantfwana kutsi bakhetse tifundvo tabo kungaba nemphumela lomuhle neligalelo lelikhulu futsi kungenta bantfwana bavisise ncono imbangela yekutsi bente tifundvo letitsite. Loku kungenta kutsi umntfwana akutsakasele kufundza ngobe avisisa kutsi wenta letifundvo latentako ngobe ahlose kuba yini emphilweni yakhe. Batali nabothishela batishaya sifuba njalo ngekutsi bantfwana baphumelele nje, kungenca yabo. Ngakulolunye luhlangotsi, nebantfwana nabo bakubona kuyindlela yekukhombisa kukhula kwabo kutsi batikhetsele labakufunako. Ngaloko kubalulekile kutsi batali, bothishela nebantfwana babonisane, umntfwana akhetse, umtali nabothishela banike lusito lapho kufanele khona kepha bangabi bovilabo. Nakungaba nelubanjiswano emkhatsini wemtali, umfundzisi nemntfwana, live leNingizimu Afrika lingatfutfuka ngekukhicita bafundzi labanemakhono ngekwemikhakha leyehlukene yetifundvo. Caphela: Nanobe tinhlobo letehlukene tetindzaba letinhlangotsimbili tibukeka njengaletitimele, imphendvulo yemntfwana ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene tetindzaba 25
2.4.2 IMISEBENTI YENDZABA LENHLANGOTSIMBILI: TIVIVINYE Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340 aye kula-390. 1. Ngicabanga kuphumula umnyaka munye ngingayi enyuvesi, kodvwa…! (50) 2. Sikolo ngala, yishibhini ngala, kwentakalani? (50) 3. Kugomela iCOVID 19 sekufikile, kepha... (50) 2.5 INDZABA LEHLANGOTSILUNYE Tindzaba letihlangotsilunye tesekela nobe tiphikise umbono lotsite. Tindzaba letihlangotsilunye tiveta umbono weluhlangotsi lunye, tivikele nobe tiphikise lombono, tingantjintji titsatse loluNye luhlangotsi. Endzabeni lehlangotsilunye, umbhali unembono nobe siphakamiso lesitsite lasiveta, asesekele abuye anike nebufakazi baso kute tetsamelilwati titsatse nobe tivumele umbono wakhe. Umbono wembhali kumele ucace kusukela ekucaleni kuze kufike ekugcineni kwendzaba, angagucuki kuwo. Siphetfo siveta ngalokusobala kutsi lobhalako umela luphi luhlangotsi sibuye sinike nesizatfu saloko. Loluhlobo lwendzaba lwetfula lokusengcondvweni yembhali lapho etama kuhhunga tetsamelilwati kutsi tivumelane nembono wakhe. 2.5.1 TIMPHAWU TENDZABA LEHLANGOTSILUNYE Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lehlangotsilunye: • Khetsa luhlangotsi lunye ungagudluki kulo endzabeni yonkhe (Vumelana nobe uphikisane nalombono) • Cala ngekwetfula umbono wakho ngesihloko njengobe unjalo ngendlela lehehako. • Nika tinhlobo letibanti letehlukene tetiphakamiso kwesekela nekucacisa umbono wakho. • Gcila emaphuzwini lesekela NOBE laphikisa sitatimende. • Loluhlobo lwendzaba lwetfula lokusengcondvweni yakho lubuye luvete imibono lebalulekile. • Sebentisa tinhlobo letehlukene telulwimi lwebugagu nemasu lahhungako. • Lulwimi lolusebentisako kufanele luvuse imiva futsi lungabuye luvete indlela lekutsatfwa ngayo tintfo kepha kufanele lube nenhlonipho. • Phetsa ngesitatimende lesinemandla, lesicacile nalesikholwekako ngembono wakho. Sibonelo sendzaba leveta umbono wembhali/Hlangotsilunye Umhlaba namuhla usesikhatsini senjabulo. Umhlaba ungaka ungatfolakala usesikhatsini senjabulo nangabe konkhe kuhamba ngemumo. Injabulo ingaletfwa tintfo letenta simo senhlalo kutsi sitfutfuke, sibe nekuthula, bantfu bakhululeke nemnotfo welive losimeme. Kulesikhatsi lesiphila kuso sanamuhla linyenti lebantfu lidla imbuya ngelutsi lokwenta kwekutsi kuphele lenjabulo. Ungajabula njani kukhala emanyokane esiswini sakho nebantfu badla imbuya ngelutsi? Ayikho injabulo emhlabeni kulesikhatsi lesibukene naso. Kunyenti lokwente kutsi kuncamuke lenjabulo. Emhlabeni wonkhe jikelele kugeleta libhudlo letinyembeti emehlweni ebantfu ngenca yalesifo senkhotsamave i-COVID 19. Bantfu baya kagocanyawo butsaphutsaphu njengetimphungane. Umhlaba wonkhe utfwele tandla enhloko. Ikuphi injabulo bantfu baphela babuye bakhala. Kungene emanti 26
etindlini lacedze leyo njabulo ngobe nasemaphalamende, kuto tonkhe tisebenti tahulumende, emimangweni bayahamba ngalolubhubhane lwesifo. Umuntfu nangabe agula asetinhlungwini akadli, kute lokuya ngaphansi kwemphumulo, uyehla nasemtimbeni abe ngangelutsi lwekuvungula, akalali kahle kudlanga tinhlungu kuphele injabulo. Kuwo lomhlaba lesiphila kuwo, bantfu balahlekelwe yimisebenti ngendzaba yekuvalwa kwetimboni, tikhungo temisebenti, emimangweni nangabe kukhona lebebasebenta sebalahlekelwe yimisebenti yabo lokwenta kutsi likati lilale etiko. Batawutsenga ngani kudla bantfu bangasasebenti. Umhlaba wakhiwa bantfu labaphuma emiphakatsini leyehlukene, bantfu abasavunyelwanga kutsi bahlangane. Kuligugu kutsi lusendvo luhlangane. Iphele yonkhe injabulo ngobe phela umtsetfo lomisiwe utsi bantfu bangasahlangani. Akusalotjolwana, akusahlelwa ngisho nemitsimba lombala, watfolakala wenta loko ubekwa licala lelibovu. Angiyiboni injabulo emhlabeni nangabe bantfu basavaleleke emakhaya kutsi bangayi emasontfweni bayokhonta, bemukwe ligugu labo lekuchumana neMdali wabo bandzawonye. Sekuvalwe ngisho nemasontfo lapho bantfu batijabulisa khona babuye bashiye nemitfwalo lebasindzako. Bantfu baboshwe tandla netinyawo ngobe bemukwe ngisho nekutivocavoca emigwacweni. Umhlaba namuhla awukho esikhatsini senjabulo, lizinga lemnotfo lehlile nendlela lekufundziswa ngayo bafundzi etikolweni yehlile. Labanye bantfu batetayete kutsi batijabulisa ngemanti lamphonjwana. Kuvalwe tonkhe timboni letikhicita lamanti lamphonjwana. Bosolwati abakhoni ngisho kukhicita imitsi yemkhuhlane lefaka lawo manti. Umbono wami utsi injabulo emhlabeni ingaba khona namuhla nangabe live nelive lingasimama emnotfweni walo. Kuvuleke ematfuba lamanyenti emsebenti, kuphele kudla imbuya ngelutsi kwande inala. Caphela: NANOBE TINHLOBO LETEHLUKENE TETINDZABA LETIHLANGOTSILUNYE TIBUKEKA NJENGALETITIMELE, IMPHENDVULO YEMNTFWANA INGABA YINHLANGANISELA YALETINHLOBO LETEHLUKENE TETINDZABA. KUFANELE KUCASHELWE KUTSI SIHLOKO SINYE SINGAHLE SITITFOLE SINGENE ETINHLOTJENI LETEHLUKENE TETINDZABA. 2.5.2 UMSEBENTI WENDZABA LEHLANGOTSILUNYE: TIVIVINYE Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340 aye kula-390. 1. Nakungase kuvunyelwe lusha kutsi lutilawule kwesikhashana… [50] 2. Kusengiyo ithekhinoloji kweswelakala kwemisebenti? [50] 3. Tinkhundla tekuchumana nesimilo selusha. [50] 27
3 INDZABA LEPHATSELENE NEKUHUNYUSHWA KWEMATHEKSTHI ETIBONWA (HL NEFAL KUPHELA) Itheksthi yesibonwa isitfombe nobe umdvwebo lolindzeleke kutsi ubhale ngawo indzaba lephatselene nalokubonako nobe lokungavusa imiva. Inhloso yekuphendvula ngetibonwa kwenta kutsi ukwati kuticambela. 3.1 TIMPHAWU TENDZABA LEPHATSELENE NEMATHEKSTHI ETIBONWA (SITFOMBE/UMDVWEBO) Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba leveta umbono wembhali: • Tonkhe tindzaba letiphatselene netitfombe tingatsatsa nobe nguluphi luhlobo lwendzaba, indzaba lelandzisako, lechazako, lehlangotsilunye, lenhlangotsimbili, naleveta limuva lembhali. • Ungahumusha sibonwa ngalokusobala nobe ngalokufihlakele. • Kulindzeleke kutsi uvete emaphuzu lavakalako lahambelana nesitfombe, ungagudluki kuso. • Cikelela loku lokulandzelako, nangabe ubhala indzaba ngesibonwa: o Lokubonako kulesitfombe/umdvwebo lonikiwe. o Lokugcamile kulesitfombe/umdvwebo lonikiwe o Lokugcilwe kuko/ emaphuzu lamcoka. o Lokucabangako ngesitfombe/umdvwebo lonikiwe o Imiva levukako nawubuka lesitfombe/umdvwebo • Yinike sihloko lesiyifanele. • Uyecwayiswa kutsi ungachazi sitfombe/ umdvwebo endzabeni. • Cinisekisa kutsi kunebudlelwano endzabeni yloyicambile nesitfombe. • Khumbula kulandzela inchubo yekubhala njengesicondziso, nawulungiselela kwetfula indzaba yakho. Sibonelo sendzaba lephatselene netheksthi yesibonwa lengentasi. (sitfombe.) [www.uniquepictures.com] 28
SIFO SENHLITIYO Litsi liphuma lijiko libe lita netalo. Letinye tato tibaba khi ngupelepele, njengato leto tekudzilitwa kwebasebenti ngenca yekwehla kwemnotfo eveni, ubone ngendvodza seyehla emtimbeni seyiphetfwe sifo senhlitiyo ngobe ingati letakubeka etafuleni kucosha umbangandlala. Acinisile lamavi latsi umuntfu lotelwe ngulomsikati imihla yakhe ibaliwe futsi igcwele lusizi nebumunyu. Kuvusa inhloko ecasini lokusho kumpompeka kahle kwengati enhlitiyweni kusifiso lesilangatelewa nababulali imbala, kodvwa lesifiso sesaphelela eboyeni kuhle kwetitfukutfuku tenja ngenca yetimo letingabeketeleleki emphilweni letidala lendvundvuma yetifo tenhlitiyo lesekubukenwe nato lomuhla. Mandvulo ematje asabokotela, bekudvume kuphela lesifo senhlitiyo lesatiwa ngemfutfo lophakeme wengati. Nyalo tintfo setigaya ngalomunye umhlatsi. Sekubalwa wena sifo senhlitiyo semafutsa lamanyenti, kushayela phasi kwenhlitiyo umuntfu ative umoya uphela kancane, kancane kusale nje kutsi uncamuke. Nawungatibala tonkhe kungaphela emagama kujame tona. Lemphilo leseyiphilwa lomuhla iyanonopha. Ikhatsata umtimba umuntfu aphatfwe yinhloko yeminyakanyaka, inhlitiyo ibe nebulukhuni bekumpompa kahle ingati. Ayisaphatfwa yekunatfwa kwetjwala ngobe seyitsandzele nakubokhewane imbala. Endlini akusasiyo inkinga kuyise nemntfwana kubambelana libhodlela, kungako utfola lusha lomuhla lutse shice ebhodleleni. Ubamba longentasi kulamalanga ngobe sewutfola nelusha selubanjwe sifo senhlitiyo kantsi ngulelibhodlela. Phela lutsi luphakamisa lelibhodlela lube luvilapha nekutivocavoca. Umuntfu akhuluphale abe yindlovu, singene sinyenyela lesifo. Kuyevela kulabo lesibangena ngenca yelufuto, kodvwa botentile angeke bakhalelwa. Phela linyenti lebantfu alikushayi mkhuba kubuka indlela lelibhimbidzela ngayo kudla. Bankhiba konkhe lokudlula emehlweni abo. Ababuki nekutsi imitimba yabo ikhona kumelana naluphi luhlobo lwekudla. Nawunebudedengu kuloko usuke utigubhela wena lidliza usaphila ngobe tonkhe tifo letifikako tifike tidlalele kuwe njengaso lesifo senhlitiyo lesiyingwe nengwenyama nekudla lokuneluswayi lolunyenti kumbe emafutsa lecile ekudleni. Nangabe umuntfu ativa njalo aphatfwa siyeti langati kutsi sibuyaphi, abocaphela ngobe kungenteka kutsi vele lesifo senhlitiyo sesiyagadla njengekusho kwebacwaningi. Tinyenti- ke tinkhomba bacwaningi labayala ngato kutsi tinakisiswe ngoba tisibiketelo salesifo. Leto tifaka kuncamuka kwekuphefumula, kuhlaselwa sifo sekufa luhlangotsi, emehlo labuka kalufifi, kulesinye sikhatsi umuntfu ative shengatsi uyayendza kancane. Labanye nasibahlasela ubabona ngekuculeka kanyentana, lomunye ajuluke shengatsi utselwe ngemanti. Ayitsintfwa yekuhlaselwa tinso. Inhlitiyo iyinjini yemphilo, nakulimala yona kusho kulimala kwemphilo ngako-ke ayinakekelwe ngobe nayinganakekelwa umuntfu angavuka phasi elutfulini sesigadlile lesifo senhlitiyo. Kubalulekile-ke kutsi umuntfu nasatibonile letinkhomba avakashele kuboSolwati besifo senhlitiyo kute acilongwe. Bantfu ababalekele nalokunkhiba kudla lokunemafutsa neluswayi lolunyenti. Kutivocavoca akube yinsakavukela umchilo wesidvwaba. Katsatfu nje evikini kwenele. Kungako lokwa kadzeni bantfu bebangahlasahlaselwa tifo kangaka ngobe bekulinywa, kubatfutwa libanga lelidze nakuyiwa endzaweni tsite. Bekudliwa nekudla lokulinyiwe lokugcina umtimba uhlale ungumcemane. Yetjwala nekubhema yona iyinsindzabetjatsi, bantfu abahambele ekudzeni nako nabafuna imphilo lendze. 29
Tsatsani tikhali tenu Maswati kubukwanwe ngco nalombulalave lodla indvodza ibe yincane kuhle kwelutsi lwekuvungula ematinyo. Imphilo ilifa letfu. Umuntfu nakeva buhlungu lobuncane emtimbeni angaphotisi emaseko, akatsatsele khona kubelaphi asindze. Akungagocwa tandla lesifo sitibusise. Imphangele lenhle ngulekhala igijima. Caphela: Nanobe tinhlobo letehlukene tetindzaba letihlangotsilunye tibukeka njengaletitimele, imphendvulo yemntfwana ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene tetindzaba. 3.2 UMSEBENTI WENDZABA LEPHATSELENE NESIBONWA: TIVIVINYE Bgala indzaba ngaleso naleso sitfombe kuletilandzelako, indzaba yakho. ibe ngemagama lasukela kula-340 aye kula-390. 3.2.1 [Itsetfwe: www.awardwinningpictures.com] 30
3.2.2 [Itsetfwe: www.uniquepictures.com] 3.2.3 [Itsetfwe: www.unique pictures.com] 31
CAPHELA: • Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A). • Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako, Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi). • Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono. • Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki. 6.1 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi lelisetulu LOKUCUKETFWE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako NEKUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako lengakabumbani iyanhlanhlatsa (Imphendvulo lababateka ngetulu lelisetulu -Imibono ibumbene -Imibono ayikacaci -Imibono nemibono) kwalokulindzelekile ngalokubabatekako futsi ikholweka kantsi futsi akusiyo ihlangahlangene futsi Kuhleleka -Imibono ivutsiwe, -Imibono ivutsiwe, ngalokwenetisako yekuticambela iyadidana, ayikacondzi kwemibono inekuhlakanipha, iyaheha ihambisana -Kuhleleka -Buncane bufakazi ngco nakulungiselelwa lokukhombisa nesihloko kubumbene bekuhleleka - kubhala kucabanga ngalokuphelele nesingeniso, nekubumbana Kunekuphindzaphindza Kucikelelwa lokujulile -Kuhleleka umtimba nesiphetfo lokungevakali kwenhloso, -Kuhleleka kusecophelweni ngalokwenetisako -Akukho kuhleleka tetsamelilwati kungemalengiso lelisetulu kakhulu, nekubumbana nesimongcondvo lababatekako, lokubumbene kubumbene nesingeniso, 30 EMAMAKI nesingeniso, umtimba nesiphetfo umtimba kanye nesiphetfo
25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Awukho namncane lengemalengiso lesecophelweni leyenetiisako legcwele umzamo Lizinga lelisetulu kodvwa ingenato lelisetulu kodvwa kukhona kunhlanhlatsa wekuphendvula timphawu -Imibono iyaheha, lokungevakali kahle -Imibono ngesihloko tekubabateka ihambisana -Imibono ibumbene, ayihlangani, -Yonkhe imphendvulo -Imibono ivutsiwe nesihloko iyakholweka iyadidana iyanhlanhlatsa, ngalokungababateki futsi ihlakaniphile -Kuhleleka -Kukhona kuhleleka -Abukho bufakazi ayemukeleki -Kuhleleka lokusecophelweni lokutsite kanye bekuhleleka -Akuvakali, lokungemalengiso, lelisetulu nekubumbana nekubumbana kuhlangahlangene kubumbene lokubumbene nesingeniso, nesingeniso, nesingeniso, umtimba nesiphetfo umtimba umtimba nesiphetfo nesiphetfo 33
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka) Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LULWIMI, 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Lulwimi aluvakali NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela -Umoya, irejista, KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama sitayela kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani nesilulumagama Kuhambelana nenhloso, nenhloso, nenhloso, nenhloso, akuhambelani kwemoya irejista, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nakancane nenhloso, Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako sitayela, nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo tetsamelilwati silulumagama ngemalengiso ngelicophelo ngalokwenetisako -Kusetjentiswa nesimongcondvo nenhloso lababatekako lelisetulu -Lulwimi kwelulwimi -Silulumagama nesimongcondvo -Lulwimi -Lulwimi lusetjentiswe kusacatfuta sincane ngendlela Kusetjentiswa lolunekutetsemba, lusecophelweni ngalokwenetisako -Umoya yekutsi lokubhaliwe kwelulwimi, lolugculisako lelisetulu kantsi kwetfula lokushiwo nekukhetseka akungalandzeleki timphawu nalolunemba nemoya uyemukeleka embhalweni kwemagama tekufundza ngemalengiso emphendvulweni -Umoya uyenetisa akwemukeleki nekubhala, lababatekako yonkhe -Emasu ebugagu -Silulumagama luhlelo, sipelingi -Emasu ebugagu -Emaphutsa eluhlelo belulwimi sincane kakhulu (lupelomagama) belulwimi asetjentiswe nesipelingi asetjentisiwe ngemphumelelo akasimanyenti kunotsisa 15 EMAMAKI lenkhulu kuveta umoya -Kuticambela lokucuketfwe nekuheha lokusecophelweni kwemphendvulo lelisetulu -Esikhatsini lesinyenti kakhulu emaphutsa eluhlelo nesipelingi kute -Kunekuticambela lokungemalengiso lasetulu kakhulu 34
13 10 7 4 -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi -Lulwimi Lizinga lelisetulu ngalokungababateki ngemalengiso ngemphumelelo lusetjentiswe lusetjentiswe nangalokuveta lesecopheweni ngalokwenetisako ngalokungenetisi umoya lokhutsatako lelisetulu kodvwa -Kusetjentiswa ngemphumelelo -Umoya uyemukeleka ngalokungafani kwetinhlobo -Esikhatsini lesinyenti futsi uneligalelo embhalweni letehlukene emaphutsa eluhlelo lelemukelekile wonkhe temisho nesipelingi awekho -Emaphutsa eluhlelo -Imvamisa umoya kuncane/kute -Kuticambela nesipelingi ambalwa wemukelekile, -Silulumagama kungemalengiso -Icambeke kahle emasu ebugagu sincane kakhulu belulwimi asetjentiswe kancane 35
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka) Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi lelisetulu SAKHIWO 5 4 3 2 0–1 -Sihloko sitfutfukiswe -Imininingwane -Imininingwane -Lamanye -Emaphuzu Timphawu ngemalengiso itfutfukiswe ihambisana nesihloko emaphuzu ladzingekile asilele tetheksthi -Imininingwane ngalokuihlelekile -Imisho netindzima emukelekile -Imisho netindzima Kutfutfukiswa yetfulwe -Kunekubumbana kwakheke kahle -Imisho kunemaphutsa kwetindzima ngemalengiso -Imisho, netindzima Indzaba iyevakala netindzima -Indzaba nekwakhiwa -Imisho, netindzima kuhlelekile futsi kunemaphutsa ayinamcondvo kwemisho kwakheke kutinhlobonhlobo -Indzaba ngemalengiso iyevakala noko 5 EMAMAKI lababatekako KWEHLUKA 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 KWEMAMAKI 36
6. TICHIBIYELO CAPHELA: • Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A). • Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako, Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi). • Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono. • Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki. 6.2 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [50 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi lelisetulu LOKUCUKETFWE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako NEKUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako lengakabumbani iyanhlanhlatsa (Imphendvulo lababateka ngetulu lelisetulu -Imibono ibumbene -Imibono ayikacaci -Imibono nemibono) kwalokulindzelekile ngalokubabatekako futsi ikholweka kantsi futsi akusiyo ihlangahlangene futsi Kuhleleka -Imibono ivutsiwe, -Imibono ivutsiwe, ngalokwenetisako yekuticambela iyadidana, ayikacondzi kwemibono inekuhlakanipha, iyaheha ihambisana -Kuhleleka -Buncane bufakazi ngco nakulungiselelwa lokukhombisa nesihloko kubumbene bekuhleleka - kubhala kucabanga ngalokuphelele nesingeniso, nekubumbana Kunekuphindzaphindza Kucikelelwa lokujulile -Kuhleleka umtimba nesiphetfo lokungevakali kwenhloso, -Kuhleleka kusecophelweni ngalokwenetisako -Akukho kuhleleka tetsamelilwati kungemalengiso lelisetulu kakhulu, nekubumbana nesimongcondvo lababatekako, lokubumbene kubumbene nesingeniso, 30 EMAMAKI nesingeniso, umtimba nesiphetfo umtimba kanye nesiphetfo 37
25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 Lizinga lelisetulu ngalokungababateki -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Awukho namncane lengemalengiso lesecophelweni leyenetiisako legcwele umzamo kodvwa ingenato lelisetulu kodvwa kukhona kunhlanhlatsa wekuphendvula timphawu -Imibono iyaheha, lokungevakali kahle -Imibono ngesihloko tekubabateka ihambisana -Imibono ibumbene, ayihlangani, -Yonkhe imphendvulo -Imibono ivutsiwe nesihloko iyakholweka iyadidana iyanhlanhlatsa, futsi ihlakaniphile -Kuhleleka -Kukhona kuhleleka -Abukho bufakazi ayemukeleki -Kuhleleka lokusecophelweni lokutsite kanye bekuhleleka -Akuvakali, lokungemalengiso, lelisetulu nekubumbana nekubumbana kuhlangahlangene kubumbene lokubumbene nesingeniso, nesingeniso, nesingeniso, umtimba nesiphetfo umtimba nesiphetfo umtimba nesiphetfo IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [50 EMAMAKI] (iyachubeka) Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi lelisetulu 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 L z n g a e li s e t u u n g a o k u b a b ai i l l l t e k a k o 38
LULWIMI, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Lulwimi aluvakali SITAYELA sitayela sitayela sitayela sitayela -Umoya, irejista, NEKUHLUNGWA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama sitayela KWEMAPHUTSA kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani nesilulumagama nenhloso, nenhloso, nenhloso, nenhloso, akuhambelani Kuhambelana tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nakancane nenhloso, kwemoya irejista, nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo tetsamelilwati sitayela, ngemalengiso ngelicophelo ngalokwenetisako -Kusetjentiswa nesimongcondvo silulumagama lababatekako lelisetulu -Lulwimi lusetjentiswe kwelulwimi -Silulumagama nenhloso -Lulwimi -Lulwimi ngalokwenetisako kusacatfuta sincane ngendlela nesimongcondvo lolunekutetsemba, lusecophelweni kwetfula lokushiwo -Umoya yekutsi lokubhaliwe Kusetjentiswa lolugculisako lelisetulu kantsi embhalweni nekukhetseka akungalandzeleki kwelulwimi, nalolunemba nemoya -Umoya uyenetisa kwemagama timphawu ngemalengiso uyemukeleka -Emasu ebugagu akwemukeleki tekufundza lababatekako emphendvulweni belulwimi -Silulumagama nekubhala, -Emasu ebugagu yonkhe asetjentisiwe sincane kakhulu luhlelo, sipelingi belulwimi -Emaphutsa kunotsisa (lupelomagama) asetjentiswe eluhlelo nesipelingi lokucuketfwe ngemphumelelo akasimanyenti 15 EMAMAKI lenkhulu kuveta -Kuticambela umoya nekuheha lokusecophelweni kwemphendvulo lelisetulu -Esikhatsini lesinyenti kakhulu emaphutsa eluhlelo nesipelingi kute -Kunekuticambela lokungemalengiso Llasetulu kakhulu 13 10 7 4 z n g a e li s e t u u n g a o k u n g a b a bi i l l l a t e ki 39
-Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi ngemalengiso lusetjentiswe ngalokwenetisako lusetjentiswe nangalokuveta ngemphumelelo kodvwa ngalokungenetisi umoya lokhutsatako lesecopheweni ngalokungafani -Kusetjentiswa ngemphumelelo lelisetulu embhalweni wonkhe kwetinhlobo -Esikhatsini lesinyenti -Umoya -Imvamisa umoya letehlukene emaphutsa eluhlelo uyemukeleka futsi wemukelekile, emasu temisho nesipelingi awekho uneligalelo ebugagu belulwimi kuncane/kute -Kuticambela lelemukelekile asetjentiswe kancane -Silulumagama kungemalengiso -Emaphutsa sincane kakhulu eluhlelo nesipelingi ambalwa -Icambeke kahle SAKHIWO 5 4 3 2 0–1 -Sihloko sitfutfukiswe -Imininingwane -Imininingwane -Lamanye -Emaphuzu Timphawu ngemalengiso itfutfukiswe ihambisana nesihloko emaphuzu ladzingekile asilele tetheksthi -Imininingwane ngalokuihlelekile -Imisho netindzima emukelekile -Imisho netindzima Kutfutfukiswa yetfulwe -Kunekubumbana kwakheke kahle -Imisho kunemaphutsa kwetindzima ngemalengiso -Imisho, netindzima Indzaba iyevakala netindzima -Indzaba nekwakhiwa -Imisho, netindzima kuhlelekile futsi kunemaphutsa ayinamcondvo kwemisho kwakheke kutinhlobonhlobo -Indzaba ngemalengiso iyevakala noko 5 EMAMAKI lababatekako KWEHLUKA KWEMAMAKI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 6. TICHIBIYELO CAPHELA: • Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A). • Emamaki lasukela ku-0–40 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako, Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi). 40
• Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono. • Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki. 6.3 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA [40 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi lelisetulu LOKUCUKETFWE 22-24 18 12–16 7–11 0–6 Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako NEKUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako lengakabumbani iyanhlanhlatsa (Imphendvulo lababateka ngetulu lelisetulu -Imibono ibumbene -Imibono ayikacaci -Imibono nemibono) kwalokulindzelekile ngalokubabatekako futsi ikholweka kantsi futsi akusiyo ihlangahlangene futsi Kuhleleka -Imibono ivutsiwe, -Imibono ivutsiwe, ngalokwenetisako yekuticambela iyadidana, ayikacondzi kwemibono inekuhlakanipha, iyaheha ihambisana -Kuhleleka -Buncane bufakazi ngco nakulungiselelwa lokukhombisa nesihloko kubumbene bekuhleleka - kubhala kucabanga ngalokuphelele nesingeniso, nekubumbana Kunekuphindzaphindza Kucikelelwa lokujulile -Kuhleleka umtimba nesiphetfo lokungevakali kwenhloso, -Kuhleleka kusecophelweni ngalokwenetisako -Akukho kuhleleka tetsamelilwati kungemalengiso lelisetulu kakhulu, nekubumbana nesimongcondvo lababatekako, lokubumbene kubumbene nesingeniso, 24 EMAMAKI nesingeniso, umtimba nesiphetfo umtimba kanye nesiphetfo 41
19-21 17 Lizinga lelisetulu ngalokungababateki -Imphendvulo -Imphendvulo lengemalengiso lesecophelweni kodvwa ingenato lelisetulu timphawu -Imibono iyaheha, tekubabateka ihambisana -Imibono ivutsiwe nesihloko futsi ihlakaniphile -Kuhleleka -Kuhleleka lokusecophelweni lokungemalengiso, lelisetulu kubumbene lokubumbene nesingeniso, nesingeniso, umtimba nesiphetfo umtimba nesiphetfo 42
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA [40 EMAMAKI] (iyachubeka) Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi lelisetulu LULWIMI, SITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 NEKUHLUNGWA -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi -Lulwimi -Lulwimi -Lulwimi aluvakali KWEMAPHUTSA ngemalengiso lusetjentiswe lusetjentiswe lusetjentiswe -Umoya, irejista, nangalokuveta umoya ngemphumelelo ngalokwenetisako ngalokungenetisi sitayela Kuhambelana kwemoya lokhutsatako lesecopheweni kodvwa -Kusetjentiswa nesilulumagama irejista, sitayela, ngemphumelelo lelisetulu ngalokungafani kwetinhlobo akuhambelani silulumagama nenhloso -Esikhatsini lesinyenti -Umoya embhalweni letehlukene nakancane nenhloso, nesimongcondvo emaphutsa eluhlelo uyemukeleka futsi wonkhe temisho tetsamelilwati Kusetjentiswa nesipelingi awekho uneligalelo -Imvamisa umoya kuncane/kute nesimongcondvo kwelulwimi, timphawu -Kuticambela lelemukelekile wemukelekile, -Silulumagama -Silulumagama tekufundza nekubhala, kungemalengiso -Emaphutsa emasu ebugagu sincane kakhulu sincane ngendlela luhlelo, sipelingi eluhlelo belulwimi yekutsi lokubhaliwe (lupelomagama) nesipelingi asetjentiswe akungalandzeleki ambalwa kancane 12 EMAMAKI -Icambeke kahle SAKHIWO 4 3 2 1 0 -Sihloko sitfutfukiswe -Imininingwane -Imininingwane -Lamanye -Emaphuzu Timphawu tetheksthi ngemalengiso itfutfukiswe ihambisana emaphuzu ladzingekile asilele Kutfutfukiswa -Imininingwane ngalokuihlelekile nesihloko emukelekile -Imisho netindzima kwetindzima yetfulwe -Kunekubumbana -Imisho -Imisho kunemaphutsa nekwakhiwa kwemisho ngemalengiso -Imisho, netindzima netindzima -Indzaba -Imisho, netindzima netindzima kwakheke kahle kunemaphutsa ayinamcondvo 4 EMAMAKI kwakheke kuhlelekile futsi Indzaba iyevakala -Indzaba ngemalengiso kutinhlobonhlobo iyevakala noko lababatekako KWEHLUKA 33–40 28–30 20–25 12–17 0–9 KWEMAMAKI 43
SIGABA B: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO 4. IMIBHALOMBIKO LEMIDZE Ematheksthi emibhalombiko angaba yimphendvulo nobe sigaba sekucalisa kwemphendvulo. Njengoba sekushiwo, lamatheksthi amibhalombiko. Sibonelo, incwadzi yekuhalalisa kungenteka iphendvulwe, njengoba nenkhlumo ingenta tetsamelilwati tiheheke nobe tikhombise kungavumelani nayo. Ematheksthi lehlukene emibhalombiko entelwe kwendlulisela tetsamelilwati letikhetsekile umlayeto lotsite ngenhloso yekuphendvula loko lebekufuneka. Nakubhalwa lemibhalombiko, kubalulekile kutsi kulandzelwe indlela yekubhala lokuchubekako. Kudzingekile kutsi inchubo yekubhala ivele ebaleni. Kuhlela kabusha umbhalo nekulungisa emaphutsa kufanele kwentiwe ngenhloso yekwetfula umkhicito wekugcina lomuhle nalolandzelelekako. BUDZE BEMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE, LOKUFANELE IKHICITWE: Lizinga Libanga 10 Libanga 11 Libanga 12 HL • Emagama la-100 –120 • Emagama la-100- • Emagama la-100 – 120 120 FAL • Emagama la- 80 - 100 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80 – 100 SAL • Emagama la- 80–100 • Emagama la-80– • Emagama la-80 – 100 100 Lokumele ukwente nawufundza ematheksthi emibhalombiko: (a) kuhlela / kulungiselela kubhala Kufanele: • Buka tihloko letehlukene. • Cikelela inhloso netetsamelilwati tetheksthi lokumele uyibhale. • Caphela imigomo yesakhiwo, sitayela nendzima. • Bhala loku lofisa kubhala ngako ngesihloko lonikwe sona. • Sebentisa imitfombolwati lehlukene kute utfole lwati lotalusebentisa kubhala luhlobo lwetheksthi loyikhetsile. • Funa lwati longasalukhumbuli ebanganini/ emndenini. • Bhala ngekukhululeka, ungatsikanyetwa ngemaphutsa longahle uwente ngoba utawutfola sikhatsi sekuwalungisa. (b) Kuhlela: Cikelela loku lokulandzelako: • Kusebentisa imibono lemcoka ngalokunembako. • Kukhetsa emagama nekusebentisa emagama lachazako, imishwana, nelulwimi lolucolisakele. • Kukhetsa emagama nesitayela lokutawuhambisana kahle neliphimbo netetsamelilwati. • Kufaka yonkhe imininingwane lebalulekile naledzingekako etheksthini lekhetsiwe.
(c) Kubuyeketa, kuhlela kabusha umbhalo, kulungisa emaphutsa nekwetfula umkhicito wekugcina: Cikelela loku lokulandzelako: • Lungisa kukhetfwa kwemagama, takhiwo temisho netindzima ngekufaka lwati lolwengetiwe, nekusebentisa emagama lafanele nalahambisanako. • Gwema kuchaza lokungadzingeki, sihumusha nelulwimi lolutsintsa imiva. • Hlola lokumumetfwe yitheksthi, sitayela nerejista. • Susa emagama, imisho netindzima lengevakali. • Sebentisa timphawu tekubhala nekufundza, sipelingi lesifanele neluhlelo ngalokufanele nangalokwenembako. 4.1 INCWADZI YEBUNGANI Kunetinhlobo letehlukene tetincwadzi tebungani njenganati letilandzelako: • Incwadzi yesicelo • Incwadzi yesikhalo • Incwadzi yekuvelana • Incwadzi yekuhalalisela • Incwadzi yekubonga Lokucuketfwe yincwadzi/sitayela • Iyevakala futsi icondze ngco • Ayisiyindze futsi ishaya emhlolweni • Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele • Ayisebentisi sidolobha nelulwimi nje • Ayisebentisi emagama lafinyetiwe 4.1.1 TIMPHAWU TENCWADZI YEBUNGANI: Cikelela loku lokulandzelako: • Ibhalelwa umuntfu lowatiwako njengemngani, umtali, sihlobo, njll. • Yakhiwa singeniso, umtimba nesiphetfo • Iba nelikheli linye lalobhalako, lelibhalwa esandleni sekudla • Likheli liba nelusuku lolubhalwe ngeSiswati, sib. Bhimbidvwane/ Inhlaba/ Inyoni, njll. • Indzima ngayinye ayimumatse umcondvo munye. • Iba nesivaleliso lesikhombisa buhlobo emkhatsini walobhalako nalobhalelwako. Tindlela tekubingelela Kubingelela kungaveta indlela wena lobhalako nalowo lombhalelako lenitayelene ngayo, sib. • Mnguni, Bhambolunye, Jobe njll • Mandla, Lungile, Lomalungelo, Mnganami njll • Make, Gogo, Mzala, Babe, Mshana njll Tindlela tekuvalelisa Sivaleliso kufanele sikhombise buhlobo emkhatsini wakho nalombhalelako, sib. • Ngimi indvodzakati yakho, umshana wakho, njll • Ngimi umngani wakho, 45
CAPHELA: Sivaleliso asingafakwa sibongo. Incwadzi ayisayinwa. SIBONELO SENCWADZI YEBUNGANI Bhalela umngani wakho incwadzi, ummeme emcimbini wemshado wadzadzewenu. Manyatsela Street 42 P.O. BOX 54 Ezulwini 1704 25 Mabasa 2030 Nokuzola Ngibhala lencwadzi nje ngobe ngihlose kukumema kutsi ube khona emshadweni wadzadzewetfu Thobile lotawube ashada nelijaha lakaMsweli lalapha eLohiya. Lomcimbi utawuba ngaKholwane mhlazana tilishumi ngeMgcibelo kuwo lomnyaka, ngelihora lelishumi ekuseni. Umcimbi utawucala lapha esontfweni lemaKhatholika lapho tifungo tamafasilahlane titawentelwa khona. Emvakwaloko, kutawuyiwa ehholeni lemmango khona lapha eMbabane. Ntsambama kutakuyiwa ehhotela laseLugogo kuyewutsatfwa titfombe. Ungatihluphi ngekufuna kwekuhamba ngobe sicashe timoti takanokusho lesitatisebentisa ekwenteni nasekuchubeni wonkhe lomcimbi. Nasesibuyile eLugogo, kusihlwa kutakuba nendumezulu yemcimbi kwemukelwa makoti, khona lapha ehholeni lemmango. Kutawutsi emvakwaloko, kube netoso letibhicwe netinatfo. BoSigegedze batawujabula kakhulu nawungaba khona kulomcimbi wendvodzakati yabo. Usite tsine ungatise kusenesikhatsi. Ubakhonte bonkhe ekhaya. Ngimi umngani wakho Sinethemba Lesinye sibonelo sencwadzi yebungani lebhalelwa kuhalalisa Entokozweni Location P.O. BOX 431 Mhlambanyatsi 1234 18 Ingongoni 2031 Tiletsile Ngibhala lencwadzi nje ngobe ngivile kwekutsi sewutfole umsebenti wekuba ngumhlengikati lapha esibhedlela saseMhlambanyatsi. Ngiyakuhalalisela mzala ngitsi halala! Kufanele ngikuhalalisele Letsi ngobe kunini wacedza kufundzela buhlengikati solo uhleti ekhaya kutsiwa kute umsebenti ngendzaba yekwehla kwemandla emnotfo! Ekukuhalaliseleni kwami, ase ngibonge nebatali bakho 46
ngekukufundzisa kanye nekutsi bakhone kukubeketelela ngalesikhatsi ubukene nalensweleko lebewunayo. Uwuhloniphe umsebenti, wehlukane nengubo ngobe yona ayinamali. Kutfola umsebenti lomuhla ligolide nelisiliva. Utiphatse kahle tigulane! Ungatikhohlwa tifungo lowatenta embikwabo bonkhe bantfu mhlazana wetfweswa ticu, nami futsi bengikhona ngalelo langa. Usite tsine ubhale ligama lakho enhlitiyweni yalowo nalowo lotsintsana naye kuleso sibhedlela. Ngiyakwetsemba Tiletsile futsi ngiyati kutsi utakwenta loku lengikufisela kona. Ngiyaphindza futsi ngitsi “Halala Letsi!!” Ubambe kucine-ke mngannami ngobe umsebenti udzinga kutimisela nebucotfo. Ngimi umzala wakho Temantimandze 4.1.2 UMSEBENTI WENCWADZI YEBUNGANI: TIVIVINYE INCWADZI YEBUNGANI Bhala incwadzi ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, incwadzi yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Batali bakho bakwentele umcimbi welusuku lokutalwa kwakho lapho uhlanganisa iminyaka lelishumi nesitfupha. Bhala incwadzi yekubabonga kulesento [25] labasentile. 1.2 Dzadzewenu lomdzala utawube ashada emavikini lamatsatfu letako. Bhalela umngani wakho ummeme kutsi abekhona kulowo mcimbi. [25] 1.3 Batali bakho bakwentele umcimbi welusuku lokutalwa kwakho lapho uhlanganisa iminyaka lelishumi nesitfupha. Bhala incwadzi yekubabonga kulesento [25] labasentile. 4.2 KUBHALA INCWADZI YEMTSETFO/ LEHLELEKILE Kunetinhlobo letehlukene tetincwadzi temtsetfo njenganati letilandzelako: • Incwadzisicelo > nawucela umsebenti/ indzawo yekufundza endzaweni letsite. • Incwadzisikhalo>nawukhonondza ngentfo letsite. • Incwadzi yekutsenga> utsenga lokutsite ngeliposi. • Yekubeka umbono > nawuphawula ubeka umbono longasita emmangweni. • Leya kumhleli > nawubeka lokutsite ephephandzabeni, njll. 47
4.2.1 TIMPHAWU TENCWADZI TEMTSETFO Lena yincwadzi lengayi esihlotjeni nobe emnganini. Yincwadzi lebhalelwa timongcondvo letehlukene, ibhalwa ngendlela leyehlukile. Ingabhalelwa baphatsi, emaTiko, imisakato, emaphephandzaba, umbuso, njll. Cikelela loku lokulandzelako: • Icondze ngco. • Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele • Isebentisa lulwimi loluhlelekile lokuhambisana nesimongcondvo. • Ayisebentisi emagama lafinyetiwe • Ibhalelwa umuntfu lohloniphekile nobe lophetse sikhundla lesitsite. • Yakhiwa singeniso, umtimba nesiphetfo • Iba nemakheli lamabili langakafakwa timphawu tekufundza. (lekucala lalobhalako, lelibhalwa esandleni sekudla, lesibili lalobhalelwako, lalapho incwadzi iya khona, lelibhalwa esandleni sesencele.) • Likheli lekucala liba nelusuku, inyanga ibhalwe ngeSiswati, sib. Bhimbidvwane/Inhlaba/Inyoni, njll. • Kweciwa umugca ngembikwelikheli lesibili. • Likheli lesibili liba nesikhundla salobhalelwako (salowo lotawufundza lencwadzi), sib. Mphatsisikolo/ Sonhlalakahle/ Mphatsisiteshi, njll, nendzawo latfolakalo kuyo. • Kweciwa umugca ngembikwesibingelelo • Sibingelelo lesihlelekile. (Sibingelelo kufanele sivete bulili balobhalelwako) • Kweciwa umugca ngembikwesihloko • Iba nesihloko sendzaba lokutawukhulunywa ngayo ngaphasi kwesibingelelo. • Sihloko siba sesandleni sesencele, sibhalwe ngetinhlavu letinkhulu. Nakusetjentiswe tinhlavu letincane sihloko asidvwetjelwe • Indzima ngayinye imumatse umcondvo munye, letindzima tehlukaniswa yimigca. • Kweciwa umugca ngembikwesiphetfo. • Siphetfo lesisonga loko lebekucocwa ngako emtimbeni wencwadzi. • Kweciwa umugca ngembikwekuvalelisa. • Kuvalelisa lokutitfobako lokuhambelana nesibingelelo. • Sibongo siyafakwa. • Sebentisa inkhulumo letfobekile, usebentise nelulwimi/ irejista lefanele. Tindlela tekubingelela Bhala sibingelelo lesihlelekile lesihambisana nesimongcondvo lesitsite, sib. • Mnumzane/ • Nkhosatana/ • Nkhosikati, njll. Tindlela tekuvalelisa Bhala sivaleliso lesihlelekile lesiphatselene nalokubhalwa ngako, lesingesiso siphetfo. 1. Iba nesiphetfo lesihloniphako lesifaka sibongo siphindze sifake nesifinyeto sebulili balobhalako sib. Ngimi lotitfobako Mphikeleli Zwane (Mnu.) Caphela: Atikho tiphumuti kuto tonkhe tinhlobo tetincwadzi letingenhla. 48
4.2.1.1 Sibonelo sencwadzi lecela umsebenti P.O. BOX 123 Elukwatini 1192 25 Inyoni 2033 Mphatsisitolo Checkers Supermarket 11 Sibiya Street Carolina 1180 Mnumzane/ Nkhosikati/ Nkhosatana SICELO SEMSEBENTI WEKUBA NGUMCWANINGIMABHUKU Ephepheni, Livi Lebantfu,’ lamhla ti-16 kuyo lenyanga yeNyoni, ngibone kukhangiswe sikhala semsebenti wemcwaningimabhuku lapho esitolo sakho. Nami ngicela kufaka sicelo salomsebenti. Ngiyintfombi leneminyaka lengemashumi lamabili budzala. Ngacedza libanga lelishumi nakubili lapha esikolweni semfundvo lephakeme iNgabezweni lesilapha eBhadini. Ngaphumelela ngemalengiso, ngabe sengiyewufundzela Temnotfo Nekuphatfwa Kwemabhuku emabhizinisi iminyaka lemine enyuvesi yaKaZulu. Nakhona ngaphumelela ngelicophelo lelisetulu impela ekupheleni kwemnyaka we-2029. Tilwimi lengitikhuma kahle Siswati, Sibhunu neSingisi. Njengesichibiyelo salencwadzi, ngifake umlandvomphilo netincwadzi letingifakazelako kuko konkhe lengikubhalile kulencwadzimsebenti yami. Ngifake tonkhe titifiketi tami, incwadzibufakazi lengayinikwa nguthishelanhloko waseNgabezweni, Dkt.T. Z. Zwane, lonamakhalekhikhini lotsi 083 456 0813 kanye nencwadzibufakazi yemphatsi wenyuvesi yaKaZulu, Pholofesa M. Nyandzeni, lonamakhalekhukhwini lotsi 086 203 7804. Ngiyetsemba utakuba nemusa neluvelo kulesicelo sami. Ngiyabonga. Ngimi lotitfobako Lomthandazo Sibeko (Nkhs.) (072 860 4239), i-imeyli sibeko@erm.co.za 4.2.1.2 INCWADZI LEYA KUMHLELI WELIPHEPHANDZABA Incwadzi leya kumhleli iyafana nencwadzi yekucela umsebenti umehluko kutsi yona igcila entfweni letsite lekufanele kucikelelwe. Lena yincwadzi:- • leyatisa umhleli ngentfo letsite. • lenika imininingwane letsite kute yatiwe ngummango • Kungenteka ikhonondze ngalokutsite. Kuyavama kutsi setsamelilwati sibe nesikhalo, sisikhiphele ebaleni nobe sisicondzise lapho kufanele siye khona. Inhloso kusuke kukuvula labaphetse emehlo kutsi bati tikhalo temmango kute betame kulungisa loko lokungakalungi ngekushesha, kwetama kuvimbela 49
imibhikisho leminyenti leyentiwa ngummango. Kulesinye sikhatsi ummango usuke wentiwa kutsi labaphetse bangaphendvuli tikhalo tebantfu ngalokufanele nobe ngekushesha. • Lebuta bafundzi beliphephandzaba ngalokutsite, ngakulolunye luhlangotsi ibe icondziswe kumhleli. Nangabe ubhala loluhlobo lwencwadzi, kufanele ucikelele loku lokulandzelako: • Incwadzi icondza kumhleli. Nanobe ungaphendvula lokutsite lokuvele ephephandzabeni, kodvwa yona isuke icondze ngco kuye. • Liphephandzaba letama konga sikhala, ngaloko kufanele ubhale ucondze ngco kulofuna kukusho, ungatsemeleti. • Yetama kugwema kucabanisa ummango, (liphephandzaba likukhutsata kutsi usebentise lulwimi lolwemukelekile, ugweme lolo loluyinhlamba). • Faka likheli lakho leliphelele, ligama lakho nesibongo. Nangabe ungafuni kutsi libito lakho latiwe, uyasho kutsi ibhalwe ngumuntfu longatiwa, nobe ubhale ligama lotiphe lona lelingesilo lakho mbamba. • Sihloko sendzaba ungatibhalela wena, kodvwa umhleli angasigucula asisebentise ngendlela lafuna ngayo. • Kufanele uyisayine incwadzi yakho kwentela kutsi liphephandzaba lingangeni enkingeni. • Kugceka ngekwakha kuyindlela lesetjentiswa kahle kakhulu kuloluhlobo lwencwadzi. • Ayitsatsi hlangotsi Sibonelo sencwadzi leya kumhleli weliphephandzaba Ligugu Secondary School 79 Made Street Dondonald 2361 27 Inhlaba 2034 Mhleli Weliphephandzaba Liso Lesive P O Box 890 Mayflower 1260 Mnumzane/ Nkhosatana/ Nkhosikati Budlabha lobusedolobheni lakitsi Ngisakhamuti lesidzala salapha emtini waseDondoni. Ngibone kukuhle kwekutsi ngibhalele Liso Lesive, ngibeke umbono wami ngesimo sebudlabha lelidolobha leliphetfwe ngabo. Umbono wekucala, yindlela imigwaco lengiyo kulamalanga. Akusiyo ngisho nemisele, kepha yimigodzi lemikhulu, kusukela kwaba khona leya ndambi yemnyaka we-2032. Timoto atisahambi solo tema emagalaji nebantfu sebete tindlela tekuhamba ngetinyawo. Ngikhuluma nje sebalishumi bantfu lesebephukile ngoba batsi bazama kuzubela 50
ngesheya. Nalina tindlela tiphendvuka imifula lemikhulu, sesesaba nekutsi bantfu sebatakwemuka nemanti. Tindlu tilengela emaweni, nobe ngabe yini ingenteka kuto. Imfucufucu ngiyo lekubingelela useta khashane lapha. Ingabutfwa njani kute imigwaco! Akuliphunga kufa! Timphungane, timbuzulwane kanye nemiyane kugiya kugiyile. Lesimo semphilo lesibucayi sesidale tifo letehlukahlukene kulelidolobha, nasemtfolamphilo abasati kutsi bangentani. Emaphayiphi emanti ephuka kadzeni. Imithoyi yasetindlini yagcina ngaNowa kusetjentiswa, sesisitwa nguletindlwana letilapha ngaphandle, nanobe nato tigcwele timphungane. Ngiyabonga. Lotitfobako, O.V. Ngwenya (Mnu.). Lelithebula lelingentasi liveta umehluko lokhona encwadzini yebungani neyemtsetfo. Incwadzi yebungani Incwadzi yemtsetfo Tetsamelilwati • Kubhalela umngani nobe lilunga • Kubhalela umuntfu lokungenteka lemndeni. kutsi awumati nobe lokungenteka • Lulwimi neliphimbo alikahleleki, umati ngekwesikhundla lesitsite likhombisa bungani nobe buhlobo. lasiphetse (Kuhlonipheka). • Nanobe ingaba neliphimbo • Lulwimi neliphimbo lihlelekile, lekucocisana kodvwa sihumusha likhombisa inhlonipho. asikavumeleki. • Titfobe ngaso sonkhe sikhatsi. Inhloso • Kuchumana nemuntfu lowatana • Kufaka sicelo semsebenti. naye nobe lohlobene naye. • Kunika umbono wakho • Kunika lwati nekufuna lwati ngalokungakuphatsi kahle. ngetintfo letibalulekile, sib. • Kukhonondza. Tindzaba temndeni, kwabelana • Kucela lwati, njll ngetindzaba nobe kuhleba, kuhalalisa nobe kwendlulisa kuuvelana Sakhiwo • Faka likheli lelinelilanga lobhale • Faka likheli nelilanga lobhale ngalo. ngalo. • Sibingelelo siba ngulesihlelekile • Faka likheli lalobhalelwako. lesisebentisa buhlobo nobe libito • Sibingelelo sihlelekile, leletayelekile lalobhalelwako, sib. Mnumzane/ Nkhosikati/ Gogo, Zanele, Mkholo, njll. Nkhosatane, njll. • Sivaleliso siba • Faka sihloko. ngulesingakahleleki, sib. Ngimi • Sivaleliso sihlelekile, sib. Ngimi umngani wakho lomkhulu, Ngimi lotitfobako. umshana wakho lomtsandzako, • Faka emagama alobhalako njll nesibongo • Sayina incwadzi yakho. Lokucuketfwe • Sihloko nobe umbuto utakutjela • Sihloko nobe umbuto utakutjela kutsi yini lokufanele ubhale ngako kutsi yini lokufanele ubhale ngako (lokucuketfwe). (lokucuketfwe). 51
• Hlela indzima lesingeniso, • Hlela indzima lesingeniso, emaphuzu lamcoka, bese uhlela emaphuzu lamcoka, bese uhlela loko lofuna kukusho. loko lofuna kukusho. • Kwenta tiphakamisa nobe ubeke emaphuzu alokhuluma ngako ngekulandzelana kubalulekile futsi kwenta lokushoko kube nesisindvo. • Ibe yimfisha ingatsemeleti. 4.2.2 IMISEBENTI YENCWADZI YEMTSETFO: TIVIVINYE INCWADZI YEMTSETFO Bhala incwadzi ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, incwadzi yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Bhalela umphatsisikolo incwadzi umhalalisele ngesipho senkhundla yetemidlalo inkampani letsite lenakhele yona [25] 1.2 Siteshi sekusakata endzaweni yangakini sihlala sinetfulela tinhlelo letimnandzi. Bhalela umphatsisiteshi incwadzi umbonge ngaletinhlelo. [25] 1.3 Ulahlekelwe liwashi lakho ngalesikhatsi usativocavoca esikhungweni sekutivocavoca. Bhalela umphatsi walesikhungo umatise ngaloku ubuye ucele kubonelelwa njengobe netsenjiswa kwekutsi tekuphepha ticinile kulesikhungo. [25] 52
4.3 I-IMEYILI I-imeyili yindlela lelula naletfumela umlayeto ngekushesha futsi yenta kube malula kuchumana nalomunye ngekusebentisa i-inthanethi. Labatfumelelana ema-imeyili basebentisa emakhompiyutha nobe bomakhalekhikhini. Bobabili, lotfumele nalotfunyelelwa umlayeto, bangakwati kuwugcina kute bawusebentise esikhatsini lesitako. Yehlukaniseke kabili, kune-imeyli yebungani ne-imeyli yemtsetfo. Yebungani isuke ibhalelwa bangani, tihlobo nemalunga emndeni. Yemtsetfo ibhalelwa umuntfu lohloniphekile, baphatsi, ematiko, emaphephandzaba, umbuso, njalo njalo. 4.3.1 TIMPHAWU TE- IMEYILI Lena yindlela yekundlulisa nobe yekwemukela umlayeto emntfwini lonelikheli le-imeyli. Likheli le-imeyli lihambisana nenombolo yakho leyimfihlo kute imilayeto yakho ingavuleki kalula. Cikelela loku lokulandzelako: Sakhiwo/ Lokucuketfwe yi-imeyli: • Iba nelikheli le-imeyli lalobhalelwako. Sib. (sigobodla@gmail.com) • Ikuvumela kutsi utfumele umlayeto ebantfwini labanyenti, kuye ngekubaluleka kwabo. • Cala ngulobaluleke kakhulu, ngulowo i-imeyili lecondene naye ngco. • Landzela ngalowelama lobaluleke kakhulu, umbona ngekutsi abekwe esikhaleni sesibili, lesibonakala nga-‘CC’ • Gcina ngalowo loseluhleni lwekugcina ngekubaluleka, lobekwe esikhaleni sesitsatfu, losibona nga-‘BCC’ • Iba nesihloko lesiveta inhloso yalokubhalwa ngako. • Kunesibingelelo lesihambisana neluhlobo lwe-imeyli. o I-imeyli yebungani - sibingelelo asivete buhlobo, libito kumbe sibongo salobhalelwako. Sib. (Sigobodla/Gogo/ Mngani/ Mamba, njll) o I-imeyli yemtsetfo – sibingelelo ngulesihlelekile lesihambisana nesimongcondvo. Sib. (Mnumzane/ Nkhasatana/ Nkhosikati) • Iba nesingeniso lesifisha, umtimba nesiphetfo, naso lesifisha. • Sivaleliso: o I-imeyli yebungani – sivaleliso kufanele sikhombise buhlobo emkhatsini walobhalako nalobhalelwako. Sibongo asifakwa sib. Ngimi indvodzana yakho Sipho o I-imeyli yemtsetfo – sivaleliso lsihlelekile, sibongo siyafakwa. Sib. Ngimi lotitfobako N.S Nyambi 53
Sibonelo setincenye te-imeyili. i-imeyli yaloyo lomukela umlayeto nobe loyo lolindzeleke kutsi atfole umlayeto Iya ku-: thuli@hotmail.co.za; i-imeyli yalomunye lokumele atfole lomlayeto CC: shongwe@lantic.org.za; Sifinyeto salokucuketfwe yi-imeyli kepha akumelanga aphendvule. BCC: gabangani@gmail.com: i-imeyli yalomunye lokumele atfole lomlayeto kepha akumelanga aphendvule. Sihloko: UMBIKO LOSILELE Balingani Niyakhunjutwa kutsi niletse imibiko kungakefiki Lesihlanu, mhla tingu-29 Inhlaba 2032. Nitawutfunyelelwa lifomu lekumele niligcwalise kuze nente lokufanako. Uma nihlangabetana nebulukhuni bekugcwalisa lelifomu ningatsintsa Mnu. Mgabadeli. Ngiyabonga i-imeyli yalotfumela umlayeto ivele nje itivelele Ngimi lotitfobako Ligama lalotfumela umlayeto nakatfumela Nomsa Twala umlayeto 54
Sibonelo se-imeyli yebungani: Njengobe nicala kubhala luhlolo lwenu lwekuphela kwemnyaka emva kwemaviki lamabili, ubone kuncono ucele umngani wakho kutsi afike nitewufundza ndzawonye kulungiselela loluhlolo. Bhala i-imeyli umcele. IYA KU: sigobodla@gmail.com CC: BCC: SIHLOKO: Kulungiselela luhlolo Sigobodla Injani vele imphilo? Umatasatasa ngani kulamalanga? Ngiyetsemba awukakhohlwa kutsi sicala luhlolo lwekuphela kwemnyaka mhla ti-25 Lweti 2034. Asihlangane phela njalo ngensimbi yesihlanu lapha ekhaya sitewuhlomisana ngaletifundvo teSayensi neTibalo. Ngiyati kutsi wena utivisisa kancono. Ngetamile kutsi ngitfole onkhe emaphepha eluhlolo lweminyaka leyengcile kute sitewutivivinya ngawo. Ungahlupheki ngesitfutsi nasewubuyela emuva, ngicele umnaketfu Bholoja kutsi akutfwale njalo nasesicedzile. Ungatfwali ingcamu, make utse utawunikela ngekusiphekela lokuya ngasetfunjini. Nakukhona labanye lobona kutsi bangahlanganyela natsi, bemukelekile, ubatise kodvwa singabi ngetulu kwalabasihlanu. Ucabange nalolunye luhlelo lesingalulandzela nasihlangana sitewufundza lolutakwenelisa nawe. Ube nelusuku loluhle, ngisakutsandza kakhulu. Ngimi umngani wakho Lomasontfo 55
Sibonelo se-imeyli lehlelekile: Njengamabhalane welikomiti lelitfutfukisa Lulwimi Lwesiswati esikolweni sakho, ucelwe kutsi umeme Nkhosatana Busisiwe Cebile longumgcinitimali emhlanganweni lohleliwe. Bhala i-imeyli yalesimemo. IYA KU:busisiwe.cebile.@yahoo.com CC: BCC: SIHLOKO: KUMENYWA EMHLANGANWENI Nkhosatana Busisiwe Uyatiswa ngemhlangano lohlelelwe kutfutfukisa kweLulwimi Lwesiswati lotawutsatsa emalanga lamabili e Forever Resorts Elukwatini mhla tingemashumi lamabili iNhlaba 2035 ngaLwesihlanu ngensimbi yelishuni ekuseni. Uyacelwa kutsi usatise kungakapheli liviki nangabe ungeke uphumelele. Sikhatsi sekubhalisa sitawuba ngensimbi yesiphohlongo ekuseni. Luhlelo lwemhlangano lutawube lume ngalendlela: 1. Kuvulwa. 2. Emavi asihlalo 3. Emalunga lakhona nalangekho. 4. Kufundvwa kwemaminithi 5. Lekuvuka emaminithini 6. Umsebenti welusuku I. Kuhlelwa kwemincintiswano yetinkhulumiswano neyekubhalwa kwemabhuku. II. Lupelomagama. 7. Lusuku lwemhlangano lotako 8. Kuvala Onkhe emalunga ayakhunjutwa kutsi afike ngesikhatsi lesibekiwe. Sesitawubonana khona. Ngiyabonga. Ngimi lotitfobako Mzondi Bulandza 56
4.3.2 IMISEBENTI YE-IMEYILI: TIVIVINYE I -IMEYILI YEBUNGANI Bhala i-imeyili ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, incwadzi yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Sihlobo sakho besikwentele umcimbi wekukubonga njengobe ufundze wacedza ungakawuphoci umndeni. Bhala i-imeyli usibonge. [25] 1.2 Utawube ungekho esikolweni ngelilanga lelilandzelako ngetizatfu letitsite. Bhalela umngani wakho i-imeyli umcele akudlulisele lombiko kuthishela weliklasi [25] lenu. I -IMEYILI YEMTSETFO Bhala i-imeyili ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, incwadzi yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Ukhatsatekile ngelicembu lebafana lelivule sikhowa sekudlela tidzakamiva esitaladini senu lokungafaka kuphepha kwemphilo yenu enkingeni. Bhalela liphoyisa lemmango wangakini i-imeyli ukhale ngalesimo. [25] 1.2 Njengalobhala welikomiti lenhlangano yelusha endzaweni yangakini, ucelwe kutsi ubhalele sodolobha i-imeyli umatise ngekuswelakala kwetindzawo tekucitsa situnge. Bhala le-imeyli. [25] 57
4.4 UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: Umlandvomphilo ngumbhalo lapho utetfula nobe utatisa khona esiveni nobe emhlabeni wonkhe jikelele. Umlandvomphilo kufanele wetfule bunguwe bakho. Ucuketse yonkhe imininingwane yakho ngalokucacile, ngalokungatsatsi hlangotsi nangalokufisha. Iveta imphilo yakho kusukela ucala sikolo uze ube kulesigaba lokuso, nako konkhe lohlabene ngako. Ifaka imininingwane yebantfu labangatsintfwa nangabe kufuneka emaciniso/ bufakazi balokubhale ngawe. Umlandvomphilo usetjentiswa nangabe wenta sicelo semsebenti ngenhloso yekutatisa nekutichaza kute umcashi akwati. 4.4.1 TIMPHAWU UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: Ngentasi kunemininingwane lokufanele uyivete nangabe ubhalwa umlandvomphilo: Imininingwane yakho • Sibongo, • Emagama akho laphelele • Lusuku lwekutalwa • Inombolo yamatisi • Budzala • Bulili • Buve • Inkholo • Lulwimi lolukhulumako • Letinye tilwimi lotikhulumako • Likheli lalapho uhlala khona • Likheli lalapho usebenta khona (nangabe usebenta) • Inombolo yelucingo lwasekhaya • Inombolo yelucingo lwalapho usebenta khona (nangabe usebenta) • Tinombolo takho tabomakhalekhikhini (nangabe unalabangetulu kwamunye) • Likheli lakho le-imeyili Imfundvo yakho: • Ayitsatsi hlangotsi • Tikolo lofundze kuto, (emabanga laphasi nalasetulu) o Titifiketi lonato o Iminyaka lotitfole ngawo 2. Tikhungo temfundvo lephakeme lofundze kuto o Ticu lonato o Iminyaka lotitfole ngawo LWATI LWEMSEBENTI 3. Lwatinchanti lonalo, 4. Imisebenti loyisebentile 5. Tikhundla lotibambile, 6. Tizatfu tekushiya phasi njll. 58
TINDLELA TEKUCITSA SITUNGE • Indlela locitsa ngayo situnge • Imidlalo loyitsandzako • Tikhungo lotibandzakanye nato • Lokunye kwekutijabulisa lokwentako, BUFAKAZI NGEMPHILO YAKHO • Emagama netibongo tebantfu labangatsintfwa kucinisekisa kutsi lemininingwane lewuyinikile iliciniso. • Indlela lohlobene nabo ngayo • Tikhundla tabo • Emakheli abo • Tinombolo tabo tetincingo SIBONELO SEMLANDVOMPHILO UMLANDVOMPHILO WATHANDI MASEKO IMINININGWANEMNIKATI Sibongo : Maseko Libito : Thandi Bulili : Lomsikati Kushada : Ngishadile Tekushayela : Khodi 8 Inkholo : Ngingumkhatholika Inombolo Yamatisi : 1508086261086 Likheli Lasekhaya : 12 Madala White River 1240 Likheli Lasekhaya : Box 670 White River 1240 Lucingo Lwasekhaya : 013-7552500 Makhalekhikhini : 0724846002 I-imeyili : t.maseko@gmail.com Simo Semphilo : Ngiphilile TEMFUNDVO Imfundvo Lephasi : Lamagadlela School Imfundvo Lephakeme : Lilanga High Tifundvo Letiphasiwe : Siswati, Singisi, Isayensi, Tibalo, Inyuvesi : BA UNISA Tifundvo : Siswati, Education, Tibalo, Isayensi, English LWATINCHANTI LWEMSEBENTI Ngilandi Secondary : 2039 -2042 Mandlesive Secondary : 2042– 2046 TEKUCITSA SITUNGE Libhola Letandla Kubukela Mabonakhashane 59
BOFAKAZI 1. Mnu. Z. B. Khumalo (Meninjeli Weliposi LaseNasipoti) Lucingo: 0724864656 2. Mnu. K.H. Thwala (Thishelanhloko WaseMandlesive) Lucingo: 0824613357 INCWADZI LECHAZAKO: Incwadzi lechazako, lehambisana nemlandvomphilo, iyafana nencwadzi yesicelo semsebenti lechazwe ngenhla. Lokwehlukile kutsi incwadzi lechazako yimfisha kuneyekucela umsebenti ngoba ayifaki imininingwane leminyenti. Khumbula kutsi imininingwane uyifake lapha ngenhla nakubhalwa umlandvomphilo. Sibonelo sencwadzi lechazako, lehambisana nemlandvomphilo Thandi Maseko P. O. BOX 670 White River 1214 09 Bhimbidvwane 2036 Mphatsisitolo Gumbagumba Supermarket 25 Mabuza Street Dindela 1700 Mnumzane/ Nkhosikati/ Nkhosatana SICELO SEMSEBENTI WEKUSHAYA UMSHINI (Ref: TL/1278/2013). Mine Thandi Maseko ngibone satiso lesifakwe ephepheni ‘Umbono Wesive’ lamhlazana ti-19 Ingongoni 2035 lesitsi kufuneka umuntfu lotawushaya ushini esitolo senu. Ngibone kutsi ngifanele kuwenta lomsebenti ngoba ngenta tifundvo letiphatselene nekusebentisa ngcondvomshini kanye nekusebenta ngetimali. Ngingumuntfu lokhutsele futsi longawesabi umsebenti lomatima. Nginalo likhono lekusebenta nebantfu labehlukene. Ngifake umlandvomphilo wami kute nibone imininingwane lephelele ngemphilo yami kanye neticu tami. Ningachumana nami kulenombolo yelucingo noma i-imeyili lengenhla. Ngimi lotitfobako T. Maseko (Nkhs.) (t.maseko@gmail.com) 60
4.4.2 IMISEBENTI YEMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: TIVIVINYE UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Ephephandzabenitsite, ubone sikhangisi semsebenti wekuba ngumabhalane kadokotela wemmango wangakini. Wena ungulomunye lofuna lomsebenti. 1.1.1 Bhala incwadzisicelo lemfisha letawuhambisana nalomlandvomphilo longentasi. 1.1.2 Phindza ubhale lomlandvomphilo bese uwucedzelela ngemininingwane yakho lesele ku-B kuya ku-D. Umlandvomphilo waSetfu Mfaniseni Maseko A Imininingwanemnikati Sibongo : Maseko Ligama : Setfu Mfaniseni Inombolo yamatisi : 950120 0824 089 Likheli lasekhaya : 258B Embekelweni Likheli leliposi : PO Box 111, Nelspruit 1200 Inombolo yelucingo : 082 113 6789 B Temfundvo: C Temsebenti: D Tekucitsa situnge: E Bofakazi bemphilo: 1. Mnu. GG Ndlovu (Thishelanhloko waseMkhuphukantsaba) Lucingo: 079 246 6897 [25] 2. Mnu. MP Matsebula (Mfundisi welibandla laseNtsabeni) Lucingo: 064 444 1890 1.2 Inkhampani yaka-Eskom lekunikelele ngemfundzate, ikutfumelele sikhangiso selitoho langemaholide nawusekhaya. Bhala umlandvomphilo nencwadzi lechazako lotakutfumelela ka-Eskom utewucashwa kulelitoho. [25] 1.3 Umphatsisikolo semabanga laphasi iDlangemabala ufake simemetelo semsebenti wekuphatsa bapheki besikolo emsakatweni wangakini. Wena njengemuntfu lofundzele tekupheka, bhala umlandvomphilo lohambisana nencwadzisicelo lechazako ucele lomsebenti. [25] 61
4.5 MLANDVOMUFI Umlandvomufi luhlobo lwembhalombiko lolubhalwa ngemuntfu longasekho emhlabeni. Satiswa ngemlandvo wemphilo yakhe asaphila emhlabeni, nekumati kabanti, lololwati loluphatsene nemufi lutfolakala emndenini wakhe. Umlandvomufi uphindze uvete indlela yekuhlonipha, kubonga, kudvumisa nekuhalisela imisebenti layentile asaphila njengekumklomelisa ngetipho letitsite njengemjeko welive lakhe, sitfombe sakhe lesifulenyiwe, sitfombe lesingumfanekiso wakhe lesibunjiwe, sitifiketi, indzebe, kucamba umgwaco nobe sakhiwo ngeligama lakhe njll. Kuvetwa inkhumbulo ngemufi netintfo latenta asaphila, loko kungaphawulwa ngenkhululmo lehlekile nangenkulumo lebhalwe phasi. Umufi uyabongwa ngetibongo abuye abongelelwe ngelusuku lwemngcwabo wakhe nobe enkonzwenisikhumbuto. Ubhalwa ngendlela yemuntfu wesitsatfu, (lokukhulunywa ngaye). Khumbula kutsi lona lokubhalwa ngaye akasekho emhlabeni. 4.5.1 TIMPHAWU TEMLANDVOMUFI. Cikelela loku lokulandzelako nawubhala umlandvomufi: • Unesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Uhleleke ngekulandzelana kwemphilo yakhe. • Sihloko, siba nemagama emufi laphelele nesibongo sakhe, sib. Umlandvomufi waMzekezeke Mhlanga, njll. • Lusuku latelwe ngalo, nendzawo latalelwe kuyo (Hhayi sibhedlela). • Batali bakhe, labaphilako nalesebashona. • Imfundvo yemabanga laphasi. • Imfundvo lephakeme. • Temisebenti • Tikhundla labetibambile. • Tasekuhlaleni. • Ligalelo lalifake emmangweni (nangabe likhona) • Kugula kwakhe nekushona kwakhe (lusuku lashone ngalo) • Labashiya emhlabeni. • Kumvalelisa. Lokubalulekile • Kusetjentiswa irejista lefanele. • Kucikelelwa kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile. • Linani lemagama lalindzelekile alicikelelwe. CAPHELA: Akukavunyelwa kutsi nakubhalwa umlandvomufi, umufi atikhulumele ngoba usuke asashonile, sib. Mine Mzekezeke Mhlanga, ngatalwa mhla/ Mngani wami ngihlabelele/ makhelwane batjele kutsi besihlalisene njani, njll. Sibonelo semlandvomufi Umlandvomufi waMnumzane Mandlakayise Shongwe Umufi Mandlakayise watalwa tingemashumi lamabili kuBhimbidvwane ngemnyaka we- 1968 eMatsulu. Umufi abeyindvodzana yesibili yaBhekifa naZodwa Shongwe labangasekho emhlabeni. 62
Wacala kufundza esikolweni semabanga laphasi eSiyatfutfuka lapho aphotfula khona tifundvo telibanga lesitfupha ngemnyaka we-1975. Wachubekela esikolweni semabanga laphakeme eSimtfolile lapho aphotfula khona tifundvo takhe tamatikuletjeni ngemnyaka we-1982. waphumelela tifundvo teTibalo neSayensi ngemalengiso waze wanikwa umfundzate Litiko Letemfundvo. Wachubeka nemfundvo lephakeme, waphotfula tifundvo takhe tebuthishela ekolishi lase- Elijah Mango ngemnyaka we-1987 Wacala kufundzisa esikolweni semabanga laphasi iNkhanini ngemnyaka we-1988 lapho abelucucudvu lwathishela. Ngemnyaka wa-1993 wakhushulelwa esikhundleni sekuba nguthishelanhloko eMphophoma. Ufake sandla emmangweni ngekukhokhela bantfwana labeswele tindleko etikolweni temfundvo lephakeme. Bekatsandza kutivocavoca, abuye abe ngumlandzeli welibhola letinyawo. Usishiye emhlabeni emuva kwekugula sikhashana mhla tingemashumi lamatsatfu kuLweti kulomnyaka losetulu. Ushiya emhlabeni umkakhe, bantfwana labasitfupha, bomnakabo, tihlobo nebangani. Shangatsi umphefumulo wakhe ungalala ngekuthula. Hamba kahle Shongwe, Kunene! Mntimandze Lobhambolunye! 4.5.2 UMSEBENTI WEMLANDVOMUFI: TIVIVINYE UMLANDVOMUFI Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Kukhalwa letimatfonsi emmangweni ngekushona ngekutuma kwalowo lobekanakekela kakhulu labaswele esigodzini sangakini. Kuyawube kunenkonzosikhumbuto yakhe ehholeni lemphakatsi. Wena njengalomunye walabaswele lebeningaphasi kwesandla sakhe ucelwe kutsi ubhale umlandvomufi futsi unikwe nemininingwane yakhe yonkhe. Bhala lomlandvomufi [25] lotawufundvwa ngalelo langa. 1.2 Kushone umngani wakho lebenidlala naye ibhola letinyawo/letandla. Wena njengakaputeni welicembu lenilidlalelako, nemuntfu lenikhule naye ucelwe ngumndeni kutsi ubhale umlandvomufi wakhe, Bhala lomlandvomufi lotawufundvwa ngelilanga lekumbeka. [25] 1.3 Kushone lomunye lebenicula naye ekwayeni lenatisungulela yona. Bhala umlandvomufi lotawufundvwa ngelusuku lwemngcwabo. [25] 63
4.6 I- AJENDA NEMAMINITHI EMHLANGANO Njengemfundzi, ufanele ukwati kubhala i-ajenda nemaminithi ayo yonkhe imihlangano lehlelekile ngekwehlukana kwayo. I- ajenda I-ajenda iluhlelo lolusetjentiswa nangabe kunemhlangano, lolwenta kutsi umhlangano uhambe ngendlela lelandzela luhlelo lolutsite. I-ajenda ikhishwa njalo ihambisana nesimemo semhlangano. Ifaka tonkhe tihlokwana lekutawukhulunywa ngato. Yentelwe kutsi wonkhe umuntfu lota emhlanganweni abe ati lokutawukhulunywa ngako nekutsi atilungiselele kusenesikhatsi. I- ajenda ifaka ekhatsi indzawo lapho umhlangano utawube ubanjelwe khona, lusuku nesikhatsi lekutawuhlanganwa ngaso. Iba ngumsuka wekubhalwa kwemaminithi emhlangano ibuye ishiyele emalunga litfuba lekwengeta lokutsite lokungadzingidvwa ngako. I-ajenda iyahambisana nemaminithi emhlangano. EMANINITHI EMHLANGANO Elamana ne-ajenda futsi asuselwa kuyo. I-ajenda iveta tihlokwana, emaminithi wona akhuluma kabanti ngaletihlokwana letivetwe yi-ajenda. Loko mfundzi bhala wenabe ngako, ngulokusuke kukhulunywe kwavunyelwana ngako emhlanganweni ngaleso naleso kuletihloko. Emaminithi angemaciniso aloko lokwakhulunywa ngako futsi asetjentiswa kugcina lokwavunyelwana ngako kutsi kungakhohlweki, kungalahleki. Emaminithi abhalwa ngesikhatsi lesengca futsi ngelulwimi loluhlelekile. Caphela kutsi ubhale ngekuphikisana lokuba khona emhlanganweni, kuba tincumo letibalulekile letibhalwako. 4.6.1 TIMPHAWU TELUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala i-ajenda: SAKHIWO: • Inesingeniso, umtimba nesiphetfo • Lusuku, indzawo nesikhatsi lekutawuhlanganwa ngaso. (Utakhela sihloko semaminithi ngaloku) • Ifaka tihlokwana lekutawukhulunywa ngato emhlanganweni. (Sib. Injongo yemhlangano, lokuvuka emaminithini.) • Iba ngumsuka wekubhalwa kwemaminithi. • Inika litfuba lwekwengeta lokungakhulunywa ngako emhlanganweni. • Kufanele ihambisane nemaminithi emhlangano. Cikelela loku lokulandzelako nangabe ubhala emaminithi emhlangano: • Ahambisana ne-ajenda futsi asuselwa kuyo. • Tihlokwana letise-ajendeni ativele futsi tilandzelane njengobe tinjalo emaminithini. • Tincumo letitsetfwe emhlanganweni. • Kuvalwa kwemhlangano. 64
Sibonelo se-ajenda nemaminithi emhlangano KUMENYWA EMALUNGA EMTIMBA WEBAFUNDZI EMHLANGANWENI LOMISWE NGALENDLELA: INDZAWO : EHHOLENI LESIKOLO LUSUKU : 6 Kholwane 2026 SIKHATSI : 10H00 LUHLELO LWEMHLANGANO 1. Kuvulwa. 2. Emavi asihlalo 3. Emalunga lakhona nalangekho. 4. Kufundvwa kwemaminithi 5. Lekuvuka emaminithini 6. Umsebenti welusuku (Lokutawukhulunywa ngako) 6.1 Sikhatsi sesikolo 6.2 Iyunifomu 6.3 Tidzakamiva 6.4 Kudla kwebafundzi 6.5 Sivandze sesikolo 7. Lusuku lwemhlangano lotako 8. Kuvala Emaminithi Emhlangano EMAMINITHI EMHLANGANO WESIKOLO SASETAKHENI LOWABE USEHHOLENI LESIKOLO MHLA TI-6 KUKHOLWANE 2026 1. Kuvulwa kwemhlangano Wavulwa ngusihlalo ngemthandazo. 2. Kwemukelwa: Sihlalo, wemukela emalunga labekhona. 3. Emalunga labekhona: Onkhe emalunga bekaphelele. 4. Kufundvwa kwemaminithi: Afundvwa abuye emukelwa. 5. Lokwavuka emaminithini: Kuphepha esikolweni. 6. Umsebenti welusuku (Lokutawukhulunywa ngako) 6.1 Sikhatsi Sesikolo Asihlonishwe. 6.2 Iyunifomu Ayigcokwe ngendlela lefanele kakhulukati ngaLesihlanu. 6.3 Tidzakamiva Akuliwe nato 6.4 Kudla Kwebafundzi Bafundzi batawuphakelwa kudla ngeNgci. 6.5 Sivandze sesikolo. 65
Asinakekelwe. 7. Lusuku lwemhlangano lotako 7.Ingci 2026 8. Kuvala Kwavalwa ngemthandazo Umfundzi akanake kwekutsi tonkhe tihlokwana letisebente ku-ajenda ngito letisentjentiswe emaminithini, kwenatjwa ngato. 4.6.2 UMSEBENTI WELUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO: TIVIVINYE LUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Umphatsisikolo senu ubite umhlangano webatali bebafundzi bakamatikuletjeni lapho ayokhulumisana nabo ngemaklasi etimphelasontfo latawulungiselela [25] luhlolo. 1.2 Bayandza bantfu labahlaselwa ngulesifo se-COVID 19. Nilikomiti lebantfu labasha emmangweni wangakini nibe nemhlangano nemphatsi wemtfolamphilo lapho nicocisene khona ngetindlela tekwehlisa lizinga lekuhlaselwa ngulesifo. Bhala i-ajenda nemaminithi alowo mhlangano. [25] 1.3 Sigungu sebafundzi lapho ufundza khona ube nemhlangano nemphatsisikolo ngekutewubonisana ngetinkinga tekweswelakala kwetinsita letinjengemanti, tindlu tangasese letiphephile, imigwaco leta esikolweni, titfutsi letitfwala bafundzi, njll. Bhala i-ajenda nemaminithi alowo mhlangano. [25] 66
4.7 I-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA I-athikheli yeliphephandzaba nobe yeliphephabhuku iyindlela yekuletsa lwati, ingucuko, imininingwane letsite mayelana naloko umhleli lafuna kukwendlulisa nobe lafuna kutsi tetsamelilwati tikucaphele kumbe kukhangisa. Umhleli angasebentisa emafonti lehlukahlukene, imibala lehlukahlukene futsi legcamile, imidvwebo lehlukene kugcugcutela, kutsengisa umcondo lotsite. I-athekhili yehlukaniswe katsatfu, singeniso, umtimba nesiphetfo. Lulwimi lolusetjentiswako lufanele lubete emaphutsa elulwini, futsi luvakale mbamba. Tetsamelilwati kufanele tinikwe imininingwane yalapho tingatfumela khona imibono nangabe tifuna kuphawula, sib. Likheli, tinombolo telucingo, njll. 4.7.1 TIMPHAWU TE-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA Cikelela loku lokulandzelako: • Inesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Sihloko se-athikheli sib. Kuphasiswa kwemtsetfo wekutsengisa ngemtimba. • Lusuku lebhalwe ngalo. • Ibhalwe ngubani. • Ligama leliphephandzaba leya kulo (sib. Tikhatsi). • Lokucuketfwe. (Tiphakamiso letikhutsata kutsengisa ngemtimba.) • Ibhalwa ngetindzima nobe ngemaphuzu/ngemakholomu. • Ingasebentisa emafonti lehlukahlukene. • Tincomo. LOKUBALULEKILE: • Lulwimi luhlelekile • Kusetjentiswa irejista lefanele. • Kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile. • Caphela kutsi i-athikheli iphatselene nekuphasiswa kwemtsetfo wekutsengisa ngemtimba. • Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe. 67
Sibonelo se-athikhili yephephandzaba: LIPHEPHANDZABA: TIKHATSI. 24 LWETI 2028 Labatsengisa ngemtimba bangatibona sebavunwa ngumtsetfo kungasikudzala Siphumelele Bhembe Hulumende angahle aluhlolisise kabanti i-Sex Worker Education and Advocacy. ludzaba lwekuphasisa umtsetfo Umchumanisi walelicembu wekuhweba ngemtimba – umtsetfo longaletsa injabulo kulabo labatsengisa Sandzile Tfwala utsite bativa ngemtimba baseNingizimu Afrika. baphuphuma injabulo futsi bakhululekile ngenca yekutsi ekugcineni lombiko Ukhishiwe kuleliviki umbiko we-South sewugcine sewukhishiwe ngemuva African Law Reform Commission kwesikhatsi lesidze cishe sibe iminyaka lophakamisa kutsi kwakhiwe i-Adult lesikhombisa solo balindzile. Prostitution Reform Act. Sandzile utsite nobe kungakacaciswa Sesidze sikhatsi emacembu lamele kahle embikweni kutsi kumele uguculwe labatsengisa ngemtimba aphakamisa kanjani umtsetfo, njengobe kutsi kuhweba ngemtimba kube kusesiphakamiso nje, bayakwemukela semtsetfweni kulelive kutsi sikhatsi sengucuko sesifikile. NgaKholwane kulomnyaka lilunga IMIBONO lePhalamende Vukani Zwane wetfusa labanengi lapho aphakamisa kutsi P.O.BOX 27 kutsengisa ngemtimba kumele kube Mbombela semtsetfweni ngalesikhatsi 1200 semncintiswano we-World Cup nga-2028. NOBE Lombiko wesekelwe licembu lelimele labatsengisa ngemtimba 7 Imbulu Street Kamagugu 1201 Lucingo: (013) 752 4906 I-imeyili: magawula@emtfuntini.com 4.7.2 UMSEBENTI WE-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA: TIVIVINYE I-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Umkhuba wekutsengisa umtimba emantfombataneni nasebafaneni esigodzini sangakini uya ngekwandza. Bhala i-athikheli leya ephephandzabeni lapho ugceka khona lomkhuba, ubuye weluleke labo labatsintsekako. [25] 1.2 Kulahleka kwesimilo ebantfwaneni kuyawukhatsata kakhulu umoya webatali. Bhala i-athikheli leya ephephandzabeni lapho usola khona lesimilo lesibi ebantfwaneni, ubuye uvete netintfo letinhle letilindzelekile kubo. [25] 68
1.3 Bantfu labanyenti bayatsandza kutatisa/kufaka titfombe letichaza kabanti ngemphilo yabo etinhlelweni tekuchumana. Bhala i-athikheli yeliphephandzaba lapho ucacisela khona bantfu ngebungoti labatifaka kubo. [25] 69
4.8 I-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU I-athikheli yeliphephabhuku nobe liphephandzaba iyindlela yekuletsa lwati, ingucuko, imininingwane letsite mayelana naloko umhleli lafuna kukwendlulisa nobe lafuna kutsi tetsamelilwati tikucaphele kumbe kukhangisa. Umhleli angasebentisa emafonti lehlukahlukene, imibala lehlukahlukene futsi legcamile, imidvwebo lehlukene kugcugcutela, kutsengisa umcondo lotsite. I-athekhili yehlukaniswe katsatfu, singeniso, umtimba nesiphetfo. Lulwimi lolusetjentiswako lufanele lubete emaphutsa elulwini, futsi luvakale mbamba. Tetsamelilwati kufanele tinikwe imininingwane yalapho tingatfumela khona imibono nangabe tifuna kuphawula, sib. Likheli, tinombolo telucingo, njll. 4.8.1 TIMPHAWU TE-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU Cikelela loku lokulandzelako: • Inesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Sihloko se-athikheli sib. Litsemba lekwenyuka kwemiphumela. • Lusuku lebhalwe ngalo. • Ibhalwe ngubani. • Ligama leliphephabhuku leya kulo (sib. Umzilazembe). • Lokucuketfwe. (Tiphakamiso letikhutsata kwenyuka kwemiphumela.) • Ibhalwa ngetindzima nobe ngemaphuzu/ngemakholomu. • Ingasebentisa emafonti lehlukahlukene. • Tincomo. LOKUBALULEKILE: • Lulwimi luhlelekile • Kusetjentiswa irejista lefanele. • Kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile. • Caphela kutsi i-athikheli iphatselene nelitsemba lekwenyuka kwemiphumela. • Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe. 70
Sibonelo se-athikheli yeliphephabhuku: LIPHEPHABHUKU: UMZILAZEMBE. 28 INDLOVANA 2027 ILihawu inelitsemba lekwenyuka kwemiphumela ngemnyaka we-2028 Bafundzi baseLihawu Secondary School Kunemfundzi longuSbongile Maseko babonakala batewuletsa imiphumela lophumelele sifundvo setibalo lemihle esekethini yaseSikhulile. ngemaphesenti la-98, Siswati watfola Lokuhle ngalabafundzi kutsi babeka emaphesenti la-90 ngemnyaka we-2027. tifundvo tabo embili. Ekucaleni kwemnyaka kwacashwa thishelanhloko Loku kukhombisa kutsi labafundzi lomusha. Imisebenti layentako baseLihawu batimisele kakhulu. Bafundzi iyajabulisa. labanyenti bafundzela egunjini lemtapotincwadzi. Loku kubasita Labafundzi bavukela esikolweni kulungiselela luhlolo lwabo. nangemphelasontfo. Loku kubasita kakhulu kutsi batfole imiphumela lemihle. Labanye bafundzi bafundzela emaklasini Kunabothishela labatimisele kubasita. baphume ngensimbi yesine ntsambama. Kukhutsatwa kwebafundzi labengemavila Loku kuyabakhutsata kubuye kubanike kube nemiphumela lemihle. umdlandla wekusebenta ncono kute Sebayakhona kuya emagunjini baphumelele uma umnyaka uphela. ekufundzela ngaphandle kwekulandzelwa, ngibo labefika ekuseni IMIBONO egunjini lekufundzela bafundzisi bangakefiki esikolweni. P.O.BOX 77 Kwaguqa Nangabe umfundzisi afundzisa, kuba 3000 nekujabula kuye ngobe bafundzi basuke bati loko latabafundzisa kona NOBE ngaphambilini ngekutsi batifundzele bona ngembikwesifundvo. Umfundzisi 10 Walter Street uyayibona inchubekelembili. Ufisa Emalahleni shengatsi angafundzisa umnyaka 3000 wonkhe ngendlela labafundzi labamnika Lucingo: (013) 752 4906 indlebe ngayo. Email. Imphucuko@mjingi.com 71
4.8.2 UMSEBENTI WE-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU: TIVIVINYE I-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Linyenti lebafundzi libanjwa libaleka emakhempini ekulungiselela luhlolo lwekuphela kwemnyaka. Bhala i-athikheli leya ephephabhukwini langakini lapho wecwayisa khona bafundzi ngelugibe labatifaka kulo. [25] 1.2 Lusha lolunyenti alusakhoni kuyekela tidzakamiva. Njengemeluleki wetemphilo ufuna kwecwayisa lusha kutsi luphunyule kulolugibe. Bhala i- athikili yeliphephabhuku lapho uveta khona teluleko letingalusita ubuye [25] ulukhutsate. 1.3 Bantfu abasatiphatsi kahle emingcwabeni, bagcoka ngendlela lengakafaneli, bayaticocela emangcwabeni futsi kwentiwe imigidvo emva kwemngcwabo. Njengemhleli weliphephabhuku bhala i-athikheli lapho ukhumbuta ummango ngemvelaphi yesive lesimnyama. [25] 72
4.9 SIHLATIYWA (IRIVYU) Sihlatiywa usibhala nangabe ufundze incwadzi letsite, ubukele lifilimu, ulalele umdlalo wemoya, ubukele umdlalo welibhola, bewusegunjini lelitsite, njll. bese ekugcineni, loko lokufundzile nobe lokubonile uyakuhlatiya ubuye ukuhlole ngenhloso yekwengeta nobe uphungule lokutsite nakukhona, yekulungisa emaphutsa, yekukhutsata, njll. 4.9.1 TIMPHAWU TESIHLATIYWA Cikelela loku lokulandzelako: Sihlatiywa sencwadzi lengumdlalo asimumatse: • Siba nesihloko. • Sifinyeto sesakhiwo semdlalo • Badlali labakhulu (Abangabi ngetulu kwalabane) Imininingwane yemdlalo: • Libito lembhali. • Libito lemdlalo • Libito lenkampani lewushicilele • Umnyaka loshicilelwe ngawo • Lusuku loshicilelwe ngalo • Linani lemali (nangabe likhona) Bunjalo bemdlalo: • Hlatiya ngalokufisha loko umdlalo lokhuluma ngako • Phawula ngendlela lobhaleke ngayo o Setfulo o Kuvetwa kwebadlali o Umtselela wendlela lobhaleke ngayo o Kulandzelana kwetigameko o Tiphakamiso netincumo • Luhlobo lwembhalo Sakhiwo sesihlatiywa • Sibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Singeniso asetfule sendlalelo ngalokufisha, • Umtimba awuhlatiye tehlakalo letibalulekile ngalokufisha, ngaphandle kwekuveta ebaleni lokusesakhiweni. • Siphetfo sivete umbono nobe tiphakamiso takho ngalomdlalo. Ingcikitsi Ayivete imibono yakho ngalendzaba/ ngalomdlalo netizatfu temibono yakho njengemhlatiyi. Sitayela neliphimbo Kufanele sihlatiywa singatsatsi luhlangotsi. Liphimbo lihlelekile 73
Sibonelo sesihlatiywa Sihlatiywa selifilimu lebengilibukele “SIBAYA’ lelibhalwe nguMdluli. Lelifilimu lashicilelwa bakaVuvuzela ngemnyaka we-2030 Indzaba yonkhe itinte elokishini laseBhubesini. Inkhosi Dabula Somahhashi ifuna kunika indlalifa yayo Mbovu, bukhosi balapha eBhubesini kantsi kukhona lowake wambambela bukhosi, lowo-ke nguMphihlangene, losuse umbango loshisako ngobe naye bekasicotsele lesikhundla. Kutsatselwane tikhali kuze kucitseke ingati. Umbango ugijime nalo lonkhe liBhubesi kudzimate kwangenelela nemakhansela emmango. Kuhlatiywa kwembono: Umbhali walelifilimu usebentise sakhiwo lesihle nendzaba iyalandzeleka futsi iyafundzisa. Nanobe kunjalo indzaba yebukhosi nembango wayo angeke yenteke elokishini (esikomplazi) ngobe lilokishi liphetfwe ngemakhansela. Angeke inkhosi ibeke imitsetfo yetendzabuko esiveni lesiphetfwe ngemakhansela. Inkinga isonjululwa ngekutsatselwana kwetikhali lokudala kucitseka kwengati. Tiphakamiso/ Tincomo: • Lendzaba ayibe nesibekandzaba sasemakhaya lapho kuphetse khona emakhosi. Lokunye lokungantjintjwa ngumbango lodala kucitseka kwengati. Inkinga ayisonjululwa ngaphandle kwekutsatselwana kwetikhali, kepha kuboniswane ngekuthula. • Babhali nangabe babhala tindzaba nobe imidlalo, babocaphela ingcikitsi. • Ingcikitsi ngiyo lengelekelela kutsi umbhali akwati kuyibeka endzaweni lefanele indzaba yakhe. • Simonhlalo nesibekandzaba sesikhatsi nako kuyasifaka sandla ekukhetseni indzawo lapho indzaba yenteka khona. Siphetfo Kute kugwemeke lokwenteka kulelifilimu lelingenhla, (umbuso wemakhosi lobekwe elokishini lapho kubusa khona emakhansela) letiphakamiso tibalulekile. 4.9.2 UMSEBENTI WESIHLATIYWA: TIVIVINYE SIHLATIYWA Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Kunelibhuku lelimnandzi lotifundzele lona lofisa sengatsi bonkhe bafundzi lonabo eklasini bangalifundza. Bhala sihlatiywa salo. [25] 1.2 Njalo nasekusondzele lukhetfo tinhlangano tepolitiki tingena tiphuma ngisho nasemakhaya kugaywa emavoti. Bhala sihlatiywa sendlela lekukhankhaswa ngayo. [25] 1.3 Bewubukela libhola letinyawo emkhatsini welicembu le-Kaizer Chiefs Kanye nelicembu i- Baroka Aces lapho bantfu babulala inyoka. Bhala sihlatiywa salowo [25] mdlalo 74
4.10 UMBIKO LOHLELEKILE Ngulolunye luhlobo lwembhalombiko lapho wena njengembiki kufanele ubike imininingwane letsite ngesigameko lesenteke ukhona usibona. Imibiko yehlukahlukene, ingaba yasemisebentini, imibiko yetiboshwa letece ejele, imibiko yetimali, imibiko yetingoti temgwaco, njll. Imibiko ibhalelwa tinhloso letehlukene lokwenta kutsi nendlela lebhalwa ngayo ingafani. Umbiko awusiyo incwadzi futsi ubhalwa ngendlela lehlukile. 4.10.1 TIMPHAWU TEMBIKO Cikelela loku lokulandzelako nawubhala umbiko: • Inhloso yembiko kwendlulisa lwati lolutsite. • Lokucuketfwe kufanele kube ngemaciniso kungabi imibono yakho. • Kufanele kuphatselane nesihloko. • Kubhale ngendlela yemaphuzu • Lulwimi kufanele kuhambisane nalabo umbiko locondziswe kubo. • Bhala umbiko ngendlela yemuntfu wesitsatfu, lokukhulunywa ngaye, kwentela kutsi uvakale kahle. • Kufanele ube nesihloko lesihambelana nalokubikwa ngako. • Awube nelibito lalowo locondze kuye. • Akube nendlela loyilandzelele nawugcogca lwati. • Veta lokutfolakele nakuphenywa. • Kumele ube nesiphetfo. • Veta tiphakamiso netincomo takho. • Ligama lakho nelusuku lobhale ngalo lombiko nako kufanele ukubhalwe. Tinyatselo lokufanele utitsatse nawubhala umbiko: • Cwaninga inkinga • Gcogca lwati • Hlatiya ubuye wente tincomo • Lungiselela bese ubhala umbiko • Bhala ligama laloyo loya kuye • Bhala ligama laloyo lobuya kuye • Veta lusuku lowubhale ngalo • Bhala sihloko sembiko • Ummongo wembiko wonkhe kulapho ubeka ngalamafisha kutsi kunenkinga nobe tintfo tihamba kahle, njengembiki • Bhala lokucuketfwe ngulombiko • Kufanele ubhale tihlokwana talombiko kodvwa ungatichazi. Kwetfula kwembiko Lapha-ke uchaza ngaletihlokwana letingenhla ngalamafisha, uchaze simo setintfo ngendlela yekubika. Siphetfo Umbiki utawuphawula ngalokucondzene nembiko, abeke tincomo netiphakamiso. 75
Emavi ekubonga Ubonga bonkhe labaphose litje esivivaneni (labakusitile) ekwenteni umbiko ube yimphumelelo Nasi sibonelo sembiko: UYA KU: Mnu. Z.K. Gamedze (Sosekethe) SIHLOKO: Lucwaningo ngekungaphumeleli kahle kwebafundzi belibanga lelishumi nakubili ye-2031 esikolweni iTsembaletfu. SISEKELO: Njengobe kumisiwe ngusosekethe lombiko uphatselene neluncwaningo lwembangela yemiphumela lemibi ikakhulukati yelibanga Lelishumi Nakubili. INDLELA Inkhulumoluphenyo – Umkhandlu wesikolo • Bothishela belibanga lelishumi nakubili • Bafundzi belishumi nakubili labaphindzako • Bonkhe bavete luvo lwabo netincomo tabo LOKUTFOLAKELE: • Bafundzi labanyenti bahlala bodvwa emakhaya. • Kungabi nemandla ekumelana netifundvo tantsambama ngenca yendlala. • Kukhulelwa kwebafundzi. • Kuhamba kwabotishela emkhatsini nemnyaka. • Kuyocecesha kwabothishela ngesikhatsi sesikolo. • Umsebenti wepothifoliyo ungetulu kwesilinganiso • Litiko Letemfundvo alibasiti ngalokwenele bothishela etifundvweni letehlukene. • Kungena kwetidzakamiva netikhali tekulwa emabaleni esikolo. TINCOMO: • Litiko Letemfundvo kumele linciphise umsebenti wephothifoliyo. • Litiko letemfundvo alibe nendlela yekondliwa kwebafundzi belibanga lelishumi ngesikhatsi setifundvo tantsambama • Kuhamba kwabothishela akuvunyelwe kuphela ngethemu yekucala. • Kucecesha kwabothishela akucale ngelihora lesibili entsambama nangemigcibelo, hhayi ngemaholode, emaholide kube sikhatsi sekwengeta kufundza. • Batali ababe yincenye yetifundvo tebantfwababo. • Tifundvo tantsambama aticale ebangeni lelishumi • Tikolo atinike bothishela lilanga leligcwele lekuceceshwa. SIPHETFO Kuyintfokoto lenkhulu-ke kulwetfula ngemphumelelo lolucwaningo sibuye setsembe kwekutsi lutakuba lusito lokukhulu. EMAVI EKUBONGA Bonkhe labafake sandla kulolucwaningo babongwa kakhulu. 76
4.10.2 UMSEBENTI WEMBIKO: TIVIVINYE UMBIKO Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Kulimele umdlali welicembu lebadlali labangaphasi kweminyaka lelishumi nesikhombisa. Wena njengakaputeni ucelwe kutsi ubhale umbiko lotawetfulela umceceshi walelicembu. Bhala lombiko. [25] 1.2 Ungulomunye webadlali belibhola lodvumile longenele umncintiswano wekukhangisa umkhicito wesitolo lesikhulu sangakini. Bhala umbiko lotawetfulela baceceshi bakho ngalomncintiswano. [25] 1.3 Wena njengemholi webafundzi, ucelwe nguthishelanhloko kutsi umbikele ngako konkhe lokwenteke ngelusuku lapho bonkhe bafundzi belibanga lelishumi nakubili bayewufundziswa ngemakhono abo kanye nemifundzate lehambisana nalawo makhono ebafundzi. Bhala lombiko lotawetfulela thishelanhloko. [25] 4.11 INKHULUMO LEHLELEKILE Inkhulumo bufakazi lobubhaliwe besetfulo semlomo lesefulelwe inhloso letsite. Inhloso yeyeme kulokushiwo sihloko senkhulumo. Nangabe ubhala inkhulumo kufanele ucikelele tetsamelilwati ngobe linyenti lato lehlukile ngemasiko, inkholelo, emazinga emfundvo, njll. Kufanele ucikelele kutsi emaphuzu enkhulumo yakho ayivusi imiva yetetsamelilwati. Inkhulumo inesingeniso, umtimba nesiphetfo. 4.11.1 TIMPHAWU TENKHULUMO Cikelela loku lokulandzelako ngenkhulumo lehlelekile: Kufanele unake: • Inhloso yenkhulumo. • Indlela lobekwa ngayo emaphuzu. • Tihlokwana letibalulekile nawubhalwa inkhulumo. o Sihloko: Inkhulumo ayibe nesihloko, lapho yentelwa khona, loyibhalako (loyetfulako), lusuku loyibhale ngalo (loyetfula/ lotayetfula ngalo) nalokucuketfwe yinkhulumo. o Kubingelela: cala ngekubingelela tetsamelilwati ngekwetihlalo tato nangekulandzelana kwato, ubingelele netetsamelilwati tonkhe. Landzela ngekutetfula. o Singeniso: Yetfula singeniso lesinemfutfo, uchaze emagama lalukhuni esihlokweni. Sihloko asibe sifisha, kodvwa sidvonse tetsamelilwati kutsi tifundze (tilalele). o Umtimba-Lokucuketfwe: bhala inkhulumo yakho ngalokucacile, ibe nemisho lemifisha lenemicondvo lephelele. Kubalulekile kutsi usebentise tibonelo lapho kudzingeke khona. Ungasebentisi emagama langevakali nalalukhuni. Gwema lulwimi lolushubile, lokungenta kutsi tetsamelilwati tigcine tingakawuva umlayeto lowetama kuwendlulisa. 77
o Siphetfo: Songa konkhe lokubhalile ngenhla esiphetfweni. Phindza uphetse ngekunika imibono netiphakamiso takho ngesihloko lebewubhala ngaso. Emva kwekufinca, gcina ngekubonga kuto tonkhe tetsamelilwati. Sibonelo senkhulumo lehlelekile. Inkhulumo leyetfulwa nguMnu. K.V Mahlobo longuSonhlalakahle, emahhovisini aseNasipoti, laphatselene nekusetjentiswa kabi kwetidzakamiva Angicale ngekubingelela umphatsiluhlelo, tikhulu letichamuka ehhovisi Lavelonkhe ePitoli, labachamuka eMnyangweni weTemfundvo lapha eMphumalanga, baphatsi betikolo nemasekela abo labakhona lapha emkhatsini wetfu, nabo bonkhe labetsamele lenkhulumo. Ngiyajabula kutsi nite ngebunyenti benu. Njengobe bese angetfulile umphatsiluhlelo, libito lami, nginguKhetsatonkhe Velabamtsandze Mahlobo longuSonhlalakahle lovela emahhovisini aboSonhlalakahle eNasipoti. Ngitewubonisana nani ngebubi lobubangwa kusebentisa kabi tidzakamiva. Tidzakamiva tiyingoti etimphilweni tenu labasha, ngobe tikwentisa tintfo lebewungeke utente ungakatisebentisi. Umuntfu uyabulala angakahlosi, abe akhutsatwe nguleso sidzakamiva lasuke asidlile, ngaloko agcinele ejele. Lomunye tiyamenta agcine sabulawa nasifo sengcondvo. Labanye tibakhutsata kutsi badzelele, kweba, kuhlukumeta, njengekudlwengula nekubulala. Ngaloko kube sekubanga tindleko letingadzingeki emindenini nakuhulumende, tindleko tekwelapha labo lesebanesifo sengcondvo, kucilongwa nekwelashwa kwalabadlwenguliwe njalo njalo. Kunetindlela letinyenti longatisebentisa, kukhona emacembu kanye netinombolo longasitakala kuto. ENasipoti kunemahhovisi, kaMkholo Building, nobe ushayele ku- 0724338890. Lapho kulamahhovisi utawuchunyaniswa nelicembu lelibuka tinkinga tekusetjentiswa kwetidzakamiva. Ngiyanibonga ngekungipha indlebe nekungihlonipha. 78
4.11.2 UMSEBENTI WENKHULUMO LEHLELEKILE: TIVIVINYE INKHULUMO LEHLELEKILE Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Uphumelele ngemalengiso etifundvweni takho kulomnyaka lophelile, ngako-ke umenyiwe kutsi uyokwetfula inkhulumo emcinjini lohlelwe sikolo wekugcugcutela bafundzi. Bhala lenkhulumo lowutawuyetfula ngalelo langa. [25] 1.2 Litiko Letemidlalo Nekukhibika lihlele umcimbi wekukhutsata lusha kutsi lutibandzakanye emidlalweni lenhlobonhlobo esigodzini sangakini. Wena umenywe kutsi utewetfula inkhulumo yekukhutsata bafundzi. Bhala lenkhulumo [25] lotawuyetfula kulomcimbi. 1.3 Sikolo sakho sihlela umcimbi wekubonga bothishela ngekukhicita imiphumela lemihle yakamatekuletjeni. Umenyiwe kutsi utewetfula inkhulumo kulowo mcimbi. Bhala lenkhulumo lotawube uyetfula. [25] 4.12 INKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO Inkhulumiswano yingcoco leyenteka emkhatsini webantfu lababili nobe labangetulu labakhuluma babuye baphendvulane. Indlela yekucopha inkhulumo njengoba yenteka ngco kulabo labacocako. 4.12.1 TIMPHAWU TENKHULUMISWANO/TENKHULUMOMPHENDVULWANO Cikelela loku lokulandzelako ngenkhulumiswano: • Inkhulumisano inesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka khona, lababandzakanyekako kulenkhulumiswano naloko labatawukhulumisana ngako. • Esikhatsini lesinyenti, akuvuselwana, nivele ningene endzabeni. • Umtimba wakhiwa yinkhulumo lapho icala khona, itfutfuke ize ifike esicongweni sayo. • Bhala emagama alabakhulumako ngasesandleni sesencele, bese ufaka ikholoni emva kwawo. • Condzanisa inkhulumo nalowo loyikhulumako. • Khetsa emagama kwehlukanisa emazinga alabo labakhulumako, sib. Umphatsisikolo nakhuluma nemfundzi, inkhulumo yabo itawukhombisa ngelizinga lenhlonipho yemfundzi. • Yehlisa umoya nangabe bewuphakeme kukhombisa kutsi sewusesiphetfweni senkhulumiswano, lokusho kutsi yinkhulumo yalabacocako lekhombisa kuphela kwenkhulumiswano, kuye ngekutsi indzaba beyiphatselene nani. • Umoya uyaphakama esiphetfweni nangabe kungekho kucolelana, 79
Sibonelo senkhulumomphendvulwano (LaMnisi usendleleni ucondze kamakhelwane wakhe LaMngometulu. Uyadlatfutela, uphefumlela etulu, ujuluke umanti nte.) LaMnisi: (ungena emabaleni kaMngometulu ukhuluma yedvwa). Kakhulu, siyakhulekela bo! LaMnisi: (anikine inhloko akhombise nangesandla kutsi akangeni.) Angingeni, angihlali futsi (ebusweni uyabonakala kutsi uyimphi) LaMngometulu: Ngabe yini kangaka lekwenta ungafuni kungena endlini lamuhla makhi? Ngabe uyagula yini? LaMngometulu: (avule sivalo sangenhla, amamatseke, avule umnyango). Yebo! Ninjani makhi? LaMnisi: Besingekho sivakashile lapha ekhaya. Lokwebafana kuwantjontje onkhe emangoza ami. Ngabe awubonanga lutfo yini? LaMngometulu: Nanobe ngite liciniso lekutsi bafana, kodvwa ngitivile tinja tikhonkhotsa tiga umhlolo itolo ebusuku. Saphumela ngaphandle, sabukabuka kepha asibonanga lutfo. Hhayi ncesi Mvuleni. LaMnisi: Ngiyabonga makhi kungipha emavi lamnandzi latfoba inhlitiyo yami. Buka nje bengihlose kunentela i-asha nginiphe, pho kuphi la? Hhayi asati kutsi lelive liya kuphi LaMngometulu: Hlala makhi sesinatse nali litiya. Ungakhohlwa kutsi ayikho imphunga yelihlatsi. 4.12.2 UMSEBENTI WENKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO INKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Utfole umzala wakho lenihlala naye asekamelweni lakho aphenya idayali yakho ngaphandle kwemvume yakho. Bhala inkhulumomphendvulwano lebe khona emkhatsini wenu nobabili. [25] 1.2 Umnakenu akafuni kuvuswa ekuseni nakuyiwa esikolweni lokwenta umshayeli wetekisi lahamba ngayo atfukutsele. Bhala inkhulumiswano emkhatsini wemnakenu nalomshayeli lobetfukutseliswe kungagcini sikhatsi kwemnakenu. [25] 1.3 Awukaphasi esikolweni kodvwa bangani bakho bonkhe baphasile. Umtali wakho utseleke ehhovisini lemphatsisikolo afuna kutsi nawe uchutjelwe ebangeni lelilandzelako. Bhala lenkhulumiswano emkhatsini wathishelanhloko nemtali wakho. [25] 80
4.13 INKHULUMOLUPHENYO/ I-INTHAVYU LEBHALWAKO Inkhulumoluhlolo yinkhulumo lapho kuba khona umuntfu nobe bantfu labalicenjana lababuta lomunye imibuto baphindzelela ngenhloso yekwati kabanti ngaye. Kungabutwa kabanti umuntfu lofuna umsebenti nobe kubutwe umuntfu ngenhloso yekutfola lwati ngentfo letsite leyentekile nobe letakwenteka. Inkhulumoluhlolo ingentiwa bukhoma, kumabonakhashane, emsakatweni nobe elucingweni. Ikhona futsi inkhulumoluhlolo lebhalwa phansi njengenkhulumomphendvulwano. 4.13.1 TIMPHAWU TENKHULUMOLUHLOLO Cikelela loku lokulandzelako ngenkhulumoluhlolo: • Inkhulumisano inesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka khona, lababandzakanyekako kulenkhulumoluhlolo naloko labatawuhlolana ngako. • Esikhatsini lesinyenti, kuyavuselwana, lotewuhlowa emukelwe, labatawukhuluma batatise ngembikwekucala luhlolo. • Umtimba wakhiwa yimibuto netimphendvulo lapho kucala khona, kutfutfuke kuze ifike esicongweni sayo. • Bhala emagama alabakhulumako ngasesandleni sesencele, bese ufakwa ikholoni emva kwawo. • Condzanisa inkhulumo nalowo loyikhulumako. • Khetsa emagama kwehlukanisa emazinga alabo labakhulumako, sib. Umphatsisikolo nakhuluma nemfundzi, inkhulumo yabo itawukhombisa ngelizinga lenhlonipho yemfundzi. • Siphetfo senkhulumiswano siba lapho kuphela khona imibuto. • Veta kutsi imiphumela itawtfunyelwa ngayiphi indlela kulowo labehlolwa. • Bonga bese ukhulula lohlolwako. Sibonelo senkhulumoluhlolo i-inthavyu (Thuli wente sicelo sekuba ngumfundzi esikolweni saseMbhudula lesiseMbuzini. Sigungu lesikhulu sesikolo simmemile kutsi atewuphenywaphenywa ngemibuto. Lenkhulumoluphenyo yenganyelwe nguthishelanhloko Umnumzane Mahlalela, Nkhosatana Shiba ubhala emaminithi, bese kutsi Nkhosikati Shongwe abe ngulomunye lotawuphenya ngemibuto) Thuli: Nconco! (Bonkhe basukume) Mahlalela: Ningahlala bekunene (Thuli solo umile) Nawe Thuli sewungahlala. Sawubona Thuli, lapha sinaNkhosikati Shongwe kanye naNkhosatana Shiba babothishela lapha esikolweni. Ubute lapho ungakevisisi kahle khona. Ase usitjele kabanti-ke ngawe. Thuli: Ngiyabonga kunginika lelitfuba lekutsi ngibe lapha eMbhudula lamuhla. Mine nginguThuli Nkala, Kahhoyi. Bengifundza Libanga le-11 eMbhunu. Shongwe: Hawu! IMbhunu nayo sikolo, ngabe yini ufune kufundza lapha kube kukhashane nasekhaya? Thuli: Ngiyati intfo nje ngulesimo sagogo. (anatse emanti abuye abeke ingilazi) 81
Mahlalela: Iphi iriphothi yakho? Thuli: Nayi. (Bayibukabuke bahlebe) Mahlalela: Sitakwemukela ngobe unesizatfu lesicinile. Hamba uye eklasini Lelibanga le-12A. Ngabe kukhona yini losafuna kukusho? Thuli: Cha babe. 4.13.2 UMSEBENTI WENKHULUMOLUHLOLO/ INKHULUMOLUPHENYO INKHULUMOLUHLOLO Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Wena ungufakazi logcamile lobone konkhe lokwenteke ngalesikhatsi bafundzi bantjintjiselana emaphepha abo etimphendvulo teluhlolo lwekutilungiselela lwenyanga yeNyoni. Bhala inkhulumoluhlolo emkhatsini wakho nemalunga lamabili elikomiti lelibukene netinkinga letivelako nakubhalwa luhlolo. [25] 1.2 Ufake sicelo sekubamba ematoho esitolo lesikhulu sangakini ngemaholide enyanga yeNgongoni. Ube nenhlanhla yekubitwa kutsi utewungenela inkhulumoluhlolo yalomsebenti. Bhala lenkhulumoluhlolo emkhatsini wakho [25] nebaphatsi balesitolo lababili. 1.3 Wena njengalophumelele emncintiswaneni wabolobuhle wa-2019, ubitwe bemsakato wangakini kutsi ube nenkhulumoluhlolo nemsakati ngemphumelelo yakho. Bhala lenkhulumoluhlolo. [25] 82
SIGABA B1: LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA (FAL) Ematheksthi emibhalombiko lemiselwe Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, onkhe atfolakala ngenhla eluhleni lweLulwimi Lwasekhaya. Indlela yekuhlola naloko lokufunwa bahloli, kukulelithebula lelingentasi: Emamaki Libanga Libanga Libanga LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA LOKUBUFUNWA BAHLOLI 10 11 12 Lokucuketfwe Kuhlela neSakhiwo: • Kuhleleka kwemibono • Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati 18 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80-100 nesimongcondvo • Sakhiwo (FAL) Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa • Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama inhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo 12 • Timiso nekusetjentiswa kwelulwimi, • Kukhetseka kwemagama • Timphawu tekufundza nekubhala nesipelingi 83
SIGABA B2: LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) Ematheksthi emibhalombiko lemiselwe Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta asikhombisa kulawa langenhla. Afaka ekhatsi lawa lalandzelako: 1. Incwadzi yebungani 2. Incwadzi yemtsetfo 3. I-imeyili 4. Sihlatiywa 5. Umbiko 6. Inkhulumiswano, ne- 7. Inkhulumo Indlela yekuhlola naloko lokufunwa bahloli, kukulelithebula lelingentasi: Emamaki Libanga Libanga Libanga LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) LOKUBUFUNWA BAHLOLI 10 11 12 Lokucuketfwe Kuhlela neSakhiwo: • Kuhleleka kwemibono • Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati 12 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80-100 nesimongcondvo • Sakhiwo Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa • Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama inhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo 8 • Timiso nekusetjentiswa kwelulwimi, • Kukhetseka kwemagama • Timphawu tekufundza nekubhala nesipelingi 84
4.15 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWASEKHAYA [25 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa, kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane 15 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso -Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile -Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele lesingemalengiso nalesingenamaphutsa
LULWIMI, 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso, sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene nesipelingi sisecophelweni kakhulu lelisetulu 10 EMAMAKI -Emaphutsa ambalwa kakhulu KWEHLUKA 22–25 17–20 12–15 7–10 0–5 KWEMAMAKI 86
4.16 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [25 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa, kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane 18 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso -Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile -Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele lesingemalengiso nalesingenamaphutsa
LULWIMI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso, sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene nesipelingi sisecophelweni kakhulu lelisetulu 12 EMAMAKI -Emaphutsa ambalwa kakhulu KWEHLUKA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 KWEMAMAKI 88
4.17 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LEMIDZE NALEMIFISHA YELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA [20 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa, kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane 12 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso -Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile -Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele lesingemalengiso nalesingenamaphutsa 89
LULWIMI, 7–8 5–6 4 3 0–2 SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso, sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene nesipelingi sisecophelweni kakhulu lelisetulu 8 EMAMAKI -Emaphutsa ambalwa kakhulu KWEHLUKA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 KWEMAMAKI 90
SIGABA C: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO 5. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA LENTELWE LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA (FAL) NELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) • Sendlalelo BUDZE BEMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA, LOKUFANELE IKHICITWE: Lizinga Libanga 10 Libanga 11 Libanga 12 FAL • Emagama la- 60 - 80 • Emagama la- 60 - 80 • Emagama la- 60 - 80 SAL • Emagama la- 40– 60 • Emagama la- 40– 60 • Emagama la- 40– 60 Ematheksthi emibhalombiko lemifisha, nawo njengalawo emibhalombiko lemidze, angaba yimphendvulo nobe kucalisa imphendvulo. Njengoba sekushiwo, lamatheksthi amibhalombiko. Sibonelo, libhukutinhlelomalangonkhe (idayari), sikhangiso, iphosta, iflaya, tinkhombandlela, likhadi lesimemo, njll, njengoba nenkhlumo ingenta tetsamelilwati tiheheke nobe tikhombise kungavumelani nayo. 5.1 IDAYARI / LIBHUKUMALANGA-ONKHE Idayari yincwajana lecuketse tintfo letibalulekile letiphatselene nemphilo yakhe, loko umuntfu lakwentako ngelilanga, ngeliviki, ngenyanga nangemnyaka wonkhe, langafuni kutsi atikhohlwe naleto lafuna kutikhumbula, kanye naletinye nje letingakabaluleki. Kubhalwa lokubalulekile umuntfu latakwenta ngaleso sikhatsi nangalelo lilanga. 5.1.1 TIMPHAWU TELIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE Cikelela loku loku lokulandzelako: • Faka lusuku ekucaleni kwalelo nalelo khasi. • Bhala ngendlela yemuntfu wekucala, lokhulumako. • Bhala ngesikhatsi sanyalo, lesitako nalesengca, kuye ngalwe kutsi ukhetsa siphi, nangabe utsandza ungatibhica tikhatsi. • Lokwentekile kubeke ngemagama lamafisha. • Isebentisa lulwimi lolungakahleleki, • Kulesinye sikhatsi ungasebentisa lulwimi loluviwa nguye kuphela ngobe ungafuni lokubhalile kwatiwe ngulabanye bantfu. Sibonelo selibhukutinhlelomalangonkhe: 1 MABASA 2031 10 Lesibili 10 09H00 Ngitawucela imvumo yekuyewubonana nadokotela wematinyo kuthishela 10H00 11H00 12H00 Ngitawunika thishela umsebenti wami welucwaningo.
13H00 Ngitawuya kadokotela wematinyo 14H00 Ngitawube ngikakodotela wematinyo 15H00 Ngitawube ngiya ekhaya ngibuya kadokotela wematinyo 16H00 17H00 Ngitawube ngipheka/ ngisebholeni Lesitsatfu 11 08H00 Ngitawube ngibhala sivivinyo sesibili 09H00 10H00 11H00 Ngitawube ngisecenjini lebafundzi benkhulumomphikiswano yeSiswati 12H00 13H00 Ngitawube ngisemtatjenimabhuku / ngisemtapomabhuku 14H00 Sibonelo selibhukutinhlelomalangonkhe: 2 Kholwane 2037 Sikhatsi Lis. Ums. Les Lesits. Lesine Lesihl. Umgc. 7h00-8h00 1 2 3 4 5 kubuyeke ta temibhak o 8h00-9h00 6 7 8 9 10 11 12 9h00-10h00 13 14 15 16 17 18 19 LISONT Kuvulwa Inkhulum FO tikolo o- mphikisw LEMAS ano UNDVU 10h00- 20 21 22 23 24 25 26 11h00 Siviviny Kubuyek o eta sesitsat tinkondlo fu 12h00- 27 28 29 30 31 13h00 Umbha- temlom bhatiso o 92
5.1.2 UMSEBENTI WELIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE LIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Nihlele luhambo lwangemaholide lwekuya eKapa ningumndeni nebangani bakho. Bhala idayari letawutsatsa tinsuku letintsatfu ngaloko lenitawube nikwenta [20] kulamaholide. 1.2 Wena nebangani bakho nakhe licembu lekufundza ngetikhatsi letengetiwe. Bhala idayari yalenitakwenta ngemalanga lamane latako. [20] 1.3 Ngemaholide aKhisimusi nitawube ninetivakashi ekhaya kini, titewuhlala emalanga lamabili. Bhala idayari ngaloko lenitakwenta ngalawo malanga. [20] 93
5.2 SIKHANGISI Yindlela lesetjentiswa kakhulu bosomabhizinisi labancane nalabakhulu, kuheha ummango ngemikhicito yabo. Sikhangisi siyaheha, sigcizelele futsi sigcame ngesu ekukhangisa nekucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile. Tiyehluka tikhangisi, kungaba temsakato, temaphephandzaba, temisebenti, emabhange, titolo, tetigitjelwa, tabomabonakudze naletinye letinyenti. Kusetjentiswa lulwimi loluhhungako, lolumnandzi nalolushelelako kute emakhasimende atewugijima angashiywa. Kusetjentiswa emagama lamakhulu nalamancane nalahlukahlukene kudvonsa emehlo ebatsengi. Kubalulekile kutsi umfundzi nakasibhala, ati kutsi sicondziswe kutiphi tetsamelilwati. Labadzala, labancane, labadvuna, labasikati nobe lusha jikelele ngekwehlukana njll. 5.2.1 TIMPHAWU TESIKHANGISI Cikelela loku lokulandzelako: • Kufanele sihambisane nenjongo netetsamelilwati • Sihloko lekufanele sihehe tetsamelilwati kute titsenge umkhicito lokhangiswako. • Kufanele kusetjentiswe emagama laveta umcondvo locuketfwe kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile, lafaka ekhatsi kutsatsa luhlangotsi, kuhhunga, kutsintsa imiva, imfundzisolite, njll. • Sisebentise tinhlobo letehlukene tebukhulu nebuncane bemagama kute sigcame. • Sivete imininingwane lephatselene nesikhangiso, lapho lomkhicito utfolakala khona, linani lawo, tinombolo telucingo lapho ungashayela khona nangabe uyawufuna, njll. 94
Sibonelo sesikhangisi 5.2.2 IMISEBENTI YESIKHANGISI NATI TIGITJELWA MBAMBA LETAKHELWE WENA !!! Hamba natsi sikuyise lapho uya khona siphindze sikubuyisele emuva ngemanani laphasi kakhulu, mahhala hha!!! Phakamisa lizinga lemphilo yakho ngekusebentisa tigitjelwa tetfu! Hlakanipha!! Asitfutsane ungumngani wakho lowetsembekile, nawe tsembela kuye ngato tonkhe tikhatsi, ungagudluki. Vuka uyibambe!! Fika ngesikhatsi emsebentini. Vakashela tonkhe tindzawo lofuna kutivakashela ngaphandle kweluvalo. Kute longakwentela konkhe loku ngaphandle “Kwa-Asitfutsane.” Ukhokha kancane, wentelwe lokungetulu kwelinani lolikhokhlile. Usafunani lokunye?? Lithikithi lenyanga libita R600,00. Ngumahhala hha!! Walala wasala. Vuka sikhatsi sisekhona. Sitsintse! Makhalekhukhwini: 083 035 4920, Sitfolakala enombolo 25 Themba Street Kamachekeza, eNasi 1340. SIKHANGISI Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Umkhandlu lomele bafundzi esikolweni senu uvumelene kutsi tibhidvo letisengadzini yesikolo titsengiselwe ummango kutse kugcogcwe imali yemcimbi wekuvalelisa bakamatikuletjeni. Bhala sikhangisi, ukhangise letibhidvo. [20] 1.2 Umndeni wakini unelibhizinisi lelikhicita tintfo letifana nalokugacwako kwesintfu, timphahla nemathoyisi. Bhala sikhangisi kute watise ummango ngemkhicito MUNYE kulena lemitsatfu lengenhla. [20] 1.3 Ufuna kuvula libhizinisi endzaweni yakini. Bhala sikhangisi ngaloko lotawube ukutsengisa. [20] 95
5.3 IPHOSTHA Iphostha liphepha lelikhulu lelinanyatseliswe etulu etindzaweni lapho kuvama kuba nebantfu labanyenti khona kute bonkhe bayibone kahle. Iphostha isetjentiselwa kukhipha imilayeto yetinhlobo letibanti letehlukene, lefaka ekhatsi imcimbi lemikhulu leyenteka emmangweni. Emacembu embangave/ etepolitiki ayayisebentisa iphostha nakhankhasela lukhetfo 5.3.1 TIMPHAWU TESIKHANGISO Cikelela loku lokulandzelako: • Kufanele ihehe emehlo etetsamelilwati. • Tetsamelilwati tikwati kuyifundza tibucadlwana. • Umlayeto wayo ucondzengco Sibonelo sephostha “INTSANDVO YESIKOLO IMSUNDUZA ” LUKHETFO LWESIGUNGU LESIMELE BAFUNDZI AKAMASIPALATI Hlakaniphani! Sukumani! Niyewuvotela bafundzi lenicabanga kutsi batawufeza emaphupho netidzingo tenu Cabangisisa ngembikwekuvotela umfundzi lotakumela!! Angeke utisole! Likusasa lakho lisetandleni takho!!! Ungakhohlwa timphisi letigcoke tikhumba tetimvu letitsi tifuna kukusita kantsi tifuna kugcwalisa tisu tato. Likusasa lakho lisetandleni takho!! “Magojela ” ulwa nalokhu: Kuhlukunyetwa kwebafundzi Kusetjentiswa kwetidzakamiva. Lusuku: 29 Kholwane 2040 Sikhatsi: 09H00 Indzawo: Ehholeni lesikolo. Ungamvakashela Magojela, enombolo 25 Shongwe Street Kamhlushwa nobe umshayele Lucingo: (013) 759 0045 Makhalekhukhwini: 072 456 7309 Uhlala alindzile! Nenkhulumoluhlolo uyayemukela! Khetsa Magojela, kute ufundze ngekukhululeka!!! 96
5.3.2 IMISEBENTI YEPHOSTA IPHOSTA Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Licembu lolidlalelako litawube lidlalela emafayinali endzebe yeSelati. Bhala iphosta letawuheha bantfu kutsi bete kulomdlalo. [20] 1.2 Kutawube kufike licembu lebaculi beludvumo enkhundleni iMbombela batewujabulisa lusha loluphumelele tifundvo tamatikuletjeni ngemalengiso. Bhala iphosta yekumkhangisa lomcimbi. [20] 1.3 Emanti abaluleke kakhulu emphilweni, ngako-ke kumele siwonge angasetjentiswa kabi. Bhala iphosta lekhombisa konga emanti. Iphosta yakho ayibe nesihloko lesihehako nemaphuzu lasihlanu ekonga emanti. [20] 5.4 IFLAYA Iflaya lipheshana leliba nemininingwane ngetintfo letitsite letiphatselene nemuntfu lowenta lokutsite. Iflaya uvame kunikwa yona emigwacweni nawutihambela, kungaba sendleleni nobe emerobothini kantsi futsi liyaphoswa liye nasemakhaya ngenhloso yekuletsa lwati lolutsite emmangweni. 5.4.1 TIMPHAWU TEFLAYA Cikelela loku lokulandzelako ngeflaya:( Bona sibonelo saDokotela Mavuso.) • Iflaya isivetela ngodokotela lowelapha ngesintfu kanye netifo latelaphako • Veta indzabuko yalowo muntfu neticu takhe • Faka iminingwane lemayelwana nelucingo nelikheli lakhe • Veta nemali lekhokhwako nawuyobonana nalowo muntfu. • Yibhalwa ngemibalo legcamile 97
Sibonelo seflaya DOKOTELA MAVUSO Umelaphi lowetfwasa elwandle welapha tonkhe tifo letindzala kanye naletisandza kuchamuka lapha eNingizimu Afrika abuye acatulule tinkinga bantfu labagulako labavamise kubukana nato. Lucucudvu lwadokotela mbamba! Nawe angakusita kakhulu etinkingeni lewubukene nato. Tivete ngobe lusito selufikile lapho uhlala khona emnyango wakho! Vuka jaha! Vuka ntfombi! Bumnyama bendlulile sekubusa kukhanya!! Angakusita nakuletifo letilandzelako: 1. Sifo sekuwa 2. Sifo semehlo 3. Umdlavuta 4. Sifo sengculazi 5. Inyongo Vakashela: 10 Anderson Street, No.2 Mkholo Site, Nelspruit 5.4.2 IMISEBENTI YEFLAYA IFLAYA Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Ungumceceshi wemdlalo welibhola letinyawo lebantfwana labangephasi kweminyaka le-15. Uhlele umdlalo lomkhulu wekuhlunga badlali labanelikhono kute babe yincenye yelicembu lakho. Bhala iflaya kudvonsa labo [20] labanenshisekelo yekuba yincenye yalo. 1.2 Utivulele indzawo yekulungisa tinwele tawonkhewonkhe. Bhala iflaya letawuheha ummango kutsi ugijimele kuyewulungisa tinwele endzaweni yakho. [20] 1.3 Sodolobha wendzawo yangakini unitfumelele iflaya lenatisa ngekuvalwa kwemanti liviki lonkhe njengobe kulungiswa emaphayiphi. Bhala leflaya [20] lenayitfola. 98
5.5 TICONDZISO Ticondziso tiyinchubo yekwenta lokutsite nekutjela tetsamelilwati kutsi tikwente kanjani, kuphi, nini, njll. Tingasetjentiswa etimeni letehlukene, sib. Nangabe dokotela anika siguli imitsi kutsi isetjentiswe ngayiphi indlela, nangabe kubhakwa emakhekhe, nangabe bafundzi babhala luhlolo, nangabe kwentiwa imidlalo letsie, njll. Ticondziso tingashiwo ngemlomo, lapho setsamelilwati singanikwa imiyalo, nobe tibhalwe phasi. Ticondziso kufanele tinikwe ngalokucacile kute lowo loyalelwako angabi nenkinga yekutilandzela. Kufanele tisebentise lulwimi lolucolisakele, nalolwemikelekile. Ticondziso kufanele tibe timfisha, ticondze ngco. 5.5.1 TIMPHAWU TETICONDZISO Cikelela loku lokulandzelako ngeticondziso • Atibe nesihloko. • Tikhuluma nesetsamelilwati ngco. • Tibhale tibe yimisho lemifisha lecondzile. • Sebentisa lulwimi loluvakalako. • Faka imininingwane nalecacile. • Tente tiilandzeleleke malula. • Sebentisa tento nemagama lachazako. • Tinyatselo letilandzelelwako kufanele tibe ngumyalo nobe tiphocelele. • Cikelela kutsi awushiyi emagama ngobe loko kungenta kutsi tingalandzeleleki. Sibonelo seticondziso KWENTA LITIYA TITSAKO • Emakhambi elitiya • Shukela lomhlophe noea lobovu • Lubisi • Ilita yemanti INDLELA YEKWENTA • Bilisa emanti ngeligedlela. • Kufanele uwasebentise leso sikhatsi uma acedza kubila. • Cala ngekufaka licembe linye lelitiya enkomishini bese ufaka shukela. • Tsela lamanti labilako. • Tamatisa litiya lize litiye. • Faka lubisi utamatise futsi. • Khipha lelicembe lelitiya bese uyalinatsa. • Ungalinatsa lodvwa, ngabhatata, ngesinkwa nobe emakhekhe. 99
5.5.2 IMISEBENTI YETICONDZISO TICONDZISO Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Bhala ticondziso letilishumi tekugcina libhuku lisesimeni lesikahle. [20] 1.2 Kulamalanga kuvame kutsi kube nekulahleka kwebantfwana. Bhala ticondziso letilishumi lekumele tilandzelwe batali ekuvikeleni bantfwana babo. [20] 1.3 Bhala ticondziso letilishumi tekutiphatsa kahle eklasini. [20] 5.6 TINKHOMBANDLELA Tinkhombandlela yichubo yekulayela setsamelilwati nangabe siya endzaweni lesingayati nobe lesingaketayeli kuyihambela. Nangabe ulayela umuntfu, kufanele lokushoko kucace kuze lowo lolayelwako angalahleki endleleni. Esikhatsini lesinyenti kusetjentiswa tintfo letingasuki emhlabatsini kuze lolayelwako angabi nebumatima bekulandzelela. Tintfo letisetjentiswako tifaka ekhatsi, tihlahla, titolo, emasontfo, liposi, emagalaji, njll. 5.6.1 TIMPHAWU TETINKHOMBANDLELA Cikelela loku lokulandzelako ngetinkhombandlela: • Kufanele kube nendzawo umuntfu lasuka kuyo nalapho aya khona. • Veta tindlela umuntfu latatihamba, lapho asuka khona aze ayewufika lapho aya khona. • Bhala ngalokucacile emagama etindzawo latatendlula. • Sebentisa tintfo letingasuki emhlabatsini letinjengetihlahla, titolo, emasontfo, liposi, emagalaji, njll. • Ungabuye usebentise, silinganiso sebudze bendlela (emakhilomitha). • Lolayelwako kufanele alalelisise kute angalahleki endleleni. • Sebentisa lulwimi lolucacile naloluvakalako nawulayela. 100
Sibonelo setinkombandlela Umngani wakho lobuya eJozi lota emcinjini wakho wekubungata ticu tebudokotela wati indlela leta kini kugcina edolobeni laseNasipoti. Wena-ke mlayele indlela kusuka eShoprite, kutewungena Kanyamazane lapho umcimbi ukhona. • Nawusuka eShoprite eNaspoti, tsatsa umgwaco i-N4 ubheke eMphumalanga. • Utakwengca-i-KFC esandleni sekudla. • Yengca emarobothi • Landzela umgwaco lomkhulu loyewuhlangana neN4/ Yengca iCrocodile Valley. • Chubeka uze uyofika lapho kunetimakethe “iVukutimele”, esandleni sebuncele. • Tsatsa umgwaco longenela esandleni sasekuncele. • Yendlula libhuloho leliseMgwenya. • Phambidlana utawutfola imphambanandlela. • Utawubona inkhomba yaKanyamazane lengenela ngasesandleni sekudla lengu- R41 • Landzela lomgwaco i-R41 wengce elokishini laseTekwane • Utawuchamukela emitini lomukhulu waKanyamazane. • Uma ufika emarobothini, tsatsa umgwaco longenela esandleni sasekuncele. • Yendlula ligalaji i-Engine. • Yengca luchungechunge lwetitolo esandleni sasekuncele. • Egalaji lelingenhla utawungena emgwacweni longenela esandleni sekudla. • Jikela esandleni sebuncele uhambe njalo wendlule liphosi. • Utawubona lihholo lelikhulu laKanyamazane 5.6.2 IMISEBENTI WETINKHOMBANDLELA TINKHOMBANDLELA Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Malume wakho lohlala emakhaya, wakho ufuna kuvakashela emtfolamphilo losalokishili lapho wena uhlala khona. Bhala tinkhombandlela letitawumsita kutsi efika kulomtfolamphilo kusukela eMalalane.. [20] 1.2 Umenywe kutsi uyewungenela inkhulumoluhlolo eJozi lapho ufake khona sicelo sekufundza. Bhala tinkhombandlea letiya lapho, kusuka ekhaya lapho uhlala [20] khona. 1.3 U-ode ikhompiyutha kaVodacom. Benkampani ledilivako eNasipoti batsi bacela ubalayele lapho uhlala khona. Bhala tinkhombandlela lotabalayela ngato. [20] 101
5.7 LIKHADI LESIMEMO Likhadi lesimemo lisetjentiswa nangabe umuntfu atawuba nemcimbi lotsite. Lisetjentiselwa kumema labo labatawuta emcinjini kakhulukati losondzelene nabo. Imicimbi levamile lefana nemishado, kuhlanganisa umnyaka, njll. 5.7.1 TIMPHAWU TELIKHADISIMEMO Cikelela loku lokulandzelako ngelikhadisimemo: • Sebentisa indlela yemuntfu wesitsatfu, lokukhulunywa ngaye. (inkhulumombiko). • Alinasibingelelo nasivaleliso. • Alifakwa likheli. • Faka luhlobo lwemcimbi. • Bhala bamemnywa nalabamemako ngalokugcwele. • Faka indzawo lapho umcimbi utawubanjelwa khona. • Bhala lusuku nesikhatsi semcimbi. • Kuyenteka lomemako afake nendlela labamenywako lokufanele bagcoke ngayo (tembatfo) • Faka imininingwane yekuchumana kwentela kutsi lobamemako basho nangabe batawuphumelela nobe bangetuphumelela. • Faka likheli lakho ekugcineni. 102
Sibonelo selikhadi lesimemo SIMEMO SEMCIMBI WEKUHLANGANISA IMINYAKA LE-18 Thubelihle Sibeko umema Wethu naMndeni Shongwe, emcinjini wekuhlanganisa iminyaka le-18 budzala. Umcimbi utawube uhlanganiswe nekubonga kutsi Thubelihle uphumelele matikuletjeni ngemalengiso. Umcimbi uhlelwe ngalendlela: Lusuku: 15 Lweti 2040 Indzawo: Ligogodo Sikhatsi: Incenye yekucala - Insimbi yesibili emva kwemadina Incenye yesibili – Insimbi yesitfupha ntsambama. Kugcoka: Encenyeni yekucala yemcimbi, kutawugcokwa emasudu lamnyama nemahembe lasaligolide Encenyeni yesibili, kutawugcokwa emabhokati laluhlata sasibhakabhaka, netikipa letimhlophe. Kutakuba nelidzili emuva kwenkonzo. Imphendvulo: Tsintsana nanaba labalandzelako ngekuphutfuma ngembikwemhlatinge-20 iMphala 2040: Sibusiso Mhlongo: Lucingo: (013) 751 3470 Makhalekhukhwini 083 123 7645 Lomakhisimisi Khumalo Lucingo: (013) 751 3470 Makhalekhukhwini 072 723 7695 5.7.2 IMISEBENTI WELIKHADISIMEMO LIKHADISIMEMO Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Dzadzewenu utawube ashada ngemaholide eNhlaba kuwo lomnyaka losetulu. Bhalela umngani wakho likhadi lesimemo lesimema kutsi abekhona [20] emshadweni. 1.2 Ebandleni lakho ungumabhalane welusha lapho kutawuba nemgcugcuteli atonigcugcutela ngendlela yokutiphatsa njengelusha emmangweni. Bhala [20] likhadisimemo umeme lusha lonkhe lwangasesigodzini sangakini. 1.3 Batali bakho bahlele umsebenti wekukuvalelisa njengoba uya enyuvesi. Bhala likhadisimemo umeme bangani bakho kulomcimbi. [20] 103
5.8 UMBIKOSELULA (SMS) Luhlelo lwekutfumela umlayeto lomfisha nobe kwabelana ngelwati ngekusebentisa tinsita letinjengabongcondvomshini (emakhomphyuta) nabomakhalekhukhwini labasezingeni lelisetulu. SAKHIWO: Nangabe umuntfu atfumela umlayeto kutawuvela loku lokulandzelako: • Libito nobe inombolo yalotfola umlayeto itawuvela etulu kwesikrini. • Umlayeto lothayishiwe. • Lotfunyelelwa umlayeto uyabonakala ngentasi kwemlayeto lotfunyelwe nangabe aphendvule masinyane. • Lusuku nesikhatsi lotfolwe ngaso. Nangabe umuntfu atfola umlayeto loku kutawuvela lokulandzelako: • Libito nobe inombolo yalotfumela umlayeto itawuvela etulu kwesikrini. • Umlayeto lotfunyelwe. • Lusuku nesikhatsi lotfunyelwe ngaso. 5.8.1 TIMPHAWU TEMBIKOSELULA: • Lulwimi lungahleleka nobe lungahleleki kuya ngalokukhulunywa ngako. • Tikhatsi tesento leteyeme engcikitsini. • Umlayeto kufanele ucace ucondze ngco unganhlanhlatsi. • Kusetjentiswa kwetifinyeto, bongwaca, tinombolo kanye nekweciwa kwabonkhamisa kuvumeleke KUPHELA nawubhala itheksthi lengakahleleki. Caphela: • Lulwimi loluhlelekile lusetjentiselwa tidzingo teluhlolo. • Ungasebentisi tifinyeto, bongwaca, tinombolo kanye nabonkhamisa nawubhala itheksthi lehlelekile. Sibonelo semlayeto lohlelekile Mzala Ngingatsandza kuhlangana nawe mzala kusasa ngensimbi ye-5 kuya kuye-6 ntsambama sitewucocisana ngesikhatsi setfu sekutadisha. Ngicela kutsi ufike nalabanye bafundzi mzala basekilasini lakho ngobe loko kutawusita tsine njengebafundzi. Sitawube sisitwa bothishela betfu kuseluleka kanye nebafundzi labasebente kahle ngemnyaka lophelile lasebafundza etikhungweni temfundvo lephakeme. Loku kutasigcugcutela kutsi sisebente ngekutikhandla nangekutimisela lokukhulu etifundvweni tetfu, akufuneki sehlise lizinga lemiphumela yesikolo setfu. Ukhumbule kutsi satsembisa Sosekhethi kutsi sikolo setfu sitawudla umhlanganiso kulesifundza, asingasiphuli leso setsembiso ngobe sitawube siphoce ligama letfu nelesikolo. Asingalihudvuleli phasi ligama lesikolo. Khumbula-ke kutsi kubamba letingelako ngobe sihlalandzawonye sidla emajwabu. Ngitawujabula kunibona ngalelolanga mzala. 104
5.8.2 IMISEBENTI YEMBIKOSELULA UMBIKOSELULA (SMS) Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye. 1.1 Ebhasini letfwala bantfwana besikolo sakho kutfolakale labanye bebafundzi balwa, kwase kulimala kabuhlungu lomunye wabo. Bhalela umphatsisikolo wakho umlayeto lomfisha umtjele ngalesenteko. [20] 1.2 Ungumgcinitimali ebandleni lakho, utsite uhamba usendleleni lebuyela ekhaya ngalesikhatsi ubuya esontfweni, tigebengu tavele takutsatsela konkhe lebewukuphetse ngalesosikhatsi kufaka ekhatsi imali yelibandla. Bhala umlayeto lomfisha watise umfundisi wakho ngaloko lokukuvelele. [20] 1.3 Ungumholi wesigungu sebafundzi. Sikolo sikucele kwekutsi watise bafundzi belibanga le-12 ngekucalwa kwemaklasi angetimphelasontfo. Bhala umbikoselula lomfisha ubatise ngalesicelo. [20] 105
6. EMARUBHRIKI EKUHLOLA 6.1 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMFISHA WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [20 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa, kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane 12 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso -Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile -Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele lesingemalengiso nalesingenamaphutsa 106
LULWIMI, 7–8 5–6 4 3 0–2 SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso, sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene nesipelingi sisecophelweni kakhulu lelisetulu 8 EMAMAKI -Emaphutsa ambalwa kakhulu KWEHLUKA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 KWEMAMAKI 107
6.2 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LEMIDZE NALEMIFISHA YELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA [20 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa, kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane 12 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso -Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile -Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele lesingemalengiso nalesingenamaphutsa 108
LULWIMI, 7–8 5–6 4 3 0–2 SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso, sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene nesipelingi sisecophelweni kakhulu lelisetulu 8 EMAMAKI -Emaphutsa ambalwa kakhulu KWEHLUKA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 KWEMAMAKI 109
Acknowledgements The Department of Basic Education (DBE) gratefully acknowledges the following officials for giving up their valuable time and families, and for contributing their knowledge and expertise to develop this creative writing resource for the children of our country, under very stringent conditions of COVID-19. Writers: Veronica C Shongwe, C. Gabangani Nkosi, Glory M Ngomane, Busisiwe E Nkosi, Thobile P Tshabalala, Thulisile R Ntuli, Nombulelo F Maseko. DBE Subject Specialist: Mfana E. Phonela The development of the Study Guide was managed and coordinated by Ms Cheryl Weston and Dr Sandy Malapile.
basic education Department: Basic Education REPUBLIC OF SOUTH AFRICA ISBN : 978-1-4315-3481-4 High Enrolment Self Study Guide Series This publication is not for sale. © Copyright Department of Basic Education www.education.gov.za | Call Centre 0800 202 993

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 12 Siswati.

More papers and memos for this grade and subject.