survives . .
10-12 LS WAI (
ly ~ w Umlalati wekufundzisa nekubhala
Lokucanjiwe, tindzaba kanye nematheksthi
Lendlulisa imibiko
xX Lulwimi lwasekhaya
xX Lulwimi |wekucala lwekwengeta
x Lulwimi Iwesibili |wekwengeta
REPUBLIC OF SOUTH AFRICA
" +
basic education 28 NATIONAL a
Figps)) Deoarment Second Chance 2030 Bg EDUCATION woza | SAFE
( Basie Education Ss Aatri Support Programme D Pp Fd COLLABORATION ETD, Pe ae cA IMATRICS
ae ee on
Skip to contentStudy guide
SISWATI
Grade 12 Siswati study guide, 112 pages. Read online or get the free PDF download.
Siswati · Grade 12. Study guide, 112 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Study guide
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 112
- File size
- 5.9 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 112
Document textSearch extracted text and jump to a page.
UMLALATI WEKUTIFUNDZELA KUBHALA IMIBHALO YEKUTICAMBELA:
TINDZABA KANYE NEMATHEKSTHIEMIBHALOMBIKO
SISWATI EMABANGA 10 – 12
LUHLOLO LWELIPHEPHALESITSATFU
LULWIMI LWASEKHAYA
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
ACKNOWLEDGEMENTS
Umlalati Team
Senior Project Leader Ms C Weston
Production co-ordinators:
B. Monyaki, B. Ras, M. Phonela, M. Nemata ngari
Authors: VC Shongwe, CG Nkosi, GM Ngomane, BE Nkosi, TP Tshabalala, T R Ntuli,
NF Maseko
Onsite writers’ workshop support:
J. Mphidi, V. Magelegeda, R. Maboye, N. Malope, Mothapo K
LIKHASI LALOKUCUKETFWE
1 SENDVULELO
Mfundzi welibanga lelishumi nakubili
Indlela yekusebentisa lenkhombandlela
Tihlomiso letisikhombisa tekufundzela luhlolo
Lokulindzeleke kutsi ukwente ngelusuku lweluhlolo
Sibutsetelo seLiphepha Lesitsatfu, Lulwimi Lwasekhaya: Luhlolo lwemibhalo
yekuticambela (Tinhlobo temibuto)
Lokulindzelwe bahloli beliphepha kuwe mhlolwa (Emazinga ebulukhuni
betindzaba nematheksthi emibhalombiko)
Inhloso
Kubhala nekwetfula
2
SIGABA A: TINDZABA
SENDLALELO SESIMO NEBUDZE BEMATHEKSTHI EKUTICAMBELA
KUWO ONKHE EMAZINGA ELULWIMI (HL, FAL, SAL)
1. KUBHALA INDZABA: 16
1.1 SAKHIWO SENDZABA 16
1.2 KUHLELA KUBHALA INDZABA 17
2. TINHLOBO TETINDZABA 18
2.1 INDZABA LELANDZISAKO 18
2.1.1 TIMPHAWU TENDZABA LELANDZISAKO 18
2.1.2 IMISEBENTI YENDZABA LELANDZISAKO: TIVIVINYE 20
2.2 INDZABA LECHAZAKO 20
2.2.1 TIMPHAWU TENDZABA LECHAZAKO 20
2.3 INDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI 22
2.3.1 TIMPHAWU TENDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI 22
2.3.2 IMISEBENTI YENDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI: TIVIVINYE 23
2.4 INDZABA LENHLANGOTSIMBILI 24
2.4.1 TIMPHAWU TENDZABA LENHLANGOTSIMBILI. 24
2.4.2 IMISEBENTI YENDZABA LENHLANGOTSIMBILI: TIVIVINYE 26
2.5 INDZABA LEHLANGOTSILUNYE 26
2.5.1 TIMPHAWU TENDZABA LEHLANGOTSILUNYE 26
2.5.2 UMSEBENTI WENDZABA LEHLANGOTSILUNYE: TIVIVINYE 27
3 INDZABA LEPHATSELENE NEKUHUNYUSHWA KWEMATHEKSTHI
28
ETIBONWA (HL NEFAL KUPHELA)
3.1 TIMPHAWU TENDZABA LEPHATSELENE NEMATHEKSTHI
28
ETIBONWA (SITFOMBE/UMDVWEBO)
3.2 UMSEBENTI WENDZABA LEPHATSELENE NESIBONWA: TIVIVINYE 30
SIGABA B: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO
LULWIMI LWASEKHAYA (HL) SENDLALELO
4. IMIBHALOMBIKO LEMIDZE 44
4.1 INCWADZI YEBUNGANI 45
4.1.1 TIMPHAWU TENCWADZI YEBUNGANI: 45
4.1.2 UMSEBENTI WENCWADZI YEBUNGANI: TIVIVINYE 47
4.2 KUBHALA INCWADZI YEMTSETFO/ LEHLELEKILE 47
4.2.1 TIMPHAWU TENCWADZI TEMTSETFO 48
4.2.2 IMISEBENTI YENCWADZI YEMTSETFO: TIVIVINYE 52
4.3 I-IMEYILI 53
3
4.3.1 TIMPHAWU TE- IMEYILI 53
4.3.2 IMISEBENTI YE-IMEYILI: TIVIVINYE 57
4.4 UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: 58
4.4.1 TIMPHAWU UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: 58
4.4.2 IMISEBENTI YEMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO:
61
TIVIVINYE
4.5 MLANDVOMUFI 62
4.5.1 TIMPHAWU TEMLANDVOMUFI. 62
4.5.2 UMSEBENTI WEMLANDVOMUFI: TIVIVINYE 63
4.6 I- AJENDA NEMAMINITHI EMHLANGANO 64
4.6.1 TIMPHAWU TELUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO 64
4.6.2 UMSEBENTI WELUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO:
66
TIVIVINYE
4.7 I-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA 67
4.7.1 TIMPHAWU TE-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA 67
4.7.2 UMSEBENTI WE-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA: TIVIVINYE 68
4.8 I-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU 70
4.8.1 TIMPHAWU TE-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU 70
4.8.2 UMSEBENTI WE-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU: TIVIVINYE 72
4.9 SIHLATIYWA (IRIVYU) 73
4.9.1 TIMPHAWU TESIHLATIYWA 73
4.9.2 UMSEBENTI WESIHLATIYWA: TIVIVINYE 74
4.10 UMBIKO LOHLELEKILE 75
4.10.1 TIMPHAWU TEMBIKO 75
4.10.2 UMSEBENTI WEMBIKO: TIVIVINYE 77
4.11 INKHULUMO LEHLELEKILE 77
4.11.1 TIMPHAWU TENKHULUMO 77
4.11.2 UMSEBENTI WENKHULUMO LEHLELEKILE: TIVIVINYE 79
4.12 INKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO 79
4.12.1 TIMPHAWU
79
TENKHULUMISWANO/TENKHULUMOMPHENDVULWANO
4.12.2 UMSEBENTI WENKHULUMISWANO/
80
INKHULUMOMPHENDVULWANO
4.13 INKHULUMOLUPHENYO/ I-INTHAVYU LEBHALWAKO 81
4.13.1 TIMPHAWU TENKHULUMOLUHLOLO 81
4.13.2 UMSEBENTI WENKHULUMOLUHLOLO/
82
INKHULUMOLUPHENYO
4
4.15 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE
85
WELULWIMI LWASEKHAYA [25 EMAMAKI]
4.16 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE
87
WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [25 EMAMAKI]
SIGABA C: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO
5. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA LENTELWE LULWIMI
LWEKUCALA LWEKWENGETA (FAL) NELULWIMI LWESIBILI 91
LWEKWENGETA (SAL)
5.1 IDAYARI / LIBHUKUMALANGA-ONKHE 91
5.1.1 TIMPHAWU TELIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE 91
5.1.2 UMSEBENTI WELIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE 93
5.2 SIKHANGISI 94
5.2.1 TIMPHAWU TESIKHANGISI 94
5.3 IPHOSTHA 96
5.3.1 TIMPHAWU TESIKHANGISO 96
5.3.2 IMISEBENTI YEPHOSTA 97
5.4 IFLAYA 97
5.4.1 TIMPHAWU TEFLAYA 97
5.4.2 IMISEBENTI YEFLAYA 98
5.5 TICONDZISO 99
5.5.1 TIMPHAWU TETICONDZISO 99
5.5.2 IMISEBENTI YETICONDZISO 100
5.6 TINKHOMBANDLELA 100
5.6.1 TIMPHAWU TETINKHOMBANDLELA 100
5.6.2 IMISEBENTI WETINKHOMBANDLELA 101
5.7 LIKHADI LESIMEMO 102
5.7.1 TIMPHAWU TELIKHADISIMEMO 102
5.7.2 IMISEBENTI WELIKHADISIMEMO 103
5.8 UMBIKOSELULA (SMS) 104
5.8.1 TIMPHAWU TEMBIKOSELULA: 104
5.8.2 IMISEBENTI YEMBIKOSELULA 105
6. EMARUBHRIKI EKUHLOLA 106
6.1 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMFISHA
106
WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [20 EMAMAKI]
6.2 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LEMIDZE
108
NALEMIFISHA YELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA [20 EMAMAKI]
7. ACKNOWLEDGEMENTS 110
5
MFUNDZI WELIBANGA LELISHUMI NAKUBILI
Mfundzi welibanga lelishumi nakubili, lenkhombandlela ikusita kutsi utilungiselele
kahle luhlolo lwekuphela kwemnyaka welibanga le-12 esifundvweni seSiswati
Lulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala Lekwengeta neLulwimi Lwesibili
Lekwengeta Iutawenta kutsi ubhale ngekutetsemba futsi kuphumelele
emaphupho netifiso takho.
Kuloluhlolo lweSiswati Lulwimi Lwasekhaya, emaphepha labhalwako
matsatfu. Lenkhombandlela igcile ephepheni lelilandzelako:
• Liphepha lesitsatfu lelicuketse tindzaba nemibhalombiko.
INDLELA YEKUSETJENTISWA KWALENKHOMBANDLELA
• Fundza umlayeto locondziswe kuwe mfundzi welibanga le-12.
• Fundzisisa tihlomiso tekulungiselela luhlolo.
• Caphela lokumele ukwente ngelusuku lweluhlolo.
• Fundzisisa sibutsetelo seliphepha lesitsatfu lotawuhlangana nalo
ngelusuku lweluhlolo.
• Fundzisisa indlela yekukhetsa imibuto esigabeni A nakusigaba B,
letakusita kutsi ukhetse imibuto ngalokufanele ngelusuku lweluhlolo.
• Kunetibonelo temibuto yetindzaba nemibhalombiko letihambisana
netimphendvulo.
• Buka indlela lekwabiwa ngayo emamaki etindzaba nemibhalombiko
letfolakala kusichibiyelo lesisekugcineni kwalenkhombandlela.
TIHLOMISO TEKULUNGISELELA LUHLOLO
• Hlukanisa umsebenti wakho ngetigatjana lotawukhona kubukana nato.
Loku kutawusita ingcondvo yakho kutsi inamatsele kuloko
lokufundzako.
• Hlela sikhatsi sakho.
• Kuhlela sikhatsi sakho kufanele kufanane kuto tonkhe tifundvo.
• Lungisa tonkhe tinsita takho tekulungiselela luhlolo. Sibonelo: ipeni,
ipeniseli, liphepha kanye nelibhodlela lemanti ekunatsa.
• Tetsembe ngobe loko kutawusita ingcondvo yakho kutsi igcine lwati.
• Loko lokufundzile, kufundzise lomunye kute ukwati kutibona kutsi
lolwati sewunalo.
• Lokungenani tinike sikhatsi lesanele sekuphumula, udle kudla
lokunemphilo bese unatsa emanti lamanyenti.
6
LOKULINDZELEKE KUTSI UKWENTE NGELUSUKU LWELUHLOLO
• Yenta siciniseko sekutsi uta nepeni lebhalako, ipeniseli leloliwe, iraba,
irula kanye nemshini wekulola ipeniseli.
• Ciniseka kutsi uphetse matisi wakho neliphepha lelikunika lilungelo
lekubhala luhlolo lolucuketse tikhatsi nemalanga lotawubhala ngawo
tifundvo.
• Lokungenani fika egunjini lekubhala kusasele li-awa ngembikwekucala
kweluhlolo.
• Tikhulule endlini lencane ngembikwekungena egunjini lekubhalela.
• Ungacitsi sikhatsi lesibalulekile ngekuya endlini lencane sekucale
luhlolo nobe emkhatsini weluhlolo.
• Fundzisisa ticondziso ngembikwekubhala.
• Hlahlela umbuto kucinisekisa kutsi uvisisa kahle loko lokubutwako.
• Cikelela kulawulwa kahle kwesikhatsi sakho.
• Buka kwabiwa kwemamaki utewukhona kunika imphendvulo lejuliie,
lecuketse imininingwane lefanele linani lemamaki lelibekiwe.
• Ungetfuswa yimibuto lebukeka ilukhuni.
• Cala ngemibuto locabanga kutsi ilula kuyiphendvula futsi itakunika
emamaki lamanyenti.
• Nangabe kunesihloko lesikunika bumatima sengce, ukhetse leso
lewusivisisa kancono.
• Yetama ngako konkhe lokusemandleni akho kuphendvula yonkhe
imibuto lolindzeleke kutsi uyiphendvule njengobe kumisiwe
eticondzisweni.
• Bhala ngesandla lesifundzekako kute bahloli batewukwati kufundza
timphendvulo takho.
7
SIBUTSETELO SELIPHEPHA LESITSATFU, LULWIMI LWASEKHAYA, LULWIMI
LWEKUCALA LWEKWENGETA NELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
LULWIMI LWASEKHAYA
SIGABA A: Indzaba (50)
SIGABA B: Ematheksthi emibhalombiko 2 x 25 =
(50)
SIGABA A: TINDZABA
TISIHLANU TIHLOKO tetindzaba NETIBONWA LETINTSATFU bahlolwa
lokulindzeleke kutsi bakhetse kuto ESIGABENI A. (50)
Khetsa SINYE sihloko ubhale ngaso indzaba
SIGABA B: IMIBHALOMBIKO
ISITFUPHA imibuto YEMIBHALOMBIKO bahlolwa lokulindzeleke kutsi bakhetse 25 x 2 =
kuyo ESIGABENI B (50)
Khetsa MIBILI imibhalombiko ubhale ngayo.
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
SIGABA A: Indzaba (50)
SIGABA B: Ematheksthi emibhalombiko lemidze (30)
Ematheksthi emibhalombiko lemifisha (20)
SIGABA A: TINDZABA
TISIHLANU TIHLOKO tetindzaba NETIBONWA LETINTSATFU bahlolwa
lokulindzeleke kutsi bakhetse kuto ESIGABENI A. (50)
Khetsa SINYE sihloko ubhale ngaso indzaba.
SIGABA B: IMIBHALOMBIKO LEMIDZE
MINE imibuto YEMIBHALOMBIKO LEMIDZE bahlolwa lokulindzeleke kutsi
bakhetse kuyo ESIGABENI B (30)
Khetsa MUNYE kulemine imibhalombiko ubhale ngawo
SIGABAC: IMIBHALOMBIKO LEMIDZE
MITSATFU imibuto YEMIBHALOMBIKO LEMIFISHA bahlolwa lokulindzeleke kutsi
bakhetse kuyo ESIGABENI C (20)
Khetsa MUNYE kulemitsatfu imibhalombiko lomfisha ubhale ngawo
8
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
SIGABA A: Indzaba (40)
SIGABA B: Ematheksthi emibhalombiko lemidze (20)
Ematheksthi emibhalombiko lemifisha (20)
SIGABA A: TINDZABA
(40)
TISIHLANU TIHLOKO tetindzaba NETIBONWA LETINTSATFU bahlolwa
lokulindzeleke kutsi bakhetse kuto ESIGABENI A.
Khetsa SINYE sihloko kuletisiphohlongo ubhale ngaso indzaba.
SIGABA B: IMIBHALOMBIKO LEMIDZE
(20)
MINE imibuto YEMIBHALOMBIKO LEMIDZE bahlolwa lokulindzeleke kutsi
bakhetse kuyo ESIGABENI B
Khetsa MUNYE kulemine imibhalombiko ubhale ngayo.
SIGABA C: IMIBHALOMBIKO LEMIFISHA
(20)
MITSATFU imibuto YEMIBHALOMBIKO LEMIFISHA bahlolwa lokulindzeleke kutsi
bakhetse kuyo ESIGABENI C
Khetsa MUNYE kulemitsatfu imibhalombiko lomfisha ubhale ngawo
LOKULINDZELWE BAHLOLI BELIPHEPHA KULOHLOLWAKO
Emazinga ebulukhuni bemibuto buvetwa yindlela tihloko tetindzaba nemibhalombiko
letihlelwe ngayo.
Lokulindzelwe bahloli kutsi ukwente endzabeni nguloku lokulandzelako:
• Hlatiya sihloko.
• Khombisa kuvisisa lokubutiwe
• Yenta libalavemcondvo lalotawucoca ngako endzabeni yakho
• Hlela kahle indzaba ngembikwekubhala.
• Yakha tinhlaka tekucala.
• Cikelela kutsi sakhiwo sendzaba sinesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Yetfula sihloko.
• Hlala esihlokweni losikhetsile unganhlanhlatsi.
• Bhala ngelulwimi lolwemukelekile.
• Veta likhono lekuhumusha sihloko, kujula kwemibono, kwesekela nekuvisiswa
sihloko lobhala ngaso.
• Sebentisa imisho levakalako futsi letinhlobonhlobo.
• Sebentisa imibono lejulile kwesekela sihloko.
• Buyeketa, uhlele kabusha umbhalo, ulungise emaphutsa.
• Cikelela linani lemagama lelimisiwe.
• Phindza ufundze yonkhe indzaba ulungise emaphutsa elupelomagama
nekusetjentiswa kwelulwimi.
• Yetfula umkhicito wekugcina
9
Bahloli balindzele kutsi wente loku lokulandzelako, nawubhala imibhalombiko:
• Hlatiya sihloko sendzabambhalo losikhetsile.
• Khombisa kuvisisa tidzingo taso
• Yenta libalavemcondvo lalotawucoca ngako.
• Hlela kahle ngembikwekubhala.
• Cikelela kutsi sakhiwo netimphawu letimcoka teluhlobo lwendzabambhalo
uyakulandzela.
• Yetfula sihloko.
• Hlala esihlokweni losikhetsile unganhlanhlatsi.
• Bhala ngelulwimi lolwemukelekile.
• Veta likhono lekuhumusha sihloko, kujula kwemibono, kwesekela nekuvisisa sihloko
lobhala ngaso.
• Sebentisa imisho levakalako futsi letinhlobonhlobo.
• Sebentisa imibono lejulile kwesekela sihloko.
• Buyeketa, uhlele kabusha umbhalo, ulungise emaphutsa.
• Cikelela linani lemagama lelimisiwe.
• Phindza ufundze yonkhe indzabambhalo yakho ulungise emaphutsa
elupelomagama nekusetjentiswa kwelulwimi.
• Yetfula umkhicito wekugcina.
LOKULINDZELWE BAHLOLI KULOHLOLWAKO KUTE ATFOLE ONKHE EMAMAKI
LIZINGA LOKULINDZELEKILE EMA
MAKI
Lokucuketfwe Nekuhlela:
• Kuhleleka kwemibono 30
LULWIMI
• Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo
Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa
• Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama
nenhloso nesimongcondvo 15
LWASEKHAYA (HL)
• Kusetjentiswa kwelulwimi,
• Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi
Sakhiwo
• Timphawu tetheksthi. 5
• Kutfutfukiswa kwetindzima nekwakhiwa kwemisho
Lokucuketfwe Nekuhlela:
• Kuhleleka kwemibono 30
LULWIMI LWEKUCALA
• Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo
Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa
• Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama
nenhloso nesimongcondvo 15
LWEKWENGETA (FAL)
• Kusetjentiswa kwelulwimi,
• Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi
Sakhiwo
• Timphawu tetheksthi. 5
• Kutfutfukiswa kwetindzima nekwakhiwa kwemisho
10
Lokucuketfwe Nekuhlela:
• Kuhleleka kwemibono
24
LULWIMI LWEKUCALA
• Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati
nesimongcondvo
Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa Kwemaphutsa
• Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela, silulumagama
nenhloso nesimongcondvo 12
LWEKWENGETA SAL
• Kusetjentiswa kwelulwimi,
• Timphawu tekufundza nekubhala, luhlelo, sipelingi
Sakhiwo
• Timphawu tetheksthi. 4
• Kutfutfukiswa kwetindzima nekwakhiwa kwemisho
11
1. INHLOSO
Inhloso yalencwadzi kwelekelela bafundzisi nebafundzi bemabanga 10–12
emshikashikeni wekufundza nekufundzisa lokucanjiwe lokutindzaba nemibiko
leyendlulisa imilayeto. Lencwadzi itawusita kakhulu bafundzi ekuphumeleleni kuzuza
loko labakuhlose ngemakhono ekutibhalela nawuticambela kanye nekutsi balungiselele
luhlolo kanye netivivinyo tabo. Ibhalwe yehlukaniswa ngetigaba letintsatfu. Kukhona
tinhlobo tetindzaba, imibhalomibiko yekuticambela, lemidze kanye nalemifisha. Ngaphasi
kwaleso naleso sigaba kunetibonelo tetinhlobo taleso sigaba, kwachazwa luhlobo
ngalunye kwaze kwanikwa ngisho netibonelo takhona.
Yisebentiseni-ke nine bogobela bematfwasane nitfwasise ngayo ematfwasane enu,
nawo latakuba bogobela bakusasa.
KUBHALA NEKWETFULA kunika bafundzi litfuba lekwakha nekwendlulisela imicabango
nemibono yabo ngalokuhambelanako. Kuhlala njalo batilolonga ngekubhala ematheksthi
ngetinhlobo letehlukene tetimongcondvo, imisetjentana, netindzima tesifundvo, kunika
bafundzi litfuba lekuchumana ngekusebentisa lulwimi nangekuticambela. Injongo kukhicita
babhali labanemakhono nalabanebuciko labatawusebentisa emakhono abo ekubhaleni
nasekwetfuleni imibhalo leyemukelekile, tibonwa, kanye nematheksthi latinhlobonhlobo
tekuchumana ngekwetinhloso letinhlobonhlobo. Lwati lwetakhi netimiso telulwimi lwenta
bafundzi bakhicite ematheksthi lahambelanako nalabumbene. Takhi telulwimi kufanele
tifundziselwe kutsi bakwati kutakhela ematheksthi lasesimeningcondvo sabo. Takhi
telulwimi atingasetjentiselwa kuphela kuhlatiya imisho letimele. Kufanele tichaze indlela
imisho leyakheke ngayo kute kwakhiwe itheksthi lephelele njengetincwadzi tetindzaba,
tindzaba, tincwadzi nemibiko bafundzi labafuna kutifundza babuye batibhale etikolweni.
Lamakhono langenhla kufanele afundziswe ngekuhlanganiswa. Ekuwafundziseni
ngekuwahlanganisa lamakhono, kugcila ekufundziseni linye likhono kungaholela
ekufundzisweni kwalelinye. Sibonelo: umfundzi lowenta Inkhulumomphikiswano utawufundza
indzaba lenhlangotsilunye/ lenhlangotsimbili bese utakhela yakhe indzaba lenhlangotsilunye/
lenhlangotsimbili asebentisa takhi telulwimi njengabomcondvofana nabomcondvophika,
kuphika netihlanganiso, njll.
Lenkhombandlela ingasetjentiswa bafundzisi nebafundzi beSiswati Lulwimi Lwasekhaya,
Lulwimi lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Bafundzisi nebafundzi
kufanele bacondziswe SISEYENE salelo nalelo zinga njengobe lencwadzi ifaka ekhatsi
tonkhe tinhlobo tematheksthi ekuticambela.
• KUBHALA NEKWETFULA
Kubhala nekwetfula kuhlanganisa ndzawonye tincenye letintsatfu:
• kusebentisa indlelanchubo yekubhala.
• kufundza nekusebentisa lwati lwesakhiwo netimphawu tetinhlobo letehlukene
tematheksthi.
• kufundza nekusebentisa lwati lwetindzima nesakhiwo semusho netimphawu
tekubhala.
12
Indlelanchubo yekubhala
Kufundzisa kubhala kutawuhlala kufaka ekhatsi kusebenta kwetlcenye tenchubo
yekubhala. Nanobe kunjalo akusito tonkhe tinyatselo tendlelanchubo letisetjentiswa
kutotonkhe timo. Sibonelo, nangabe bafundzi babhala luhlobo labalwetayele lwetheksthi
abadzingi kuhlahlela sakhiwo netimphawu telulwimi. Kungahle kubekhona timo lapho
bafundzisi bagcila khona esakhiweni semusho nekubhalwa kwetindzima, nobe bafundzi
babhale ngaphandle kweluhlakasimo nababhalela luhlolo. Nakulandzelwa indlelanchubo
yekubhala bafundzi kufanele bente loku lokulandzelako:
Bafundzi kufanele ba-
• tsatse sincumo ngenhloso netetsamelilwati tetheksthi lekufanele ibhalwe nobe
ihlelwe.
• hlanganise tinhloko nalabanye ngekusebentisa, sibonelo emabalavemcondvo,
sakhiwo lesisabulembu, emafloshadi nobe tinhlaka.
• fundze tinhlaka ngalokujulile, babuye bahlele kabusha umbhalo. Kulesigaba,
kufanele kucikelelwe loku lokulandzelako:
o gwema kusebentisa tinhlavu letihlobisako nabofeleba ekhatsi nemisho.
o Lulwimi lolusidolobha alukavunyelwa
o gwema emaphutsa langadzingeki
• Yetfula umkhicito wekugcina lobhaleke kahle.
Caphela!
• Bafundzi kufanele bahlale njalo banikwa litfuba lekubhala ngekukhululeka
ngaphandle kwetidzingo tekuhlolwa. Lokumayelana naloku, kutsi bafundzisi
kumele bahlole emakhono nobe emakhonywana latsite lokusetjentwa ngawo
kuleso sigaba senchubo yekubhala, ngaphandle kwekuhlola itheksthi lekhicitiwe.
• Bafundzisi kufanele bacinisekise kutsi bafundzi bayawetayela emarubhriki
ekuhlola imibhalo yekuticambela, nendlela emazinga lehlukene ema-descriptors
lasetjentiswa ngayo kuhlola ematheksthi. Bafundzi banganikwa emarubhriki kute
bawasebentise nabatihlola nobe bahlolana nabontsanga.
• Bontsanga kumele nabo bafundze kuhlela umsebenti walabanye njengobe
kuyincenye lemcoka yenchubo yekubhala leyenta ncono kucikelela inchubo yabo
neyalabanye.
• Bafundzisi kufanele banike bafundzi timphendvulo letingito kute batfutfukise
emakhono abo ekubhala
13
SIGABA A: TINDZABA
LINANI LEMAGAMA/ BUDZE BENDZABA LOBUFANELE BUCIKELELWE
NAKUBHALWA
EMA
MAK LIBA LIBA
I
LIBA NGA NGA
LIZINGA LOKULINDZELEKILE
NGA
10 11 12
Lokucuketfwe Nekuhlela: LINANI LEMAGAMA
• Kuhleleka kwemibono LALINDZELEKILE
30
LULWIMI LWASEKHAYA (HL)
• Kucikelelwa kwenhloso,
tetsamelilwati nesimongcondvo
Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa
Emagama la- 290-340 Emagama la- 340-390
Kwemaphutsa
Emagama la-240-290
• Kuhambelana kwemoya irejista,
sitayela, silulumagama nenhloso
15
nesimongcondvo
• Kusetjentiswa kwelulwimi,
• Timphawu tekufundza nekubhala,
luhlelo, sipelingi
Sakhiwo
• Timphawu tetheksthi.
5
• Kutfutfukiswa kwetindzima
nekwakhiwa kwemisho
Lokucuketfwe Nekuhlela:
• Kuhleleka kwemibono
30
• Kucikelelwa kwenhloso,
tetsamelilwati nesimongcondvo
LULWIMI LWEKUCALA
• Emagama la-90-140 • Emagama la-140-190 • Emagama la-190-240
Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa
Kwemaphutsa
• Kuhambelana kwemoya irejista,
sitayela, silulumagama nenhloso
15
nesimongcondvo
LWEKWENGETA (FAL)
• Kusetjentiswa kwelulwimi,
• Timphawu tekufundza nekubhala,
luhlelo, sipelingi
Sakhiwo
• Timphawu tetheksthi.
5
• Kutfutfukiswa kwetindzima
nekwakhiwa kwemisho
14
Lokucuketfwe Nekuhlela:
• Kuhleleka kwemibono
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA SAL
• Kucikelelwa kwenhloso,
tetsamelilwati nesimongcondvo
24
Emagama la- 90-120 Emagama la-120-150 Emagama la-150- 180
Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa
Kwemaphutsa
• Kuhambelana kwemoya irejista,
sitayela, silulumagama nenhloso
12
nesimongcondvo
• Kusetjentiswa kwelulwimi,
• Timphawu tekufundza nekubhala,
luhlelo, sipelingi
Sakhiwo
• Timphawu tetheksthi.
• Kutfutfukiswa kwetindzima 4
nekwakhiwa kwemisho
15
1. KUBHALA INDZABA:
Indzaba iyincenye lengetiwe yembhalo, lapho umbhali aveta khona umbono wakhe
ngesihloko lanikwe sona. Indzaba kufanele ibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo. Loku
lokulandzelako yinchazelo lemfisha yaletincenye tendzaba:
1.1 SAKHIWO SENDZABA
INDZABA
Singeniso
Singeniso kufanele
sidvonse nobe sihehe
kunaka Umtimba
kwetetsamelilwati. Umtimba ucuketse
Kufanele yente konkhe indzaba
tetsamelilwati tibe lekhuluma ngako.
nelilukuluku Kufanele Siphetfo
lekuyifundza tichubeke wehlukaniseke Siphetfo sisonga
nayo indzaba. ngekwetindzima, konkhe
lapho leyo naleyo lebekukhulunywa
ndzima icuketse ngako endzabeni.
umcondvo lophelele Loku kufanele
lonemininingwane kubumbane
leyesekelako nalokwetfulwe
ngulowo lobhale
lendzaba.
16
1.2 KUHLELA KUBHALA INDZABA
Kuhlelela kubhala kufaka ekhatsi loku lokulandzelako:
• Kuhlanganisa tinhloko
o Sihloko:
§ Dvwebela emagama lacuketse umongo wesihloko kute ungagudluki
esihlokweni.
§ Tibute imibuto lefana nalena; Ngubani? Yini? Nini? Kuphi? Njani?
§ Hlela indzaba yakho ngekusebentisa libalavemcondvo.
o Singeniso:
§ Singeniso siyincenye lebaluleke kakhulu endzabeni.
§ Kufanele singabi sidze.
§ Gwema kucala indzaba yakho ngekutsi: ‘Ngalelinye lilanga…,’ ‘kulendzaba
yami, ngitawutsandza kucoca nge…’
o Umtimba
§ Tindzima letimumetse imicondvo lebalulekile:
- Nguleyo naleyo ndzima kufanele icukatse umcondvo lobalulekile,
lonemininingwane leyesekelako naletfutfukisa umcondvo lobalulekile.
- Tindzima tiyehluka ngekwebudze. Imibono netigameko kufanele kube
nemaphuzu lelamanako, latselelana emanti abuye abumbane.
- Gwema imisho lemidze.
- Imisho kufanele ibe yetinhlobo letehlukene leyakheke ngalokufanele
o Siphetfo:
• Esiphetfweni kulapho umfundzi asonga khona, abeke umbono wakhe
ngalamafisha.
• Siphetfo kufanele kube ngulesicabangisako, lesishiya tetsamelilwati
nemcabango lotawuhlala etingcondvweni tato ngemsebenti wakho.
17
2. TINHLOBO TETINDZABA
• Indzaba lelandzisako
• Indzaba lechazako
• Indzaba leveta limuva lembhali
• Indzaba lenhlangotsimbili leveta simo njengobe sinjalo
• Indzaba lehlangotsilunye
2.1 INDZABA LELANDZISAKO
Umfundzi akakwati kuticambela indzaba, ayibhale alandzele timiso netakhiwo, abe
nelikhono lekubumba intfo lengekho ibe khona. Kufanele akhetse kahle emagama
ahambisane nembhalo, irejista, atati futsi atibone tinhlobo tetindzaba.
Kubalulekile kutsi umfundzi avisise sihloko sendzaba avisise nekutsi siluhlobo luni, bese
wakha luhlaka latawubhala asusela kulo. Umfundzi akasebentise lulwimi lolufanele
(irejista) aphindze alunonge ngetinongo tenkhulumo, asebentise taga netisho ngendlela
lefanele lekhombisa lwati, afake netiga tenkhulumo imbala. Umfundzi akayiphotse
kwentsambo indzaba yakhe, tindzima titselelane emanti, kusukela esingenisweni
kuyewufika esiphetfweni.
Indzaba lelandzisako nguleyo lecoca indzaba nobe lelandzisa ngesigameko lesitsite
lesake senteka esikhatsini lesengca. Ingabhalwa isuselwe kunobe nguluphi luhlangotsi.
2.1.1 TIMPHAWU TENDZABA LELANDZISAKO
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lelandzisako:
• Indzaba kumele ibe netigameko letitayenta ibe yindzaba lekholwekako nanobe
isuselwa enhloko.
• Indzaba lelandzisako ivame kubhalwa ngesikhatsi lesengcile.
• Indzima yesingeniso kumele ihehe tetsamelilwati.
• Indzaba lelandzisako kuyenteka ifake tincenye letichazako.
• Siphetfo lesiyingwijikhwebu lejabulisako sinika lisasasa endzabeni.
• Umfundzi wendzaba kumele aheheke kute kube sekugcineni kwayo. Indlela,
emasu ebugagu nemnyakato kufanele kucinisekise kuyijabulela.
• Kulandza lokuyimphumelelo kukhomba ngalokusobala imininingwane yemiva
njengekubona, umsindvo, kunambitseka, liphunga nekutsintsa.
• Khumbula kutsi indzaba lelandzako ineluphawu lolucinile lwekuchaza.
Sibonelo sendzaba lelandzisako:
MHLA KWETFULWA IMIPHUMELA YELUHLOLO LWEKUGCINA ESIKOLWENI
SETFU.
Betingemashumi lamabili nakutsatfu enyangeni yeNdlovana kunguLwesibili lapho
imiphumela yekugcina esikolweni setfu iphuma khona. Wonkhe umfundzi walala benyoni
ngalobo busuku alangatelele kubona leyo miphumela yakhe.
Bafundzi batseleka ngetinkhani kutewulandza imiphumela yabo, nami bengingulomunye
wabo khona lapho. Kulabanye injabulo beyibhalwe emehlweni kantsi kulabanye buso
bebubhalwe kukhatsateka. Phela bekusho kona kutsi labanye bebayati imiphumela yabo
ngobe bativa nababhala ngesikhatsi seluhlolo kutsi akuzange kubahambele kahle.
18
Sefika sikhatsi sekutsi ikhishwe lemiphumela lapho sabitelwa khona ehholeni lesikolo.
Sahlangana sonkhe ngekuphatima kweliso, sahlaliswa phasi. Umphatsisikolo kanye
nemasekekla akhe batsatsa yabo indzawo. Umphatsisikolo wabonakala aphetse umculu
wemaphepha lawendlala etafuleni lebelisembikwakhe. Balingani bakhe nabo bafaka
sandla ekuwahleleni ngabolonina. Bebawahlela ngekwemazinga emiphumela yebafundzi.
Emva kwekuwahlela ngekwemazinga abo, bacala-ke kusinika imiklomelo yetfu. Sajabula
satjakadvula kuhle kwematfole abona bonina. Injabulo bewuyibona ngisho
nakubothishela, kwatise phela kwekutsi nelizinga lemiphumela belenyukile kwengca
yaseminyakeni lendlulile. Bothishela nabo baba mdzibimunye nebafundzi, kwasha ingoma
kugiywa ngenca yalemiphumela. Kwefika ngisho netintsatseli teliphephandzaba
laseMpumalanga tatfwebula titfombe lebetitawukhishwa ephephandzabeni
nakubomabonakudze.
Linyenti lebafundzi beselingalawuleki ngenca yenjabulo lebelinayo.
Besekunganamehluko wekutsi lihlangana ngayiphi indlela nabothishela njengobe
beselibagonile futsi beseligona ngisho nebatali. Bekubonakala kutsi imitsetfo yeCOVID
beyingasacatjangwa. Phela bekusindvwe ngebelitfole ngalelo langa esikolweni. Loko
kwenta kwekutsi umphatsisikolo agcine atsenge emakhekhe netinatfo, kwakhonjwa
ngalosekhatsi. Emva kwekushaya sentfwala satiswa kwekutsi kulesikolo kunemfundzi
lohlabene kubengca bonkhe bafundzi belibanga le-11 esifundzeni saseMpumalanga,
labebenta tifundvo letifana naletakhe. Lomfundzi abetfole emaphesenti lalikhulu
etifundvweni teSiswati, i-Sayensi kanye neTibalo. Sonkhe sahlahla emehlo kwangatsi
sitimbuti letiphekwe netimphondvo.
Sacalata sibukana kutsi ingabe ngumuphi lomfundzi. Satjelwa kwekutsi abengekho
emkhatsini wetfu njengobe abebitwe beLitiko Letemfundvo kuyewuhlangana nebalingani
bakhe emcinjini wekubaklomelisa. Phela bebanikelelwe ngemifundzate yekubakhokhela
tifundvo telibanga le-12, batjenjiswe nekutsi nangabe batawuphumelela ngemalengiso,
batawufundza mahhala enyuvesi. Kulowo mcimbi bekunalabo lebebangakaphumeleli
kahle, besebatikhetsa kuhle kweliphela emasini. Labanye bebafundzi batikhandza
babevela. Kubo futsi labo bafundzi bekunalabangemahlongandlebe. Labo bebangafuni
kuva lutfo lolukhulunywa bothishela. Kwabakhona lababitwa kulabo labangakaphumeleli
kahle, belulekwa ngekutsi bangalahli litsemba, basebente ngekutikhandla ngalokutako.
Baphuma lapho bangasakhulumisi muntfu tinyembeti tigobhotisa kwemfula. Kwabete
namunye umfundzi lowafisa kutibandzakanya nabo. Besebahambela ekudzeni kuhle
kwelilanga lasebusika. Lilanga beselishisa likhokha umkhovu etjeni, wonkhe muntfu
asafuna kuya ekhaya. Sekuphelile konkhe, wonkhe muntfu wabamba lete ngayo
Kwaba lusuku loluhle kuwonkhe wonkhe labekhona, lokufaka ekhatsi umphatsisikolo,
bothishela, umkhandlu lowengamele batali nebafundzi. Kwakhanya ngaleso sikhatsi kutsi
imfundvo isikhali sakusasa. [50]
Caphela:
Nanobe tinhlobo tetindzaba letilandzisako tibukeka njengaletitimele, imphendvulo yakho
ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi
sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene tetindzaba.
19
2.1.2 IMISEBENTI YENDZABA LELANDZISAKO: TIVIVINYE
Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340
aye kula-390.
1. Kwatsi kusenjalo kwana imvula lenkhulu! (50)
2. Ngeva sengatsi ngiyaphupha… (50)
3. Sengatsi kungaphindze kwenteke loku. (50)
2.2 INDZABA LECHAZAKO
Endzabeni lechazako, lobhalako uchaza bantfu, simo lesitsite, tindzawo, imphilo, tihlahla,
sehlakalo lesitsite, njll. Intfo lechazwako kufanele tetsamelilwati tiyibone ngemehlo
engcondvo nobe titakhele sitfombe sayo engcondvweni ngemagama lasetjentisiwe
nakuchazwa. Loluhlobo lwendzaba lwehluke kuletinye ngekutsi umbhali angasebentisa
tinhlobo letibanti letehlukene tetichasiso, letifaka ekhatsi tiphawulo, tibaluli, tandziso,
tentakutsi, njll. Umbhali angabuye asebentise tinhlobo letibanti letehlukene tetinongo
tenkhulumo, taga, tisho, tiga tenkhulumo, njll.
2.2.1 TIMPHAWU TENDZABA LECHAZAKO
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lechazako:
• Chaza umuntfu/intfo ngendlela letawuvusa imiva yekubona, yekuva, yekutsintsa
neyekunuka kube ngatsi setsamelilwati sikubona ngalokucacile lokukhulunywa
ngako.
• Yakha sitfombe ngemagama.
• Khetsa emagama netinkhulumo ngekucophelela kufinyelela kuloko lokuhlosiwe.
• Sebentisa imifanekiso lebonwako, yemsindvo, yekuva, yekunambitsa nekutsintsa.
• Sebentisa tinongo tenkhulumo.
Sibonelo sendzaba lechazako:
NANGICEDZA MATIKULETJENI WAMI
Kulomnyaka ngenta libanga lami lelishumi nakubili lapho ngiphokophelele khona kutsi
ngicedze sikolo. Tifiso tami ngito letitawuphuma embili uma sengiphotfulile. Akekho
lotawuma endleleni yami kutsi ngingafezi tifiso tami tekuya enyuvesi. Ngitibona.ngihamba
ngesivinini lesisetulu ngemuva kokucedza matikuletjeni. Nangicedza matikuletjenii
ngiyobe ngihlabene ngobe onkhe emaphupho ami atawufezeka. Ngihlale ngidla
ematsambo engcondvo njalo sengitibona ngikulenye indzawo ngemuva kokuphotfula
matikuletjeni.
Ekuphotfuleni matikuletjeni kulapho kuyodzela tibukeli ngobe ngifise kuya enyuvesi
ngiyewucedzela tifundvo tami khona ngilungise emaphutsa ami. Ngiyoswela
emafahlawane ngenca yenjabulo kutsi sengiyokwati kwenta loko lokusenhlitiyweni yami.
Tintfo ngitabe sengitenta ngendlela lehlukile kulena yaseSekhondali. Tintfo phela
tatingenteki ngendlela yakhona. Konkhe lengitawube ngikwenta ngifuna kukwentela
engcondvweni, kugucuke kugaye ngalomunye umhlatsi. Ngikhohlwe bangani lababi
ngobe akukalungi kuba lihlongandlebe wente lokubi batali labangakakutfumi kona
esikolweni
20
Loku lengitabe ngikwenta kuyobe kukulungisa tigwegwe tami, ngilungisise lifayela lami.
Ngitfolakele ngilihlongandlebe esikolweni ngoniswa bontsanga yami. Ngitfolakele
ngiphaphama sikhatsi sesidliwe yinja, ngaloko ngititjele kwekutsi angiphakamise
emasokisi ngente lokukahle. Ngekwenta kabi kwami ngatfolakala ngibukisa ngebatali
bami kulabanye balingani babo ngenca yebangani lababi. Sifiso sami kusula batali bami
tinyembeti mhla ngicedza matikuletjeni Ngifuna kuyophelela enyuvesi lapho ngitawube
ngisula inkhundla ngekutimisela phambi kwelive lonkhe. Phela batali bami
bekungakafaneli kwekutsi ngibavise buhlungu.
Ngifuna kuba ngulomunye lotowuphakamisa ligama lebatali bami. Lengitabe ngikwenta
sengisenyuvesi kutawushiya labanyenti labangatiko babambe longentasi. Ngifuna
kutikhandla kuze kufike lapho ngitfola khona umfundzate lotangenta ngidzimate ngiwelele
ngesheya eNgilandi ngenca yetemfundvo. Phela kutsiwa kubamba letingelako.
Ngiyofundza ngigogodze kute ngitewuba ngundzabamlonyeni kulabo lengafundza nabo.
Lapho sengiphotfulile ngifuna kutsi nabahlangana nami bangetfulele sigcoko.
Umsebenti ngitawutfola malula ngobe sengifundzile sengineticu talowomsebenti. Ngiyobe
ngineticu tebudokotela wetemfundvo. Lokunye lengifise kukwenta kususa likati lelilala
etiko ekhaya. Matikuletjeni utawube sekayihlahlile indlela. Sifiso sami kwakhela batali
bami indlu yakanokusho bahambe ngelunyanyavu lwemoto.
Ngifisa kwekutsi batali bami bakhombe ngalosekhatii bangasweli lutfo. Imali ngitawube
ngiyihola ngesigcoko sengifundzile. Emmangweni ngifisa kufaka sandla ngekutsi ngisite
umphakatsi ngingawubukeli phasi. Lapho kudliwa khona imbuya ngelutsi. ngibeke
etafuleni lokuya etfunjini. Lokunye ngitawukhumbula kutsi kumele ngibasite ngobe
ngingati kutsi likusasa lingiphatseleni. Kumele ngisite nalabobantfwana labangakwati kuya
esikoleni ngobe bantfwana bangumliba loya embili
Ngitawubuye ngakhe likhaya lalabo labaswelako kucedza buphuya. Ngifisa kubakhela
likusasa. Ngitabakhutsata ngekutsi bati kutsi sigwaca lesihle nguleso lesishoshako
bangalahli litsemba. Kufuna kwekutsi bafundze kimi, ngobe ngibe lihlongandlebe ngase
ngiyagucuka. Sifiso kutsi ngibe yincwadzi lefundzekako bati kutsi akulahlwa mbeleko
ngekufelwa.
Kuhle kutsi ube nemaphupho lamahle emphilweni. Bangani abayisani ndzawo bafakana
eweni. Akufuneki sitidvonsele emanti ngemsele ngenca yabo. Sinelilungelo lekutikhetsela
kutsi sifunani emphilweni. [50]
Caphela:
Nanobe tinhlobo tetindzaba letichazako tibukeka njengaletitimele, imphendvulo yakho
ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi
sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene tetindzaba.
IMISEBENTI YENDZABA LECHAZAKO: TIVIVINYE
Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340
aye kula-390.
1. Ngimetfulela sigcoko lowa make/ babel. (50)
2. Tinyembeti tenjabulo. (50)
3. Imiva lengititfola ngikuyo. (50)
21
2.3 INDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI
Indzaba leveta limuva lembhali iveta imibono, tiphakamiso imicabango nemiva yembhali
ngesihloko lesitsite, kakhulukati loku lasuke anenshisekelo ngako. Kuvamise kutsi
icondzane nembhali kunekutsi icondzane nanobe ngubani, idzinga sakhiwo lesihlelekile
kodvwa hhayi siphetfo lesicacile. Loluhlobo lwendzaba aludzingi kuveta imibono
ledzingidvwe ngalokulinganako, nanobe ingahle ikwente loku. Ingaba nemahlaya nobe
ingabi nawo.
2.3.1 TIMPHAWU TENDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba leveta limuva lembhali
• Indzaba leveta limuva lembhali icuketse luvo lwembhali lolucondzane naye ngco
kunekutsi icondzane nalabanye.
• Imiva nendlela umbhali latsatsa ngayo tintfo ibaluleke kakhulu kuloluhlobo
lwendzaba.
• Incenye lenkhulu yalendzaba iyachaza. Letinchazelo kumele ticace tibe nenhloso
yekubuye takhe kabusha tinkhumbulo letisengcondvweni nobe imiva yembhali
endzabeni.
• Imibono, imicabango, nobe imiva letfuliwe kufanele ivete kwetsembeka
nekutibandzakanya kwembhali.
Sibonelo sendzaba leveta likamuva lembhali:
Kubeketela ngiko lokungibeke kulelizinga lengikulo lomuhla
Kukhula ungabati batali kubuhlungu ngobe lutsandvo lwebatali awulutfoli. Bacinisile
nabatsi intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina. Kungabi nebatali kwenta kutsi imphilo
uyitondze, ulucalekise lusuku lowatalwa ngalo. Kimi akubanga njalo, lesimo lengibukene
naso ngasitsatsa ngemoya lomuhle, ngatitjela kutsi nobe yini lengenteka emphilweni yami
ngitayibeketelela.
Indzaba yami ibuhlungu, ngakhula ngiva kutsi make washona ngisemncane, babe yena
washona engotini yemoto ngineminyaka lemitsatfu. Loko kwangenta kutsi ngiyewukhulela
kamalume lapho simo atange sibe sihle. Lebekungivisa buhlungu kutsi malume
abetsengela bantfwabakhe timphahla mine angibandlulule. Lesento samalume sangenta
ngabeketela kulobulukhuni lengahlangabetana nabo.
Ngikhumbula kahle uma ngingena esikolweni semabanga laphasi ngaleso sikhatsi bekute
labaphekako etikolweni. Bengisuka ekhaya ngidle incwancwa ngibuye ngensimbi yesibili
ntsambama. Uma ngifika ekhaya bengifike ngisile tinhlengezi kucala ngiko ngitewucala
kupheka. Ngaleso sikhatsi bengineminyaka lelishumi nakubili. Ngasibeketelela sonkhe
lesimo senhlupheko. Engcondvweni yami akutange kungifikele kutsi ngalelinye lilanga
ngitawendlula kulesimo, batsi labadzala lokungapheli kuyahlola.
Ngafundza ngaphumelela esikolweni semabanga laphasi, ngaya esikolweni semabanga
laphakeme ngaphumelela ngemalengiso kuto tonkhe tifundvo tami tamatekuletjeni.
Ngenca yekuphumelela kahle etifundvweni tami, Litiko Letemfundvo lase linginika
umfundzate. Ngahamba ngaya enyuvesi yaseVenda ngayofundzela kuba
ngusonhlalakahle. Bekuba buhlungu kakhulu kimi uma ngibona bangani labaphuma
emindenini lenjingile, kulesinye sikhatsi batali babo babalandze uma kufika tikhatsi
temaholide.
22
Ngafundza ngenta kahle kuto tonkhe tifundvo tami kwate kwefika umnyaka wesine
lengacedza ngawo. Kwefika lilanga lekwetfweswa ticu. Sagcokiswa kwaba kuhle kwaba
njeya. Labanebatali bebafikile kutebasekela ngalelo langa. Kwasho kona kutsi sekuphelile
ngenyuvesi sekusele kutsi siye emakhaya, lapho siyocala lenye imphilo.
Sahamba sijabulile. Kufika kwami ekhaya, bengicabanga kutsi ngitawufike ngitfole
umsebenti konkhe kube lula kuphele inhlupheko, kantsi bengingakabuti elangeni,
bekufanele ngihambe ngifaka ticelo temsebenti njengobe bengifundzele kuba
ngusonhlalakahle. Atange temukelwa masinya ticelo tami. Kwabita kubeketela, kwaphela
iminyaka lemibili solomane kute lapho ngicashwa khona. Kwate kwefika kuphelelwa
litsemba lekutsi nami ngalelinye lilanga ngitawusebenta. Kwefika lapho ngiyewuyofuna
ematoho etitolo letitsengisa timphahla. Kwangisita kungakhetsi umsebenti.
Kwatsi ngemnyaka wesitsatfu kwaba ngulapho ngicashwa khona kutsi ngente umsebenti
lengiwufundzele, kuba ngusonhlalakahle phela. Kwendlula kuto tonkhe letimo
kwangifundzisa kubeketela. Lomuhla ngisebenta kahle nginemoto nelikhaya. Kubeketela
ngiko lekungente ngaba kulelizinga lengikulo lomuhla. Kube akusiko kubeketela ngabe
angikho langikhona lomuhla. Bacinisile nabatsi umbeketeli ngumncobi.
Caphela:
Nanobe tinhlobo letehlukene tetindzaba letiveta limuva lembhali tibukeka njengaletitimele,
imphendvulo yemntfwana ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba.
Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene
tetindzaba.
Lapha ngentasi, bona umfanekiso wendlela sihloko sinye lesingahunyushwa
ngayo sibe yindzaba lechazako nobe leveta likamuva/limuva lembhali.
Sihloko (Imphilo Kuchaza Kuveta likamuva/limuva
leyengca)
Lilanga lami lekucala Simo sendzawo lapho Indlela lativa ngayo ngaleso
esikolweni semabanga abekhona. (sikolo, sikhatsi, lakufundza ngemphilo
laphakeme emaklasi, bafundzisi, yangalelolanga, latitfola
bafundzi, imisindvo), angakakwenti, imicabango
kulabo lakhuluma nabo, labenayo ngesikolo
lakwenta nobe latjelwa semabanga laphakeme,
kutsi akwente. wayicinisekisa yini imicabango
yakhe, emakhono
lebekufanele awatfutfukise
nobe lawatfolile kute
afaneleke kuba kulesimo
lesisha lakuso.
2.3.2 IMISEBENTI YENDZABA LEVETA LIMUVA LEMBHALI: TIVIVINYE
Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340
aye kula-390.
1. Kube mane ... (50)
2. Nanyalo abakholwa kutsi ngimi lo. (50)
3. Ngiphila lemphilo… (50)
23
2.4 INDZABA LENHLANGOTSIMBILI
Tindzaba letinhlangotsimbili atitsatsi hlangotsi futsi tihlose kuveta imibono yetinhlangotsi
totimbili tetiphakamiso ngalokulinganako. Umbhali ucikelela tincenye letehlukene
tesihloko lesidzingidvwako bese wetfula imibono ngalokungakhetsi luhlangotsi. Umbhali
angafinyelela esiphetfweni lesitsite ekugcineni kwendzaba kodvwa nayichubeka indzaba,
tiphakamiso letesekelako naletiphikisako kufanele tetfulwe ngalokulinganako tibuye
tihlatiywe ngalokucacile.
Indzaba lenhlangotsimbili nobe lebeka simo njengobe sinjalo ihlose kunika umcondvo
lolingene wetinhlangotsi totimbili temibono. Umbhali unaka tinhlangotsi letinyenti
tesihloko lekucocwa ngaso bese wetfula imibono lephikisanako ngalokuphelele
nangalokulinganako. Umbhali angafinyelela esiphetfweni lesitsite ekugcineni kwendzaba
yakhe kodvwa imibono levumako nalephikako kufanele yetfulwe ngalokulinganako
ihlahlelwe ngalokucacile endzabeni.
2.4.1 TIMPHAWU TENDZABA LENHLANGOTSIMBILI.
Cikelela loku lokulandzelako nangabe ubhala indzaba lengunhlangotsimbili:
• kufanele uvisise sihloko ubuye ukwati kuveta totimbili tinhlangotsi tembono
ngalokuphelele nangalokunelwati lolugcwele.
• Umbhalo wakho kufanele ucace, uvakakale ungatsatsi luhlangotsi.
• Kufanele wetfulwe titatimende letizotsile, leticatjangisisiwe naletesekelwe kahle.
• Umoya kumele ungatsikameti imiva kodvwa wenelise ngaphandle
kwekutikhukhumeta.
• Ungakhombisa umbono wakho ekugcineni kwendzaba kodvwa loku kumele
ukwente kuphela esiphetfweni.
Sibonelo sendzaba lenhlangotsimbili/Mbacambili/Leveta simo njengobe sinjalo
Kukhetselwa umkhakha wetifundvo kunebuhle nebubi.
Bantfwana bangumliba loya embili. Nangabe bakhuliseke kahle, babuye batfola teluleko
letingito, mancane kakhulu ematfuba ekutsi bangagudluka endleleni. Lokufanele
bakuvisise kutsi indlela ibutwa kulabasembili, kepha loko akuniki ligunya lekutsi
bakhetselwe loko labafuna kukwenta ngetifundvo tabo kanye nelikusasa labo. Phela
umjingi udliwa yinhlitiyo.
Linyenti lebatali nabothishela linguloku lelingiko ngoba liyihambile indlela yekufundza
neyasetikhungweni temfundvo lephakeme imbala. Liyayati imigomo nemibandzela
lekufanele ilandzelwe, kepha ngetulu kwaloko, bantfwana banelilungelo lekutikhetsela
imikhakha yetifundvo labafuna kuyilandzela ngobe loko kutawuba yimphilo yabo yonkhe.
Ngakulolunye luhlangotsi batali basesimeni lesikahle sekutsi bangakhetsela bantfwababo
tifundvo kanye nemikhakha labangayilandzela ngoba bati simo semnotfo welive kanye
naleso sekutfola umsebenti nangabe sebacedzile kufundza.
Lokubi ngekukhetselwa tifundvo kutsi umntfwana kungenteka alandzele umkhakha
lakhetselwe wona yena abe angawutsandzi. Labanye kulabo bantfwana batimisele,
baphumelele ngemalengiso, ekugcineni bawutfole nalowo msebenti batali lebebafise kutsi
bawente kodvwa bangabi nelilukuluku lawo imphilo yabo yonkhe ngobe bekungesiwo
umsebenti lebebafise kuwenta etimphilweni tabo. Kuletinye tikhatsi utfola labanye
bantfwana bayekela umsebenti, babe bondzingasitsebeni nobe bagcine bancuma
24
kuphambana nemafu ngobe bangenakujabula. Nangabe bakhetse kuchubeka
nekusebenta baba bovilavoco. Loko kungenta kutsi batali bagcine bakhokhe nemavi latsi,
abatalanga babola ematfumbu ngenca yekutisola.
Etikhatsini letinyenti batali nabothishela kubatsatsa kubabeke esicongweni sentsaba
kubona bantfwababo sebanelikusasa lelichakatile. Nanobe kunjalo, kukhetsela bantfwana
imikhakha yetifundvo lekufanele bayilandzele akusiyo intfo lengashayelwa tandla ngobe
loku kungenta kutsi bantfwana bangabe basakhutsala etifundvweni tabo bagcine bayekele
sikolo ngobe bangasiboni sidzingo sekwenta tifundvo labangatitsandzi.
Asikho sidzingo sebatali sekutfwesa bantfwababo litje emahlombe kute bente tifundvo
letitsandvwa ngibo. Bantfwana banemaphupho abo, futsi bayabati butsakatsaka babo
ngetifundvo letitsite. Kanyenti batali baphocelela bantfwababo kutsi bente tifundvo
tebudokotela kantsi umntfwana loyo bekafuna kuba ngusonjiniyela. Ugcina lomntfwana
angaphumeleli bese kuba nemphumela lomubi emphilweni yakhe neyemtali imbala.
Kungacitseka timali tebatali ngentfo batali lebebangayincandza ngekubonisana
nebantfwababo kunekubacindzetela etincumeni tabo. Batali bakhohlwa kunye kutsi injobo
lenhle itfungelwa ebandla.
Kuyancedza ngalesinye sikhatsi kutsi bantfwana bakhetselwe imikhakha yetifundvo
lekumele bayilandzele. Batali nabothishela sebangubomnkantjubovu, banelwatinchanti
lwetifundvo letinemakhono jikelele langavulela bantfwana ematfuba emisebenti kunekuba
bomahlalela nabondzingasitsebeni. Loku kungenta kutsi kunciphe bantfwana labatsi
bangacedza kufundza bese beswela imisebenti futsi kungababeka etfubeni lekutsi
batakhele bona imisebenti kunekulindza kutsi bacashwe kumbe bakhangetwe batali.
Batali-ke bajatjuliswa kutsi nabo babandzakanywe ikakhulukati etintfweni letimayelana
nelikusasa lebantfwababo. Kubambisana kwebatali nabothishela ekusiteni bantfwana
kutsi bakhetse tifundvo tabo kungaba nemphumela lomuhle neligalelo lelikhulu futsi
kungenta bantfwana bavisise ncono imbangela yekutsi bente tifundvo letitsite. Loku
kungenta kutsi umntfwana akutsakasele kufundza ngobe avisisa kutsi wenta letifundvo
latentako ngobe ahlose kuba yini emphilweni yakhe.
Batali nabothishela batishaya sifuba njalo ngekutsi bantfwana baphumelele nje,
kungenca yabo. Ngakulolunye luhlangotsi, nebantfwana nabo bakubona kuyindlela
yekukhombisa kukhula kwabo kutsi batikhetsele labakufunako. Ngaloko kubalulekile
kutsi batali, bothishela nebantfwana babonisane, umntfwana akhetse, umtali
nabothishela banike lusito lapho kufanele khona kepha bangabi bovilabo. Nakungaba
nelubanjiswano emkhatsini wemtali, umfundzisi nemntfwana, live leNingizimu Afrika
lingatfutfuka ngekukhicita bafundzi labanemakhono ngekwemikhakha leyehlukene
yetifundvo.
Caphela:
Nanobe tinhlobo letehlukene tetindzaba letinhlangotsimbili tibukeka njengaletitimele,
imphendvulo yemntfwana ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba.
Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene
tetindzaba
25
2.4.2 IMISEBENTI YENDZABA LENHLANGOTSIMBILI: TIVIVINYE
Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340
aye kula-390.
1. Ngicabanga kuphumula umnyaka munye ngingayi enyuvesi, kodvwa…! (50)
2. Sikolo ngala, yishibhini ngala, kwentakalani? (50)
3. Kugomela iCOVID 19 sekufikile, kepha... (50)
2.5 INDZABA LEHLANGOTSILUNYE
Tindzaba letihlangotsilunye tesekela nobe tiphikise umbono lotsite. Tindzaba
letihlangotsilunye tiveta umbono weluhlangotsi lunye, tivikele nobe tiphikise lombono,
tingantjintji titsatse loluNye luhlangotsi. Endzabeni lehlangotsilunye, umbhali unembono
nobe siphakamiso lesitsite lasiveta, asesekele abuye anike nebufakazi baso kute
tetsamelilwati titsatse nobe tivumele umbono wakhe. Umbono wembhali kumele ucace
kusukela ekucaleni kuze kufike ekugcineni kwendzaba, angagucuki kuwo. Siphetfo
siveta ngalokusobala kutsi lobhalako umela luphi luhlangotsi sibuye sinike nesizatfu
saloko. Loluhlobo lwendzaba lwetfula lokusengcondvweni yembhali lapho etama
kuhhunga tetsamelilwati kutsi tivumelane nembono wakhe.
2.5.1 TIMPHAWU TENDZABA LEHLANGOTSILUNYE
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lehlangotsilunye:
• Khetsa luhlangotsi lunye ungagudluki kulo endzabeni yonkhe (Vumelana nobe
uphikisane nalombono)
• Cala ngekwetfula umbono wakho ngesihloko njengobe unjalo ngendlela lehehako.
• Nika tinhlobo letibanti letehlukene tetiphakamiso kwesekela nekucacisa umbono
wakho.
• Gcila emaphuzwini lesekela NOBE laphikisa sitatimende.
• Loluhlobo lwendzaba lwetfula lokusengcondvweni yakho lubuye luvete imibono
lebalulekile.
• Sebentisa tinhlobo letehlukene telulwimi lwebugagu nemasu lahhungako.
• Lulwimi lolusebentisako kufanele luvuse imiva futsi lungabuye luvete indlela
lekutsatfwa ngayo tintfo kepha kufanele lube nenhlonipho.
• Phetsa ngesitatimende lesinemandla, lesicacile nalesikholwekako ngembono
wakho.
Sibonelo sendzaba leveta umbono wembhali/Hlangotsilunye
Umhlaba namuhla usesikhatsini senjabulo.
Umhlaba ungaka ungatfolakala usesikhatsini senjabulo nangabe konkhe kuhamba
ngemumo. Injabulo ingaletfwa tintfo letenta simo senhlalo kutsi sitfutfuke, sibe nekuthula,
bantfu bakhululeke nemnotfo welive losimeme. Kulesikhatsi lesiphila kuso sanamuhla
linyenti lebantfu lidla imbuya ngelutsi lokwenta kwekutsi kuphele lenjabulo. Ungajabula
njani kukhala emanyokane esiswini sakho nebantfu badla imbuya ngelutsi? Ayikho
injabulo emhlabeni kulesikhatsi lesibukene naso.
Kunyenti lokwente kutsi kuncamuke lenjabulo. Emhlabeni wonkhe jikelele kugeleta
libhudlo letinyembeti emehlweni ebantfu ngenca yalesifo senkhotsamave i-COVID 19.
Bantfu baya kagocanyawo butsaphutsaphu njengetimphungane. Umhlaba wonkhe
utfwele tandla enhloko. Ikuphi injabulo bantfu baphela babuye bakhala. Kungene emanti
26
etindlini lacedze leyo njabulo ngobe nasemaphalamende, kuto tonkhe tisebenti
tahulumende, emimangweni bayahamba ngalolubhubhane lwesifo. Umuntfu nangabe
agula asetinhlungwini akadli, kute lokuya ngaphansi kwemphumulo, uyehla nasemtimbeni
abe ngangelutsi lwekuvungula, akalali kahle kudlanga tinhlungu kuphele injabulo.
Kuwo lomhlaba lesiphila kuwo, bantfu balahlekelwe yimisebenti ngendzaba yekuvalwa
kwetimboni, tikhungo temisebenti, emimangweni nangabe kukhona lebebasebenta
sebalahlekelwe yimisebenti yabo lokwenta kutsi likati lilale etiko. Batawutsenga ngani
kudla bantfu bangasasebenti. Umhlaba wakhiwa bantfu labaphuma emiphakatsini
leyehlukene, bantfu abasavunyelwanga kutsi bahlangane. Kuligugu kutsi lusendvo
luhlangane. Iphele yonkhe injabulo ngobe phela umtsetfo lomisiwe utsi bantfu
bangasahlangani. Akusalotjolwana, akusahlelwa ngisho nemitsimba lombala, watfolakala
wenta loko ubekwa licala lelibovu.
Angiyiboni injabulo emhlabeni nangabe bantfu basavaleleke emakhaya kutsi bangayi
emasontfweni bayokhonta, bemukwe ligugu labo lekuchumana neMdali wabo
bandzawonye. Sekuvalwe ngisho nemasontfo lapho bantfu batijabulisa khona babuye
bashiye nemitfwalo lebasindzako. Bantfu baboshwe tandla netinyawo ngobe bemukwe
ngisho nekutivocavoca emigwacweni. Umhlaba namuhla awukho esikhatsini senjabulo,
lizinga lemnotfo lehlile nendlela lekufundziswa ngayo bafundzi etikolweni yehlile. Labanye
bantfu batetayete kutsi batijabulisa ngemanti lamphonjwana. Kuvalwe tonkhe timboni
letikhicita lamanti lamphonjwana. Bosolwati abakhoni ngisho kukhicita imitsi yemkhuhlane
lefaka lawo manti.
Umbono wami utsi injabulo emhlabeni ingaba khona namuhla nangabe live nelive
lingasimama emnotfweni walo. Kuvuleke ematfuba lamanyenti emsebenti, kuphele kudla
imbuya ngelutsi kwande inala.
Caphela:
NANOBE TINHLOBO LETEHLUKENE TETINDZABA LETIHLANGOTSILUNYE
TIBUKEKA NJENGALETITIMELE, IMPHENDVULO YEMNTFWANA INGABA
YINHLANGANISELA YALETINHLOBO LETEHLUKENE TETINDZABA. KUFANELE
KUCASHELWE KUTSI SIHLOKO SINYE SINGAHLE SITITFOLE SINGENE
ETINHLOTJENI LETEHLUKENE TETINDZABA.
2.5.2 UMSEBENTI WENDZABA LEHLANGOTSILUNYE: TIVIVINYE
Bhala indzaba NGASINYE saletihloko letilandzelako ibe ngemagama lasukela kula-340
aye kula-390.
1. Nakungase kuvunyelwe lusha kutsi lutilawule kwesikhashana… [50]
2. Kusengiyo ithekhinoloji kweswelakala kwemisebenti? [50]
3. Tinkhundla tekuchumana nesimilo selusha. [50]
27
3 INDZABA LEPHATSELENE NEKUHUNYUSHWA KWEMATHEKSTHI
ETIBONWA (HL NEFAL KUPHELA)
Itheksthi yesibonwa isitfombe nobe umdvwebo lolindzeleke kutsi ubhale ngawo indzaba
lephatselene nalokubonako nobe lokungavusa imiva. Inhloso yekuphendvula
ngetibonwa kwenta kutsi ukwati kuticambela.
3.1 TIMPHAWU TENDZABA LEPHATSELENE NEMATHEKSTHI
ETIBONWA (SITFOMBE/UMDVWEBO)
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba leveta umbono wembhali:
• Tonkhe tindzaba letiphatselene netitfombe tingatsatsa nobe nguluphi luhlobo
lwendzaba, indzaba lelandzisako, lechazako, lehlangotsilunye, lenhlangotsimbili,
naleveta limuva lembhali.
• Ungahumusha sibonwa ngalokusobala nobe ngalokufihlakele.
• Kulindzeleke kutsi uvete emaphuzu lavakalako lahambelana nesitfombe,
ungagudluki kuso.
• Cikelela loku lokulandzelako, nangabe ubhala indzaba ngesibonwa:
o Lokubonako kulesitfombe/umdvwebo lonikiwe.
o Lokugcamile kulesitfombe/umdvwebo lonikiwe
o Lokugcilwe kuko/ emaphuzu lamcoka.
o Lokucabangako ngesitfombe/umdvwebo lonikiwe
o Imiva levukako nawubuka lesitfombe/umdvwebo
• Yinike sihloko lesiyifanele.
• Uyecwayiswa kutsi ungachazi sitfombe/ umdvwebo endzabeni.
• Cinisekisa kutsi kunebudlelwano endzabeni yloyicambile nesitfombe.
• Khumbula kulandzela inchubo yekubhala njengesicondziso, nawulungiselela
kwetfula indzaba yakho.
Sibonelo sendzaba lephatselene netheksthi yesibonwa lengentasi. (sitfombe.)
[www.uniquepictures.com]
28
SIFO SENHLITIYO
Litsi liphuma lijiko libe lita netalo. Letinye tato tibaba khi ngupelepele, njengato leto
tekudzilitwa kwebasebenti ngenca yekwehla kwemnotfo eveni, ubone ngendvodza
seyehla emtimbeni seyiphetfwe sifo senhlitiyo ngobe ingati letakubeka etafuleni kucosha
umbangandlala.
Acinisile lamavi latsi umuntfu lotelwe ngulomsikati imihla yakhe ibaliwe futsi igcwele lusizi
nebumunyu. Kuvusa inhloko ecasini lokusho kumpompeka kahle kwengati enhlitiyweni
kusifiso lesilangatelewa nababulali imbala, kodvwa lesifiso sesaphelela eboyeni kuhle
kwetitfukutfuku tenja ngenca yetimo letingabeketeleleki emphilweni letidala
lendvundvuma yetifo tenhlitiyo lesekubukenwe nato lomuhla. Mandvulo ematje
asabokotela, bekudvume kuphela lesifo senhlitiyo lesatiwa ngemfutfo lophakeme wengati.
Nyalo tintfo setigaya ngalomunye umhlatsi. Sekubalwa wena sifo senhlitiyo semafutsa
lamanyenti, kushayela phasi kwenhlitiyo umuntfu ative umoya uphela kancane, kancane
kusale nje kutsi uncamuke. Nawungatibala tonkhe kungaphela emagama kujame tona.
Lemphilo leseyiphilwa lomuhla iyanonopha. Ikhatsata umtimba umuntfu aphatfwe yinhloko
yeminyakanyaka, inhlitiyo ibe nebulukhuni bekumpompa kahle ingati. Ayisaphatfwa
yekunatfwa kwetjwala ngobe seyitsandzele nakubokhewane imbala. Endlini akusasiyo
inkinga kuyise nemntfwana kubambelana libhodlela, kungako utfola lusha lomuhla lutse
shice ebhodleleni. Ubamba longentasi kulamalanga ngobe sewutfola nelusha selubanjwe
sifo senhlitiyo kantsi ngulelibhodlela. Phela lutsi luphakamisa lelibhodlela lube luvilapha
nekutivocavoca. Umuntfu akhuluphale abe yindlovu, singene sinyenyela lesifo.
Kuyevela kulabo lesibangena ngenca yelufuto, kodvwa botentile angeke bakhalelwa.
Phela linyenti lebantfu alikushayi mkhuba kubuka indlela lelibhimbidzela ngayo kudla.
Bankhiba konkhe lokudlula emehlweni abo. Ababuki nekutsi imitimba yabo ikhona
kumelana naluphi luhlobo lwekudla. Nawunebudedengu kuloko usuke utigubhela wena
lidliza usaphila ngobe tonkhe tifo letifikako tifike tidlalele kuwe njengaso lesifo senhlitiyo
lesiyingwe nengwenyama nekudla lokuneluswayi lolunyenti kumbe emafutsa lecile
ekudleni.
Nangabe umuntfu ativa njalo aphatfwa siyeti langati kutsi sibuyaphi, abocaphela ngobe
kungenteka kutsi vele lesifo senhlitiyo sesiyagadla njengekusho kwebacwaningi. Tinyenti-
ke tinkhomba bacwaningi labayala ngato kutsi tinakisiswe ngoba tisibiketelo salesifo. Leto
tifaka kuncamuka kwekuphefumula, kuhlaselwa sifo sekufa luhlangotsi, emehlo labuka
kalufifi, kulesinye sikhatsi umuntfu ative shengatsi uyayendza kancane. Labanye
nasibahlasela ubabona ngekuculeka kanyentana, lomunye ajuluke shengatsi utselwe
ngemanti. Ayitsintfwa yekuhlaselwa tinso.
Inhlitiyo iyinjini yemphilo, nakulimala yona kusho kulimala kwemphilo ngako-ke
ayinakekelwe ngobe nayinganakekelwa umuntfu angavuka phasi elutfulini sesigadlile
lesifo senhlitiyo. Kubalulekile-ke kutsi umuntfu nasatibonile letinkhomba avakashele
kuboSolwati besifo senhlitiyo kute acilongwe. Bantfu ababalekele nalokunkhiba kudla
lokunemafutsa neluswayi lolunyenti. Kutivocavoca akube yinsakavukela umchilo
wesidvwaba. Katsatfu nje evikini kwenele. Kungako lokwa kadzeni bantfu
bebangahlasahlaselwa tifo kangaka ngobe bekulinywa, kubatfutwa libanga lelidze
nakuyiwa endzaweni tsite. Bekudliwa nekudla lokulinyiwe lokugcina umtimba uhlale
ungumcemane. Yetjwala nekubhema yona iyinsindzabetjatsi, bantfu abahambele
ekudzeni nako nabafuna imphilo lendze.
29
Tsatsani tikhali tenu Maswati kubukwanwe ngco nalombulalave lodla indvodza ibe
yincane kuhle kwelutsi lwekuvungula ematinyo. Imphilo ilifa letfu. Umuntfu nakeva
buhlungu lobuncane emtimbeni angaphotisi emaseko, akatsatsele khona kubelaphi
asindze. Akungagocwa tandla lesifo sitibusise. Imphangele lenhle ngulekhala igijima.
Caphela:
Nanobe tinhlobo letehlukene tetindzaba letihlangotsilunye tibukeka njengaletitimele,
imphendvulo yemntfwana ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba.
Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni
letehlukene tetindzaba.
3.2 UMSEBENTI WENDZABA LEPHATSELENE NESIBONWA:
TIVIVINYE
Bgala indzaba ngaleso naleso sitfombe kuletilandzelako, indzaba yakho. ibe
ngemagama lasukela kula-340 aye kula-390.
3.2.1
[Itsetfwe: www.awardwinningpictures.com]
30
3.2.2
[Itsetfwe: www.uniquepictures.com]
3.2.3
[Itsetfwe: www.unique pictures.com]
31
CAPHELA:
• Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A).
• Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu,
Lokwenetisako, Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi).
• Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu
ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono.
• Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki.
6.1 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
lelisetulu
LOKUCUKETFWE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6
Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako
NEKUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo
lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako lengakabumbani iyanhlanhlatsa
(Imphendvulo lababateka ngetulu lelisetulu -Imibono ibumbene -Imibono ayikacaci -Imibono
nemibono) kwalokulindzelekile ngalokubabatekako futsi ikholweka kantsi futsi akusiyo ihlangahlangene futsi
Kuhleleka -Imibono ivutsiwe, -Imibono ivutsiwe, ngalokwenetisako yekuticambela iyadidana, ayikacondzi
kwemibono inekuhlakanipha, iyaheha ihambisana -Kuhleleka -Buncane bufakazi ngco
nakulungiselelwa lokukhombisa nesihloko kubumbene bekuhleleka -
kubhala kucabanga ngalokuphelele nesingeniso, nekubumbana Kunekuphindzaphindza
Kucikelelwa lokujulile -Kuhleleka umtimba nesiphetfo lokungevakali
kwenhloso, -Kuhleleka kusecophelweni ngalokwenetisako -Akukho kuhleleka
tetsamelilwati kungemalengiso lelisetulu kakhulu, nekubumbana
nesimongcondvo lababatekako, lokubumbene
kubumbene nesingeniso,
30 EMAMAKI nesingeniso, umtimba nesiphetfo
umtimba kanye
nesiphetfo
25–27 19–21 13–15 7–9 0–3
-Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Awukho namncane
lengemalengiso lesecophelweni leyenetiisako legcwele umzamo
Lizinga lelisetulu
kodvwa ingenato lelisetulu kodvwa kukhona kunhlanhlatsa wekuphendvula
timphawu -Imibono iyaheha, lokungevakali kahle -Imibono ngesihloko
tekubabateka ihambisana -Imibono ibumbene, ayihlangani, -Yonkhe imphendvulo
-Imibono ivutsiwe nesihloko iyakholweka iyadidana iyanhlanhlatsa,
ngalokungababateki
futsi ihlakaniphile -Kuhleleka -Kukhona kuhleleka -Abukho bufakazi ayemukeleki
-Kuhleleka lokusecophelweni lokutsite kanye bekuhleleka -Akuvakali,
lokungemalengiso, lelisetulu nekubumbana nekubumbana kuhlangahlangene
kubumbene lokubumbene nesingeniso,
nesingeniso, nesingeniso, umtimba nesiphetfo
umtimba umtimba nesiphetfo
nesiphetfo
33
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LULWIMI, 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3
SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Lulwimi aluvakali
NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela -Umoya, irejista,
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama sitayela
kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani nesilulumagama
Kuhambelana nenhloso, nenhloso, nenhloso, nenhloso, akuhambelani
kwemoya irejista, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nakancane nenhloso,
Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako
sitayela, nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo tetsamelilwati
silulumagama ngemalengiso ngelicophelo ngalokwenetisako -Kusetjentiswa nesimongcondvo
nenhloso lababatekako lelisetulu -Lulwimi kwelulwimi -Silulumagama
nesimongcondvo -Lulwimi -Lulwimi lusetjentiswe kusacatfuta sincane ngendlela
Kusetjentiswa lolunekutetsemba, lusecophelweni ngalokwenetisako -Umoya yekutsi lokubhaliwe
kwelulwimi, lolugculisako lelisetulu kantsi kwetfula lokushiwo nekukhetseka akungalandzeleki
timphawu nalolunemba nemoya uyemukeleka embhalweni kwemagama
tekufundza ngemalengiso emphendvulweni -Umoya uyenetisa akwemukeleki
nekubhala, lababatekako yonkhe -Emasu ebugagu -Silulumagama
luhlelo, sipelingi -Emasu ebugagu -Emaphutsa eluhlelo belulwimi sincane kakhulu
(lupelomagama) belulwimi asetjentiswe nesipelingi asetjentisiwe
ngemphumelelo akasimanyenti kunotsisa
15 EMAMAKI lenkhulu kuveta umoya -Kuticambela lokucuketfwe
nekuheha lokusecophelweni
kwemphendvulo lelisetulu
-Esikhatsini lesinyenti
kakhulu emaphutsa
eluhlelo nesipelingi
kute
-Kunekuticambela
lokungemalengiso
lasetulu kakhulu
34
13 10 7 4
-Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi -Lulwimi
Lizinga lelisetulu ngalokungababateki
ngemalengiso ngemphumelelo lusetjentiswe lusetjentiswe
nangalokuveta lesecopheweni ngalokwenetisako ngalokungenetisi
umoya lokhutsatako lelisetulu kodvwa -Kusetjentiswa
ngemphumelelo -Umoya uyemukeleka ngalokungafani kwetinhlobo
-Esikhatsini lesinyenti futsi uneligalelo embhalweni letehlukene
emaphutsa eluhlelo lelemukelekile wonkhe temisho
nesipelingi awekho -Emaphutsa eluhlelo -Imvamisa umoya kuncane/kute
-Kuticambela nesipelingi ambalwa wemukelekile, -Silulumagama
kungemalengiso -Icambeke kahle emasu ebugagu sincane kakhulu
belulwimi
asetjentiswe
kancane
35
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)
Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
lelisetulu
SAKHIWO 5 4 3 2 0–1
-Sihloko sitfutfukiswe -Imininingwane -Imininingwane -Lamanye -Emaphuzu
Timphawu ngemalengiso itfutfukiswe ihambisana nesihloko emaphuzu ladzingekile asilele
tetheksthi -Imininingwane ngalokuihlelekile -Imisho netindzima emukelekile -Imisho netindzima
Kutfutfukiswa yetfulwe -Kunekubumbana kwakheke kahle -Imisho kunemaphutsa
kwetindzima ngemalengiso -Imisho, netindzima Indzaba iyevakala netindzima -Indzaba
nekwakhiwa -Imisho, netindzima kuhlelekile futsi kunemaphutsa ayinamcondvo
kwemisho kwakheke kutinhlobonhlobo -Indzaba
ngemalengiso iyevakala noko
5 EMAMAKI lababatekako
KWEHLUKA
43–50 33–40 23–30 13–20 0–10
KWEMAMAKI
36
6. TICHIBIYELO
CAPHELA:
• Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A).
• Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu,
Lokwenetisako, Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi).
• Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu
ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono.
• Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki.
6.2 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [50 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
lelisetulu
LOKUCUKETFWE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6
Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako
NEKUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo
lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako lengakabumbani iyanhlanhlatsa
(Imphendvulo lababateka ngetulu lelisetulu -Imibono ibumbene -Imibono ayikacaci -Imibono
nemibono) kwalokulindzelekile ngalokubabatekako futsi ikholweka kantsi futsi akusiyo ihlangahlangene futsi
Kuhleleka -Imibono ivutsiwe, -Imibono ivutsiwe, ngalokwenetisako yekuticambela iyadidana, ayikacondzi
kwemibono inekuhlakanipha, iyaheha ihambisana -Kuhleleka -Buncane bufakazi ngco
nakulungiselelwa lokukhombisa nesihloko kubumbene bekuhleleka -
kubhala kucabanga ngalokuphelele nesingeniso, nekubumbana Kunekuphindzaphindza
Kucikelelwa lokujulile -Kuhleleka umtimba nesiphetfo lokungevakali
kwenhloso, -Kuhleleka kusecophelweni ngalokwenetisako -Akukho kuhleleka
tetsamelilwati kungemalengiso lelisetulu kakhulu, nekubumbana
nesimongcondvo lababatekako, lokubumbene
kubumbene nesingeniso,
30 EMAMAKI nesingeniso, umtimba nesiphetfo
umtimba kanye
nesiphetfo
37
25–27 19–21 13–15 7–9 0–3
Lizinga lelisetulu ngalokungababateki
-Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Awukho namncane
lengemalengiso lesecophelweni leyenetiisako legcwele umzamo
kodvwa ingenato lelisetulu kodvwa kukhona kunhlanhlatsa wekuphendvula
timphawu -Imibono iyaheha, lokungevakali kahle -Imibono ngesihloko
tekubabateka ihambisana -Imibono ibumbene, ayihlangani, -Yonkhe imphendvulo
-Imibono ivutsiwe nesihloko iyakholweka iyadidana iyanhlanhlatsa,
futsi ihlakaniphile -Kuhleleka -Kukhona kuhleleka -Abukho bufakazi ayemukeleki
-Kuhleleka lokusecophelweni lokutsite kanye bekuhleleka -Akuvakali,
lokungemalengiso, lelisetulu nekubumbana nekubumbana kuhlangahlangene
kubumbene lokubumbene nesingeniso,
nesingeniso, nesingeniso, umtimba nesiphetfo
umtimba nesiphetfo umtimba nesiphetfo
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)
Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
lelisetulu
14–15 11–12 8–9 5–6 0–3
L
z
n
g
a
e
li
s
e
t
u
u
n
g
a
o
k
u
b
a
b
ai
i
l
l
l
t
e
k
a
k
o
38
LULWIMI, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Lulwimi aluvakali
SITAYELA sitayela sitayela sitayela sitayela -Umoya, irejista,
NEKUHLUNGWA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama sitayela
KWEMAPHUTSA kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani nesilulumagama
nenhloso, nenhloso, nenhloso, nenhloso, akuhambelani
Kuhambelana tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nakancane nenhloso,
kwemoya irejista, nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo tetsamelilwati
sitayela, ngemalengiso ngelicophelo ngalokwenetisako -Kusetjentiswa nesimongcondvo
silulumagama lababatekako lelisetulu -Lulwimi lusetjentiswe kwelulwimi -Silulumagama
nenhloso -Lulwimi -Lulwimi ngalokwenetisako kusacatfuta sincane ngendlela
nesimongcondvo lolunekutetsemba, lusecophelweni kwetfula lokushiwo -Umoya yekutsi lokubhaliwe
Kusetjentiswa lolugculisako lelisetulu kantsi embhalweni nekukhetseka akungalandzeleki
kwelulwimi, nalolunemba nemoya -Umoya uyenetisa kwemagama
timphawu ngemalengiso uyemukeleka -Emasu ebugagu akwemukeleki
tekufundza lababatekako emphendvulweni belulwimi -Silulumagama
nekubhala, -Emasu ebugagu yonkhe asetjentisiwe sincane kakhulu
luhlelo, sipelingi belulwimi -Emaphutsa kunotsisa
(lupelomagama) asetjentiswe eluhlelo nesipelingi lokucuketfwe
ngemphumelelo akasimanyenti
15 EMAMAKI lenkhulu kuveta -Kuticambela
umoya nekuheha lokusecophelweni
kwemphendvulo lelisetulu
-Esikhatsini lesinyenti
kakhulu emaphutsa
eluhlelo nesipelingi
kute
-Kunekuticambela
lokungemalengiso
Llasetulu kakhulu
13 10 7 4
z
n
g
a
e
li
s
e
t
u
u
n
g
a
o
k
u
n
g
a
b
a
bi
i
l
l
l
a
t
e
ki
39
-Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi
ngemalengiso lusetjentiswe ngalokwenetisako lusetjentiswe
nangalokuveta ngemphumelelo kodvwa ngalokungenetisi
umoya lokhutsatako lesecopheweni ngalokungafani -Kusetjentiswa
ngemphumelelo lelisetulu embhalweni wonkhe kwetinhlobo
-Esikhatsini lesinyenti -Umoya -Imvamisa umoya letehlukene
emaphutsa eluhlelo uyemukeleka futsi wemukelekile, emasu temisho
nesipelingi awekho uneligalelo ebugagu belulwimi kuncane/kute
-Kuticambela lelemukelekile asetjentiswe kancane -Silulumagama
kungemalengiso -Emaphutsa sincane kakhulu
eluhlelo nesipelingi
ambalwa
-Icambeke kahle
SAKHIWO 5 4 3 2 0–1
-Sihloko sitfutfukiswe -Imininingwane -Imininingwane -Lamanye -Emaphuzu
Timphawu ngemalengiso itfutfukiswe ihambisana nesihloko emaphuzu ladzingekile asilele
tetheksthi -Imininingwane ngalokuihlelekile -Imisho netindzima emukelekile -Imisho netindzima
Kutfutfukiswa yetfulwe -Kunekubumbana kwakheke kahle -Imisho kunemaphutsa
kwetindzima ngemalengiso -Imisho, netindzima Indzaba iyevakala netindzima -Indzaba
nekwakhiwa -Imisho, netindzima kuhlelekile futsi kunemaphutsa ayinamcondvo
kwemisho kwakheke kutinhlobonhlobo -Indzaba
ngemalengiso iyevakala noko
5 EMAMAKI lababatekako
KWEHLUKA
KWEMAMAKI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10
6. TICHIBIYELO
CAPHELA:
• Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A).
• Emamaki lasukela ku-0–40 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu,
Lokwenetisako, Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi).
40
• Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu
ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono.
• Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki.
6.3 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA [40 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
lelisetulu
LOKUCUKETFWE 22-24 18 12–16 7–11 0–6
Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako
NEKUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo
lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako lengakabumbani iyanhlanhlatsa
(Imphendvulo lababateka ngetulu lelisetulu -Imibono ibumbene -Imibono ayikacaci -Imibono
nemibono) kwalokulindzelekile ngalokubabatekako futsi ikholweka kantsi futsi akusiyo ihlangahlangene futsi
Kuhleleka -Imibono ivutsiwe, -Imibono ivutsiwe, ngalokwenetisako yekuticambela iyadidana, ayikacondzi
kwemibono inekuhlakanipha, iyaheha ihambisana -Kuhleleka -Buncane bufakazi ngco
nakulungiselelwa lokukhombisa nesihloko kubumbene bekuhleleka -
kubhala kucabanga ngalokuphelele nesingeniso, nekubumbana Kunekuphindzaphindza
Kucikelelwa lokujulile -Kuhleleka umtimba nesiphetfo lokungevakali
kwenhloso, -Kuhleleka kusecophelweni ngalokwenetisako -Akukho kuhleleka
tetsamelilwati kungemalengiso lelisetulu kakhulu, nekubumbana
nesimongcondvo lababatekako, lokubumbene
kubumbene nesingeniso,
24 EMAMAKI nesingeniso, umtimba nesiphetfo
umtimba kanye
nesiphetfo
41
19-21 17
Lizinga lelisetulu ngalokungababateki
-Imphendvulo -Imphendvulo
lengemalengiso lesecophelweni
kodvwa ingenato lelisetulu
timphawu -Imibono iyaheha,
tekubabateka ihambisana
-Imibono ivutsiwe nesihloko
futsi ihlakaniphile -Kuhleleka
-Kuhleleka lokusecophelweni
lokungemalengiso, lelisetulu
kubumbene lokubumbene
nesingeniso, nesingeniso,
umtimba nesiphetfo umtimba nesiphetfo
42
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA [40 EMAMAKI] (iyachubeka)
Timphawu Emalengiso Licophelo Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
lelisetulu
LULWIMI, SITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
NEKUHLUNGWA -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi -Lulwimi -Lulwimi -Lulwimi aluvakali
KWEMAPHUTSA ngemalengiso lusetjentiswe lusetjentiswe lusetjentiswe -Umoya, irejista,
nangalokuveta umoya ngemphumelelo ngalokwenetisako ngalokungenetisi sitayela
Kuhambelana kwemoya lokhutsatako lesecopheweni kodvwa -Kusetjentiswa nesilulumagama
irejista, sitayela, ngemphumelelo lelisetulu ngalokungafani kwetinhlobo akuhambelani
silulumagama nenhloso -Esikhatsini lesinyenti -Umoya embhalweni letehlukene nakancane nenhloso,
nesimongcondvo emaphutsa eluhlelo uyemukeleka futsi wonkhe temisho tetsamelilwati
Kusetjentiswa nesipelingi awekho uneligalelo -Imvamisa umoya kuncane/kute nesimongcondvo
kwelulwimi, timphawu -Kuticambela lelemukelekile wemukelekile, -Silulumagama -Silulumagama
tekufundza nekubhala, kungemalengiso -Emaphutsa emasu ebugagu sincane kakhulu sincane ngendlela
luhlelo, sipelingi eluhlelo belulwimi yekutsi lokubhaliwe
(lupelomagama) nesipelingi asetjentiswe akungalandzeleki
ambalwa kancane
12 EMAMAKI -Icambeke kahle
SAKHIWO 4 3 2 1 0
-Sihloko sitfutfukiswe -Imininingwane -Imininingwane -Lamanye -Emaphuzu
Timphawu tetheksthi ngemalengiso itfutfukiswe ihambisana emaphuzu ladzingekile asilele
Kutfutfukiswa -Imininingwane ngalokuihlelekile nesihloko emukelekile -Imisho netindzima
kwetindzima yetfulwe -Kunekubumbana -Imisho -Imisho kunemaphutsa
nekwakhiwa kwemisho ngemalengiso -Imisho, netindzima netindzima -Indzaba
-Imisho, netindzima netindzima kwakheke kahle kunemaphutsa ayinamcondvo
4 EMAMAKI kwakheke kuhlelekile futsi Indzaba iyevakala -Indzaba
ngemalengiso kutinhlobonhlobo iyevakala noko
lababatekako
KWEHLUKA
33–40 28–30 20–25 12–17 0–9
KWEMAMAKI
43
SIGABA B: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO
4. IMIBHALOMBIKO LEMIDZE
Ematheksthi emibhalombiko angaba yimphendvulo nobe sigaba sekucalisa
kwemphendvulo. Njengoba sekushiwo, lamatheksthi amibhalombiko. Sibonelo,
incwadzi yekuhalalisa kungenteka iphendvulwe, njengoba nenkhlumo ingenta
tetsamelilwati tiheheke nobe tikhombise kungavumelani nayo.
Ematheksthi lehlukene emibhalombiko entelwe kwendlulisela tetsamelilwati
letikhetsekile umlayeto lotsite ngenhloso yekuphendvula loko lebekufuneka.
Nakubhalwa lemibhalombiko, kubalulekile kutsi kulandzelwe indlela yekubhala
lokuchubekako. Kudzingekile kutsi inchubo yekubhala ivele ebaleni. Kuhlela kabusha
umbhalo nekulungisa emaphutsa kufanele kwentiwe ngenhloso yekwetfula umkhicito
wekugcina lomuhle nalolandzelelekako.
BUDZE BEMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE, LOKUFANELE
IKHICITWE:
Lizinga Libanga 10 Libanga 11 Libanga 12
HL • Emagama la-100 –120 • Emagama la-100- • Emagama la-100 –
120 120
FAL • Emagama la- 80 - 100 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80 –
100
SAL • Emagama la- 80–100 • Emagama la-80– • Emagama la-80 –
100 100
Lokumele ukwente nawufundza ematheksthi emibhalombiko:
(a) kuhlela / kulungiselela kubhala
Kufanele:
• Buka tihloko letehlukene.
• Cikelela inhloso netetsamelilwati tetheksthi lokumele uyibhale.
• Caphela imigomo yesakhiwo, sitayela nendzima.
• Bhala loku lofisa kubhala ngako ngesihloko lonikwe sona.
• Sebentisa imitfombolwati lehlukene kute utfole lwati lotalusebentisa kubhala
luhlobo lwetheksthi loyikhetsile.
• Funa lwati longasalukhumbuli ebanganini/ emndenini.
• Bhala ngekukhululeka, ungatsikanyetwa ngemaphutsa longahle uwente ngoba
utawutfola sikhatsi sekuwalungisa.
(b) Kuhlela:
Cikelela loku lokulandzelako:
• Kusebentisa imibono lemcoka ngalokunembako.
• Kukhetsa emagama nekusebentisa emagama lachazako, imishwana, nelulwimi
lolucolisakele.
• Kukhetsa emagama nesitayela lokutawuhambisana kahle neliphimbo
netetsamelilwati.
• Kufaka yonkhe imininingwane lebalulekile naledzingekako etheksthini
lekhetsiwe.
(c) Kubuyeketa, kuhlela kabusha umbhalo, kulungisa emaphutsa nekwetfula
umkhicito wekugcina:
Cikelela loku lokulandzelako:
• Lungisa kukhetfwa kwemagama, takhiwo temisho netindzima ngekufaka lwati
lolwengetiwe, nekusebentisa emagama lafanele nalahambisanako.
• Gwema kuchaza lokungadzingeki, sihumusha nelulwimi lolutsintsa imiva.
• Hlola lokumumetfwe yitheksthi, sitayela nerejista.
• Susa emagama, imisho netindzima lengevakali.
• Sebentisa timphawu tekubhala nekufundza, sipelingi lesifanele neluhlelo
ngalokufanele nangalokwenembako.
4.1 INCWADZI YEBUNGANI
Kunetinhlobo letehlukene tetincwadzi tebungani njenganati letilandzelako:
• Incwadzi yesicelo
• Incwadzi yesikhalo
• Incwadzi yekuvelana
• Incwadzi yekuhalalisela
• Incwadzi yekubonga
Lokucuketfwe yincwadzi/sitayela
• Iyevakala futsi icondze ngco
• Ayisiyindze futsi ishaya emhlolweni
• Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele
• Ayisebentisi sidolobha nelulwimi nje
• Ayisebentisi emagama lafinyetiwe
4.1.1 TIMPHAWU TENCWADZI YEBUNGANI:
Cikelela loku lokulandzelako:
• Ibhalelwa umuntfu lowatiwako njengemngani, umtali, sihlobo, njll.
• Yakhiwa singeniso, umtimba nesiphetfo
• Iba nelikheli linye lalobhalako, lelibhalwa esandleni sekudla
• Likheli liba nelusuku lolubhalwe ngeSiswati, sib. Bhimbidvwane/ Inhlaba/ Inyoni,
njll.
• Indzima ngayinye ayimumatse umcondvo munye.
• Iba nesivaleliso lesikhombisa buhlobo emkhatsini walobhalako nalobhalelwako.
Tindlela tekubingelela
Kubingelela kungaveta indlela wena lobhalako nalowo lombhalelako lenitayelene ngayo,
sib.
• Mnguni, Bhambolunye, Jobe njll
• Mandla, Lungile, Lomalungelo, Mnganami njll
• Make, Gogo, Mzala, Babe, Mshana njll
Tindlela tekuvalelisa
Sivaleliso kufanele sikhombise buhlobo emkhatsini wakho nalombhalelako, sib.
• Ngimi indvodzakati yakho, umshana wakho, njll
• Ngimi umngani wakho,
45
CAPHELA:
Sivaleliso asingafakwa sibongo.
Incwadzi ayisayinwa.
SIBONELO SENCWADZI YEBUNGANI
Bhalela umngani wakho incwadzi, ummeme emcimbini wemshado wadzadzewenu.
Manyatsela Street
42
P.O. BOX 54
Ezulwini
1704
25 Mabasa 2030
Nokuzola
Ngibhala lencwadzi nje ngobe ngihlose kukumema kutsi ube khona emshadweni
wadzadzewetfu Thobile lotawube ashada nelijaha lakaMsweli lalapha eLohiya.
Lomcimbi utawuba ngaKholwane mhlazana tilishumi ngeMgcibelo kuwo lomnyaka,
ngelihora lelishumi ekuseni. Umcimbi utawucala lapha esontfweni lemaKhatholika lapho
tifungo tamafasilahlane titawentelwa khona. Emvakwaloko, kutawuyiwa ehholeni
lemmango khona lapha eMbabane. Ntsambama kutakuyiwa ehhotela laseLugogo
kuyewutsatfwa titfombe. Ungatihluphi ngekufuna kwekuhamba ngobe sicashe timoti
takanokusho lesitatisebentisa ekwenteni nasekuchubeni wonkhe lomcimbi. Nasesibuyile
eLugogo, kusihlwa kutakuba nendumezulu yemcimbi kwemukelwa makoti, khona lapha
ehholeni lemmango. Kutawutsi emvakwaloko, kube netoso letibhicwe netinatfo.
BoSigegedze batawujabula kakhulu nawungaba khona kulomcimbi wendvodzakati yabo.
Usite tsine ungatise kusenesikhatsi.
Ubakhonte bonkhe ekhaya.
Ngimi umngani wakho
Sinethemba
Lesinye sibonelo sencwadzi yebungani lebhalelwa kuhalalisa
Entokozweni Location
P.O. BOX 431
Mhlambanyatsi
1234
18 Ingongoni 2031
Tiletsile
Ngibhala lencwadzi nje ngobe ngivile kwekutsi sewutfole umsebenti wekuba
ngumhlengikati lapha esibhedlela saseMhlambanyatsi.
Ngiyakuhalalisela mzala ngitsi halala! Kufanele ngikuhalalisele Letsi ngobe kunini
wacedza kufundzela buhlengikati solo uhleti ekhaya kutsiwa kute umsebenti ngendzaba
yekwehla kwemandla emnotfo! Ekukuhalaliseleni kwami, ase ngibonge nebatali bakho
46
ngekukufundzisa kanye nekutsi bakhone kukubeketelela ngalesikhatsi ubukene
nalensweleko lebewunayo.
Uwuhloniphe umsebenti, wehlukane nengubo ngobe yona ayinamali. Kutfola umsebenti
lomuhla ligolide nelisiliva. Utiphatse kahle tigulane! Ungatikhohlwa tifungo lowatenta
embikwabo bonkhe bantfu mhlazana wetfweswa ticu, nami futsi bengikhona ngalelo
langa. Usite tsine ubhale ligama lakho enhlitiyweni yalowo nalowo lotsintsana naye kuleso
sibhedlela. Ngiyakwetsemba Tiletsile futsi ngiyati kutsi utakwenta loku lengikufisela kona.
Ngiyaphindza futsi ngitsi “Halala Letsi!!” Ubambe kucine-ke mngannami ngobe umsebenti
udzinga kutimisela nebucotfo.
Ngimi umzala wakho
Temantimandze
4.1.2 UMSEBENTI WENCWADZI YEBUNGANI: TIVIVINYE
INCWADZI YEBUNGANI
Bhala incwadzi ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, incwadzi yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Batali bakho bakwentele umcimbi welusuku lokutalwa kwakho lapho uhlanganisa
iminyaka lelishumi nesitfupha. Bhala incwadzi yekubabonga kulesento [25]
labasentile.
1.2 Dzadzewenu lomdzala utawube ashada emavikini lamatsatfu letako. Bhalela
umngani wakho ummeme kutsi abekhona kulowo mcimbi. [25]
1.3 Batali bakho bakwentele umcimbi welusuku lokutalwa kwakho lapho uhlanganisa
iminyaka lelishumi nesitfupha. Bhala incwadzi yekubabonga kulesento [25]
labasentile.
4.2 KUBHALA INCWADZI YEMTSETFO/ LEHLELEKILE
Kunetinhlobo letehlukene tetincwadzi temtsetfo njenganati letilandzelako:
• Incwadzisicelo > nawucela umsebenti/ indzawo yekufundza endzaweni letsite.
• Incwadzisikhalo>nawukhonondza ngentfo letsite.
• Incwadzi yekutsenga> utsenga lokutsite ngeliposi.
• Yekubeka umbono > nawuphawula ubeka umbono longasita emmangweni.
• Leya kumhleli > nawubeka lokutsite ephephandzabeni, njll.
47
4.2.1 TIMPHAWU TENCWADZI TEMTSETFO
Lena yincwadzi lengayi esihlotjeni nobe emnganini. Yincwadzi lebhalelwa timongcondvo
letehlukene, ibhalwa ngendlela leyehlukile. Ingabhalelwa baphatsi, emaTiko, imisakato,
emaphephandzaba, umbuso, njll.
Cikelela loku lokulandzelako:
• Icondze ngco.
• Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele
• Isebentisa lulwimi loluhlelekile lokuhambisana nesimongcondvo.
• Ayisebentisi emagama lafinyetiwe
• Ibhalelwa umuntfu lohloniphekile nobe lophetse sikhundla lesitsite.
• Yakhiwa singeniso, umtimba nesiphetfo
• Iba nemakheli lamabili langakafakwa timphawu tekufundza. (lekucala
lalobhalako, lelibhalwa esandleni sekudla, lesibili lalobhalelwako, lalapho
incwadzi iya khona, lelibhalwa esandleni sesencele.)
• Likheli lekucala liba nelusuku, inyanga ibhalwe ngeSiswati, sib.
Bhimbidvwane/Inhlaba/Inyoni, njll.
• Kweciwa umugca ngembikwelikheli lesibili.
• Likheli lesibili liba nesikhundla salobhalelwako (salowo lotawufundza
lencwadzi), sib. Mphatsisikolo/ Sonhlalakahle/ Mphatsisiteshi, njll, nendzawo
latfolakalo kuyo.
• Kweciwa umugca ngembikwesibingelelo
• Sibingelelo lesihlelekile. (Sibingelelo kufanele sivete bulili balobhalelwako)
• Kweciwa umugca ngembikwesihloko
• Iba nesihloko sendzaba lokutawukhulunywa ngayo ngaphasi kwesibingelelo.
• Sihloko siba sesandleni sesencele, sibhalwe ngetinhlavu letinkhulu.
Nakusetjentiswe tinhlavu letincane sihloko asidvwetjelwe
• Indzima ngayinye imumatse umcondvo munye, letindzima tehlukaniswa
yimigca.
• Kweciwa umugca ngembikwesiphetfo.
• Siphetfo lesisonga loko lebekucocwa ngako emtimbeni wencwadzi.
• Kweciwa umugca ngembikwekuvalelisa.
• Kuvalelisa lokutitfobako lokuhambelana nesibingelelo.
• Sibongo siyafakwa.
• Sebentisa inkhulumo letfobekile, usebentise nelulwimi/ irejista lefanele.
Tindlela tekubingelela
Bhala sibingelelo lesihlelekile lesihambisana nesimongcondvo lesitsite, sib.
• Mnumzane/
• Nkhosatana/
• Nkhosikati, njll.
Tindlela tekuvalelisa
Bhala sivaleliso lesihlelekile lesiphatselene nalokubhalwa ngako, lesingesiso
siphetfo.
1. Iba nesiphetfo lesihloniphako lesifaka sibongo siphindze sifake nesifinyeto sebulili
balobhalako sib.
Ngimi lotitfobako
Mphikeleli Zwane (Mnu.)
Caphela:
Atikho tiphumuti kuto tonkhe tinhlobo tetincwadzi letingenhla.
48
4.2.1.1 Sibonelo sencwadzi lecela umsebenti
P.O. BOX 123
Elukwatini
1192
25 Inyoni 2033
Mphatsisitolo
Checkers Supermarket
11 Sibiya Street
Carolina
1180
Mnumzane/ Nkhosikati/ Nkhosatana
SICELO SEMSEBENTI WEKUBA NGUMCWANINGIMABHUKU
Ephepheni, Livi Lebantfu,’ lamhla ti-16 kuyo lenyanga yeNyoni, ngibone kukhangiswe
sikhala semsebenti wemcwaningimabhuku lapho esitolo sakho. Nami ngicela kufaka
sicelo salomsebenti.
Ngiyintfombi leneminyaka lengemashumi lamabili budzala. Ngacedza libanga lelishumi
nakubili lapha esikolweni semfundvo lephakeme iNgabezweni lesilapha eBhadini.
Ngaphumelela ngemalengiso, ngabe sengiyewufundzela Temnotfo Nekuphatfwa
Kwemabhuku emabhizinisi iminyaka lemine enyuvesi yaKaZulu. Nakhona ngaphumelela
ngelicophelo lelisetulu impela ekupheleni kwemnyaka we-2029. Tilwimi lengitikhuma
kahle Siswati, Sibhunu neSingisi.
Njengesichibiyelo salencwadzi, ngifake umlandvomphilo netincwadzi letingifakazelako
kuko konkhe lengikubhalile kulencwadzimsebenti yami. Ngifake tonkhe titifiketi tami,
incwadzibufakazi lengayinikwa nguthishelanhloko waseNgabezweni, Dkt.T. Z. Zwane,
lonamakhalekhikhini lotsi 083 456 0813 kanye nencwadzibufakazi yemphatsi wenyuvesi
yaKaZulu, Pholofesa M. Nyandzeni, lonamakhalekhukhwini lotsi 086 203 7804.
Ngiyetsemba utakuba nemusa neluvelo kulesicelo sami.
Ngiyabonga.
Ngimi lotitfobako
Lomthandazo Sibeko (Nkhs.) (072 860 4239), i-imeyli sibeko@erm.co.za
4.2.1.2 INCWADZI LEYA KUMHLELI WELIPHEPHANDZABA
Incwadzi leya kumhleli iyafana nencwadzi yekucela umsebenti umehluko kutsi yona
igcila entfweni letsite lekufanele kucikelelwe.
Lena yincwadzi:-
• leyatisa umhleli ngentfo letsite.
• lenika imininingwane letsite kute yatiwe ngummango
• Kungenteka ikhonondze ngalokutsite. Kuyavama kutsi setsamelilwati sibe
nesikhalo, sisikhiphele ebaleni nobe sisicondzise lapho kufanele siye khona.
Inhloso kusuke kukuvula labaphetse emehlo kutsi bati tikhalo temmango kute
betame kulungisa loko lokungakalungi ngekushesha, kwetama kuvimbela
49
imibhikisho leminyenti leyentiwa ngummango. Kulesinye sikhatsi ummango
usuke wentiwa kutsi labaphetse bangaphendvuli tikhalo tebantfu ngalokufanele
nobe ngekushesha.
• Lebuta bafundzi beliphephandzaba ngalokutsite, ngakulolunye luhlangotsi ibe
icondziswe kumhleli.
Nangabe ubhala loluhlobo lwencwadzi, kufanele ucikelele loku lokulandzelako:
• Incwadzi icondza kumhleli. Nanobe ungaphendvula lokutsite lokuvele
ephephandzabeni, kodvwa yona isuke icondze ngco kuye.
• Liphephandzaba letama konga sikhala, ngaloko kufanele ubhale ucondze ngco
kulofuna kukusho, ungatsemeleti.
• Yetama kugwema kucabanisa ummango, (liphephandzaba likukhutsata kutsi
usebentise lulwimi lolwemukelekile, ugweme lolo loluyinhlamba).
• Faka likheli lakho leliphelele, ligama lakho nesibongo. Nangabe ungafuni kutsi
libito lakho latiwe, uyasho kutsi ibhalwe ngumuntfu longatiwa, nobe ubhale ligama
lotiphe lona lelingesilo lakho mbamba.
• Sihloko sendzaba ungatibhalela wena, kodvwa umhleli angasigucula asisebentise
ngendlela lafuna ngayo.
• Kufanele uyisayine incwadzi yakho kwentela kutsi liphephandzaba lingangeni
enkingeni.
• Kugceka ngekwakha kuyindlela lesetjentiswa kahle kakhulu kuloluhlobo
lwencwadzi.
• Ayitsatsi hlangotsi
Sibonelo sencwadzi leya kumhleli weliphephandzaba
Ligugu Secondary School
79 Made Street
Dondonald
2361
27 Inhlaba 2034
Mhleli Weliphephandzaba
Liso Lesive
P O Box 890
Mayflower
1260
Mnumzane/ Nkhosatana/ Nkhosikati
Budlabha lobusedolobheni lakitsi
Ngisakhamuti lesidzala salapha emtini waseDondoni. Ngibone kukuhle kwekutsi
ngibhalele Liso Lesive, ngibeke umbono wami ngesimo sebudlabha lelidolobha
leliphetfwe ngabo.
Umbono wekucala, yindlela imigwaco lengiyo kulamalanga. Akusiyo ngisho nemisele,
kepha yimigodzi lemikhulu, kusukela kwaba khona leya ndambi yemnyaka we-2032.
Timoto atisahambi solo tema emagalaji nebantfu sebete tindlela tekuhamba ngetinyawo.
Ngikhuluma nje sebalishumi bantfu lesebephukile ngoba batsi bazama kuzubela
50
ngesheya. Nalina tindlela tiphendvuka imifula lemikhulu, sesesaba nekutsi bantfu
sebatakwemuka nemanti. Tindlu tilengela emaweni, nobe ngabe yini ingenteka kuto.
Imfucufucu ngiyo lekubingelela useta khashane lapha. Ingabutfwa njani kute imigwaco!
Akuliphunga kufa! Timphungane, timbuzulwane kanye nemiyane kugiya kugiyile. Lesimo
semphilo lesibucayi sesidale tifo letehlukahlukene kulelidolobha, nasemtfolamphilo
abasati kutsi bangentani.
Emaphayiphi emanti ephuka kadzeni. Imithoyi yasetindlini yagcina ngaNowa
kusetjentiswa, sesisitwa nguletindlwana letilapha ngaphandle, nanobe nato tigcwele
timphungane.
Ngiyabonga.
Lotitfobako,
O.V. Ngwenya (Mnu.).
Lelithebula lelingentasi liveta umehluko lokhona encwadzini yebungani
neyemtsetfo.
Incwadzi yebungani Incwadzi yemtsetfo
Tetsamelilwati • Kubhalela umngani nobe lilunga • Kubhalela umuntfu lokungenteka
lemndeni. kutsi awumati nobe lokungenteka
• Lulwimi neliphimbo alikahleleki, umati ngekwesikhundla lesitsite
likhombisa bungani nobe buhlobo. lasiphetse (Kuhlonipheka).
• Nanobe ingaba neliphimbo • Lulwimi neliphimbo lihlelekile,
lekucocisana kodvwa sihumusha likhombisa inhlonipho.
asikavumeleki. • Titfobe ngaso sonkhe sikhatsi.
Inhloso • Kuchumana nemuntfu lowatana • Kufaka sicelo semsebenti.
naye nobe lohlobene naye. • Kunika umbono wakho
• Kunika lwati nekufuna lwati ngalokungakuphatsi kahle.
ngetintfo letibalulekile, sib. • Kukhonondza.
Tindzaba temndeni, kwabelana • Kucela lwati, njll
ngetindzaba nobe kuhleba,
kuhalalisa nobe kwendlulisa
kuuvelana
Sakhiwo • Faka likheli lelinelilanga lobhale • Faka likheli nelilanga lobhale
ngalo. ngalo.
• Sibingelelo siba ngulesihlelekile • Faka likheli lalobhalelwako.
lesisebentisa buhlobo nobe libito • Sibingelelo sihlelekile,
leletayelekile lalobhalelwako, sib. Mnumzane/ Nkhosikati/
Gogo, Zanele, Mkholo, njll. Nkhosatane, njll.
• Sivaleliso siba • Faka sihloko.
ngulesingakahleleki, sib. Ngimi • Sivaleliso sihlelekile, sib. Ngimi
umngani wakho lomkhulu, Ngimi lotitfobako.
umshana wakho lomtsandzako, • Faka emagama alobhalako
njll nesibongo
• Sayina incwadzi yakho.
Lokucuketfwe • Sihloko nobe umbuto utakutjela • Sihloko nobe umbuto utakutjela
kutsi yini lokufanele ubhale ngako kutsi yini lokufanele ubhale ngako
(lokucuketfwe). (lokucuketfwe).
51
• Hlela indzima lesingeniso, • Hlela indzima lesingeniso,
emaphuzu lamcoka, bese uhlela emaphuzu lamcoka, bese uhlela
loko lofuna kukusho. loko lofuna kukusho.
• Kwenta tiphakamisa nobe ubeke
emaphuzu alokhuluma ngako
ngekulandzelana kubalulekile
futsi kwenta lokushoko kube
nesisindvo.
• Ibe yimfisha ingatsemeleti.
4.2.2 IMISEBENTI YENCWADZI YEMTSETFO: TIVIVINYE
INCWADZI YEMTSETFO
Bhala incwadzi ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, incwadzi yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Bhalela umphatsisikolo incwadzi umhalalisele ngesipho senkhundla yetemidlalo
inkampani letsite lenakhele yona [25]
1.2 Siteshi sekusakata endzaweni yangakini sihlala sinetfulela tinhlelo letimnandzi.
Bhalela umphatsisiteshi incwadzi umbonge ngaletinhlelo. [25]
1.3 Ulahlekelwe liwashi lakho ngalesikhatsi usativocavoca esikhungweni
sekutivocavoca. Bhalela umphatsi walesikhungo umatise ngaloku ubuye ucele
kubonelelwa njengobe netsenjiswa kwekutsi tekuphepha ticinile kulesikhungo. [25]
52
4.3 I-IMEYILI
I-imeyili yindlela lelula naletfumela umlayeto ngekushesha futsi yenta kube malula
kuchumana nalomunye ngekusebentisa i-inthanethi. Labatfumelelana ema-imeyili
basebentisa emakhompiyutha nobe bomakhalekhikhini. Bobabili, lotfumele
nalotfunyelelwa umlayeto, bangakwati kuwugcina kute bawusebentise esikhatsini
lesitako.
Yehlukaniseke kabili, kune-imeyli yebungani ne-imeyli yemtsetfo. Yebungani isuke
ibhalelwa bangani, tihlobo nemalunga emndeni. Yemtsetfo ibhalelwa umuntfu
lohloniphekile, baphatsi, ematiko, emaphephandzaba, umbuso, njalo njalo.
4.3.1 TIMPHAWU TE- IMEYILI
Lena yindlela yekundlulisa nobe yekwemukela umlayeto emntfwini lonelikheli le-imeyli.
Likheli le-imeyli lihambisana nenombolo yakho leyimfihlo kute imilayeto yakho ingavuleki
kalula.
Cikelela loku lokulandzelako:
Sakhiwo/ Lokucuketfwe yi-imeyli:
• Iba nelikheli le-imeyli lalobhalelwako. Sib. (sigobodla@gmail.com)
• Ikuvumela kutsi utfumele umlayeto ebantfwini labanyenti, kuye ngekubaluleka
kwabo.
• Cala ngulobaluleke kakhulu, ngulowo i-imeyili lecondene naye ngco.
• Landzela ngalowelama lobaluleke kakhulu, umbona ngekutsi abekwe esikhaleni
sesibili, lesibonakala nga-‘CC’
• Gcina ngalowo loseluhleni lwekugcina ngekubaluleka, lobekwe esikhaleni
sesitsatfu, losibona nga-‘BCC’
• Iba nesihloko lesiveta inhloso yalokubhalwa ngako.
• Kunesibingelelo lesihambisana neluhlobo lwe-imeyli.
o I-imeyli yebungani - sibingelelo asivete buhlobo, libito kumbe sibongo
salobhalelwako. Sib. (Sigobodla/Gogo/ Mngani/ Mamba, njll)
o I-imeyli yemtsetfo – sibingelelo ngulesihlelekile lesihambisana
nesimongcondvo. Sib. (Mnumzane/ Nkhasatana/ Nkhosikati)
• Iba nesingeniso lesifisha, umtimba nesiphetfo, naso lesifisha.
• Sivaleliso:
o I-imeyli yebungani – sivaleliso kufanele sikhombise buhlobo emkhatsini
walobhalako nalobhalelwako. Sibongo asifakwa sib.
Ngimi indvodzana yakho
Sipho
o I-imeyli yemtsetfo – sivaleliso lsihlelekile, sibongo siyafakwa. Sib.
Ngimi lotitfobako
N.S Nyambi
53
Sibonelo setincenye te-imeyili.
i-imeyli yaloyo lomukela umlayeto nobe loyo
lolindzeleke kutsi atfole umlayeto
Iya ku-: thuli@hotmail.co.za;
i-imeyli yalomunye lokumele atfole lomlayeto
CC: shongwe@lantic.org.za;
Sifinyeto salokucuketfwe yi-imeyli
kepha akumelanga aphendvule.
BCC: gabangani@gmail.com:
i-imeyli yalomunye lokumele atfole lomlayeto
kepha akumelanga aphendvule.
Sihloko: UMBIKO LOSILELE
Balingani
Niyakhunjutwa kutsi niletse imibiko kungakefiki Lesihlanu, mhla tingu-29 Inhlaba
2032. Nitawutfunyelelwa lifomu lekumele niligcwalise kuze nente lokufanako. Uma
nihlangabetana nebulukhuni bekugcwalisa lelifomu ningatsintsa Mnu. Mgabadeli.
Ngiyabonga i-imeyli yalotfumela
umlayeto ivele nje
itivelele
Ngimi lotitfobako Ligama lalotfumela umlayeto nakatfumela
Nomsa Twala umlayeto
54
Sibonelo se-imeyli yebungani:
Njengobe nicala kubhala luhlolo lwenu lwekuphela kwemnyaka emva kwemaviki
lamabili, ubone kuncono ucele umngani wakho kutsi afike nitewufundza ndzawonye
kulungiselela loluhlolo. Bhala i-imeyli umcele.
IYA KU: sigobodla@gmail.com
CC:
BCC:
SIHLOKO: Kulungiselela luhlolo
Sigobodla
Injani vele imphilo? Umatasatasa ngani kulamalanga?
Ngiyetsemba awukakhohlwa kutsi sicala luhlolo lwekuphela kwemnyaka mhla ti-25
Lweti 2034. Asihlangane phela njalo ngensimbi yesihlanu lapha ekhaya
sitewuhlomisana ngaletifundvo teSayensi neTibalo. Ngiyati kutsi wena utivisisa
kancono. Ngetamile kutsi ngitfole onkhe emaphepha eluhlolo lweminyaka leyengcile
kute sitewutivivinya ngawo.
Ungahlupheki ngesitfutsi nasewubuyela emuva, ngicele umnaketfu Bholoja kutsi
akutfwale njalo nasesicedzile. Ungatfwali ingcamu, make utse utawunikela
ngekusiphekela lokuya ngasetfunjini.
Nakukhona labanye lobona kutsi bangahlanganyela natsi, bemukelekile, ubatise
kodvwa singabi ngetulu kwalabasihlanu. Ucabange nalolunye luhlelo
lesingalulandzela nasihlangana sitewufundza lolutakwenelisa nawe.
Ube nelusuku loluhle, ngisakutsandza kakhulu.
Ngimi umngani wakho
Lomasontfo
55
Sibonelo se-imeyli lehlelekile:
Njengamabhalane welikomiti lelitfutfukisa Lulwimi Lwesiswati esikolweni sakho, ucelwe
kutsi umeme Nkhosatana Busisiwe Cebile longumgcinitimali emhlanganweni lohleliwe.
Bhala i-imeyli yalesimemo.
IYA KU:busisiwe.cebile.@yahoo.com
CC:
BCC:
SIHLOKO: KUMENYWA EMHLANGANWENI
Nkhosatana Busisiwe
Uyatiswa ngemhlangano lohlelelwe kutfutfukisa kweLulwimi Lwesiswati lotawutsatsa
emalanga lamabili e Forever Resorts Elukwatini mhla tingemashumi lamabili iNhlaba
2035 ngaLwesihlanu ngensimbi yelishuni ekuseni. Uyacelwa kutsi usatise
kungakapheli liviki nangabe ungeke uphumelele. Sikhatsi sekubhalisa sitawuba
ngensimbi yesiphohlongo ekuseni.
Luhlelo lwemhlangano lutawube lume ngalendlela:
1. Kuvulwa.
2. Emavi asihlalo
3. Emalunga lakhona nalangekho.
4. Kufundvwa kwemaminithi
5. Lekuvuka emaminithini
6. Umsebenti welusuku
I. Kuhlelwa kwemincintiswano yetinkhulumiswano neyekubhalwa
kwemabhuku.
II. Lupelomagama.
7. Lusuku lwemhlangano lotako
8. Kuvala
Onkhe emalunga ayakhunjutwa kutsi afike ngesikhatsi lesibekiwe.
Sesitawubonana khona.
Ngiyabonga.
Ngimi lotitfobako
Mzondi Bulandza
56
4.3.2 IMISEBENTI YE-IMEYILI: TIVIVINYE
I -IMEYILI YEBUNGANI
Bhala i-imeyili ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, incwadzi yakho ibe ngemagama
lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Sihlobo sakho besikwentele umcimbi wekukubonga njengobe ufundze wacedza
ungakawuphoci umndeni. Bhala i-imeyli usibonge. [25]
1.2 Utawube ungekho esikolweni ngelilanga lelilandzelako ngetizatfu letitsite.
Bhalela umngani wakho i-imeyli umcele akudlulisele lombiko kuthishela weliklasi [25]
lenu.
I -IMEYILI YEMTSETFO
Bhala i-imeyili ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, incwadzi yakho ibe ngemagama
lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Ukhatsatekile ngelicembu lebafana lelivule sikhowa sekudlela tidzakamiva
esitaladini senu lokungafaka kuphepha kwemphilo yenu enkingeni. Bhalela
liphoyisa lemmango wangakini i-imeyli ukhale ngalesimo. [25]
1.2 Njengalobhala welikomiti lenhlangano yelusha endzaweni yangakini, ucelwe
kutsi ubhalele sodolobha i-imeyli umatise ngekuswelakala kwetindzawo tekucitsa
situnge. Bhala le-imeyli. [25]
57
4.4 UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO:
Umlandvomphilo ngumbhalo lapho utetfula nobe utatisa khona esiveni nobe emhlabeni
wonkhe jikelele. Umlandvomphilo kufanele wetfule bunguwe bakho. Ucuketse yonkhe
imininingwane yakho ngalokucacile, ngalokungatsatsi hlangotsi nangalokufisha. Iveta
imphilo yakho kusukela ucala sikolo uze ube kulesigaba lokuso, nako konkhe lohlabene
ngako. Ifaka imininingwane yebantfu labangatsintfwa nangabe kufuneka emaciniso/
bufakazi balokubhale ngawe. Umlandvomphilo usetjentiswa nangabe wenta sicelo
semsebenti ngenhloso yekutatisa nekutichaza kute umcashi akwati.
4.4.1 TIMPHAWU UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO:
Ngentasi kunemininingwane lokufanele uyivete nangabe ubhalwa umlandvomphilo:
Imininingwane yakho
• Sibongo,
• Emagama akho laphelele
• Lusuku lwekutalwa
• Inombolo yamatisi
• Budzala
• Bulili
• Buve
• Inkholo
• Lulwimi lolukhulumako
• Letinye tilwimi lotikhulumako
• Likheli lalapho uhlala khona
• Likheli lalapho usebenta khona (nangabe usebenta)
• Inombolo yelucingo lwasekhaya
• Inombolo yelucingo lwalapho usebenta khona (nangabe usebenta)
• Tinombolo takho tabomakhalekhikhini (nangabe unalabangetulu kwamunye)
• Likheli lakho le-imeyili
Imfundvo yakho:
• Ayitsatsi hlangotsi
• Tikolo lofundze kuto, (emabanga laphasi nalasetulu)
o Titifiketi lonato
o Iminyaka lotitfole ngawo
2. Tikhungo temfundvo lephakeme lofundze kuto
o Ticu lonato
o Iminyaka lotitfole ngawo
LWATI LWEMSEBENTI
3. Lwatinchanti lonalo,
4. Imisebenti loyisebentile
5. Tikhundla lotibambile,
6. Tizatfu tekushiya phasi njll.
58
TINDLELA TEKUCITSA SITUNGE
• Indlela locitsa ngayo situnge
• Imidlalo loyitsandzako
• Tikhungo lotibandzakanye nato
• Lokunye kwekutijabulisa lokwentako,
BUFAKAZI NGEMPHILO YAKHO
• Emagama netibongo tebantfu labangatsintfwa kucinisekisa kutsi lemininingwane
lewuyinikile iliciniso.
• Indlela lohlobene nabo ngayo
• Tikhundla tabo
• Emakheli abo
• Tinombolo tabo tetincingo
SIBONELO SEMLANDVOMPHILO
UMLANDVOMPHILO WATHANDI MASEKO
IMINININGWANEMNIKATI
Sibongo : Maseko
Libito : Thandi
Bulili : Lomsikati
Kushada : Ngishadile
Tekushayela : Khodi 8
Inkholo : Ngingumkhatholika
Inombolo Yamatisi : 1508086261086
Likheli Lasekhaya : 12 Madala White River 1240
Likheli Lasekhaya : Box 670 White River 1240
Lucingo Lwasekhaya : 013-7552500
Makhalekhikhini : 0724846002
I-imeyili : t.maseko@gmail.com
Simo Semphilo : Ngiphilile
TEMFUNDVO
Imfundvo Lephasi : Lamagadlela School
Imfundvo Lephakeme : Lilanga High
Tifundvo Letiphasiwe : Siswati, Singisi, Isayensi, Tibalo,
Inyuvesi : BA UNISA
Tifundvo : Siswati, Education, Tibalo, Isayensi, English
LWATINCHANTI LWEMSEBENTI
Ngilandi Secondary : 2039 -2042
Mandlesive Secondary : 2042– 2046
TEKUCITSA SITUNGE
Libhola Letandla
Kubukela Mabonakhashane
59
BOFAKAZI
1. Mnu. Z. B. Khumalo (Meninjeli Weliposi LaseNasipoti)
Lucingo: 0724864656
2. Mnu. K.H. Thwala (Thishelanhloko WaseMandlesive)
Lucingo: 0824613357
INCWADZI LECHAZAKO:
Incwadzi lechazako, lehambisana nemlandvomphilo, iyafana nencwadzi yesicelo
semsebenti lechazwe ngenhla. Lokwehlukile kutsi incwadzi lechazako yimfisha
kuneyekucela umsebenti ngoba ayifaki imininingwane leminyenti. Khumbula kutsi
imininingwane uyifake lapha ngenhla nakubhalwa umlandvomphilo.
Sibonelo sencwadzi lechazako, lehambisana nemlandvomphilo
Thandi Maseko
P. O. BOX 670
White River
1214
09 Bhimbidvwane 2036
Mphatsisitolo
Gumbagumba Supermarket
25 Mabuza Street
Dindela
1700
Mnumzane/ Nkhosikati/ Nkhosatana
SICELO SEMSEBENTI WEKUSHAYA UMSHINI (Ref: TL/1278/2013).
Mine Thandi Maseko ngibone satiso lesifakwe ephepheni ‘Umbono Wesive’ lamhlazana
ti-19 Ingongoni 2035 lesitsi kufuneka umuntfu lotawushaya ushini esitolo senu. Ngibone
kutsi ngifanele kuwenta lomsebenti ngoba ngenta tifundvo letiphatselene nekusebentisa
ngcondvomshini kanye nekusebenta ngetimali.
Ngingumuntfu lokhutsele futsi longawesabi umsebenti lomatima. Nginalo likhono
lekusebenta nebantfu labehlukene. Ngifake umlandvomphilo wami kute nibone
imininingwane lephelele ngemphilo yami kanye neticu tami.
Ningachumana nami kulenombolo yelucingo noma i-imeyili lengenhla.
Ngimi lotitfobako
T. Maseko (Nkhs.) (t.maseko@gmail.com)
60
4.4.2 IMISEBENTI YEMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO:
TIVIVINYE
UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Ephephandzabenitsite, ubone sikhangisi semsebenti wekuba ngumabhalane
kadokotela wemmango wangakini. Wena ungulomunye lofuna lomsebenti.
1.1.1 Bhala incwadzisicelo lemfisha letawuhambisana nalomlandvomphilo
longentasi.
1.1.2 Phindza ubhale lomlandvomphilo bese uwucedzelela ngemininingwane
yakho lesele ku-B kuya ku-D.
Umlandvomphilo waSetfu Mfaniseni Maseko
A Imininingwanemnikati
Sibongo : Maseko
Ligama : Setfu Mfaniseni
Inombolo yamatisi : 950120 0824 089
Likheli lasekhaya : 258B Embekelweni
Likheli leliposi : PO Box 111, Nelspruit 1200
Inombolo yelucingo : 082 113 6789
B Temfundvo:
C Temsebenti:
D Tekucitsa situnge:
E Bofakazi bemphilo:
1. Mnu. GG Ndlovu (Thishelanhloko waseMkhuphukantsaba)
Lucingo: 079 246 6897 [25]
2. Mnu. MP Matsebula (Mfundisi welibandla laseNtsabeni)
Lucingo: 064 444 1890
1.2 Inkhampani yaka-Eskom lekunikelele ngemfundzate, ikutfumelele sikhangiso
selitoho langemaholide nawusekhaya. Bhala umlandvomphilo nencwadzi
lechazako lotakutfumelela ka-Eskom utewucashwa kulelitoho. [25]
1.3 Umphatsisikolo semabanga laphasi iDlangemabala ufake simemetelo
semsebenti wekuphatsa bapheki besikolo emsakatweni wangakini. Wena
njengemuntfu lofundzele tekupheka, bhala umlandvomphilo lohambisana
nencwadzisicelo lechazako ucele lomsebenti. [25]
61
4.5 MLANDVOMUFI
Umlandvomufi luhlobo lwembhalombiko lolubhalwa ngemuntfu longasekho emhlabeni.
Satiswa ngemlandvo wemphilo yakhe asaphila emhlabeni, nekumati kabanti, lololwati
loluphatsene nemufi lutfolakala emndenini wakhe.
Umlandvomufi uphindze uvete indlela yekuhlonipha, kubonga, kudvumisa nekuhalisela
imisebenti layentile asaphila njengekumklomelisa ngetipho letitsite njengemjeko welive
lakhe, sitfombe sakhe lesifulenyiwe, sitfombe lesingumfanekiso wakhe lesibunjiwe,
sitifiketi, indzebe, kucamba umgwaco nobe sakhiwo ngeligama lakhe njll.
Kuvetwa inkhumbulo ngemufi netintfo latenta asaphila, loko kungaphawulwa
ngenkhululmo lehlekile nangenkulumo lebhalwe phasi. Umufi uyabongwa ngetibongo
abuye abongelelwe ngelusuku lwemngcwabo wakhe nobe enkonzwenisikhumbuto.
Ubhalwa ngendlela yemuntfu wesitsatfu, (lokukhulunywa ngaye). Khumbula kutsi lona
lokubhalwa ngaye akasekho emhlabeni.
4.5.1 TIMPHAWU TEMLANDVOMUFI.
Cikelela loku lokulandzelako nawubhala umlandvomufi:
• Unesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Uhleleke ngekulandzelana kwemphilo yakhe.
• Sihloko, siba nemagama emufi laphelele nesibongo sakhe, sib. Umlandvomufi
waMzekezeke Mhlanga, njll.
• Lusuku latelwe ngalo, nendzawo latalelwe kuyo (Hhayi sibhedlela).
• Batali bakhe, labaphilako nalesebashona.
• Imfundvo yemabanga laphasi.
• Imfundvo lephakeme.
• Temisebenti
• Tikhundla labetibambile.
• Tasekuhlaleni.
• Ligalelo lalifake emmangweni (nangabe likhona)
• Kugula kwakhe nekushona kwakhe (lusuku lashone ngalo)
• Labashiya emhlabeni.
• Kumvalelisa.
Lokubalulekile
• Kusetjentiswa irejista lefanele.
• Kucikelelwa kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
• Linani lemagama lalindzelekile alicikelelwe.
CAPHELA:
Akukavunyelwa kutsi nakubhalwa umlandvomufi, umufi atikhulumele ngoba
usuke asashonile, sib. Mine Mzekezeke Mhlanga, ngatalwa mhla/ Mngani wami
ngihlabelele/ makhelwane batjele kutsi besihlalisene njani, njll.
Sibonelo semlandvomufi
Umlandvomufi waMnumzane Mandlakayise Shongwe
Umufi Mandlakayise watalwa tingemashumi lamabili kuBhimbidvwane ngemnyaka we-
1968 eMatsulu. Umufi abeyindvodzana yesibili yaBhekifa naZodwa Shongwe
labangasekho emhlabeni.
62
Wacala kufundza esikolweni semabanga laphasi eSiyatfutfuka lapho aphotfula khona
tifundvo telibanga lesitfupha ngemnyaka we-1975. Wachubekela esikolweni semabanga
laphakeme eSimtfolile lapho aphotfula khona tifundvo takhe tamatikuletjeni ngemnyaka
we-1982. waphumelela tifundvo teTibalo neSayensi ngemalengiso waze wanikwa
umfundzate Litiko Letemfundvo.
Wachubeka nemfundvo lephakeme, waphotfula tifundvo takhe tebuthishela ekolishi lase-
Elijah Mango ngemnyaka we-1987
Wacala kufundzisa esikolweni semabanga laphasi iNkhanini ngemnyaka we-1988 lapho
abelucucudvu lwathishela. Ngemnyaka wa-1993 wakhushulelwa esikhundleni sekuba
nguthishelanhloko eMphophoma.
Ufake sandla emmangweni ngekukhokhela bantfwana labeswele tindleko etikolweni
temfundvo lephakeme. Bekatsandza kutivocavoca, abuye abe ngumlandzeli welibhola
letinyawo.
Usishiye emhlabeni emuva kwekugula sikhashana mhla tingemashumi lamatsatfu
kuLweti kulomnyaka losetulu. Ushiya emhlabeni umkakhe, bantfwana labasitfupha,
bomnakabo, tihlobo nebangani.
Shangatsi umphefumulo wakhe ungalala ngekuthula.
Hamba kahle Shongwe,
Kunene!
Mntimandze Lobhambolunye!
4.5.2 UMSEBENTI WEMLANDVOMUFI: TIVIVINYE
UMLANDVOMUFI
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Kukhalwa letimatfonsi emmangweni ngekushona ngekutuma kwalowo
lobekanakekela kakhulu labaswele esigodzini sangakini. Kuyawube
kunenkonzosikhumbuto yakhe ehholeni lemphakatsi. Wena njengalomunye
walabaswele lebeningaphasi kwesandla sakhe ucelwe kutsi ubhale
umlandvomufi futsi unikwe nemininingwane yakhe yonkhe. Bhala lomlandvomufi [25]
lotawufundvwa ngalelo langa.
1.2 Kushone umngani wakho lebenidlala naye ibhola letinyawo/letandla. Wena
njengakaputeni welicembu lenilidlalelako, nemuntfu lenikhule naye ucelwe
ngumndeni kutsi ubhale umlandvomufi wakhe, Bhala lomlandvomufi
lotawufundvwa ngelilanga lekumbeka. [25]
1.3 Kushone lomunye lebenicula naye ekwayeni lenatisungulela yona. Bhala
umlandvomufi lotawufundvwa ngelusuku lwemngcwabo. [25]
63
4.6 I- AJENDA NEMAMINITHI EMHLANGANO
Njengemfundzi, ufanele ukwati kubhala i-ajenda nemaminithi ayo yonkhe imihlangano
lehlelekile ngekwehlukana kwayo.
I- ajenda
I-ajenda iluhlelo lolusetjentiswa nangabe kunemhlangano, lolwenta kutsi umhlangano
uhambe ngendlela lelandzela luhlelo lolutsite. I-ajenda ikhishwa njalo ihambisana
nesimemo semhlangano. Ifaka tonkhe tihlokwana lekutawukhulunywa ngato. Yentelwe
kutsi wonkhe umuntfu lota emhlanganweni abe ati lokutawukhulunywa ngako nekutsi
atilungiselele kusenesikhatsi. I- ajenda ifaka ekhatsi indzawo lapho umhlangano utawube
ubanjelwe khona, lusuku nesikhatsi lekutawuhlanganwa ngaso. Iba ngumsuka
wekubhalwa kwemaminithi emhlangano ibuye ishiyele emalunga litfuba lekwengeta
lokutsite lokungadzingidvwa ngako. I-ajenda iyahambisana nemaminithi emhlangano.
EMANINITHI EMHLANGANO
Elamana ne-ajenda futsi asuselwa kuyo. I-ajenda iveta tihlokwana, emaminithi wona
akhuluma kabanti ngaletihlokwana letivetwe yi-ajenda. Loko mfundzi bhala wenabe
ngako, ngulokusuke kukhulunywe kwavunyelwana ngako emhlanganweni ngaleso naleso
kuletihloko. Emaminithi angemaciniso aloko lokwakhulunywa ngako futsi asetjentiswa
kugcina lokwavunyelwana ngako kutsi kungakhohlweki, kungalahleki. Emaminithi
abhalwa ngesikhatsi lesengca futsi ngelulwimi loluhlelekile.
Caphela kutsi ubhale ngekuphikisana lokuba khona emhlanganweni, kuba tincumo
letibalulekile letibhalwako.
4.6.1 TIMPHAWU TELUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala i-ajenda:
SAKHIWO:
• Inesingeniso, umtimba nesiphetfo
• Lusuku, indzawo nesikhatsi lekutawuhlanganwa ngaso. (Utakhela sihloko
semaminithi ngaloku)
• Ifaka tihlokwana lekutawukhulunywa ngato emhlanganweni. (Sib. Injongo
yemhlangano, lokuvuka emaminithini.)
• Iba ngumsuka wekubhalwa kwemaminithi.
• Inika litfuba lwekwengeta lokungakhulunywa ngako emhlanganweni.
• Kufanele ihambisane nemaminithi emhlangano.
Cikelela loku lokulandzelako nangabe ubhala emaminithi emhlangano:
• Ahambisana ne-ajenda futsi asuselwa kuyo.
• Tihlokwana letise-ajendeni ativele futsi tilandzelane njengobe tinjalo emaminithini.
• Tincumo letitsetfwe emhlanganweni.
• Kuvalwa kwemhlangano.
64
Sibonelo se-ajenda nemaminithi emhlangano
KUMENYWA EMALUNGA EMTIMBA WEBAFUNDZI EMHLANGANWENI LOMISWE
NGALENDLELA:
INDZAWO : EHHOLENI LESIKOLO
LUSUKU : 6 Kholwane 2026
SIKHATSI : 10H00
LUHLELO LWEMHLANGANO
1. Kuvulwa.
2. Emavi asihlalo
3. Emalunga lakhona nalangekho.
4. Kufundvwa kwemaminithi
5. Lekuvuka emaminithini
6. Umsebenti welusuku (Lokutawukhulunywa ngako)
6.1 Sikhatsi sesikolo
6.2 Iyunifomu
6.3 Tidzakamiva
6.4 Kudla kwebafundzi
6.5 Sivandze sesikolo
7. Lusuku lwemhlangano lotako
8. Kuvala
Emaminithi Emhlangano
EMAMINITHI EMHLANGANO WESIKOLO SASETAKHENI LOWABE USEHHOLENI
LESIKOLO MHLA TI-6 KUKHOLWANE 2026
1. Kuvulwa kwemhlangano
Wavulwa ngusihlalo ngemthandazo.
2. Kwemukelwa:
Sihlalo, wemukela emalunga labekhona.
3. Emalunga labekhona:
Onkhe emalunga bekaphelele.
4. Kufundvwa kwemaminithi:
Afundvwa abuye emukelwa.
5. Lokwavuka emaminithini:
Kuphepha esikolweni.
6. Umsebenti welusuku (Lokutawukhulunywa ngako)
6.1 Sikhatsi Sesikolo
Asihlonishwe.
6.2 Iyunifomu
Ayigcokwe ngendlela lefanele kakhulukati ngaLesihlanu.
6.3 Tidzakamiva
Akuliwe nato
6.4 Kudla Kwebafundzi
Bafundzi batawuphakelwa kudla ngeNgci.
6.5 Sivandze sesikolo.
65
Asinakekelwe.
7. Lusuku lwemhlangano lotako
7.Ingci 2026
8. Kuvala
Kwavalwa ngemthandazo
Umfundzi akanake kwekutsi tonkhe tihlokwana letisebente ku-ajenda ngito
letisentjentiswe emaminithini, kwenatjwa ngato.
4.6.2 UMSEBENTI WELUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO:
TIVIVINYE
LUHLELO NEMAMINITHI EMHLANGANO
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Umphatsisikolo senu ubite umhlangano webatali bebafundzi bakamatikuletjeni
lapho ayokhulumisana nabo ngemaklasi etimphelasontfo latawulungiselela [25]
luhlolo.
1.2 Bayandza bantfu labahlaselwa ngulesifo se-COVID 19. Nilikomiti lebantfu
labasha emmangweni wangakini nibe nemhlangano nemphatsi wemtfolamphilo
lapho nicocisene khona ngetindlela tekwehlisa lizinga lekuhlaselwa ngulesifo.
Bhala i-ajenda nemaminithi alowo mhlangano. [25]
1.3 Sigungu sebafundzi lapho ufundza khona ube nemhlangano nemphatsisikolo
ngekutewubonisana ngetinkinga tekweswelakala kwetinsita letinjengemanti,
tindlu tangasese letiphephile, imigwaco leta esikolweni, titfutsi letitfwala bafundzi,
njll. Bhala i-ajenda nemaminithi alowo mhlangano. [25]
66
4.7 I-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA
I-athikheli yeliphephandzaba nobe yeliphephabhuku iyindlela yekuletsa lwati, ingucuko,
imininingwane letsite mayelana naloko umhleli lafuna kukwendlulisa nobe lafuna kutsi
tetsamelilwati tikucaphele kumbe kukhangisa. Umhleli angasebentisa emafonti
lehlukahlukene, imibala lehlukahlukene futsi legcamile, imidvwebo lehlukene
kugcugcutela, kutsengisa umcondo lotsite. I-athekhili yehlukaniswe katsatfu, singeniso,
umtimba nesiphetfo. Lulwimi lolusetjentiswako lufanele lubete emaphutsa elulwini, futsi
luvakale mbamba. Tetsamelilwati kufanele tinikwe imininingwane yalapho tingatfumela
khona imibono nangabe tifuna kuphawula, sib. Likheli, tinombolo telucingo, njll.
4.7.1 TIMPHAWU TE-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA
Cikelela loku lokulandzelako:
• Inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Sihloko se-athikheli sib. Kuphasiswa kwemtsetfo wekutsengisa ngemtimba.
• Lusuku lebhalwe ngalo.
• Ibhalwe ngubani.
• Ligama leliphephandzaba leya kulo (sib. Tikhatsi).
• Lokucuketfwe. (Tiphakamiso letikhutsata kutsengisa ngemtimba.)
• Ibhalwa ngetindzima nobe ngemaphuzu/ngemakholomu.
• Ingasebentisa emafonti lehlukahlukene.
• Tincomo.
LOKUBALULEKILE:
• Lulwimi luhlelekile
• Kusetjentiswa irejista lefanele.
• Kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
• Caphela kutsi i-athikheli iphatselene nekuphasiswa kwemtsetfo wekutsengisa
ngemtimba.
• Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.
67
Sibonelo se-athikhili yephephandzaba:
LIPHEPHANDZABA: TIKHATSI. 24 LWETI 2028
Labatsengisa ngemtimba bangatibona sebavunwa ngumtsetfo kungasikudzala
Siphumelele Bhembe
Hulumende angahle aluhlolisise kabanti i-Sex Worker Education and Advocacy.
ludzaba lwekuphasisa umtsetfo Umchumanisi walelicembu
wekuhweba ngemtimba – umtsetfo
longaletsa injabulo kulabo labatsengisa Sandzile Tfwala utsite bativa
ngemtimba baseNingizimu Afrika. baphuphuma injabulo futsi bakhululekile
ngenca yekutsi ekugcineni lombiko
Ukhishiwe kuleliviki umbiko we-South sewugcine sewukhishiwe ngemuva
African Law Reform Commission kwesikhatsi lesidze cishe sibe iminyaka
lophakamisa kutsi kwakhiwe i-Adult lesikhombisa solo balindzile.
Prostitution Reform Act.
Sandzile utsite nobe kungakacaciswa
Sesidze sikhatsi emacembu lamele kahle embikweni kutsi kumele uguculwe
labatsengisa ngemtimba aphakamisa kanjani umtsetfo, njengobe
kutsi kuhweba ngemtimba kube kusesiphakamiso nje, bayakwemukela
semtsetfweni kulelive kutsi sikhatsi sengucuko sesifikile.
NgaKholwane kulomnyaka lilunga IMIBONO
lePhalamende Vukani Zwane wetfusa
labanengi lapho aphakamisa kutsi P.O.BOX 27
kutsengisa ngemtimba kumele kube Mbombela
semtsetfweni ngalesikhatsi 1200
semncintiswano we-World Cup nga-2028.
NOBE
Lombiko wesekelwe licembu lelimele
labatsengisa ngemtimba 7 Imbulu Street
Kamagugu
1201
Lucingo: (013) 752 4906
I-imeyili: magawula@emtfuntini.com
4.7.2 UMSEBENTI WE-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA: TIVIVINYE
I-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Umkhuba wekutsengisa umtimba emantfombataneni nasebafaneni esigodzini
sangakini uya ngekwandza. Bhala i-athikheli leya ephephandzabeni lapho
ugceka khona lomkhuba, ubuye weluleke labo labatsintsekako. [25]
1.2 Kulahleka kwesimilo ebantfwaneni kuyawukhatsata kakhulu umoya webatali.
Bhala i-athikheli leya ephephandzabeni lapho usola khona lesimilo lesibi
ebantfwaneni, ubuye uvete netintfo letinhle letilindzelekile kubo. [25]
68
1.3 Bantfu labanyenti bayatsandza kutatisa/kufaka titfombe letichaza kabanti
ngemphilo yabo etinhlelweni tekuchumana. Bhala i-athikheli yeliphephandzaba
lapho ucacisela khona bantfu ngebungoti labatifaka kubo. [25]
69
4.8 I-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU
I-athikheli yeliphephabhuku nobe liphephandzaba iyindlela yekuletsa lwati, ingucuko,
imininingwane letsite mayelana naloko umhleli lafuna kukwendlulisa nobe lafuna kutsi
tetsamelilwati tikucaphele kumbe kukhangisa. Umhleli angasebentisa emafonti
lehlukahlukene, imibala lehlukahlukene futsi legcamile, imidvwebo lehlukene
kugcugcutela, kutsengisa umcondo lotsite. I-athekhili yehlukaniswe katsatfu, singeniso,
umtimba nesiphetfo. Lulwimi lolusetjentiswako lufanele lubete emaphutsa elulwini, futsi
luvakale mbamba. Tetsamelilwati kufanele tinikwe imininingwane yalapho tingatfumela
khona imibono nangabe tifuna kuphawula, sib. Likheli, tinombolo telucingo, njll.
4.8.1 TIMPHAWU TE-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU
Cikelela loku lokulandzelako:
• Inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Sihloko se-athikheli sib. Litsemba lekwenyuka kwemiphumela.
• Lusuku lebhalwe ngalo.
• Ibhalwe ngubani.
• Ligama leliphephabhuku leya kulo (sib. Umzilazembe).
• Lokucuketfwe. (Tiphakamiso letikhutsata kwenyuka kwemiphumela.)
• Ibhalwa ngetindzima nobe ngemaphuzu/ngemakholomu.
• Ingasebentisa emafonti lehlukahlukene.
• Tincomo.
LOKUBALULEKILE:
• Lulwimi luhlelekile
• Kusetjentiswa irejista lefanele.
• Kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
• Caphela kutsi i-athikheli iphatselene nelitsemba lekwenyuka kwemiphumela.
• Linani lemagama lalindzelekile licikelelwe.
70
Sibonelo se-athikheli yeliphephabhuku:
LIPHEPHABHUKU: UMZILAZEMBE. 28 INDLOVANA 2027
ILihawu inelitsemba lekwenyuka kwemiphumela ngemnyaka we-2028
Bafundzi baseLihawu Secondary School Kunemfundzi longuSbongile Maseko
babonakala batewuletsa imiphumela lophumelele sifundvo setibalo
lemihle esekethini yaseSikhulile. ngemaphesenti la-98, Siswati watfola
Lokuhle ngalabafundzi kutsi babeka emaphesenti la-90 ngemnyaka we-2027.
tifundvo tabo embili. Ekucaleni
kwemnyaka kwacashwa thishelanhloko Loku kukhombisa kutsi labafundzi
lomusha. Imisebenti layentako baseLihawu batimisele kakhulu. Bafundzi
iyajabulisa. labanyenti bafundzela egunjini
lemtapotincwadzi. Loku kubasita
Labafundzi bavukela esikolweni kulungiselela luhlolo lwabo.
nangemphelasontfo. Loku kubasita
kakhulu kutsi batfole imiphumela lemihle. Labanye bafundzi bafundzela emaklasini
Kunabothishela labatimisele kubasita. baphume ngensimbi yesine ntsambama.
Kukhutsatwa kwebafundzi labengemavila Loku kuyabakhutsata kubuye kubanike
kube nemiphumela lemihle. umdlandla wekusebenta ncono kute
Sebayakhona kuya emagunjini baphumelele uma umnyaka uphela.
ekufundzela ngaphandle
kwekulandzelwa, ngibo labefika ekuseni IMIBONO
egunjini lekufundzela bafundzisi
bangakefiki esikolweni. P.O.BOX 77
Kwaguqa
Nangabe umfundzisi afundzisa, kuba 3000
nekujabula kuye ngobe bafundzi basuke
bati loko latabafundzisa kona NOBE
ngaphambilini ngekutsi batifundzele bona
ngembikwesifundvo. Umfundzisi 10 Walter Street
uyayibona inchubekelembili. Ufisa Emalahleni
shengatsi angafundzisa umnyaka 3000
wonkhe ngendlela labafundzi labamnika Lucingo: (013) 752 4906
indlebe ngayo. Email. Imphucuko@mjingi.com
71
4.8.2 UMSEBENTI WE-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU: TIVIVINYE
I-ATHIKHELI YELIPHEPHABHUKU
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Linyenti lebafundzi libanjwa libaleka emakhempini ekulungiselela luhlolo
lwekuphela kwemnyaka. Bhala i-athikheli leya ephephabhukwini langakini lapho
wecwayisa khona bafundzi ngelugibe labatifaka kulo. [25]
1.2 Lusha lolunyenti alusakhoni kuyekela tidzakamiva. Njengemeluleki wetemphilo
ufuna kwecwayisa lusha kutsi luphunyule kulolugibe. Bhala i-
athikili yeliphephabhuku lapho uveta khona teluleko letingalusita ubuye [25]
ulukhutsate.
1.3 Bantfu abasatiphatsi kahle emingcwabeni, bagcoka ngendlela lengakafaneli,
bayaticocela emangcwabeni futsi kwentiwe imigidvo emva kwemngcwabo.
Njengemhleli weliphephabhuku bhala i-athikheli lapho ukhumbuta ummango
ngemvelaphi yesive lesimnyama. [25]
72
4.9 SIHLATIYWA (IRIVYU)
Sihlatiywa usibhala nangabe ufundze incwadzi letsite, ubukele lifilimu, ulalele umdlalo
wemoya, ubukele umdlalo welibhola, bewusegunjini lelitsite, njll. bese ekugcineni, loko
lokufundzile nobe lokubonile uyakuhlatiya ubuye ukuhlole ngenhloso yekwengeta nobe
uphungule lokutsite nakukhona, yekulungisa emaphutsa, yekukhutsata, njll.
4.9.1 TIMPHAWU TESIHLATIYWA
Cikelela loku lokulandzelako:
Sihlatiywa sencwadzi lengumdlalo asimumatse:
• Siba nesihloko.
• Sifinyeto sesakhiwo semdlalo
• Badlali labakhulu (Abangabi ngetulu kwalabane)
Imininingwane yemdlalo:
• Libito lembhali.
• Libito lemdlalo
• Libito lenkampani lewushicilele
• Umnyaka loshicilelwe ngawo
• Lusuku loshicilelwe ngalo
• Linani lemali (nangabe likhona)
Bunjalo bemdlalo:
• Hlatiya ngalokufisha loko umdlalo lokhuluma ngako
• Phawula ngendlela lobhaleke ngayo
o Setfulo
o Kuvetwa kwebadlali
o Umtselela wendlela lobhaleke ngayo
o Kulandzelana kwetigameko
o Tiphakamiso netincumo
• Luhlobo lwembhalo
Sakhiwo sesihlatiywa
• Sibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Singeniso asetfule sendlalelo ngalokufisha,
• Umtimba awuhlatiye tehlakalo letibalulekile ngalokufisha, ngaphandle kwekuveta
ebaleni lokusesakhiweni.
• Siphetfo sivete umbono nobe tiphakamiso takho ngalomdlalo.
Ingcikitsi
Ayivete imibono yakho ngalendzaba/ ngalomdlalo netizatfu temibono yakho
njengemhlatiyi.
Sitayela neliphimbo
Kufanele sihlatiywa singatsatsi luhlangotsi.
Liphimbo lihlelekile
73
Sibonelo sesihlatiywa
Sihlatiywa selifilimu lebengilibukele “SIBAYA’ lelibhalwe nguMdluli. Lelifilimu
lashicilelwa bakaVuvuzela ngemnyaka we-2030
Indzaba yonkhe itinte elokishini laseBhubesini. Inkhosi Dabula Somahhashi ifuna kunika
indlalifa yayo Mbovu, bukhosi balapha eBhubesini kantsi kukhona lowake wambambela
bukhosi, lowo-ke nguMphihlangene, losuse umbango loshisako ngobe naye bekasicotsele
lesikhundla. Kutsatselwane tikhali kuze kucitseke ingati. Umbango ugijime nalo lonkhe
liBhubesi kudzimate kwangenelela nemakhansela emmango.
Kuhlatiywa kwembono:
Umbhali walelifilimu usebentise sakhiwo lesihle nendzaba iyalandzeleka futsi iyafundzisa.
Nanobe kunjalo indzaba yebukhosi nembango wayo angeke yenteke elokishini
(esikomplazi) ngobe lilokishi liphetfwe ngemakhansela. Angeke inkhosi ibeke imitsetfo
yetendzabuko esiveni lesiphetfwe ngemakhansela. Inkinga isonjululwa ngekutsatselwana
kwetikhali lokudala kucitseka kwengati.
Tiphakamiso/ Tincomo:
• Lendzaba ayibe nesibekandzaba sasemakhaya lapho kuphetse khona emakhosi.
Lokunye lokungantjintjwa ngumbango lodala kucitseka kwengati. Inkinga
ayisonjululwa ngaphandle kwekutsatselwana kwetikhali, kepha kuboniswane
ngekuthula.
• Babhali nangabe babhala tindzaba nobe imidlalo, babocaphela ingcikitsi.
• Ingcikitsi ngiyo lengelekelela kutsi umbhali akwati kuyibeka endzaweni lefanele
indzaba yakhe.
• Simonhlalo nesibekandzaba sesikhatsi nako kuyasifaka sandla ekukhetseni indzawo
lapho indzaba yenteka khona.
Siphetfo
Kute kugwemeke lokwenteka kulelifilimu lelingenhla, (umbuso wemakhosi lobekwe
elokishini lapho kubusa khona emakhansela) letiphakamiso tibalulekile.
4.9.2 UMSEBENTI WESIHLATIYWA: TIVIVINYE
SIHLATIYWA
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Kunelibhuku lelimnandzi lotifundzele lona lofisa sengatsi bonkhe bafundzi lonabo
eklasini bangalifundza. Bhala sihlatiywa salo. [25]
1.2 Njalo nasekusondzele lukhetfo tinhlangano tepolitiki tingena tiphuma ngisho
nasemakhaya kugaywa emavoti. Bhala sihlatiywa sendlela lekukhankhaswa
ngayo. [25]
1.3 Bewubukela libhola letinyawo emkhatsini welicembu le-Kaizer Chiefs Kanye
nelicembu i- Baroka Aces lapho bantfu babulala inyoka. Bhala sihlatiywa salowo [25]
mdlalo
74
4.10 UMBIKO LOHLELEKILE
Ngulolunye luhlobo lwembhalombiko lapho wena njengembiki kufanele ubike
imininingwane letsite ngesigameko lesenteke ukhona usibona. Imibiko yehlukahlukene,
ingaba yasemisebentini, imibiko yetiboshwa letece ejele, imibiko yetimali, imibiko yetingoti
temgwaco, njll. Imibiko ibhalelwa tinhloso letehlukene lokwenta kutsi nendlela lebhalwa
ngayo ingafani. Umbiko awusiyo incwadzi futsi ubhalwa ngendlela lehlukile.
4.10.1 TIMPHAWU TEMBIKO
Cikelela loku lokulandzelako nawubhala umbiko:
• Inhloso yembiko kwendlulisa lwati lolutsite.
• Lokucuketfwe kufanele kube ngemaciniso kungabi imibono yakho.
• Kufanele kuphatselane nesihloko.
• Kubhale ngendlela yemaphuzu
• Lulwimi kufanele kuhambisane nalabo umbiko locondziswe kubo.
• Bhala umbiko ngendlela yemuntfu wesitsatfu, lokukhulunywa ngaye, kwentela kutsi
uvakale kahle.
• Kufanele ube nesihloko lesihambelana nalokubikwa ngako.
• Awube nelibito lalowo locondze kuye.
• Akube nendlela loyilandzelele nawugcogca lwati.
• Veta lokutfolakele nakuphenywa.
• Kumele ube nesiphetfo.
• Veta tiphakamiso netincomo takho.
• Ligama lakho nelusuku lobhale ngalo lombiko nako kufanele ukubhalwe.
Tinyatselo lokufanele utitsatse nawubhala umbiko:
• Cwaninga inkinga
• Gcogca lwati
• Hlatiya ubuye wente tincomo
• Lungiselela bese ubhala umbiko
• Bhala ligama laloyo loya kuye
• Bhala ligama laloyo lobuya kuye
• Veta lusuku lowubhale ngalo
• Bhala sihloko sembiko
• Ummongo wembiko wonkhe kulapho ubeka ngalamafisha kutsi kunenkinga nobe
tintfo tihamba kahle, njengembiki
• Bhala lokucuketfwe ngulombiko
• Kufanele ubhale tihlokwana talombiko kodvwa ungatichazi.
Kwetfula kwembiko
Lapha-ke uchaza ngaletihlokwana letingenhla ngalamafisha, uchaze simo setintfo
ngendlela yekubika.
Siphetfo
Umbiki utawuphawula ngalokucondzene nembiko, abeke tincomo netiphakamiso.
75
Emavi ekubonga
Ubonga bonkhe labaphose litje esivivaneni (labakusitile) ekwenteni umbiko ube
yimphumelelo
Nasi sibonelo sembiko:
UYA KU: Mnu. Z.K. Gamedze (Sosekethe)
SIHLOKO: Lucwaningo ngekungaphumeleli kahle kwebafundzi belibanga lelishumi
nakubili ye-2031 esikolweni iTsembaletfu.
SISEKELO: Njengobe kumisiwe ngusosekethe lombiko uphatselene neluncwaningo
lwembangela yemiphumela lemibi ikakhulukati yelibanga Lelishumi Nakubili.
INDLELA
Inkhulumoluphenyo – Umkhandlu wesikolo
• Bothishela belibanga lelishumi nakubili
• Bafundzi belishumi nakubili labaphindzako
• Bonkhe bavete luvo lwabo netincomo tabo
LOKUTFOLAKELE:
• Bafundzi labanyenti bahlala bodvwa emakhaya.
• Kungabi nemandla ekumelana netifundvo tantsambama ngenca yendlala.
• Kukhulelwa kwebafundzi.
• Kuhamba kwabotishela emkhatsini nemnyaka.
• Kuyocecesha kwabothishela ngesikhatsi sesikolo.
• Umsebenti wepothifoliyo ungetulu kwesilinganiso
• Litiko Letemfundvo alibasiti ngalokwenele bothishela etifundvweni letehlukene.
• Kungena kwetidzakamiva netikhali tekulwa emabaleni esikolo.
TINCOMO:
• Litiko Letemfundvo kumele linciphise umsebenti wephothifoliyo.
• Litiko letemfundvo alibe nendlela yekondliwa kwebafundzi belibanga lelishumi
ngesikhatsi setifundvo tantsambama
• Kuhamba kwabothishela akuvunyelwe kuphela ngethemu yekucala.
• Kucecesha kwabothishela akucale ngelihora lesibili entsambama nangemigcibelo,
hhayi ngemaholode, emaholide kube sikhatsi sekwengeta kufundza.
• Batali ababe yincenye yetifundvo tebantfwababo.
• Tifundvo tantsambama aticale ebangeni lelishumi
• Tikolo atinike bothishela lilanga leligcwele lekuceceshwa.
SIPHETFO
Kuyintfokoto lenkhulu-ke kulwetfula ngemphumelelo lolucwaningo sibuye setsembe
kwekutsi lutakuba lusito lokukhulu.
EMAVI EKUBONGA
Bonkhe labafake sandla kulolucwaningo babongwa kakhulu.
76
4.10.2 UMSEBENTI WEMBIKO: TIVIVINYE
UMBIKO
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Kulimele umdlali welicembu lebadlali labangaphasi kweminyaka lelishumi
nesikhombisa. Wena njengakaputeni ucelwe kutsi ubhale umbiko lotawetfulela
umceceshi walelicembu. Bhala lombiko. [25]
1.2 Ungulomunye webadlali belibhola lodvumile longenele umncintiswano
wekukhangisa umkhicito wesitolo lesikhulu sangakini. Bhala umbiko lotawetfulela
baceceshi bakho ngalomncintiswano. [25]
1.3 Wena njengemholi webafundzi, ucelwe nguthishelanhloko kutsi umbikele
ngako konkhe lokwenteke ngelusuku lapho bonkhe bafundzi belibanga lelishumi
nakubili bayewufundziswa ngemakhono abo kanye nemifundzate lehambisana
nalawo makhono ebafundzi. Bhala lombiko lotawetfulela thishelanhloko. [25]
4.11 INKHULUMO LEHLELEKILE
Inkhulumo bufakazi lobubhaliwe besetfulo semlomo lesefulelwe inhloso letsite. Inhloso
yeyeme kulokushiwo sihloko senkhulumo. Nangabe ubhala inkhulumo kufanele ucikelele
tetsamelilwati ngobe linyenti lato lehlukile ngemasiko, inkholelo, emazinga emfundvo, njll.
Kufanele ucikelele kutsi emaphuzu enkhulumo yakho ayivusi imiva yetetsamelilwati.
Inkhulumo inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
4.11.1 TIMPHAWU TENKHULUMO
Cikelela loku lokulandzelako ngenkhulumo lehlelekile:
Kufanele unake:
• Inhloso yenkhulumo.
• Indlela lobekwa ngayo emaphuzu.
• Tihlokwana letibalulekile nawubhalwa inkhulumo.
o Sihloko:
Inkhulumo ayibe nesihloko, lapho yentelwa khona, loyibhalako (loyetfulako),
lusuku loyibhale ngalo (loyetfula/ lotayetfula ngalo) nalokucuketfwe yinkhulumo.
o Kubingelela:
cala ngekubingelela tetsamelilwati ngekwetihlalo tato nangekulandzelana
kwato, ubingelele netetsamelilwati tonkhe.
Landzela ngekutetfula.
o Singeniso:
Yetfula singeniso lesinemfutfo, uchaze emagama lalukhuni esihlokweni.
Sihloko asibe sifisha, kodvwa sidvonse tetsamelilwati kutsi tifundze (tilalele).
o Umtimba-Lokucuketfwe:
bhala inkhulumo yakho ngalokucacile, ibe nemisho lemifisha lenemicondvo
lephelele. Kubalulekile kutsi usebentise tibonelo lapho kudzingeke khona.
Ungasebentisi emagama langevakali nalalukhuni. Gwema lulwimi lolushubile,
lokungenta kutsi tetsamelilwati tigcine tingakawuva umlayeto lowetama
kuwendlulisa.
77
o Siphetfo:
Songa konkhe lokubhalile ngenhla esiphetfweni. Phindza uphetse ngekunika
imibono netiphakamiso takho ngesihloko lebewubhala ngaso. Emva
kwekufinca, gcina ngekubonga kuto tonkhe tetsamelilwati.
Sibonelo senkhulumo lehlelekile.
Inkhulumo leyetfulwa nguMnu. K.V Mahlobo longuSonhlalakahle, emahhovisini
aseNasipoti, laphatselene nekusetjentiswa kabi kwetidzakamiva
Angicale ngekubingelela umphatsiluhlelo, tikhulu letichamuka ehhovisi Lavelonkhe ePitoli,
labachamuka eMnyangweni weTemfundvo lapha eMphumalanga, baphatsi betikolo
nemasekela abo labakhona lapha emkhatsini wetfu, nabo bonkhe labetsamele
lenkhulumo.
Ngiyajabula kutsi nite ngebunyenti benu. Njengobe bese angetfulile umphatsiluhlelo, libito
lami, nginguKhetsatonkhe Velabamtsandze Mahlobo longuSonhlalakahle lovela
emahhovisini aboSonhlalakahle eNasipoti.
Ngitewubonisana nani ngebubi lobubangwa kusebentisa kabi tidzakamiva.
Tidzakamiva tiyingoti etimphilweni tenu labasha, ngobe tikwentisa tintfo lebewungeke
utente ungakatisebentisi. Umuntfu uyabulala angakahlosi, abe akhutsatwe nguleso
sidzakamiva lasuke asidlile, ngaloko agcinele ejele. Lomunye tiyamenta agcine sabulawa
nasifo sengcondvo. Labanye tibakhutsata kutsi badzelele, kweba, kuhlukumeta,
njengekudlwengula nekubulala. Ngaloko kube sekubanga tindleko letingadzingeki
emindenini nakuhulumende, tindleko tekwelapha labo lesebanesifo sengcondvo,
kucilongwa nekwelashwa kwalabadlwenguliwe njalo njalo.
Kunetindlela letinyenti longatisebentisa, kukhona emacembu kanye netinombolo
longasitakala kuto. ENasipoti kunemahhovisi, kaMkholo Building, nobe ushayele ku-
0724338890.
Lapho kulamahhovisi utawuchunyaniswa nelicembu lelibuka tinkinga tekusetjentiswa
kwetidzakamiva.
Ngiyanibonga ngekungipha indlebe nekungihlonipha.
78
4.11.2 UMSEBENTI WENKHULUMO LEHLELEKILE: TIVIVINYE
INKHULUMO LEHLELEKILE
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Uphumelele ngemalengiso etifundvweni takho kulomnyaka lophelile, ngako-ke
umenyiwe kutsi uyokwetfula inkhulumo emcinjini lohlelwe sikolo wekugcugcutela
bafundzi. Bhala lenkhulumo lowutawuyetfula ngalelo langa. [25]
1.2 Litiko Letemidlalo Nekukhibika lihlele umcimbi wekukhutsata lusha kutsi
lutibandzakanye emidlalweni lenhlobonhlobo esigodzini sangakini. Wena
umenywe kutsi utewetfula inkhulumo yekukhutsata bafundzi. Bhala lenkhulumo [25]
lotawuyetfula kulomcimbi.
1.3 Sikolo sakho sihlela umcimbi wekubonga bothishela ngekukhicita imiphumela
lemihle yakamatekuletjeni. Umenyiwe kutsi utewetfula inkhulumo kulowo mcimbi.
Bhala lenkhulumo lotawube uyetfula. [25]
4.12 INKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO
Inkhulumiswano yingcoco leyenteka emkhatsini webantfu lababili nobe labangetulu
labakhuluma babuye baphendvulane. Indlela yekucopha inkhulumo njengoba yenteka
ngco kulabo labacocako.
4.12.1 TIMPHAWU
TENKHULUMISWANO/TENKHULUMOMPHENDVULWANO
Cikelela loku lokulandzelako ngenkhulumiswano:
• Inkhulumisano inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka khona,
lababandzakanyekako kulenkhulumiswano naloko labatawukhulumisana ngako.
• Esikhatsini lesinyenti, akuvuselwana, nivele ningene endzabeni.
• Umtimba wakhiwa yinkhulumo lapho icala khona, itfutfuke ize ifike esicongweni
sayo.
• Bhala emagama alabakhulumako ngasesandleni sesencele, bese ufaka ikholoni
emva kwawo.
• Condzanisa inkhulumo nalowo loyikhulumako.
• Khetsa emagama kwehlukanisa emazinga alabo labakhulumako, sib.
Umphatsisikolo nakhuluma nemfundzi, inkhulumo yabo itawukhombisa ngelizinga
lenhlonipho yemfundzi.
• Yehlisa umoya nangabe bewuphakeme kukhombisa kutsi sewusesiphetfweni
senkhulumiswano, lokusho kutsi yinkhulumo yalabacocako lekhombisa kuphela
kwenkhulumiswano, kuye ngekutsi indzaba beyiphatselene nani.
• Umoya uyaphakama esiphetfweni nangabe kungekho kucolelana,
79
Sibonelo senkhulumomphendvulwano
(LaMnisi usendleleni ucondze kamakhelwane wakhe LaMngometulu. Uyadlatfutela,
uphefumlela etulu, ujuluke umanti nte.)
LaMnisi: (ungena emabaleni kaMngometulu ukhuluma yedvwa). Kakhulu,
siyakhulekela bo!
LaMnisi: (anikine inhloko akhombise nangesandla kutsi akangeni.) Angingeni,
angihlali futsi (ebusweni uyabonakala kutsi uyimphi) LaMngometulu:
Ngabe yini kangaka lekwenta ungafuni kungena endlini lamuhla
makhi? Ngabe uyagula yini?
LaMngometulu: (avule sivalo sangenhla, amamatseke, avule umnyango). Yebo!
Ninjani makhi?
LaMnisi: Besingekho sivakashile lapha ekhaya. Lokwebafana kuwantjontje
onkhe emangoza ami. Ngabe awubonanga lutfo yini?
LaMngometulu: Nanobe ngite liciniso lekutsi bafana, kodvwa ngitivile tinja
tikhonkhotsa tiga umhlolo itolo ebusuku. Saphumela ngaphandle,
sabukabuka kepha asibonanga lutfo. Hhayi ncesi Mvuleni.
LaMnisi: Ngiyabonga makhi kungipha emavi lamnandzi latfoba inhlitiyo yami.
Buka nje bengihlose kunentela i-asha nginiphe, pho kuphi la? Hhayi
asati kutsi lelive liya kuphi
LaMngometulu: Hlala makhi sesinatse nali litiya. Ungakhohlwa kutsi ayikho
imphunga yelihlatsi.
4.12.2 UMSEBENTI WENKHULUMISWANO/
INKHULUMOMPHENDVULWANO
INKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Utfole umzala wakho lenihlala naye asekamelweni lakho aphenya idayali
yakho ngaphandle kwemvume yakho. Bhala inkhulumomphendvulwano lebe
khona emkhatsini wenu nobabili. [25]
1.2 Umnakenu akafuni kuvuswa ekuseni nakuyiwa esikolweni lokwenta umshayeli
wetekisi lahamba ngayo atfukutsele. Bhala inkhulumiswano emkhatsini
wemnakenu nalomshayeli lobetfukutseliswe kungagcini sikhatsi kwemnakenu. [25]
1.3 Awukaphasi esikolweni kodvwa bangani bakho bonkhe baphasile. Umtali wakho
utseleke ehhovisini lemphatsisikolo afuna kutsi nawe uchutjelwe ebangeni
lelilandzelako. Bhala lenkhulumiswano emkhatsini wathishelanhloko nemtali
wakho. [25]
80
4.13 INKHULUMOLUPHENYO/ I-INTHAVYU LEBHALWAKO
Inkhulumoluhlolo yinkhulumo lapho kuba khona umuntfu nobe bantfu labalicenjana
lababuta lomunye imibuto baphindzelela ngenhloso yekwati kabanti ngaye. Kungabutwa
kabanti umuntfu lofuna umsebenti nobe kubutwe umuntfu ngenhloso yekutfola lwati
ngentfo letsite leyentekile nobe letakwenteka. Inkhulumoluhlolo ingentiwa bukhoma,
kumabonakhashane, emsakatweni nobe elucingweni. Ikhona futsi inkhulumoluhlolo
lebhalwa phansi njengenkhulumomphendvulwano.
4.13.1 TIMPHAWU TENKHULUMOLUHLOLO
Cikelela loku lokulandzelako ngenkhulumoluhlolo:
• Inkhulumisano inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka khona,
lababandzakanyekako kulenkhulumoluhlolo naloko labatawuhlolana ngako.
• Esikhatsini lesinyenti, kuyavuselwana, lotewuhlowa emukelwe, labatawukhuluma
batatise ngembikwekucala luhlolo.
• Umtimba wakhiwa yimibuto netimphendvulo lapho kucala khona, kutfutfuke kuze
ifike esicongweni sayo.
• Bhala emagama alabakhulumako ngasesandleni sesencele, bese ufakwa ikholoni
emva kwawo.
• Condzanisa inkhulumo nalowo loyikhulumako.
• Khetsa emagama kwehlukanisa emazinga alabo labakhulumako, sib.
Umphatsisikolo nakhuluma nemfundzi, inkhulumo yabo itawukhombisa ngelizinga
lenhlonipho yemfundzi.
• Siphetfo senkhulumiswano siba lapho kuphela khona imibuto.
• Veta kutsi imiphumela itawtfunyelwa ngayiphi indlela kulowo labehlolwa.
• Bonga bese ukhulula lohlolwako.
Sibonelo senkhulumoluhlolo i-inthavyu
(Thuli wente sicelo sekuba ngumfundzi esikolweni saseMbhudula lesiseMbuzini. Sigungu
lesikhulu sesikolo simmemile kutsi atewuphenywaphenywa ngemibuto.
Lenkhulumoluphenyo yenganyelwe nguthishelanhloko Umnumzane Mahlalela,
Nkhosatana Shiba ubhala emaminithi, bese kutsi Nkhosikati Shongwe abe ngulomunye
lotawuphenya ngemibuto)
Thuli: Nconco! (Bonkhe basukume)
Mahlalela: Ningahlala bekunene (Thuli solo umile) Nawe Thuli sewungahlala.
Sawubona Thuli, lapha sinaNkhosikati Shongwe kanye naNkhosatana
Shiba babothishela lapha esikolweni. Ubute lapho ungakevisisi kahle khona.
Ase usitjele kabanti-ke ngawe.
Thuli: Ngiyabonga kunginika lelitfuba lekutsi ngibe lapha eMbhudula lamuhla.
Mine nginguThuli Nkala, Kahhoyi. Bengifundza Libanga le-11 eMbhunu.
Shongwe: Hawu! IMbhunu nayo sikolo, ngabe yini ufune kufundza lapha kube
kukhashane nasekhaya?
Thuli: Ngiyati intfo nje ngulesimo sagogo. (anatse emanti abuye abeke ingilazi)
81
Mahlalela: Iphi iriphothi yakho?
Thuli: Nayi. (Bayibukabuke bahlebe)
Mahlalela: Sitakwemukela ngobe unesizatfu lesicinile. Hamba uye eklasini Lelibanga
le-12A. Ngabe kukhona yini losafuna kukusho?
Thuli: Cha babe.
4.13.2 UMSEBENTI WENKHULUMOLUHLOLO/ INKHULUMOLUPHENYO
INKHULUMOLUHLOLO
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Wena ungufakazi logcamile lobone konkhe lokwenteke ngalesikhatsi bafundzi
bantjintjiselana emaphepha abo etimphendvulo teluhlolo lwekutilungiselela
lwenyanga yeNyoni. Bhala inkhulumoluhlolo emkhatsini wakho nemalunga
lamabili elikomiti lelibukene netinkinga letivelako nakubhalwa luhlolo. [25]
1.2 Ufake sicelo sekubamba ematoho esitolo lesikhulu sangakini ngemaholide
enyanga yeNgongoni. Ube nenhlanhla yekubitwa kutsi utewungenela
inkhulumoluhlolo yalomsebenti. Bhala lenkhulumoluhlolo emkhatsini wakho [25]
nebaphatsi balesitolo lababili.
1.3 Wena njengalophumelele emncintiswaneni wabolobuhle wa-2019, ubitwe
bemsakato wangakini kutsi ube nenkhulumoluhlolo nemsakati ngemphumelelo
yakho. Bhala lenkhulumoluhlolo. [25]
82
SIGABA B1: LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA (FAL)
Ematheksthi emibhalombiko lemiselwe Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, onkhe
atfolakala ngenhla eluhleni lweLulwimi Lwasekhaya.
Indlela yekuhlola naloko lokufunwa bahloli, kukulelithebula lelingentasi:
Emamaki
Libanga Libanga Libanga
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
LOKUBUFUNWA BAHLOLI
10 11 12
Lokucuketfwe Kuhlela neSakhiwo:
• Kuhleleka kwemibono
• Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati 18
• Emagama la-80-100 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80-100
nesimongcondvo
• Sakhiwo
(FAL)
Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa
Kwemaphutsa
• Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela,
silulumagama inhloso, tetsamelilwati
nesimongcondvo 12
• Timiso nekusetjentiswa kwelulwimi,
• Kukhetseka kwemagama
• Timphawu tekufundza nekubhala
nesipelingi
83
SIGABA B2: LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL)
Ematheksthi emibhalombiko lemiselwe Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta asikhombisa
kulawa langenhla.
Afaka ekhatsi lawa lalandzelako:
1. Incwadzi yebungani
2. Incwadzi yemtsetfo
3. I-imeyili
4. Sihlatiywa
5. Umbiko
6. Inkhulumiswano, ne-
7. Inkhulumo
Indlela yekuhlola naloko lokufunwa bahloli, kukulelithebula lelingentasi:
Emamaki
Libanga Libanga Libanga
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL)
LOKUBUFUNWA BAHLOLI
10 11 12
Lokucuketfwe Kuhlela neSakhiwo:
• Kuhleleka kwemibono
• Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati 12
• Emagama la-80-100 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80-100
nesimongcondvo
• Sakhiwo
Lulwimi, Sitayela Nekuhlungwa
Kwemaphutsa
• Kuhambelana kwemoya irejista, sitayela,
silulumagama inhloso, tetsamelilwati
nesimongcondvo 8
• Timiso nekusetjentiswa kwelulwimi,
• Kukhetseka kwemagama
• Timphawu tekufundza nekubhala
nesipelingi
84
4.15 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWASEKHAYA [25
EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3
KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo
NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi
lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba
Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu
nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi
Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako
kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi
nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa,
kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta
Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti
tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu
timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe
nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani
ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane
15 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu
kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane
lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko
ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso
-Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi
imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile
icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa
ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane
futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile
-Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele
lesingemalengiso
nalesingenamaphutsa
LULWIMI, 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2
SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista,
NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama
kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani
Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso,
sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati
tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo
nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele
Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa
nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti
kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako
Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama
kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani
Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso
tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi
nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene
nesipelingi sisecophelweni kakhulu
lelisetulu
10 EMAMAKI -Emaphutsa
ambalwa kakhulu
KWEHLUKA
22–25 17–20 12–15 7–10 0–5
KWEMAMAKI
86
4.16 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWEKUCALA
LWEKWENGETA [25 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4
KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo
NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi
lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba
Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu
nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi
Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako
kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi
nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa,
kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta
Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti
tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu
timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe
nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani
ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane
18 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu
kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane
lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko
ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso
-Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi
imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile
icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa
ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane
futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile
-Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele
lesingemalengiso
nalesingenamaphutsa
LULWIMI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista,
NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama
kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani
Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso,
sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati
tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo
nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele
Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa
nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti
kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako
Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama
kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani
Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso
tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi
nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene
nesipelingi sisecophelweni kakhulu
lelisetulu
12 EMAMAKI -Emaphutsa
ambalwa kakhulu
KWEHLUKA
25–30 19–23 14–17 9–12 0–7
KWEMAMAKI
88
4.17 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LEMIDZE NALEMIFISHA YELULWIMI LWESIBILI
LWEKWENGETA [20 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo
NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi
lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba
Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu
nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi
Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako
kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi
nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa,
kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta
Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti
tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu
timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe
nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani
ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane
12 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu
kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane
lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko
ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso
-Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi
imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile
icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa
ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane
futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile
-Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele
lesingemalengiso
nalesingenamaphutsa
89
LULWIMI, 7–8 5–6 4 3 0–2
SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista,
NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama
kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani
Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso,
sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati
tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo
nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele
Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa
nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti
kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako
Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama
kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani
Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso
tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi
nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene
nesipelingi sisecophelweni kakhulu
lelisetulu
8 EMAMAKI -Emaphutsa
ambalwa kakhulu
KWEHLUKA
17–20 13–15 10–11 7–8 0–5
KWEMAMAKI
90
SIGABA C: EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO
5. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA LENTELWE LULWIMI
LWEKUCALA LWEKWENGETA (FAL) NELULWIMI LWESIBILI
LWEKWENGETA (SAL)
• Sendlalelo
BUDZE BEMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA, LOKUFANELE
IKHICITWE:
Lizinga Libanga 10 Libanga 11 Libanga 12
FAL • Emagama la- 60 - 80 • Emagama la- 60 - 80 • Emagama la- 60 - 80
SAL • Emagama la- 40– 60 • Emagama la- 40– 60 • Emagama la- 40– 60
Ematheksthi emibhalombiko lemifisha, nawo njengalawo emibhalombiko lemidze,
angaba yimphendvulo nobe kucalisa imphendvulo. Njengoba sekushiwo, lamatheksthi
amibhalombiko. Sibonelo, libhukutinhlelomalangonkhe (idayari), sikhangiso, iphosta,
iflaya, tinkhombandlela, likhadi lesimemo, njll, njengoba nenkhlumo ingenta
tetsamelilwati tiheheke nobe tikhombise kungavumelani nayo.
5.1 IDAYARI / LIBHUKUMALANGA-ONKHE
Idayari yincwajana lecuketse tintfo letibalulekile letiphatselene nemphilo yakhe, loko
umuntfu lakwentako ngelilanga, ngeliviki, ngenyanga nangemnyaka wonkhe, langafuni
kutsi atikhohlwe naleto lafuna kutikhumbula, kanye naletinye nje letingakabaluleki.
Kubhalwa lokubalulekile umuntfu latakwenta ngaleso sikhatsi nangalelo lilanga.
5.1.1 TIMPHAWU TELIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE
Cikelela loku loku lokulandzelako:
• Faka lusuku ekucaleni kwalelo nalelo khasi.
• Bhala ngendlela yemuntfu wekucala, lokhulumako.
• Bhala ngesikhatsi sanyalo, lesitako nalesengca, kuye ngalwe kutsi ukhetsa siphi,
nangabe utsandza ungatibhica tikhatsi.
• Lokwentekile kubeke ngemagama lamafisha.
• Isebentisa lulwimi lolungakahleleki,
• Kulesinye sikhatsi ungasebentisa lulwimi loluviwa nguye kuphela ngobe ungafuni
lokubhalile kwatiwe ngulabanye bantfu.
Sibonelo selibhukutinhlelomalangonkhe: 1
MABASA 2031
10 Lesibili 10
09H00 Ngitawucela imvumo yekuyewubonana nadokotela wematinyo kuthishela
10H00
11H00
12H00 Ngitawunika thishela umsebenti wami welucwaningo.
13H00 Ngitawuya kadokotela wematinyo
14H00 Ngitawube ngikakodotela wematinyo
15H00 Ngitawube ngiya ekhaya ngibuya kadokotela wematinyo
16H00
17H00 Ngitawube ngipheka/ ngisebholeni
Lesitsatfu 11
08H00 Ngitawube ngibhala sivivinyo sesibili
09H00
10H00
11H00 Ngitawube ngisecenjini lebafundzi benkhulumomphikiswano yeSiswati
12H00
13H00 Ngitawube ngisemtatjenimabhuku / ngisemtapomabhuku
14H00
Sibonelo selibhukutinhlelomalangonkhe: 2 Kholwane 2037
Sikhatsi Lis. Ums. Les Lesits. Lesine Lesihl. Umgc.
7h00-8h00 1 2 3 4 5
kubuyeke
ta
temibhak
o
8h00-9h00 6 7 8 9 10 11 12
9h00-10h00 13 14 15 16 17 18 19
LISONT Kuvulwa Inkhulum
FO tikolo o-
mphikisw
LEMAS
ano
UNDVU
10h00- 20 21 22 23 24 25 26
11h00 Siviviny Kubuyek
o eta
sesitsat tinkondlo
fu
12h00- 27 28 29 30 31
13h00 Umbha- temlom
bhatiso o
92
5.1.2 UMSEBENTI WELIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE
LIBHUKUTINHLELOMALANGONKHE
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Nihlele luhambo lwangemaholide lwekuya eKapa ningumndeni nebangani
bakho. Bhala idayari letawutsatsa tinsuku letintsatfu ngaloko lenitawube nikwenta [20]
kulamaholide.
1.2 Wena nebangani bakho nakhe licembu lekufundza ngetikhatsi letengetiwe.
Bhala idayari yalenitakwenta ngemalanga lamane latako. [20]
1.3 Ngemaholide aKhisimusi nitawube ninetivakashi ekhaya kini, titewuhlala
emalanga lamabili. Bhala idayari ngaloko lenitakwenta ngalawo malanga. [20]
93
5.2 SIKHANGISI
Yindlela lesetjentiswa kakhulu bosomabhizinisi labancane nalabakhulu, kuheha ummango
ngemikhicito yabo. Sikhangisi siyaheha, sigcizelele futsi sigcame ngesu ekukhangisa
nekucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile.
Tiyehluka tikhangisi, kungaba temsakato, temaphephandzaba, temisebenti, emabhange,
titolo, tetigitjelwa, tabomabonakudze naletinye letinyenti. Kusetjentiswa lulwimi
loluhhungako, lolumnandzi nalolushelelako kute emakhasimende atewugijima
angashiywa.
Kusetjentiswa emagama lamakhulu nalamancane nalahlukahlukene kudvonsa emehlo
ebatsengi. Kubalulekile kutsi umfundzi nakasibhala, ati kutsi sicondziswe kutiphi
tetsamelilwati. Labadzala, labancane, labadvuna, labasikati nobe lusha jikelele
ngekwehlukana njll.
5.2.1 TIMPHAWU TESIKHANGISI
Cikelela loku lokulandzelako:
• Kufanele sihambisane nenjongo netetsamelilwati
• Sihloko lekufanele sihehe tetsamelilwati kute titsenge umkhicito lokhangiswako.
• Kufanele kusetjentiswe emagama laveta umcondvo locuketfwe kucikelela
kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile, lafaka ekhatsi kutsatsa luhlangotsi,
kuhhunga, kutsintsa imiva, imfundzisolite, njll.
• Sisebentise tinhlobo letehlukene tebukhulu nebuncane bemagama kute sigcame.
• Sivete imininingwane lephatselene nesikhangiso, lapho lomkhicito utfolakala khona,
linani lawo, tinombolo telucingo lapho ungashayela khona nangabe uyawufuna, njll.
94
Sibonelo sesikhangisi
5.2.2 IMISEBENTI YESIKHANGISI
NATI TIGITJELWA MBAMBA LETAKHELWE WENA !!!
Hamba natsi sikuyise lapho uya khona siphindze sikubuyisele emuva ngemanani
laphasi kakhulu, mahhala hha!!!
Phakamisa lizinga lemphilo yakho ngekusebentisa tigitjelwa tetfu! Hlakanipha!!
Asitfutsane ungumngani wakho lowetsembekile, nawe tsembela kuye ngato
tonkhe tikhatsi, ungagudluki. Vuka uyibambe!! Fika ngesikhatsi emsebentini.
Vakashela tonkhe tindzawo lofuna kutivakashela ngaphandle kweluvalo.
Kute longakwentela konkhe loku ngaphandle “Kwa-Asitfutsane.” Ukhokha
kancane, wentelwe lokungetulu kwelinani lolikhokhlile. Usafunani lokunye??
Lithikithi lenyanga libita R600,00. Ngumahhala hha!!
Walala wasala. Vuka sikhatsi sisekhona.
Sitsintse!
Makhalekhukhwini: 083 035 4920,
Sitfolakala enombolo 25 Themba Street Kamachekeza, eNasi 1340.
SIKHANGISI
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Umkhandlu lomele bafundzi esikolweni senu uvumelene kutsi tibhidvo
letisengadzini yesikolo titsengiselwe ummango kutse kugcogcwe imali yemcimbi
wekuvalelisa bakamatikuletjeni. Bhala sikhangisi, ukhangise letibhidvo. [20]
1.2 Umndeni wakini unelibhizinisi lelikhicita tintfo letifana nalokugacwako kwesintfu,
timphahla nemathoyisi. Bhala sikhangisi kute watise ummango ngemkhicito
MUNYE kulena lemitsatfu lengenhla. [20]
1.3 Ufuna kuvula libhizinisi endzaweni yakini. Bhala sikhangisi ngaloko lotawube
ukutsengisa. [20]
95
5.3 IPHOSTHA
Iphostha liphepha lelikhulu lelinanyatseliswe etulu etindzaweni lapho kuvama kuba
nebantfu labanyenti khona kute bonkhe bayibone kahle. Iphostha isetjentiselwa kukhipha
imilayeto yetinhlobo letibanti letehlukene, lefaka ekhatsi imcimbi lemikhulu leyenteka
emmangweni. Emacembu embangave/ etepolitiki ayayisebentisa iphostha
nakhankhasela lukhetfo
5.3.1 TIMPHAWU TESIKHANGISO
Cikelela loku lokulandzelako:
• Kufanele ihehe emehlo etetsamelilwati.
• Tetsamelilwati tikwati kuyifundza tibucadlwana.
• Umlayeto wayo ucondzengco
Sibonelo sephostha
“INTSANDVO YESIKOLO IMSUNDUZA ”
LUKHETFO LWESIGUNGU LESIMELE BAFUNDZI AKAMASIPALATI
Hlakaniphani! Sukumani!
Niyewuvotela bafundzi lenicabanga kutsi batawufeza emaphupho netidzingo tenu
Cabangisisa ngembikwekuvotela umfundzi lotakumela!!
Angeke utisole!
Likusasa lakho lisetandleni takho!!!
Ungakhohlwa timphisi letigcoke tikhumba tetimvu letitsi tifuna kukusita kantsi tifuna
kugcwalisa tisu tato. Likusasa lakho lisetandleni takho!!
“Magojela ” ulwa nalokhu:
Kuhlukunyetwa kwebafundzi
Kusetjentiswa kwetidzakamiva.
Lusuku: 29 Kholwane 2040
Sikhatsi: 09H00
Indzawo: Ehholeni lesikolo.
Ungamvakashela Magojela, enombolo 25 Shongwe Street Kamhlushwa nobe
umshayele
Lucingo: (013) 759 0045
Makhalekhukhwini: 072 456 7309
Uhlala alindzile! Nenkhulumoluhlolo uyayemukela!
Khetsa Magojela, kute ufundze ngekukhululeka!!!
96
5.3.2 IMISEBENTI YEPHOSTA
IPHOSTA
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Licembu lolidlalelako litawube lidlalela emafayinali endzebe yeSelati. Bhala
iphosta letawuheha bantfu kutsi bete kulomdlalo. [20]
1.2 Kutawube kufike licembu lebaculi beludvumo enkhundleni iMbombela
batewujabulisa lusha loluphumelele tifundvo tamatikuletjeni ngemalengiso. Bhala
iphosta yekumkhangisa lomcimbi. [20]
1.3 Emanti abaluleke kakhulu emphilweni, ngako-ke kumele siwonge
angasetjentiswa kabi. Bhala iphosta lekhombisa konga emanti. Iphosta yakho
ayibe nesihloko lesihehako nemaphuzu lasihlanu ekonga emanti. [20]
5.4 IFLAYA
Iflaya lipheshana leliba nemininingwane ngetintfo letitsite letiphatselene nemuntfu
lowenta lokutsite. Iflaya uvame kunikwa yona emigwacweni nawutihambela, kungaba
sendleleni nobe emerobothini kantsi futsi liyaphoswa liye nasemakhaya ngenhloso
yekuletsa lwati lolutsite emmangweni.
5.4.1 TIMPHAWU TEFLAYA
Cikelela loku lokulandzelako ngeflaya:( Bona sibonelo saDokotela Mavuso.)
• Iflaya isivetela ngodokotela lowelapha ngesintfu kanye netifo latelaphako
• Veta indzabuko yalowo muntfu neticu takhe
• Faka iminingwane lemayelwana nelucingo nelikheli lakhe
• Veta nemali lekhokhwako nawuyobonana nalowo muntfu.
• Yibhalwa ngemibalo legcamile
97
Sibonelo seflaya
DOKOTELA MAVUSO
Umelaphi lowetfwasa elwandle welapha tonkhe tifo letindzala kanye
naletisandza kuchamuka lapha eNingizimu Afrika abuye acatulule tinkinga
bantfu labagulako labavamise kubukana nato. Lucucudvu lwadokotela
mbamba!
Nawe angakusita kakhulu etinkingeni lewubukene nato. Tivete ngobe lusito
selufikile lapho uhlala khona emnyango wakho! Vuka jaha! Vuka ntfombi!
Bumnyama bendlulile sekubusa kukhanya!! Angakusita nakuletifo
letilandzelako:
1. Sifo sekuwa
2. Sifo semehlo
3. Umdlavuta
4. Sifo sengculazi
5. Inyongo
Vakashela: 10 Anderson Street, No.2 Mkholo Site, Nelspruit
5.4.2 IMISEBENTI YEFLAYA
IFLAYA
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Ungumceceshi wemdlalo welibhola letinyawo lebantfwana labangephasi
kweminyaka le-15. Uhlele umdlalo lomkhulu wekuhlunga badlali labanelikhono
kute babe yincenye yelicembu lakho. Bhala iflaya kudvonsa labo [20]
labanenshisekelo yekuba yincenye yalo.
1.2 Utivulele indzawo yekulungisa tinwele tawonkhewonkhe. Bhala iflaya letawuheha
ummango kutsi ugijimele kuyewulungisa tinwele endzaweni yakho. [20]
1.3 Sodolobha wendzawo yangakini unitfumelele iflaya lenatisa ngekuvalwa
kwemanti liviki lonkhe njengobe kulungiswa emaphayiphi. Bhala leflaya [20]
lenayitfola.
98
5.5 TICONDZISO
Ticondziso tiyinchubo yekwenta lokutsite nekutjela tetsamelilwati kutsi tikwente kanjani,
kuphi, nini, njll. Tingasetjentiswa etimeni letehlukene, sib. Nangabe dokotela anika siguli
imitsi kutsi isetjentiswe ngayiphi indlela, nangabe kubhakwa emakhekhe, nangabe
bafundzi babhala luhlolo, nangabe kwentiwa imidlalo letsie, njll. Ticondziso tingashiwo
ngemlomo, lapho setsamelilwati singanikwa imiyalo, nobe tibhalwe phasi. Ticondziso
kufanele tinikwe ngalokucacile kute lowo loyalelwako angabi nenkinga yekutilandzela.
Kufanele tisebentise lulwimi lolucolisakele, nalolwemikelekile. Ticondziso kufanele tibe
timfisha, ticondze ngco.
5.5.1 TIMPHAWU TETICONDZISO
Cikelela loku lokulandzelako ngeticondziso
• Atibe nesihloko.
• Tikhuluma nesetsamelilwati ngco.
• Tibhale tibe yimisho lemifisha lecondzile.
• Sebentisa lulwimi loluvakalako.
• Faka imininingwane nalecacile.
• Tente tiilandzeleleke malula.
• Sebentisa tento nemagama lachazako.
• Tinyatselo letilandzelelwako kufanele tibe ngumyalo nobe tiphocelele.
• Cikelela kutsi awushiyi emagama ngobe loko kungenta kutsi tingalandzeleleki.
Sibonelo seticondziso
KWENTA LITIYA
TITSAKO
• Emakhambi elitiya
• Shukela lomhlophe noea lobovu
• Lubisi
• Ilita yemanti
INDLELA YEKWENTA
• Bilisa emanti ngeligedlela.
• Kufanele uwasebentise leso sikhatsi uma acedza kubila.
• Cala ngekufaka licembe linye lelitiya enkomishini bese ufaka
shukela.
• Tsela lamanti labilako.
• Tamatisa litiya lize litiye.
• Faka lubisi utamatise futsi.
• Khipha lelicembe lelitiya bese uyalinatsa.
• Ungalinatsa lodvwa, ngabhatata, ngesinkwa nobe emakhekhe.
99
5.5.2 IMISEBENTI YETICONDZISO
TICONDZISO
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Bhala ticondziso letilishumi tekugcina libhuku lisesimeni lesikahle. [20]
1.2 Kulamalanga kuvame kutsi kube nekulahleka kwebantfwana. Bhala ticondziso
letilishumi lekumele tilandzelwe batali ekuvikeleni bantfwana babo. [20]
1.3 Bhala ticondziso letilishumi tekutiphatsa kahle eklasini. [20]
5.6 TINKHOMBANDLELA
Tinkhombandlela yichubo yekulayela setsamelilwati nangabe siya endzaweni lesingayati
nobe lesingaketayeli kuyihambela. Nangabe ulayela umuntfu, kufanele lokushoko kucace
kuze lowo lolayelwako angalahleki endleleni. Esikhatsini lesinyenti kusetjentiswa tintfo
letingasuki emhlabatsini kuze lolayelwako angabi nebumatima bekulandzelela. Tintfo
letisetjentiswako tifaka ekhatsi, tihlahla, titolo, emasontfo, liposi, emagalaji, njll.
5.6.1 TIMPHAWU TETINKHOMBANDLELA
Cikelela loku lokulandzelako ngetinkhombandlela:
• Kufanele kube nendzawo umuntfu lasuka kuyo nalapho aya khona.
• Veta tindlela umuntfu latatihamba, lapho asuka khona aze ayewufika lapho aya
khona.
• Bhala ngalokucacile emagama etindzawo latatendlula.
• Sebentisa tintfo letingasuki emhlabatsini letinjengetihlahla, titolo, emasontfo,
liposi, emagalaji, njll.
• Ungabuye usebentise, silinganiso sebudze bendlela (emakhilomitha).
• Lolayelwako kufanele alalelisise kute angalahleki endleleni.
• Sebentisa lulwimi lolucacile naloluvakalako nawulayela.
100
Sibonelo setinkombandlela
Umngani wakho lobuya eJozi lota emcinjini wakho wekubungata ticu tebudokotela wati
indlela leta kini kugcina edolobeni laseNasipoti. Wena-ke mlayele indlela kusuka
eShoprite, kutewungena Kanyamazane lapho umcimbi ukhona.
• Nawusuka eShoprite eNaspoti, tsatsa umgwaco i-N4 ubheke eMphumalanga.
• Utakwengca-i-KFC esandleni sekudla.
• Yengca emarobothi
• Landzela umgwaco lomkhulu loyewuhlangana neN4/ Yengca iCrocodile Valley.
• Chubeka uze uyofika lapho kunetimakethe “iVukutimele”, esandleni sebuncele.
• Tsatsa umgwaco longenela esandleni sasekuncele.
• Yendlula libhuloho leliseMgwenya.
• Phambidlana utawutfola imphambanandlela.
• Utawubona inkhomba yaKanyamazane lengenela ngasesandleni sekudla lengu-
R41
• Landzela lomgwaco i-R41 wengce elokishini laseTekwane
• Utawuchamukela emitini lomukhulu waKanyamazane.
• Uma ufika emarobothini, tsatsa umgwaco longenela esandleni sasekuncele.
• Yendlula ligalaji i-Engine.
• Yengca luchungechunge lwetitolo esandleni sasekuncele.
• Egalaji lelingenhla utawungena emgwacweni longenela esandleni sekudla.
• Jikela esandleni sebuncele uhambe njalo wendlule liphosi.
• Utawubona lihholo lelikhulu laKanyamazane
5.6.2 IMISEBENTI WETINKHOMBANDLELA
TINKHOMBANDLELA
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Malume wakho lohlala emakhaya, wakho ufuna kuvakashela emtfolamphilo
losalokishili lapho wena uhlala khona. Bhala tinkhombandlela letitawumsita kutsi
efika kulomtfolamphilo kusukela eMalalane.. [20]
1.2 Umenywe kutsi uyewungenela inkhulumoluhlolo eJozi lapho ufake khona sicelo
sekufundza. Bhala tinkhombandlea letiya lapho, kusuka ekhaya lapho uhlala [20]
khona.
1.3 U-ode ikhompiyutha kaVodacom. Benkampani ledilivako eNasipoti batsi bacela
ubalayele lapho uhlala khona. Bhala tinkhombandlela lotabalayela ngato. [20]
101
5.7 LIKHADI LESIMEMO
Likhadi lesimemo lisetjentiswa nangabe umuntfu atawuba nemcimbi lotsite.
Lisetjentiselwa kumema labo labatawuta emcinjini kakhulukati losondzelene nabo.
Imicimbi levamile lefana nemishado, kuhlanganisa umnyaka, njll.
5.7.1 TIMPHAWU TELIKHADISIMEMO
Cikelela loku lokulandzelako ngelikhadisimemo:
• Sebentisa indlela yemuntfu wesitsatfu, lokukhulunywa ngaye.
(inkhulumombiko).
• Alinasibingelelo nasivaleliso.
• Alifakwa likheli.
• Faka luhlobo lwemcimbi.
• Bhala bamemnywa nalabamemako ngalokugcwele.
• Faka indzawo lapho umcimbi utawubanjelwa khona.
• Bhala lusuku nesikhatsi semcimbi.
• Kuyenteka lomemako afake nendlela labamenywako lokufanele bagcoke ngayo
(tembatfo)
• Faka imininingwane yekuchumana kwentela kutsi lobamemako basho nangabe
batawuphumelela nobe bangetuphumelela.
• Faka likheli lakho ekugcineni.
102
Sibonelo selikhadi lesimemo
SIMEMO SEMCIMBI WEKUHLANGANISA IMINYAKA LE-18
Thubelihle Sibeko umema Wethu naMndeni Shongwe, emcinjini
wekuhlanganisa iminyaka le-18 budzala. Umcimbi utawube
uhlanganiswe nekubonga kutsi Thubelihle uphumelele matikuletjeni
ngemalengiso.
Umcimbi uhlelwe ngalendlela:
Lusuku: 15 Lweti 2040
Indzawo: Ligogodo
Sikhatsi: Incenye yekucala - Insimbi yesibili emva kwemadina
Incenye yesibili – Insimbi yesitfupha ntsambama.
Kugcoka: Encenyeni yekucala yemcimbi, kutawugcokwa emasudu
lamnyama nemahembe lasaligolide
Encenyeni yesibili, kutawugcokwa emabhokati laluhlata
sasibhakabhaka, netikipa letimhlophe.
Kutakuba nelidzili emuva kwenkonzo.
Imphendvulo: Tsintsana nanaba labalandzelako ngekuphutfuma
ngembikwemhlatinge-20 iMphala 2040:
Sibusiso Mhlongo:
Lucingo: (013) 751 3470 Makhalekhukhwini 083 123 7645
Lomakhisimisi Khumalo
Lucingo: (013) 751 3470 Makhalekhukhwini 072 723 7695
5.7.2 IMISEBENTI WELIKHADISIMEMO
LIKHADISIMEMO
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Dzadzewenu utawube ashada ngemaholide eNhlaba kuwo lomnyaka losetulu.
Bhalela umngani wakho likhadi lesimemo lesimema kutsi abekhona [20]
emshadweni.
1.2 Ebandleni lakho ungumabhalane welusha lapho kutawuba nemgcugcuteli
atonigcugcutela ngendlela yokutiphatsa njengelusha emmangweni. Bhala [20]
likhadisimemo umeme lusha lonkhe lwangasesigodzini sangakini.
1.3 Batali bakho bahlele umsebenti wekukuvalelisa njengoba uya enyuvesi. Bhala
likhadisimemo umeme bangani bakho kulomcimbi. [20]
103
5.8 UMBIKOSELULA (SMS)
Luhlelo lwekutfumela umlayeto lomfisha nobe kwabelana ngelwati ngekusebentisa tinsita
letinjengabongcondvomshini (emakhomphyuta) nabomakhalekhukhwini labasezingeni
lelisetulu.
SAKHIWO:
Nangabe umuntfu atfumela umlayeto kutawuvela loku lokulandzelako:
• Libito nobe inombolo yalotfola umlayeto itawuvela etulu kwesikrini.
• Umlayeto lothayishiwe.
• Lotfunyelelwa umlayeto uyabonakala ngentasi kwemlayeto lotfunyelwe nangabe
aphendvule masinyane.
• Lusuku nesikhatsi lotfolwe ngaso.
Nangabe umuntfu atfola umlayeto loku kutawuvela lokulandzelako:
• Libito nobe inombolo yalotfumela umlayeto itawuvela etulu kwesikrini.
• Umlayeto lotfunyelwe.
• Lusuku nesikhatsi lotfunyelwe ngaso.
5.8.1 TIMPHAWU TEMBIKOSELULA:
• Lulwimi lungahleleka nobe lungahleleki kuya ngalokukhulunywa ngako.
• Tikhatsi tesento leteyeme engcikitsini.
• Umlayeto kufanele ucace ucondze ngco unganhlanhlatsi.
• Kusetjentiswa kwetifinyeto, bongwaca, tinombolo kanye nekweciwa
kwabonkhamisa kuvumeleke KUPHELA nawubhala itheksthi lengakahleleki.
Caphela:
• Lulwimi loluhlelekile lusetjentiselwa tidzingo teluhlolo.
• Ungasebentisi tifinyeto, bongwaca, tinombolo kanye nabonkhamisa nawubhala
itheksthi lehlelekile.
Sibonelo semlayeto lohlelekile
Mzala
Ngingatsandza kuhlangana nawe mzala kusasa ngensimbi ye-5 kuya kuye-6
ntsambama sitewucocisana ngesikhatsi setfu sekutadisha. Ngicela kutsi ufike
nalabanye bafundzi mzala basekilasini lakho ngobe loko kutawusita tsine
njengebafundzi. Sitawube sisitwa bothishela betfu kuseluleka kanye nebafundzi
labasebente kahle ngemnyaka lophelile lasebafundza etikhungweni temfundvo
lephakeme.
Loku kutasigcugcutela kutsi sisebente ngekutikhandla nangekutimisela lokukhulu
etifundvweni tetfu, akufuneki sehlise lizinga lemiphumela yesikolo setfu.
Ukhumbule kutsi satsembisa Sosekhethi kutsi sikolo setfu sitawudla umhlanganiso
kulesifundza, asingasiphuli leso setsembiso ngobe sitawube siphoce ligama letfu
nelesikolo. Asingalihudvuleli phasi ligama lesikolo. Khumbula-ke kutsi kubamba
letingelako ngobe sihlalandzawonye sidla emajwabu.
Ngitawujabula kunibona ngalelolanga mzala.
104
5.8.2 IMISEBENTI YEMBIKOSELULA
UMBIKOSELULA (SMS)
Phendvula ngaleso naleso sihloko kuletilandzelako, imphendvulo yakho ibe
ngemagama lasukela kula-100 aye kula-120 itheksthi ngayinye.
1.1 Ebhasini letfwala bantfwana besikolo sakho kutfolakale labanye bebafundzi
balwa, kwase kulimala kabuhlungu lomunye wabo. Bhalela umphatsisikolo
wakho umlayeto lomfisha umtjele ngalesenteko. [20]
1.2 Ungumgcinitimali ebandleni lakho, utsite uhamba usendleleni lebuyela ekhaya
ngalesikhatsi ubuya esontfweni, tigebengu tavele takutsatsela konkhe
lebewukuphetse ngalesosikhatsi kufaka ekhatsi imali yelibandla. Bhala umlayeto
lomfisha watise umfundisi wakho ngaloko lokukuvelele. [20]
1.3 Ungumholi wesigungu sebafundzi. Sikolo sikucele kwekutsi watise bafundzi
belibanga le-12 ngekucalwa kwemaklasi angetimphelasontfo. Bhala
umbikoselula lomfisha ubatise ngalesicelo. [20]
105
6. EMARUBHRIKI EKUHLOLA
6.1 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMFISHA WELULWIMI LWEKUCALA
LWEKWENGETA [20 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo
NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi
lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba
Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu
nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi
Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako
kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi
nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa,
kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta
Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti
tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu
timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe
nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani
ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane
12 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu
kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane
lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko
ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso
-Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi
imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile
icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa
ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane
futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile
-Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele
lesingemalengiso
nalesingenamaphutsa
106
LULWIMI, 7–8 5–6 4 3 0–2
SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista,
NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama
kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani
Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso,
sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati
tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo
nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele
Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa
nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti
kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako
Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama
kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani
Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso
tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi
nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene
nesipelingi sisecophelweni kakhulu
lelisetulu
8 EMAMAKI -Emaphutsa
ambalwa kakhulu
KWEHLUKA
17–20 13–15 10–11 7–8 0–5
KWEMAMAKI
107
6.2 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LEMIDZE NALEMIFISHA YELULWIMI LWESIBILI
LWEKWENGETA [20 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
KUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo
NESAKHIWO lengemalengiso lesecophelweni leyenetisako, lecatfutako ayikhombisi
lababatekako lelisetulu lekhombisa lekhombisa lwati lekhombisa lwati nakancane kuba
Imphendvulo -Imibono ivutsiwe, -Lwati lweluhlobo loluncane lweluhlobo nelwati lwetimphawu
nemibono inekuhlakanipha, lolusecophelweni lwetheksthi lwetheksthi teluhlobo lwetheksthi
Kuhleleka lokukhombisa lelisetulu lweluhlobo lebhalwako lebhalwako lebhalwako
kwemibono kucabanga lokujulile lwetheksthi -Umbhalo -Umbhalo -Inshokutsi
nakulungiselelwa -Lwati lebhalwako awukacondzi ngco unekutsemeleta iyanhlanhlatsa,
kubhala lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta
Inhloso, lwetimphawu ngco – awutsemeleti unekutsemeleta -Kubumbana lokunyenti
tetsamelilwati, teluhlobo lwetheksthi -Lokucuketfwe lokutsite kwemaphuzu -Emaphuzu
timphawu/timiso, lebhalwako kunemibono -Emaphuzu alokucuketfwe alokucuketfwe
nesimongcondvo -Umbhalo ucondze lebumbene alokucuketfwe kuncane kakhulu akakabumbani
ngco ngelicophelo abumbene -Imbalwa nakancane
12 EMAMAKI -Lokucuketfwe lelisetulu ngalokwenetisako imininingwane -Imbalwa kakhulu
kunemibono -Imininingwane -Leminye leyesekela sihloko imininingwane
lebumbene yetfulwe ngelicophelo imininingwane -Imitsetfo netimiso leyesekela sihloko
ngemalengiso lelisetulu kantsi iyasesekela letibalulekile -Imitsetfo netimiso
-Yonkhe yonkhe yesekela sihloko tesakhiwo setheksthi tesakhiwo setheksthi
imininingwane sihloko -Sakhiwo atikalandzelwa letibalulekile
icaciswe -Sakhiwo siyenetisa kodvwa ngalokufanele atikalandzelwa
ngemalengiso kantsi lesemukelekako sinemaphutsa -Kunyenti nakancane
futsi yesekela sihloko lesinemaphutsa latsite lokubalulekile
-Sakhiwo lesifanele langasho lutfo lokusilele
lesingemalengiso
nalesingenamaphutsa
108
LULWIMI, 7–8 5–6 4 3 0–2
SITAYELA -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista, -Umoya, irejista,
NEKUHLUNGWA sitayela sitayela sitayela sitayela sitayela
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama
kuhambelana kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani
Umoya, irejista, ngemalengiso nenhloso, nenhloso, nenhloso, nakancane nenhloso,
sitayela, inhloso, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati
tetsamelilwati tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo
nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo ngalokwenetisako -Kunemaphutsa -Kugcwele
Timiso -Luhlelo lelisetulu -Kunemaphutsa lamanyenti eluhlelo emaphutsa
nekusetjentiswa alunamaphutsa kantsi -Luhlelo luvame latsite eluhlelo -Silulumagama lamanyenti
kwelulwimi futsi icambeke kahle kungabi nemaphutsa -Silulumagama sincane kakhulu ladidanako
Kukhetseka -Esikhatsini lesinyenti kantsi futsi umbhalo lesenetisako -Inshokutsi -Silulumagama
kwemagama akunamaphutsa ucambeke -Emaphutsa iyaphazamiseka asihambisani
Timphawu ngelicophelo akayiphazamisi nakancane nenhloso
tekufundza lelisetulu inshokutsi -Inshokutsi
nekubhala -Silulumagama ihlangahlangene
nesipelingi sisecophelweni kakhulu
lelisetulu
8 EMAMAKI -Emaphutsa
ambalwa kakhulu
KWEHLUKA
17–20 13–15 10–11 7–8 0–5
KWEMAMAKI
109
Acknowledgements
The Department of Basic Education (DBE) gratefully acknowledges the following officials for
giving up their valuable time and families, and for contributing their knowledge and expertise
to develop this creative writing resource for the children of our country, under very stringent
conditions of COVID-19.
Writers:
Veronica C Shongwe, C. Gabangani Nkosi, Glory M Ngomane, Busisiwe E Nkosi, Thobile P
Tshabalala, Thulisile R Ntuli, Nombulelo F Maseko.
DBE Subject Specialist: Mfana E. Phonela
The development of the Study Guide was managed and coordinated by Ms Cheryl
Weston and Dr Sandy Malapile.
basic education
Department:
Basic Education
REPUBLIC OF SOUTH AFRICA
ISBN : 978-1-4315-3481-4
High Enrolment Self Study Guide Series
This publication is not for sale.
© Copyright Department of Basic Education
www.education.gov.za | Call Centre 0800 202 993
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 12 Siswati.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
