Skip to content
Study guide

ISISWATI CRATIVE WRITING UMLALATI DRAFT1

Grade 11 Siswati study guide (SiSwati), 68 pages. Read online or get the free PDF download.

Publisher: Self Study

Subject: SiswatiGrade 1168 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
UMLALATI WEKUFUNZISA NEKUBHALA LOKUNCANJIWE, TINDZABA KANYE NEMATHEKSTHI LENDLULISA IMBIKO SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA LULWIMI LWESIBILI LEKWENGETA EMABANGA 10-12 2019 Second Chance Matric Support Programme
UMLALATI WEKUFUNDZISA NEKUBHALA LOKUCANJIWE, TINDZABA KANYE NEMATHEKSTHI LENDLULISA IMIBIKO SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 10 – 12 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 1
LOKUCUKETFWE 1. INHLOSO 4 2. KUBHALA LOKUCHUBEKAKO 4 3. TINDZABA (Tinhlobo tetindzaba) 5 3.1 Indzaba lelandzisako 7 3.2 Indzaba lechazako 9 3.3 Indzaba leveta likamuva/limuva lembhali 10 3.4 Indzaba lehlangotsilunye 12 3.5 Indzaba lenhlangotsimbili 13 4. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE 15 4.1 Incwadzi Yebungani (Tibonelo Tato) 16 4.2 Incwadzi Yemtsetfo (Tibonelo Tato) 19 4.3 Umlandvomphilo nencwadzi lechazako 24 4.4 Umlandvomufi 28 4.5 I-agenda nemaminithi emhlangano 29 4.6 I-athikili yeliphephandzaba 31 4.7 I-athikili yeliphephabhuku 33 4.8 Sihlatiywa 33 4.9 Umbiko lohlelekile 36 4.10 Inkhulumo lehlelekile 38 4.11 Inkhulumiswano 39 4.12 Inkhulumoluhlolo/ inkhulumoluphenyo 40 5 EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA 41 5.1 Idayari 41 5.2 Sikhangiso 42 5.3 Iphostha 43 5.4 Iflaya 44 5.5 Ticondziso 45 5.6 Tinkhombandlela 46 5.7 Likhadisimemo 47 5.8 Iphosikhadi 48 5.9 I-imeyili 49 5.10 Kugcwaliswa kwemafomu 50 2 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
6. Tichibiyelo 53 6.1 Emarubhriki ekuhlola indzaba - Lulwimi Lwasekhaya 54 6.2 Emarubhriki ekuhlola imibhalombiko lemidze Lulwimi Lwasekhaya 56 6.3 Emarubhriki ekuhlola indzaba Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 57 6.4 Emarubhriki ekuhlola imibhalombiko lemidze Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 62 6.5 Emarubhriki eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta not yet available 63 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 3
1. INHLOSO Inhloso yalencwadzi kwelekelela bafundzisi nebafundzi bemabanga 10 – 12 emshikashikeni wekufundza nekufundzisa lokucanjiwe lokutindzaba nemibiko leyendlulisa imilayeto. Lencwadzi itawusita kakhulu bafundzi ekuphumeleleni kuzuza loko labakuhlose ngemakhono ekutibhalela nawuticambela kanye nekutsi balungiselele luhlolo kanye netivivinyo tabo. Ibhalwe yehlukaniswa ngetigaba letintsatfu. Kukhona tinhlobo tetindzaba, imibhalomibiko yekuticambela, lemidze kanye nalemifisha. Ngaphansi kwaleso naleso sigaba kunetibonelo tetinhlobo taleso sigaba, kwachazwa luhlobo ngalunye kwaze kwanikwa ngisho netibonelo takhona. Yisebentiseni-ke nine bogobela bematfwasane nitfwasise ngayo ematfwasane enu, nawo latakuba bogobela bakusasa. KUBHALA NEKWETFULA kunika bafundzi litfuba lekwakha nekwendlulisela imicabango nemibono yabo ngalokuhambelanako. Kuhlala njalo batilolonga ngekubhala ematheksthi ngetinhlobo letehlukene tetimongcondvo, imisetjentana, netindzima tesifundvo, kunika bafundzi litfuba lekuchumana ngekusebentisa lulwimi nangekuticambela. Injongo kukhicita babhali labanemakhono nalabanebuciko labatawusebentisa emakhono abo ekubhaleni nasekwetfuleni imibhalo leyemukelekile, tibonwa, kanye nematheksthi latinhlobonhlobo tekuchumana ngekwetinhloso letinhlobonhlobo. Lwati lwetakhi netimiso telulwimi lwenta bafundzi bakhicite ematheksthi lahambelanako nalabumbene. Takhi telulwimi kufanele tifundziselwe kutsi bakwati kutakhela ematheksthi lasesimeningcondvo sabo. Takhi telulwimi atingasetjentiselwa kuphela kuhlatiya imisho letimele. Kufanele tichaze indlela imisho leyakheke ngayo kute kwakhiwe itheksthi lephelele njengetincwadzi tetindzaba, tindzaba, tincwadzi nemibiko bafundzi labatifundza kutifundza babuye batibhale etikolweni. Lamakhono langenhla kufanele afundziswe ngekuhlanganiswa. Ekuwafundziseni ngekuwahlanganisa lamakhono, kugcila ekufundziseni linye likhono kungaholela ekufundzisweni kwalelinye. Sibonelo: umfundzi lowenta Inkhulumomphikiswano utawufundza indzaba lenhlangotsilunye/ lenhlangotsimbili bese utakhela yakhe indzaba lenhlangotsilunye/ lenhlangotsimbili asebentisa takhi telulwimi njengabomcondvofana nabomcondvophika, kuphika netihlanganiso, njll. 2. KUBHALA NEKWETFULA Kubhala nekwetfula kuhlanganisa ndzawonye tincenye letintsatfu: • kusebentisa indlelanchubo yekubhala. • kufundza nekusebentisa lwati lwesakhiwo netimphawu tetinhlobo letehlukene tematheksthi. • kufundza nekusebentisa lwati lwetindzima nesakhiwo semusho neTimphawu tekubhala. Indlelanchubo yekubhala Kufundzisa kubhala kuvame kufaka ekhatsi kusebenta kwetincenye tenchubo yekubhala. Nanobe kunjalo akusito tonkhe tinyatselo tendlelanchubo letisetjentiswa kutotonkhe timo. Sibonelo, nangabe bafundzi babhala luhlobo labalwetayele lwetheksthi abadzingi kuhlahlela sakhiwo netimphawu telulwimi. Kungahle kubekhona timo lapho bafundzisi bagcila khona esakhiweni semusho nekubhalwa kwetindzima, nobe bafundzi babhale ngaphandle kweluhlakasimo nababhalela luhlolo. Kubhala nekucamba ematheksthi yintfo lechubekako. Kubalulekile kutsi umfundzisi anike bafundzi litfuba lelanele lekutetayeta kubhala lokuchubekako. Bafundzi kufanele - • batsatse sincumo ngesihloko, inhloso netetsamelilwati kuze kube nekuchumana emkhatsini wesihloko nemsebenti lekutawubhalwa ngawo nobe sihloko lesitawucanjwa kanye netetsamelilwati; • bacocisane ngemibono basebentisa sibonelo, emabalavemcondvo, emashadi labonisa kulandzelana kwemyaleto (emafuloshadi) 4 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• batfole lwati emitfonjeni yelwati lefanele, bahlunge lwati lolufanele bahlele imibono yabo; • bakhe luhlaka lwekucala lolubukene nenhloso, tetsamelilwati, sihloko kanye nembhalo; • bafundze luhlaka lwekucala ngekucaphelisisa nekutfola lokutfolwe ngulabanye labafundza nabo, umfundzisi kanye nemalunga emndeni; • bakhe tinhlaka letinyenti ngalokudzingekile – (babuyeketa ngekubhekisa kulokutfolwe ngulabanye), kulungisa emaphutsa nekuhlela tinhlaka; • bakhe luhlaka lwekugcina lolucanjwe kahle, babukisane babuye bahlole umkhicito wekugcina, umfundzi ayedvwa kanye nalafundza nabo nemfundzisi; • betfule umkhicito wekugcina ngekwabelana nabontsanga, bafundzisi, batali nalabanye lababambe lichaza. Caphela! • Bafundzi kufanele bahlale babhala njalo. Umsebenti wamalangonkhe nobe wemaviki onkhe, longakahlolwa ngalokuhlelekile, uyinsita yekukhutsata kubhala. Bafundz kufanele bahlale njalo banikwa litfuba lekubhala ngekukhululeka ngaphandle kwetidzingo tekuhlolwa. • Ekubhaleni lokuhlelekile, kuphakanyiswa kutsi bafundzisi kumele bahlole emakhono nobe emakhonywana latsite lokusetjentwa ngawo kuleso sigaba sekubhala. Sibonelo, akukadzingeki kutsi kunakwe onkhe emakhono elulwimi kuleso naleso sinyatselo sekubhala, loko kuyinchubo yebafundzisi belulwimi bakadzeni. Loko kwaba nemphumela wekutsi likhono lekubhala linganakwa njengobe belidzinga kuhlala lihlolwa ngalokujulile njalo. • Bontsanga kumele nabo bafundze kuhlela umsebenti walabanye njengobe kuyincenye lemcoka yenchubo yekubhala. • Luhlangotsi lolumcoka lwalomphumela kwetfulwa kwemsebenti lobhalwako. Ungehlukaniswa emkhatsini wabontsanga, bafundzisi, sikolo sonkhe, batali nobe ummango wonkhe lekumele ubambe lichaza. Umfundzi utatigcabha ngemkhicito lophelele longenatikhala. 3. INDZABA: Indzaba iyincenye lengetiwe yembhalo, lapho umbhali aveta khona umbono wakhe ngesihloko lanikwe sona. Indzaba kufanele ibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo. Loku lokulandzelako yinchazelo lemfisha yaletincenye tendzaba: KUHLELA KUBHALA INDZABA Kuhlelela kubhala kufaka ekhatsi loku lokulandzelako: • Kuhlanganisa tinhloko o Sihloko: • Dvwebela emagama lacuketse umongo wesihloko kute ungagudluki esihlokweni. • Tibute imibuto lefana nalena; Ngubani? Yini? Nini? Kuphi? Njani? • Hlela indzaba yakho ngekusebentisa libalavemcondvo. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 5
o Singeniso: • Singeniso siyincenye lebaluleke kakhulu endzabeni. • Kufanele singabi sidze. • Gwema kucala indzaba yakho ngekutsi: ‘Ngalelinye lilanga…,’ ‘kulendzaba yami, ngitawutsandza kucoca nge…’ o Umtimba • Tindzima letimumetse imicondvo lebalulekile: - Nguleyo naleyo ndzima kufanele icukatse umcondvo lobalulekile, lonemininingwane leyesekelako naletfutfukisa umcondvo lobalulekile. - Tindzima tiyehluka ngekwebudze. Imibono netigameko kufanele kube nemaphuzu lelamanako, latselelane emanti abuye abumbane. - Gwema imisho lemidze. - Imisho kufanele ibe yetinhlobo letehlukene leyakheke ngalokufanele o Siphetfo: • Esiphetfweni kulapho umfundzi asonga khona, abeke umbono wakhe ngalamafisha. • Siphetfo kufanele kube ngulesicabangisako, lesishiya tetsamelilwati nemcabango lotawuhlala etingcondvweni tawo ngemsebenti wakho. BUDZE BEMATHEKSTHI EKUTICAMBELA (INDZABA): LIZINGA LIBANGA 10 LIBANGA 11 LIBANGA 12 • HL • Emagama la-240-290 • Emagama la- 290-340 • Emagama la- 340-390 • FAL • Emagama la-90-140 • Emagama la-140-190 • Emagama la-190-240 • SAL • Emagama la- 90-120 • Emagama la-120-150 • Emagama la-150- 180 TINHLOBO TETINDZABA • Indzaba lelandzisako • Indzaba lechazako • Indzaba leveta likamuva/limuva lembhali • Indzaba lenhlangotsimbili leveta simo njengobe sinjalo • Indzaba lehlangotsilunye 6 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
3.1 Indzaba lelandzisako Umfundzi akakwati kuticambela indzaba, ayibhale alandzele timiso netakhiwo, abe nelikhono lekubumba intfo lengekho ibe khona. Kufanele akhetse kahle emagama ahambisane nembhalo-irejista, atati futsi atibone tinhlobo tetindzaba. Kubalulekile kutsi umfundzi avisise sihloko sendzaba avisise nekutsi siluhlobo luni, bese wakha luhlaka latawubhala asusela kulo. Umfundzi akasebentise lulwimi lolufanele (irejista) aphindze alunonge ngetinongo tenkhulumo, asebentise taga netisho ngendlela lefanele lekhombisa lwati, afake netiga tenkhulumo imbala. Umfundzi akayiphotse kwentsambo indzaba yakhe, tindzima titselelane emanti, kusukela esingenisweni kuyewufika esiphetfweni. Indzaba lelandzisako nguleyo lecoca indzaba nobe lelandzisa ngesigameko lesitsite lesake senteka esikhatsini lesengca. Ingabhalwa isuselwe kunobe nguluphi luhlangotsi. Sibonelo setihloko: • Besinesikhatsi lesimnadzi. Bekunekudla lokumnandzi, umculo lomnandzi nebangani labahle. Kwatsi kusenjalo kwaba khona kutamatama kwemhlaba. Bhala ngalesigameko. • Indzaba letendlula tonkhe lengake ngacocelwa ngumkhulu wami. • Mhlazana kugutjwa lusuku lwemasiko eMpumalanga. • Kuhlasela kweTsunami e-Indonesia. • Mhlazana kushada umnaketfu lomkhulu. Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lelandzisako: • Indzaba kumele ibe netigameko letitayenta ibe yindzaba lekholwekako nanobe isuselwa enhloko. • Indzaba lelandzisako ivame kubhalwa ngesikhatsi lesengcile. • Indzima yesingeniso kumele ihehe tetsamelilwati. • Indzaba lelandzisako kuyenteka ifake tincenye letichazako. • Indzaba lenhle nguleyo lenemlayeto. • Siphetfo lesiyingwijikhwebu lejabulisako sinika lisasasa endzabeni. • Umfundzi wendzaba kumele aheheke kute kube sekugcineni kwayo. Indlela, emasu ebugagu nemnyakato kufanele kucinisekise kuyijabulela. • Kulandza lokuyimphumelelo kukhomba ngalokusobala imininingwane yemiva njengekubona, umsindvo, kunambitseka, liphunga nekutsintsa. • Khumbula kutsi indzaba lelandzako ineluphawu lolucinile lwekuchaza. Nasi sibonelo sendzaba lelandzisako: INDUMEZULU YEMCIMBI LENGINGEKE NGIWUKHOHLWE SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 7
Indumezulu yemcimbi, ngumcimbi lomkhulu, lomuhle, lobangundzabamlonyeni loba nebantfu labadvumile, kugcwale, futsi kudliwe kahle, tonkhe tibiliboco bantfu labatifunako bayatitfola. Umcimbi wekubonga ngumcimbi lapho kwendluliswa khona emavi ekubonga emntfwini lowente nobe lowenta kahle. Betingemashumi lamabili nesihlanu enyangeni yeNyoni ngemnyaka we-2017, kunguMgcibelo ekuseni. Wonkhe umuntfu abephitsitela ngenjabulo, benta emalungiselelo emcimbi nami ngijabule shengatsi lomcimbi wentelwa mine. Bekutsi nangitfunywa nobe ngikhulunyiswa bekuvele kube nhlanga temuka nemoya ngobe bengingafunu kuva lutfo ngendlela lebengijabule ngayo. Kwatsi emini yasekuseni tacala tetseleka tivakashi netikhulu lebetimenyiwe, lebetemukelwa ngetandla letimhlophe. Gogo yena abetivalele nalabanye batukulu bakhe bamelekelela kutsi abe muhle. Tangena tivakashi ethendeni lebelimiswe ngaphandle, belinembala lomhlophe nalomnyama, ekhatsi lihlotjiswe kahle, ligcwele timbali letinhlobonhlobo. Nawungena ekhatsi bewungafunga utsi ingadze yase-Edeni. Umsebenti lebenginikwe wona wekutsi ngemukele tivakashi ngibuye ngicinisekise skutsi tihleti kahle futsi titfola kwekulibatisa, umcimbi usengakacali. Bekubuhhomuhhomu ngekhatsi ethendeni, tihambelimcimbi tivuselana naletibetayele. Lenye yetintfo lebeyiletsa injabulo kutsi kwekulibatisa bekuhambisana nekwekunatsa lokubuya emakhateni, kuphotisa umtimba kubye kucedze nemjuluko. Indlea tihambelimcimbi lebetihlobe bewungatsi laba lebebahlobisa lithende bebaphindze baphetse netembatfo talabo labebatawubamdzibimunye nebaniyo bemcimbi. Sashaya sikhatsi sekutsi ucale umcimbi, nembala kwaba ngendlela lebekuhlelwe ngayo, kakhulukati ekugcineni sikhatsi sekucala. Umphatsi luhlelo wemukela wonkhe umuntfu labekakhona, wabuye wendlala injongo yalomcimbi, lebekukubonga salukati salapha ekhaya ngako konkhe lesasikwentile kute kufike lolusuku lwemcimbi... Kwefika sikhatsi sekutsi siphume salukati lapho besilolongelwa khona, singene ethendeni. Bewungafunga utsi kwakungena stiwako ngobe wonkhe umuntfu wesukuma wema ngetinyawo, emajaha ashaya temakhwela, bomake nabogogo balilitela ngobe babona salukati siyidlile ingubo, sihambela etulu ngobe nasi sitibona kutsi singusuluka timbuke. Wacala umcimbi, tasukuma tikhulumi ngekulandzelana kwato, tikhuluma lebetikulungiselele ngagogo. Kwefika sikhatsi lapho bantfwana nebatukulu nabo bekufanele bendlulise emagama nobe emavi ekubonga kulomdzala. Nabo basukuma ngekulandzelana kwebo batibongela kugogo wabo. Make nababe kwaba ngibo labesula inkhundla ngembi kwekutsi gnaye gogo asukume atibongele. Salukati sasukuma sesimanti ngetinyembeti tenjabulo, sibonga iminyaka lebesesiyiphilile siyiphila kamnandzi nebantfwana kanye nebatukulu baso. Sabonga kunakekelwa lebekungakavami emindenini leminyenti lapho bobobo bahlukunyetwa khona. Lokukhulu lesatibongela kuko, kuhlala nebantfwabaso singatfunyelwa ekhaya letimphunga. Setsembisa kutsi siyawutiphatsa kahle, siphile ngenjabulo nawo wonkhe umuntfu kulamalanga ebhansela Nkulunkulu lasiphe wona. Sagcina ngekubonga bonkhe bangani baso labebahambele lomcimbi. Kwefika sikhatsi sekutsi siphiwe tipho, ngobe loko bekuyindlela yekukhombisa inhlonipho nekubonga. Gogo wemukela tipho ngetandla letimhlophe, injabulo ibonakala igcwele emehlweni. Ngasemaphetselweni eluhlelo tivakashi besetabonakala kutsi tilole ematinyo. Phela betitjeliwe kutsi betitawudla tifinye ngengcoza. Wonkhe umuntfu bekadla konkhe lokukhona ngobe akwatiwa lokwakhuluphalisa ingulube. Batsi nabacedza kudla, kwavulelwa wonkhe umuntfu kutsi ente nobe ngayini labetawujabulisa ngayo tivakashi. Basukuma bantfu bapha indlebe umculo, labanye bambongelela, bamfisela lunwele loludze. Wonkhe umuntfu abenyakata nakusha ingoma ngobe bekusindvwe ngebelitfole. Gogo waphumula nakayobeka umtimba phansi. Lelo lilanga lengingeke ngilikhohlwe ngobe bengicala kubona gogo ajabule ngalendlela labejabule ngayo, futsi wonkhe umuntfu watfola litfuba lekuveta litinyo nabosatiwako. 8 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
3.2 Indzaba lechazako Endzabeni lechazako, lobhalako uchaza bantfu, simo lesitsite, tindzawo, imphilo, tihlahla, sehlakalo lesitsite, njll. Intfo lechazwako kufanele tetsamelilwati tiyibone ngemehlo engcondvo nobe titakhele sitfombe sayo engcondvweni ngemagama lasetjentisiwe nakuchazwa. Loluhlobo lwendzaba lwehluke kuletinye ngekutsi umbhali angasebentisa tinhlobo letibanti letehlukene tetichasiso, letifaka ekhatsi tiphawulo, tibaluli, tandziso, tentakutsi, njll. Umbhali angabuye asebentise tinhlobo letibanti letehlukene tetinongo tenkhulumo, taga, tisho, tiga tenkhulumo, njll. Ngentasi kunetihloko tetindzaba letichazako letingahle tisetjentiswe: • Buhlungu. • Sikhatsi lesiletsa injabulo kimi. • Kutfwasa kwelihlobo. • Tidzakamiva. Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lechazako: • Chaza umuntfu/intfo ngendlela letawenta setsamelilwati sibone lokukhulunywa ngako ngalokucacile • Yakha sitfombe ngemagama • Khetsa emagama netinkhulumo ngekucophelela kufinyelela kuloko lokuhlosiwe • Sebentisa imifanekiso lebonwako, yemsindvo, yekuva, yekunambitsa nekutsintsa, babuye - • Sebentisa tinongo tenkhulumo. Sibonelo sendzaba lechazako: Lengingakwenta nangingaba nguthishelanhloko wesikolo Sikolo, sikolo ngathishelanhloko. Ngaphandle kwathishela nhloko, sikolo sifana nenkhukhu lejutjwe inhloko iphila, lezubazuba ingati kutsi iyaphi, inhlitiyo ize ime. Nakhona esikolweni lesingenamphatsi, bafundzisi nebantfwana benta labakufunako, kubete lowekhuta lomunye, kuba kukamhlambi lotelusile. Kubalulekile-ke kutsi nguleso naleso sikolo, akukhatsaleki kutsi singanani, sibe nenhloko lephetse. Nangingaba nguthishelanhloko, tinyenti tintfo lengingatintjintja kute sikolo lengsisiphetse sibe ngundzabamlonyeni ngebuhle nangemiphumela kuwo onkhe emabanga. Lokubalulekile lengingacala ngako, kubuka kutsi tonkhe tinchubomgomo letisisekelo semfundvo, tikhona yini, nangabe tingekho, ngichumane nalabaphetse temfundvo esifundzaveni ngicele bangiphe tona. Kusuka lapho ngicinisekise kutsi wonkhe umfundzisi nawo wonkhe umfundzi usebenta, atfobela letinchubomgomo. Ngetulu kwaloko ngingabuye ngibite Batali, bachazelwe ngaletinchubomgomo ngoba sikolo simikhakhamitsatfu sisinye. Ngaphandle kwelubambiswano nebatali, ngeke kube nekusebenta lokuhle. Lokulandzela kuphepha, tidzingonchanti. Ngingacinisekisa kutsi sikolo sinemanti lahlantekile kanye netindlu tangasese letiphephile. Phela nakungekho loku, sikolo sifana nelihobosha ngobe bafundzi nebafundzisi batawehla benyuka SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 9
bafunana nemanti netindlu tangasese bese kudleka sikhatsi sekufundzisa nekufundza. Lokubaluleke kakhulu kutsi sikolo sibe yindzawo lephephile kuwo wonkhe umuntfu longekhatsi emabaleni esikolo. Ngingenta kutsi tekuphepha esikolweni ticiniswe kuze bafundzi naebafundzisi bavikeleke. Ngingasebentisana nemaphoyisa ngekutsi ngitibandzakanye eluhlelweni lwawo lwe-‘Yemukela liphoyisa.’ Loluhlelo ngingalusebentisa kutsi locale ngekuchazela bonkhe lababandzakanyekako kutsi lubaluleke ngani nekutsi lusho tintfo letingakavunyelwa kungena emabaleni esikolo. Ngingacela kutsi njalo ekuseni nangetikhatsi telikhefu esikolweni, emaphoyisa ete atewusesha bafundzi nebafundzisi kutsi abaphatsi tilimato. Babuye babaseshe kutsi abanato yini tidzakamiva, labatsi bangatidla bese tibenta bavuke tingwenyama, balwe. Hulumende wenta lokuhle ngekutsi kuto tonkhe tikolo, bantfwana banikwe kudla. Ngingacinisekisa kutsi bantfwana batfola kudla ngalokufanele. Phela emakhaya labaphuma kuwo awafani ngesimo semnotfo. Labanye baphuyile kantsi labanye batintsandzane, lokwenta kutsi bete esikolweni balambile. Kufundzisa nekufundza kungumgogodla wesikolo. Ngingacinisekisa kutsi bobkhe bafundzisi bayafundzisa, bangena babuye baphume ngesikhatsi emaklasini, banika imisebenti yawo onkhe emalanga ngalokufanele. Lokubaluleke kakhulu kutsi banike netivivinyo letitawucinisekisa kutsi sikolo sitfole imiphumela lemihle ekupheleni kwemnyaka. Ngingabuye ngivule ematfuba ekutsi bafundzisi bachumane nebatali bebantfwana labangasebenti kahle. Ngingagcugcutela nekutsi kube nemalanga lapho Batali bangea batewubuka tincwadzi tebantfwana babo bakhone nekucocisana nebafundzisi kute kube nenchubekelembili yebantfwana. Kuchumana nebafundzi njengathishelanhloko kuyintfo lebaluleke kakhulu. Ngingenta luhlelo lwemihlangano lapho ngitawuhlangana khona nesigungu lesimele bafundzi kute ssicocisane ngetidzingo tebafundzi esikolweni. Sigungu singanikwa litfuba lekuveta tikhalo tebafubdzi kute kugweke kubhikisha lokungadzingeki. Ngingasikhulula sigungu kutsi sibite imihlangano yebafundzi lapho batewucocisana khona ngekukhululeka. Ngekubona kwami thishelanhloko ungumgogodla wesikolo. Kulindzeleke kutsi ngaso sonkhe sikhatsi ete netindlela letinsha letingenta kutsi sikolo sakhe sihlale sisezingeni leliphakeme ngaso sonkhe sikhatsi. Lokubalulekile kutsi leto tindlela kufanele tihambisane nesikhatsi semphilo yalomuhla, njengekwetfulwa kwetheknoloji leyindlela bafundzi lebangayisebentisa uma bafundza. Tonkhe leintfo, ngekubambisana nebafundzisi, batali neLitiko Letemfundvo, tingaletsa tingucuko letinyenti esikolweni lengisiphetse. 3.3 Indzaba leveta likamuva/limuva lembhali (HL neFAL kuphela) Tindzaba letiveta likamuva/limuva lembhali tiveta imibono, tiphakamiso imicabango nemiva yembhali ngesihloko lesitsite, kakhulukati loku lasuke anenshisekelo ngako. Kuvamise kutsi icondzane nembhali kunekutsi icondzane nanobe ngubani, tidzinga sakhiwo lesihlelekile kodvwa hhayi siphetfo lesicacile. Loluhlobo lwetindzaba atidzingi kuveta imibono ledzingidvwe ngalokulinganako, nanobe tingahle ikwente loku. Tingaba nemahlaya nobe tingabi nawo. Ngentasi kunetihloko tetindzaba letiveta likamuva/limuva lembhali letingahle tisetjentiswe: • Nginje, nje, nje... • Kube sikhatsi siyajikiswa. • Ngibambe lendzebe nje ngenca yekugucula umcondvo. • Emuva angibuyeli. Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba leveta likamuva lembhali • Indzaba leveta likamuva/limuva lembhali icuketse luvo lwembhali lolucondzane naye ngco kunekutsi icondzane nalabanye. 10 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Imiva nendlela umbhali latsatsa ngayo tintfo ibaluleke kakhulu kuloluhlobo lwendzaba.Luvo nemiva kunelichaza lelikhulu. • Incenye lenkhulu yalendzaba iyachaza. Letinchazelo kumele ticace tibe nenhloso yekubuye takhe kabusha tinkhumbulo letisengcondvweni nobe imiva yembhali endzabeni. • Imibono, imicabango, nobe imiva letfuliwe kufanele ivete kwetsembeka nekutibandzakanya kwembhali. Sibonelo sendzaba leveta likamuva lembhali: Kubeketela ngiko lokungibeke kulelizinga lengikulo lomuhla Kukhula ungabati batali kubuhlungu ngobe lutsandvo lwebatali awulutfoli. Bacinisile nabatsi intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina. Kungabi nebatali kwenta kutsi imphilo uyitondze, ulucalekise lusuku lowatalwa ngalo. Kimi akubanga njalo, lesimo lengibukene naso ngasitsatsa ngemoya lomuhle, ngatitjela kutsi nobe yini lengenteka emphilweni yami ngitayibeketelela. Indzaba yami ibuhlungu, ngakhula ngiva kutsi make washona ngisemncane, babe yena washona engotini yemoto ngineminyaka lemitsatfu. Loko kwangenta kutsi ngiyewukhulela kamalume lapho simo atange sibe sihle. Lebekungivisa buhlungu kutsi malume abetsengela bantfwabakhe timphahla mine angibandlulule. Lesento samalume sangenta ngabeketela kulobulukhuni lengahlangabetana nabo. Ngikhumbula kahle uma ngingena esikolweni semabanga laphasi ngaleso sikhatsi bekute labaphekako etikolweni. Bengisuka ekhaya ngidle lidoko ngibuye ngensimbi yesibili ntsambama. Uma ngifika ekhaya bengifike ngisile tinhlengezi kucala ngiko ngitewucala kupheka. Ngaleso sikhatsi bengineminyaka lelishumi nakubili. Ngasibeketelela sonkhe lesimo senhlupheko. Emcondvewni wami akutange kungifikele kutsi ngalelinye lilanga ngitawendlula kulesimo, batsi labadzala lokungapheli kuyahlola. Ngafundza ngaphumelela esikolweni semabanga laphasi, ngaya esikolweni semabanga laphakeme ngaphumelela ngemalengiso kuto tonkhe tifundvo tami tamatekuletjeni. Ngenca yekuphumelela kahle etifundvweni tami, Ltiko leTemfundvo lase linginika umfundzate. Ngahamba ngaya enyuvesi yaseVenda ngayofundzela kuba ngusonhlalakahle Bekuba buhlungu kakhulu kimi uma ngibona bangani labaphuma emindenini lenjingile, kulesinye sikhatsi batali babo babalandze uma kufika tikhatsi temaholide. Ngafundza ngenta kahle kuto tonkhe tifundvo tami kwate kwefika umnyaka wesine lengacedza ngawo. Kwefika lilanga lekwetfweswa ticu. Sagcokiswa kwaba kuhle kwaba njeya. Labanebatali bebafikile kutebasekela ngalelo langa. Kwasho kona kutsi sekuphelile ngenyuvesi sekusele kutsi siye emakhaya, lapho siyocala lenye imphilo. Sahamba sijabulile. Kufika kwami ekhaya, bengicabanga kutsi ngitawufike ngitfole umsebenti konkhe kube lula kuphele inhlupheko, kantsi bengingakabuti elangeni, bekufanele ngihambe ngifaka ticelo temsebenti njengobe bengifundzele kuba ngusonhlalakahle. Atange temukelwa masinya ticelo tami. Kwabita kubeketela, kwaphela iminyaka lemibili solomane kute lapho ngicashwa khona. Kwate kwefika kuphelelwa litsemba lekutsi nami ngalelinye lilanga ngitawusebenta. Kwefika lapho ngiyewuyofuna ematoho etitolo letitsengisa timphahla. Ngacashwa ngasebenta ngekwetsembeka. Kwatsi ngemnyaka wesitsatfu kwaba ngulapho ngicashwa khona kutsi ngente umsebenti lengiwufundzele, kuba ngusonhlalakahle phela. Kwendlula kuto tonkhe letimo kwangifundzisa kubeketela. Lomuhla ngisebenta kahle nginemoto nelikhaya. Kubeketela ngiko lekungente ngaba kulelizinga lengikulo lomuhla. Kube akusiko kubeketela ngabe angikho langikhona lomuhla. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 11
3.4 Indzaba lehlangotsilunye (HL neFAL kuphela) Tindzaba letihlangotsilunye tesekela nobe tiphikise umbono lotsite. Tindzaba letihlangotsilunye tiveta umbono weluhlangotsi lunye, tivikele nobe tiphikise lombono, tingantjintji titsatse loluye luhlangotsi. Endzabeni lehlangotsilunye, umbhali unembono nobe siphakamiso lesitsite lasiveta, asesekele abuye anike nebufakazi baso kute tetsamelilwati titsatse nobe tivumele umbono wakhe. Umbono wembhali kumele ucace kusukela ekucaleni kuze kufike ekugcineni kwendzaba, angagucuki kuwo. Siphetfo siveta ngalokusobala kutsi lobhalako umela luphi luhlangotsi sibuye sinike nesizatfu saloko. Loluhlobo lwendzaba lwetfula lokusengcondvweni yembhali lapho etama kuhhunga tetsamelilwati kutsi tivumelane nembono wakhe. Ngentasi kunetihloko tetindzaba letihlangotsilunye letingahle tisetjentiswe: • Kwephuta kwebafundzi kwenta ticelo tekuyewufundza etikhungweni temfundvo lephakeme emva kwamatekuletjeni, kubavimbela ematfuba ekuchubeka nemfundvo. Utsini umbono wakho? • Live leNingizimu Afrika lingaba nekuthula nangabe lusha lungase luvunyelwe 
kutsi lutilawule. Vumela nobe uphikise lombono. • Imphumelelo ayikho emalini. Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba leveta umbono wembhali: • indzaba kufanele icale ngekwetfula umbono wembhali ngesihloko njengobe unjalo ngendlela lehehako. • Umbhali kufanele anike tinhlobo letibanti letehlukene tetiphakamiso kwesekela nekucacisa umbono wakhe. • Umbhali ugcila emaphuzwini lesekela NOBE laphikisa sitatimende. • Loluhlobo lwendzaba lwetfula lokusengcondvweni yembhali lubuye luvete imibono lebalulekile. Kufanele kusetjentiswe tinhlobo letehlukene telulwimi lwebugagu nemasu ekuhhungako. • Lulwimi lolusetjentiswako luvusa imiva futsi lungabuye luvete indlela lekutsatfawa ngayo imiva kepha kufanele lube nenhlonipho. • Siphetfo kufanele sibe sitatimende lesinemandla, lesicacile nalesikholwekako ngembono wembhali. Sibonelo sendzaba leveta umbono wembhali/Hlangotsilunye Kukhishwa kwemiphumela yamatikuletjeni emaphephandzabeni. Vumela nobe uphikise lombono. Kukhishwa kwemiphumela yamatikuletjeni emaphephandzabeni nangabe umnyaka ucala yintfo leyetayelekile. Yetayelekile ngobe vele kuyatiwa kutsi kungaze kugujwe umkhosi wancibijane, imiphumela yamatikuletjeni isuke seyisemnyango. Ngaleto tikhatsi wonkhe umntfwana labebhala loluhlolo usuke asahlalelel etulu, babodvwa lasebacala kondza ngobe kudla kungasangeni, babodvwa labafisa kutsi bangabaleka itsi nayiphuma ingabatfoli emakhaya ngobe besabela kukhulunyelwa nekusolwa batali, babodvwa labayilindze ngemehlo labovu ngobe bative babhale kahle sebatibona basetikhungweni temfundvo lephakeme. Nanobe kunjalo, akusiyo intfo lenhle kutsi imiphumela yenekelwe lonkhe live. Kunebufakazi bekutsi linyenti lebafundzi bamatikuletjeni, indzaba yemiphumela yabo lefakwa emaphepheni liyitsatsa ngetindlela letehlukene. Ticabange ungulomunye wabo, ligama lakho lingakaphumi ephephandzabeni, buhlungu benhlitiyo nekutibona uyintfo lengenamsebenti kungakwenta ugcine utsatsa tincumo letitawenta utisole ngesikhatsi lesitako. Nabo-ke bafundzi bamatikuletjeni, babukana nesimo lesimatima. 12 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Kunebantfwana labaphuma emakhaya laphuyile. Kuphumelela matikuletjeni kubo kusuke kufana nekucosha indvuku yembangandlala ekhaya. Batali basuke balindze ngalabovu ngobe basuke sebatitjela kutsi imphucuko isemnyango. Bafundzi labanjalo batsi nabangatiboni emaphephandzabeni, linyenti labo likhetse kuyewutibulala. Kulabanye kuvuka kugula lebekungekho bemelwe tinhlitiyo, bashone ngekungatiboni ephepheni. Letibonelo, tisho kona kutsi akusikuhle kweneka imiphumela yamatikuletjeni emaphepheni, ibonwe live lonkhe. Lokusuke kube buhlungu kakhulu, kutsi Litiko Letemfundvo liyawenta emaphutsa. Kuyenteka kutsi kube liphutsa, ligama lemfundzi tsite lingaveli ephepheni kantsi lowo mfundzi uphumelele ngemalengiso. Funa loko kuvakala kantsi Batali sebahleti emantini ngemntfwana lokungenteka wehluleke kubukana nebemndeni, ahlekwe nabangani ngeligama lelibi lokungaphumeleli. Emaphutsa lafana nalawa awakavami kulungiseka ngobe kusuke sekulahleke umphefumulo ngentfo lencane, kungaliboni ligama lakho ephephandzabeni. Kute kulungiseke loku, imiphumela yamatikuletjeni ayingakhishwa emaphephandzabeni. Kuyenteka ngalesinye sikhatsi bafundzi labangakaphumi emaphephandzabeni, balahle litsemba, babone ngati balahlwe ngumhlaba. Tinyenti-ke tintfo letingasikahle labangagcina bangene kuto. Labanye bakheta kutinikela etidzakamiveni imphilo yabo yonkhe, kute bahlale badzakiwe bangaboni lokwentekako ngabo. Labanye bakhetsa kuba tigebengu imphilo yabo yonkhe. Umphumela waloko kube lijele. Labanye bakhetsa kwedvuka nelive, banhlanhlatse bangatiwa lapho baya khona ngobe betama kukweshisa indzaba yekwehluleka esikolweni. Labo lebesebanemaphupho ngelikusasa labo, batibona basemanyuvesi, bakhetse kuyewuhlala emigwacweni babe bondzingasitsebeni ngobe likusasa labo lishabalele. Tonkhe letinkinga, tingagwemeka ngekutsi Litiko Letemfundvo liyekele kukhipha imiphumela yeamatikuletjeni emaphephandzabeni. Umbono wami utsi, imiphumela yamatikuletjeni isekhatsi kwemtali, umntfwanakhe kanye nesikolo ngobe sikolo sidlale indzima yekufundzisa, umtali abekhokha tindleko tesikolo, kantsi umntfwana yena abefundza. Laba labatsatfu ngibo lokufanele babone imiphumela kucala kubuye kube ngibo labangaba nelilungelo lekuvumela kutsi imiphumela ikhonjwe labanye. Lami lekugcina litsi, imiphumela yamatikuletjeni ayingasakhishwa emaphephandzabeni. 3.5 Indzaba lenhlangotsimbili (HL neFAL kuphela) Tindzaba letinhlangotsimbili atitsatsi hlangotsi futsi tihlose kuveta imibono yetinhlangotsi totimbili tetiphakamiso ngalokulinganako. Umbhali ucikelela tincenye letehlukene tesihloko lesidzingidvwako bese wetfula imibono ngalokungakhetsi luhlangotsi. Umbhali angafinyelela esiphetfweni lesitsite ekugcineni kwendzaba kodvwa nayichubeka indzaba, tiphakamiso letesekelako naletiphikisako kufanele tetfulwe ngalokulinganako tibuye tihlatiywe ngalokucacile. Ngentasi kunetihloko tetindzaba letiveta likamuva/limuva lembhali letingahle tisetjentiswe: • Kuhlanganyela kwemacembu ebafundzi nakufundvwa njalo entsambama kunemtselela lomuhle nalomubi. • Kufundza esikolweni ugadvwe ngemaphoyisa! • Kuphumula umnyaka munye ungachubeki nemfundvo, emva kwamatekuletjeni kungaba nemtselela lomuhle nalomubi emphilweni. Indzaba lengunhlangotsimbili nobe lebeka simo njengobe sinjalo ihlose kunika umcondvo lolingene wetinhlangotsi totimbili temibono. Umbhali unaka tinhlangotsi letinyenti tesihloko lekucocwa ngaso bese wetfula imibono lephikisanako ngalokuphelele nangalokulinganako. Umbhali angafinyelela esiphetfweni lesitsite ekugcineni kwendzaba yakhe kodvwa imibono levumako nalephikako kufanele yetfulwe ngalokulinganako ihlahlelwe ngalokucacile endzabeni. Lapha umfundzi ucoca ngebuhle nangebubi bentfo letsite lanikwe yona esihlokweni. Unika emaphuzu lavumelana nesihloko nalaphikisana naso njengaleti: SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 13
Cikelela loku lokulandzelako nangabe ubhala indzaba lengunhlangotsimbili: • Umbhali kumele avisise sihloko abuye akwati kuveta totimbili tinhlangotsi tembono ngalokuphelele nangalokunelwati lolugcwele. • Umbhalo kufanele ucace, uvakakale ungatsatsi luhlangotsi. Kufanele kwetfulwe titatimende letizotsile, leticatjangisisiwe naletesekelwe kahle. • Umoya kumele ungatsikameti imiva kodvwa wenelise ngaphandle kwekutikhukhumeta. • Umbhali angakhombisa umbono wakhe ekugcineni kwendzaba kodvwa loku kumele akwente kuphela esiphetfweni. Nasi sibonelo sendzaba lenhlangotsimbili/Mbacambili/Leveta simo njengobe sinjalo Buhle nebubi bekutsi batali bakhetsele bantfwana babo tifundvo lekumele batente etikhungweni temfundvo lephakeme Bantfwana bangumliba loya embili. Nangabe bakhuliseke kahle, babuye batfola teluleko letingito, mancane kakhulu ematfuba ekutsi bangaphambuka endleleni. Lokufanele bakuvisise kutsi indlela ibutwa kulabasembili, kepha loko akuniki ligunya lekutsi bakhetselwe loko labafuna kukwenta ngetifundvo tabo kanye nelikusasa labo. Linyenti lebatali linguloku lelingiko ngoba liyihambile indlela yekufundza etikhungweni letiphakeme. Liyayati imigomo lekufanele ilandzelwe, kepha ngetulu kwaloko, bantfwana banelilungelo lekutikhetsela labafuna kukufundzela etikhungweni temfundvo lephakeme ngobe loko kutawuba yimphilo yabo yonkhe. Ngakulolunye luhlangotsi batali basesimeni lesikahle sekutsi bangakhetsela bantfwababo tifundvo kanye nemikhakha labangayilandzela enyuvesi ngoba bati simo semnotfo welive kanye naleso sekutfola umsebenti nangabe sebacedzile kufundza. Lokubi ngekukhetselwa tifundvo kutsi umntfwana kungenteka alandzele umkhakha lofunwa ngumtali yena abe angawutsandzi. Nanobe kunjalo, labanye bantfwana bayatimisela, baphumelele ngemalengiso. Kuyenteka kutsi ekugcineni bawutfole nalowo msebenti batali lebebafise kutsi bawente kodvwa bangabi nekujabula imphilo yabo yonkhe ngobe bekungesiwo umsebenti lebebafise kuwenta etimphilweni tabo. Lokunye lokungenteka kutsi bantfwana bangayekela umsebenti, babe bondzingasitsebeni nobe bagcine batibulele ngobe bangenakujabula. Nangabe bakhetse kuchubeka ngekusebenta, bangasebenti ngekutimisela lokuphelele. Loko lokungenta kutsi batali bagcine ngekutisola. Etikhatsini letinyenti batali nabothishela bayakujabulela kutsi bantfwana babe nelikusasa lelichakatile. Nanobe kunjalo, kukhetsela bantfwana tifundvo lekufanele bayotenta etikhungweni temfundvo lephakeme akusiyo intfo lenhle ngobe loku kungenta kutsi bantfwana bangabe basakhutsala etifundvweni tabo bagcine bayekele kufundza ngobe bangasiboni sidzingo sekwenta tifundvo labangatitsandzi. Batali akufanelanga baphocelele bantwababo kutsi bente tifundvo letitsandvwa ngibo. Bantfwana banemaphupho abo, futsi bayabati butsakatsaka babo ngetifundvo letitsite. Kuyenteka kutsi umtali aphocelele umntfwanakhe kutsi ente tifundvo tebudokotela kantsi umntfwana yena bekafuna kuba ngunjiniyela. Umntfwana kungenteka angaphumeleli bese kuba nemphumela lomubi emphilweni yakhe. Ngaleyondlela batali bayobe balahlekelwe yimali lenyenti futsi nelikusasa lalowomntfwana liyobe lifiphele. Lokuhle ngekutsi batali bakhetsele bantfwana tifundvo nemikhakha lokufanele bayilandzele kutsi, bona banelwatinchanti ngetifundvo letinemakhono jikelele lafunwa nguhulumende. Phela Loku kungenta kutsi kunciphe bantfwana labatsi bangacedza kufundza bese beswela imisebenti futsi kungababeka etfubeni lekutsi batakhele bona imisebenti kunekulindza kutsi bacashwe. Batali-ke bajatjuliswa kutsi nabo babandzakanywe ikakhulukati etintfweni letimayelana nelikusasa lebantfwababo. Kubambisana kwebatali nabothishela ekusiteni bantfwana kutsi bakhetse tifundvo tabo kungaba nemphumela lomuhle neligalelo lelikhulu futsi kungenta bantfwana bavisise ncono imbangela yekutsi bente tifundvo letitsite. Loku kungenta kutsi umntfwana akujabulele kufundza ngobe avisisa kutsi wenta letifundvo latentako ngobe ahlose kuba yini emphilweni yakhe. 14 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Batali batsandza kutsi batigcabhe ngebantfwababo lokungabenta batishaye sifuba ngekutsi bantfwana baphumelele nje, ngenca yabo. Ngakulolunye luhlangotsi, bantfwana nabo bakubona kuyindlela yekukhombisa kukhula kwabo kutsi batikhetsele labakufunako. Lokubalulekile kutsi batali nebantfwana kufanele babonisane, umntfwana akhetse, umtali anike lusito lapho kufanele khona kepha angabi nguvi lakhe. Nakungaba nelubanjiswano emkhatsini wemtali, umfundzisi nemntfwana, live leNingizimu Afrika lingatfutfuka ngekukhicita bafundzi labanemakhono ngekwemikhakha leyehlukene. Caphela: Nanobe tinhlobo letehlukene tetindzaba tibukeka njengaletitmele, imphendvulo yemntfwana ingaba yinhlanganisela yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni letehlukene tetindzaba. Lapha ngentasi, bona umfanekiso wendlela sihloko sinye lesingahunyushwa ngayo sibe yindzaba lechazako nobe leveta likamuva/limuva lembhali. Kuchaza kumelene Nekuveta likamuva/limuva Sihloko (Imphilo leyengca) Kuchaza Kuveta likamuva/limuva Lilanga lami lekucala esikolweni Simo sendzawo lapho abekhona. Indela lativa ngayo ngaleso semabanga laphakeme (sikolo, emaklasi, bafundzisi, sikhatsi, lakufundza ngemphilo bafundzi, imisindvo), kulabo yangalelolanga, latitfola lakhuluma nabo, lakwenta nobe angakakwenti, imicabango latjelwa kutsi akwente. labenayo ngesikolo semabanga laphakeme, wayicinisekisa yini imicabango yakhe, emakhono lebekufanele awatfutfukise nobe lawatfolile kute afaneleke kuba kulesimo lesisha lakuso. 4. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE Ematheksthi emibhalombiko angaba yimphendvulo nobe kucalisa imphendvulo. Njengoba sekushiwo, lamatheksthi amibhalombiko. Sibonelo, incwadzi yekuhalalisa kungenteka iphendvulwe, njengoba nenkhlumo ingenta tetsamelilwati tiheheke nobe tikhombise kungavumelani nayo. BUDZE BEMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE, LOKUFANELE IKHICITWE: Lizinga Libanga 10 Libanga 11 Libanga 12 HL • Emagama la-100 –120 • Emagama la-100-120 • Emagama la-100 –120 FAL • Emagama la- 80 - 100 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80 – 100 SAL • Emagama la- 80–100 • Emagama la-80–100 • Emagama la-80 – 100 Ematheksthi lehlukene emibhalombiko entelwe kwendlulisela tetsamelilwati letikhetsekile umlayeto lotsite ngenhloso yekuphendvula loko lebekufuneka. Nakubhalwa lemibhalombiko, kubalulekile kutsi kulandzelwe indlela yekubhala lokuchubekako. Kudzingekile kutsi inchubo yekubhala ivele ebaleni. Kuhlela kabusha umbhalo nekulungisa emaphutsa kufanele kwentiwe ngenhloso yekwetfula umkhicito wekugcina lomuhle nalolandzelelekako. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 15
Lokumele kwentiwe nakufundziswa ematheksthi emibhalombiko: (a) kuhlela / kulungiselela kubhala Umfundzisi kufanele: • acale ngekunika bafundzi tihloko letehlukene. • Abafundzise ngenhloso netetsmelilwati tetheksthi lokumele ibhalwe. • Afundzise ngemigomo yesakhiwo, sitayela nendzima yembhali. Bafundzi kufanele babhale loku labafisa kubhala ngako ngesihloko labanikwe sona. • Abanikwe sikhatsi lesibekelwe kubhala lomsebenti. • Akabafundzise ngemitfombolwati lehlukene lokufanele kutsi bayisebentise kutfola lwati. • Abafundzise kufuna lwati labangasalukhumbuli ebanganini/ emndenini. • Abafundzise kubhala ngekukhululeka, bangatsikanyetwa ngemaphutsa labangahle bawente ngoba batawutfola sikhatsi sekuwalungisa. (b) Kuhlela: Umfundzisi angabafundzisa loku lokulandzelako: • Kusebentisa imibono lemcoka ngalokunembako. • Kukhetsa emagama nekusebentisa emagama lachazako, imishwana, nelulwimi lolucolisakele. • Kukhetsa emagama nesitayela lokutawuhambisana kahle neliphimbo netetsamelilwati. • Kufaka yonkhe imininingwane lebalulekile naledzingekako etheksthini lekhetsiwe. (c) Kubuyeketa, kuhlela kabusha umbhalo, kulungisa emaphutsa nekwetfula umkhicito wekugcina: Umfundzisi angabafundzisa loku lokulandzelako: • Kulungisa kukhetfwa kwemagama, takhiwo temisho netindzima ngekufaka lwati lolwengetiwe, nekusebentisa emagama lafanele nalahambisanako. • Kugwema kuchaza lokungadzingeki, sihumusha nelulwimi lolutsintsa imiva. • Kuhlola lokumumetfwe yitheksthi, sitayela nerejista. • Kususa emagama, imisho netindzima lengevakali. • Kusebentisa timphawu tekubhala nekufundza, sipelingi lesifanele neluhlelo ngalokufanele nangalokwenembako. 4.1 INCWADZI YEBUNGANI Kunetinhlobo letehlukene tetincwadzi tebungani njenganati letilandzelako: • Incwadzi yesicelo 16 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Incwadzi yesikhalo • Incwadzi yekuvelana • Incwadzi yekuhalalisela • Incwadzi yekubonga Lokucuketfwe yincwadzi/sitayela • Iyevakala futsi icondze ngco • Ayisiyindze futsi ishaya emhlolweni • Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele • Ayisebentisi sidolobha nelulwimi nje • Ayisebentisi emagama lafinyetiwe Tindlela tekufundzisa incwadzi yebungani: Umfundzisi kufanele afundzise kutsi: • Ibhalelwa umuntfu lowatiwako njengemngani, umtali, sihlobo, njll. • Yakhiwa singeniso, umtimba nesiphetfo • Iba nelikheli linye lalobhalako, lelibhalwa esandleni sekudla • Likheli liba nelusuku lolubhalwe ngeSiswati, sib. Bhimbidvwane/ Inhlaba/ Inyoni, njll. • Indzima ngayinye ayimumatse umcondvo munye. • Iba nesivaleliso lesikhombisa buhlobo emkhatsini walobhalako nalobhalelwako. Tindlela tekubingelela Kubingelela kungaveta indlela lobhalako nalobhalelwako labetayelene ngayo, sib. • Mnguni, Bhambolunye, Jobe njll • Mandla, Lungile, Lomalungelo, Mnganami njll • Make, Gogo, Mzala, Babe, Mshana njll Tindlela tekuvalelisa Sivaleliso kufanele sikhombise buhlobo emkhatsini walobhalako nalobhalelwako, sib. • Ngimi indvodzakati yakho, umshana wakho, njll • Ngimi umnganakho, SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 17
CAPHELA: Sivaleliso asifakwa sibongo. Incwadzi ayisayinwa. SIBONELO SENCWADZI YEBUNGANI Bhalela umngani wakho incwadzi, ummeme emcimbini wemshado wadzadzewenu. Bantfwabetfu High School P.O. BOX 54 Elukwati 25 Mabasa 2007 Lindiwe Ngiyatsemba uyaphila njengobe nami ngiphilile. Ngibhala lencwadzi nje ngobe ngihlose kukumema kutsi ube khona emshadweni wadzadzewetfu Thobile lotawube ashada nelijaha lakaMsweli lalapha eLohiya. Lomcimbi utawuba ngaKholwane mhlazana tilishumi Ngemgcibelo kuwo lomnyaka, ngelihora lelishumi ekuseni. Umcimbi utawucala lapha esontfweni lemaKhatholika lapho tifungo tamafasilahlane titawentelwa khona. Emvakwaloko, kutawuyiwa ehholeni lemmango khona lapha Elukwatini. Entsambama kutakuyiwa eBhadini kuyekutsatfwa titfombe. Ungatihluphi ngekufuna kwekuhamba ngobe sicashe timoti takanokusho lesitatisebentisa ekwenteni nasekuchubeni wonkhe lomcibi. Nasesibuyile eBhadini, kusihlwa kutakuba nendumezulu wemcimbi kwemukelwa makoti, khona lapha ehholeni lemmango. Kutawutsi emvakwaliko, kutawuba netoso letibhicwe netinatfo. BoSigegedze batawujabula kakhulu nawungaba khona kulomcimbi wendvodzakati yabo. Usite tsine ungatise kusenesikhatsi. Bakhonte bonkhe ekhaya. Umnganakho, Khetsiwe. 18 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Lesinye sibonelo sencwadzi yebungani lebhalelwa kuhalalisa Dindela Township P.O.BOX 50 Barberton 1300 25 Inyoni 2007 Lobuhle Ngiyatsemba uyaphila njengobe nami ngiphilile. Phela kufanele wati kutsi kujabula kwakho kujabula kwami futsi. Ngibhala lencwadzi nje ngobe ngivile kwekutsi sewutfole umsebenti wekuba ngumhlengikati lapha esibhedlela saseMjindini. Ngiyakuhalalisela Malindi, ngitsi halala! Kufanele ngikuhalalisele Malindi ngobe kunini wacedza kufundzela buhlengikati solo uhleti ekhaya kutsiwa kute umsebenti ngendzaba yekwehla kwemandla emnotfo! Ekukuhalaliseleni kwami, ase ngibonge nebatali bakho ekukufundziseni kanye nekutsi bakhone kukubeketelela ngalesikhatsi ubukene nalensweleko bewunayo. Uwuhloniphe umsebenti, wehlukane nengubo ngobe yona ayinamali. Kutfola umsebenti lomuhla ligolide nelisiliva. Utiphatse kahle tigulane! Ungatikhohlwa tifungo lowatifunga embikwabo bonkhe bantfu mhlazana wetfweswa ticu, nami futsi bengikhona ngalelo langa. Usite tsine ubhale ligama lakho enhlitiyweni yalowo nalowo lotsintsana naye kuleso sibhedlela. Ngiyakwetsemba Lindiwe futsi ngiyati kutsi utakwenta loku lengikufisela kona. Ngiyaphindza futsi ngitsi “Halala Lindi!” Ubambe kucine-ke mngannami ngobe umsebenti udzinga kutimisela nebucotfo. Umnganakho, Nosimo 1.2 KUBHALA INCWADZI YEMTSETFO / YEMBUSO Kunetinhlobo letehlukene tetincwadzi temtsetfo njenganati letilandzelako: • Incwadzimbiko > lapho ubika lokutsite lokufuna sisombululo. • Incwadzi yekutsenga > utsenga lokutsite ngeliposi. • Yekucela umsebenti > nawucela umsebenti ndzaweni tsite. • Yekubeka umbono > nawuphawula ubeka umbono longasita emmangweni. • Leya kumhleli > nawubeka lokutsite ephephandzabeni. Lokucuketfwe yincwadzi/sitayela Lena yincwadzi lengayi esihlotjeni nobe emnganini. Yincwadzi lebhalelwa timongcondvo letehlukene, ibhalwa ngendlela leyehlukile. Ingabhalelwa baphatsi, emaTiko, imisakato, emaphephandzaba, umbuso njalonjalo. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 19
• Icondze ngco. • Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele • Isebentisa lulwimi loluhlelekile lokuhambisana nesimongcondvo. • Ayisebentisi emagama lafinyetiwe Tindlela tekufundzisa incwadzi yemtsetfo: Umfundzisi kufanele afundzise kutsi: • Ibhalelwa umuntfu lohloniphekile nobe lophetse sikhundla lesitsite. • Yakhiwa singeniso, umtimba nesiphetfo • Iba nemakheli lamabili, lekucala lalobhalako, lelibhalwa esandleni sekudla, lesibili lalapho incwadzi iya khona, lelibhalwa esandleni sesencele. • Likheli lekucala liba nelusuku lolubhalwe ngeSiswati, sib. Bhimbidvwane/Inhlaba/Inyoni, njll. • Likheli lesibili liba nesikhundla salowo lotawufundza lencwadzi, sib. Mphatsisikolo/ Sonhlalakahle/ Mphatsisiteshi, njll • Iba nesihloko sendzaba lokutawukhulunywa ngayo ngaphansi kwesibingelelo. • Kweciwa imigca kuko konkhe lokubhalwako, netindzima tehlukaniswa yimigca. • Indzima ngayinye ayimumatse umcondvo munye. • Lobhalako usebentisa inkulumo letfobekile, asebentise nelulwimi/ irejista lefanele. Tindlela tekubingelela Iba nesibingelelo lesihlelekile lesihambisana nesimongcondvo lesitsite, sib. • Mnumzane/ • Nkhosatana/ • Nkhosikati, njll. Tindlela tekuvalelisa • Iba nesivaleliso lesihlelekile lesiphatselene nalokubhalwa ngako, lesingesiso siphetfo. • Iba nesiphetfo lesihloniphako lesifaka sibongo, sib. Ngimi lotitfobako Mphikeleli Zwane (Mnu.) 20 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Caphela: Atikho tiphumuti kuto tonkhe tinhlobo tetincwadzi letingenhla. Sibonelo sencwadzi lecela umsebenti P.O. BOX 123 Elukwatini 1192 25 Inyoni 2018 Mphatsisitolo Checkers Supermarket 11 Sibiya Street Carolina 1180 Mnumzane / Nkhosikati SICELO SEMSEBENTI WEKUBA NGUMCWANINGIMABHUKU Ephepheni Livi Lebantfu’ lamhlazana ti-16 kuyo lenyanga yeNyoni, ngibone kutsi kunesikhala semsebenti wemcwaningimabhuku lapho esitolo sakho. Nami ngicela kufaka sicelo salomsebenti. Ngiyintfombi leneminyaka lengemashumi lamabili budzala. Ngacedza libanga lelishumi nakubili lapha esikolweni semfundvo lephakeme iNgabezweni lesilapha eBhadini. Ngaphumelela ngemalengiso, ngabe sengiyewufundzela Temnotfo Nekuphatfwa Kwemabhuku emabhizinisi iminyaka lemine enyuvesi yaKaZulu. Nakhona ngaphumelela ngelicophelo lelisetulu impela ekupheleni kwa-2004. Tilwimi lengitikhuma kahle Siswati, Sibhunu neSingisi. Njengesichibiyelo salencwadzi, ngifake tincwadzi letingifakazelako kuko konkhe lengikubhalile kulencwadzimsebenti yami. Ngifake tonkhe titifiketi tami, incwadzibufakazi lengayinikwa nguthishelanhloko waseNgabezweni, Dkt.T. Z. Zwane lonamakhalekhukhwini lotsi 083 456 0813 kanye nencwadzibufakazi yemphatsi wenyuvesi yaKaZulu Pholofesa M. Nyandzeni lonamakhalekhukhwini lotsi 086 203 7804. Ngiyetsemba utakuba nemusa neluvelo kulesicelo sami. Ngiyabonga. Ngimi lotitfobako Lomthandazo Sibeko. (072 860 4239), i-imeyli sibeko@erm.co.za SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 21
INCWADZI LEYA KUMHLELI WELIPHEPHANDZABA Incwadzi leya kumhleli iyafana nencwadzi yekucela usebenti umehluko kutsi yona igcila entfweni letsite lekufanele kucikelelwe. Lena yincwadzi:- • leyatisa umhleli ngentfo letsite • lenika imininingwane letsite kute yatiwe ngummango • Kungenteka ikhonondze ngalokutsite. Kuyavama kutsi setsamelilwati sibe nesikhalo, sisikhiphele ebaleni nobe sisicondzise lapho kufanele siye khona. Inhloso kusuke kukuvula labaphetse emehlo kutsi bati tikhalo temmango kute betame kulungisa loko lokungakalungi ngekushesha kwetama kuvimbela imibhikisho leminyenti leyentiwa ngummango. Kulesinye sikhatsi ummango usuke wentiwa kutsi labaphetse bangaphendvuli tikhalo tebantfu ngalokufanele nobe ngekushesha. • lebuta bafundzi beliphephandzaba ngalokutsite, ngakulolunye luhlangotsi ibe icondziswe kumhleli. Lobhala loluhlobo lwencwadzi kufanele acikelele loku lokulandzelako: • Incwadzi icondza kumhleli. Nanobe angaphendvula lokutsite lokuvele ephephandzabeni, kodvwa yona isuke icondze ngco kuye. • Liphephandzaba letama konga sikhala, ngaloko lobhalako kufanele acondze ngco kulafuna kukusho, angatsemeleti. • Kwetama kugwema kucabanisa ummango, liphephandzaba likhutsata lobhalako kutsi asebentise lulwimi lolwemukelekile, agweme lolo loluyinhlamba. • Lobhalako kufanele afake likheli lakhe leliphelele, ligama lakhe nesibongo. Nangabe angafuni kutsi libito lakhe latiwe, uyasho kutsi ibhalwe ngumuntfu longatiwa, nobe abhale ligama latiphe lona lelingesilo lakhe ngempela. • Sihloko sendzaba angatibhalela yena, kodvwa umhleli angasigucula asisebentise ngendlela lafuna ngayo. • Lobhalile kufanele ayisayine incwadzi yakhe kwentela kutsi liphephandzaba lingangeni enkingeni • Kugceka ngekwakha kuyindlela lesetjentiswa kahle kakhulu kuloluhlobo lwencwadzi. • Ayitsatsi hlangotsi 22 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Sibonelo sencwadzi leya kumhleli weliphephandzaba Ligugu Secondary School 79 Made Street Dondonald 2361 27 Inhlaba 2018 Mhleli Weliphephandzaba Liso Lesive P O Box 890 Mayflower 1260 Mnumzane / Nkhosatana / Nkhosikati Budlabha lobusedolobheni lakitsi Ngisakhamuti lesidzala salapha emtini waseDondoni. Ngibone kukuhle kwekutsi ngibhalele Liso Lesive ngibeke umbono wami ngesimo sebudlabha lelidolobha leliphetfwe ngabo. Umbono wekucala, indlela imigwaco lengiyo kulamalanga. Akusiyo ngisho nemisele, kepha imigodzi lemikhulu kusukela kwaba khona leya ndambi yemnyaka we-2017. Timoto atisahambi solo tema emagalaji nebantfu sebete tindlela tekuhamba ngetinyawo. Ngikhuluma nje sebalishumi bantfu lesebaphukile ngoba batsi bazama kuzubela ngesheya. Nalina tindlela tiphendvuka imifula lemikhulu, sesesaba nekutsi bantfu sebatakwemuka. Tindlu tilengela emaweni, nobe ngabe yini ingenteka kuto. Imfucufucu ngiyo lekubingelelako useta khashane lapha. Ingabutfwa njani kute imigwaco! Akuliphunga kufa! Timphungane, timbuzulwane kanye nemiyane kugiya kugiyile. Lesimo semphilo lesibucayi sesidale tifo letehlukahlukene kulelidolobha, nasemtfolamphilo abasati kutsi bangentani. Emaphayiphi emanti aphuka kadzeni. Imithoyi yasetindlini yagcina ngaNowa kusetjentiswa, sesisitwa nguletindlwana letilapha ngaphandle, nanobe nato tigcwele timphungane. Ngiyabonga. Lotitfobako, O.V. Ngwenya. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 23
Lelithebula lelingentasi liveta umehluko lokhona encwadzini yebungani neyemtsetfo. Incwadzi yebungani Incwadzi yemtsetfo Tetsamelilwati • Kubhalela umngani nobe lilunga • Kubhalela umuntfu lokungenteka lemndeni. kutsi awumati nobe lokungenteka • Lulwimi neliphimbo alihlelekile, umati ngekwesikhundla lesitsite likhombisa bungani nobe buhlobo. lasiphetse (Kuhlonipheka). • Nanobe ingaba neliphimbo • Lulwimi neliphimbo lihlelekile, lekucocisana kodvwa sihumusha likhombisa inhlonipho. asikavumeleki. • Titfobe ngaso sonkhe sikhatsi. Inhloso • Kuchumana nemuntfu lowatana naye • Kucaka sicelo semsebenti. nobe lohlobene naye. • Kunika umbono wakho • Kunika lwati nekutfuna lwati ngetintfo ngalokungakuphatsi kahle. letibalulekile, sib. Tindzaba temndeni, • Kukhonondza. kwabelana ngetindzaba nobe • Kucela lwati, njll kuhleba, kuhalalisa nobe kwendlulisa kuuvelana Sakhiwo • Faka likheli lelinelilanga lobhale ngalo. • Faka likheli nelilanga lobhale ngalo. • Sibingelelo siba ngulesihlelekile • Faka likheli lalobhalelwako. lesisebentisa libito nobe libito • Sibingelelo sihlelekile, Mnumzane/ leletayelekile lalobhalelwako, sib. Nkhosikati/ Nkhosatane, njll. Gogo, Zanele, Mkholo, njll. • Faka sihloko. • Sivaleliso siba ngulesingakahleleki, • Sivaleliso sihlelekile, sib. Ngimi sib. Ngimi umgani wakho lomkhulu, lotitfobako. Ngimi umshana wakho lomtsandzako, • Faka emagama alobhalako njll nesibongo • Sayina incwadzi yakho. Lokucuketfwe • Sihloko nobe umbuto utakutjela • Sihloko nobe umbuto utakutjela kutsi yini lokufanele ubhale ngako kutsi yini lokufanele ubhale ngako (lokucuketfwe). (lokucuketfwe). • Hlela indzima lesingeniso, emaphuzu • Hlela indzima lesingeniso, lamcoka bese uhlela loko lofuna emaphuzu lamcoka bese uhlela kukusho. loko lofuna kukusho. • Kwenta tiphakamisa nobe ubeke emaphuzu alokhuluma ngako ngekulandzelana kubalulekile futsi kwenta lokushoko kube nesisindvo. • Ibe yimfisha ingatsemeleti. 4.3 UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO: Umlandvomphilo ngumbhalo lapho umbhali atefula nobe atatisa khona esiveni nobe emhlabeni wonkhe jikelele. Umlandvomphilo kufanele wetfule bunguwe bembhali. Ucuketse yonkhe imininingwane yakhe ngalokucacile, ngalokungatsatsi hlangotsi nangalokufisha. Iveta imphilo yembhali kusukela acala sikolo aze abe kulesigaba lakuso nako konkhe lahlabene ngako. Ifaka imininingwane yebantfu labangatsintfwa nangabe kufuneka emaciniso/ bufakazi balokubhaliwe ngembhali. Umlandvomphilo usetjentiswa nangabe umbhali enta sicelo semsebenti ngenhloso yekutatisa nekutichaza kute umcashi amati. Ngentasi kunemininingwane lefanele ivetwe nangabe kubhalwa umlandvomphilo: 24 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Imininingwane ngalobhalako • Sibongo, • Emagama akhe laphelele • Lusuku lwekutalwa • Inombolo yamatisi • Budzala • Bulili • Buve • Inkholo • Lulwimi lalikhulumako • Letinye tilwimi latikhulumako • Likheli lalapho ahlala khona • Likheli lalapho asebenta khona (nangabe asebenta) • Inombolo yelucingo lwasekhaya • Inombolo yelucingo lwalapho asebenta khona (nangabe asebenta) • Tiombolo takhe tabomakhalekhikhini (nangabe analabangetulu kwamunye) • Likheli lakhe le-imeyili Imfundvo yalobhalako: • Tikolo lafundza kuto, (emabanga laphasi nalasetulu) Titifiketi lanato Iminyaka latitfole ngayo • Tikhungo temfundvo lephakeme lafundze kuto Ticu lanato Iminyaka latitfole ngayo LWATI LWEMSEBENTI • Lwatinchanti lanalo, • Imisebenti layisebentile • Tikhundla labetibambile, • Tizatfu tekushiya phasi njll. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 25
TINDLELA TEKUCHITSA SITUNGE • Indlela lacitsa ngayo situnge • Imidlalo layitsandzako • Tikhungo latibandzakanya nato • Lokunye kwekutijabulisa lakwentako, EBUFAKAZI NGEMPHILO YAMI • Emagama netibongo tebantfu labangatsintfwa kucinisekisa kutsi lemininingwane lenikiwe iliciniso. • Indlela lahlobene nabo ngayo • Tikhundla tabo • Emakheli abo • Tinombolo tabo tetincingo SIBONELO SEMLANDVOMPHILO UMLANDVOMPHILO WATHANDI MASEKO AIMINININGWANEMNIKATI Sibongo : Maseko Libito : Thandi Bulili : Lomsikati Kushada : Ngishadile Tekushayela : Khodi 8 Inkholo : Ngingumkhatholika Inombolo Yamatisi : 6708086261086 Likheli Lasekhaya : 12 Madala White River 1240 Likheli Lasekhaya : Box 670 White River 1240 Lucingo Lwasekhaya : 013-7552500 Makhalekhikhini : 0724846002 Simo Semphilo : Ngiphilile 26 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
TEMFUNDVO Imfundvo Lephasi : Lamagadlela School Imfundvo Lephakeme : Lilanga High Tifundvo Letiphasiwe : Siswati, Singisi, Isayensi, Tibalo, Inyuvesi : BA UNISA Tifundvo : Siswati, Education, Tibalo, Isayensi,English LWATINCHANTI LWEMSEBENTI Ngilandi Secondary : 1984 -1990 Mandlesive Secondary : 1990 – 2009 D TEKUCITSA SITUNGE Libhola Letandla Kubukela Mabonakhashane BOFAKAZI 1. Mnz. Z. B. Khumalo (Meninjeli Weliposi LaseNasipoti) Lucingo: 0724864656 2. Mnz. K.H. Thwala (Thishelanhloko WaseMandlesive) Lucingo : 0824613357 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 27
INCWADZI LECHAZAKO: Incwadzi lechazako, lehambisana nemlandvomphilo, iyafana nencwadzi yesicelo semsebenti lechazwe ngenhla. Lokwehlukile kutsi incwadzi lechazako yimfisha kuneyekucela umsebenti ngoba ayifaki imininingwane leminyenti. Khumbula kutsi imininingwane ifake lapha ngenhla nakubhalwa umlandvomphilo. Sibonelo sencwadzi lechazako, lehambisana nemlandvomphilo Thandi Maseko P. O. BOX 670 White River 1214 072 484 6002 09 Bhimbidvwane 2015 Mphatsisitolo Gumbagumba Supermarket 25 Mabuza Street Dindela 1700 Mnumzane/Nkhosikati/Nkhosatana SICELO SEMSEBENTI WEKUSHAYA UMSHINI (Ref: TL/1278/2013). Mine Thandi Maseko ngibone satiso lesifakwe ephepheni ‘Umbono Wesive’ lamhlazana ti-19 Ingongoni 2013 lesitsi kufuneka umuntfu lotawushaya ushini esitolo senu. Ngibone kutsi ngifanele kuwenta lomsebenti ngoba ngenta tifundvo letiphatselene nekusebentisa ngcondvomshini kanye nekusebenta ngetimali. Ngingumuntfu lokhutsele futsi longawesabi umsebenti lomatima. Nginalo likhono lekusebenta nebantfu labehlukene. Ngifake umlandvomphilo wami kute nibone imininingwane lephelele ngemphilo yami kanye neticu tami. Ningachumana nami kulenombolo yelucingo noma i-imeyili lengenhla. Ngimi lotitfobako T. Maseko (t.maseko@gmail.com) 4.4 UMLANDVOMUFI Nakubhalwa umlandvomufi kufakwa loku lokulandzelako: • Sihloko, lesiba nemagama emufi laphelele nesibongo sakhe, sib. Umlandvomufi waMzekezeke Mhlanga, njll. • Uhleleke ngekulandzelana kwemphilo yakhe. • Lusuku latelwe ngalo, nendzawo latalelwe kuyo. • Batali bakhe, labaphilako nalesebashona. • Imfundvo yemabanga laphasi. • Imfundvo lephakeme. • Temisebenti • Tikhundla labetibambile. 28 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Ligalelo lalifake emmangweni (nangabe likhona) • Kugula kwakhe nekushona kwakhe (lusuku lashone ngalo) • Labashiya emhlabeni. • Kumvalelisa. CAPHELA: Umlandvomufi ubhalwa ngendlela yemuntfu wesitsatfu, (lokukhulunywa ngaye). Khumbula kutsi lona lokubhalwa ngaye akasekho emhlabeni. Akukavunyelwa kutsi nakubhalwa umlandvomufi, umufi atikhulumele ngoba usuke asashonile, sib. Mine Mzekezeke Mhlanga, ngatalwa mhla/ Mngani wami ngihlabelele/ makhelwane batjele kutsi besihlalisene njani, njll. Sibonelo semlandvomufi Umlandvomufi waMnumzane Mzekezeke Mhlanga Umufi watalwa tingemashumi lamabili kuBhimbidvwane ngemnyaka we-1956 eSoweto. Wacala kufundza esikolweni semabanga laphasi eMdzimba lapho aphotfula khona tifundvo telibanga lesitfupha ngemnyaka we-1970. Wachubekela esikolweni semabanga laphakeme eSimtfolile lapho aphotfula khona tifundvo takhe tamatikuletjeni ngemnyaka we-1976. Waphasa Tibalo neSayensi ngemalengiso waze wanikwa umfundzate Litiko Letemfundvo Wachubeka nemfundvo yakhe waphotfula tifundvo takhe tebuthishela ekolishi laseMango ngemnyaka wa-1979. Wacala kufundzisa esikolweni semabanga laphasi iNkhanini ngemnyaka we-1980 lapho abelucucudvu lwathishela. Ngemnyaka wa-1989 wakhushulelwa esikhundleni sekuba nguthishelanhloko eLugebhuta. Usishiye emhlabeni ngemuva kwekugula sikhashana mhlazana tingemashumi lamatsatfu kuLweti kulomnyaka losetulu. Ushiya emhlabeni umkakhe nebantfwana labasitfupha. Shangatsi umphefumulo wakhe ungalala ngekuthula. Khabako! 4.5 I- AJENDA NEMAMINITHI EMHLANGANO Njengemfundzi, ufanele ukwati kubhala i-ajenda nemaminithi ayo yonkhe imihlangano lehlelekile ngekwehlukana kwayo. I- ajenda I-ajenda iluhlelo lolusetjentiswa nangabe kunemhlangano, lolwenta kutsi umhlangano uhambe ngendlela lelandzela luhlelo lolutsite. I-ajenda ikhishwa njalo ihambisana nesimemo semhlangano. Ifaka tonkhe tihlokwana lekutawukhulunywa ngato. Yentelwe kutsi wonkhe umuntfu lota emhlanganweni abe ati lokutawukhulunywa ngako nekutsi atilungiselele kusenesikhatsi. I- ajenda ifaka ekhatsi indzawo lapho umhlangano utawube ubanjelwe khona, lusuku nesikhatsi lekutawuhlanganwa ngaso. Iba ngumsuka wekubhalwa kwemaminithi emhlangano ibuye ishiyele emalunga litfuba lekwengeta lokutsite lokungadzingidvwa ngako. I-ajenda iyahambisana nemaminithi emhlangano. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 29
Sibonelo se-ajenda KUMENYWA EMALUNGA EMTIMBA WEBAFUNDZI EMHLANGANWENI LOMISWE NGALENDLELA: INDZAWO : EHHOLENI LESIKOLO LUSUKU : 6 Kholwane 2009 SIKHATSI : 10H00 LUHLELO 1. Kuvulwa. 2. Emavi asihlalo 3. Emalunga lakhona nalangekho. 4. Kufundvwa kwemaminithi 5. Lekuvuka emaminithini 6. Umsebenti welusuku 6.1 Sikhatsi sesikolo 6.2 Iyunifomu 6.3 Tidzakamiva 6.4 Kudla kwebafundzi 6.5 Sivandzi sesikolo 7. Lusuku lwemhlangano lotako 8. Kuvala Emaminithi emhlangano Elamana ne-ajenda futsi asuselwa kuyo. I-ajenda iveta tihlokwana, emaminithi wona akhuluma kabanti ngaletihlokwana letivetwe yi-ajenda. Loko umfundzi labhala enabe ngako, ngulokusuke kukhulunywe kwavunyelwana ngako emhlanganweni ngaleso naleso kuletihloko. Emaminithi angemaciniso aloko lokwakhulunywa ngako futsi asetjentiswa kugcina lokwavunyelwana ngako kutsi kungakhohlweki, kungalahleki. Emaminithi abhalwa ngesikhatsi lesengca futsi ngelulwimi loluhlelekile. Caphela kutsi kubhalwe ngekuphikisana lokuba khona emhlanganweni, kuba tincumo letibalulekile letibhalwako. Bafundzisi kufanele bafundzise bafundzi kutsi i-ajenda nemaminithi kubutwa kokubili kanyekanye. Nasi sibonelo semaminithi: EMAMINITHI EMHLANGANO WESIKOLO SASETAKHENI LOWABE USEHHOLENI LESIKOLO MHLAZANA TI-15 KUKHOLWANE 2007 1. Kuvulwa kwemhlangano Wavulwa ngusihlalo ngemthandazo. 2. Kwemukelwa Sihlalo, wemukela emalunga labekhona. 3. Emalunga labekhona. Onkhe emalunga bekaphelele. 30 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
4. Kufundvwa kwemaminithi Afundvwa abuye emukelwa 5. Lokwavuka emaminithini: Kuphepha esikolweni 6. Umsebenti welusuku 1.1 Sikhatsi Sesikolo Asihlonishwe. 6.2 Iyunifomu Ayigcokwe ngendlela lefanele kakhulukati ngaLesihlanu. 6.3 Tidzakamiva Akuliwe nato. 6.4 Kudla Kwebafundzi Bafundzi batawuphakelwa kudla ngeNgci. 6.5 Sivandzi Sesikolo. Asinakekelwe 7 Lusuku lwemhlangano lotako 7 Ingci 2007 8. Kuvala Kwavalwa ngemthandazo Umfundzi akanake kwekutsi tonkhe tihlokwana letisebente ku-ajenda ngito letisentjentiswe emaminithini, kwenatjwa ngato. 4.6 I-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA I-athikheli yeliphephabhuku nobe liphephandzaba iyindlela yekuletsa lwati, ingucuko, imininingwane letsite mayelana naloko umhleli lafuna kukwendlulisa nobe lafuna kutsi tetsamelilwati tikucaphele kumbe kukhangisa. Umhleli angasebentisa emafonti lehlukahlukene, imibala lehlukahlukene futsi legcamile, imidvwebo lehlukene kugcugcutela, kutsengisa umcondo lotsite. I-athekhili yehlukaniswe katsatfu, singeniso, umtimba nesiphetfo. Lulwimi lolusetjentiswako lufanele lubete emaphutsa elulwini, futsi luvakale mbamba. Tetsamelilwati kufanele tinikwe imininingwane yalapho tingatfumela khona imibono nangabe tifuna kuphawula, sib. Likheli, tinombolo telucingo, njll. Ligama lalowo lobhalako kufanele livele, indzawo (nesikhatsi) SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 31
Sibonelo se-athikhili yephephandzaba: Labatsengisa ngemtimba bangatibona sebavunwa ngumtsetfo kungasikudzala Siphumelele Bhembe Hulumende angahle aluhlolisise kabanti I-Sex Worker Education and Advocacy. Umchumanisi ludzaba lwekuphasisa umtsetfo wekuhweba walelicembu ngemtimba – umtsetfo longaletsa injabulo kulabo Sandzile Tfwala utsite bativa baphuphuma injabulo labatsengisa ngemtimba baseNingizimu Afrika. futsi bakhululekile ngenca yekutsi ekugcineni lombiko Ukhishiwe kuleliviki umbiko we-South African sewugcine sewukhishiwe ngemuva kwesikhatsi lesidze Law Reform Commission lophakamisa kutsi cishe sibe iminyaka lesikhombisa solo balindzile. kwakhiwe i-Adult Prostitution Reform Act. Sandzile utsite nobe kungakacaciswa kahle embikweni Sesidze sikhatsi emacembu lamele labatsengisa kutsi kumele uguculwe kanjani umtsetfo, njengobe ngemtimba aphakamisa kutsi kuhweba kusesiphakamiso nje, bayakwemukela kutsi sikhatsi ngemtimba kube semtsetfweni kulelive sengucuko sesifikile. NgaKholwane kulomnyaka lilunga lePalamende IMIBONO Vukani Zwane wetfusa labanengi lapho P.O.BOX 27 aphakamisa kutsi kutsengisa ngemtimba Cape Town kumele kube semtsetfweni ngalesikhatsi semncintiswano we-World Cup nga-2010. 2000 NOBE Lombiko wesekelwe licembu lelimele labatsengisa ngemtimba 7 Imbulu Street Cape Town 2000 Lucingo: (021) 752 4906 32 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
4.7 I-ATHIKHILI YEPHEPHABHUKU Sibonelo se-athikhili yephephabhuku: ILihawu inelitsemba lekwenyuka kwemiphumela ngemnyaka we2019 Bafundzi baseLihawu Secondary School Kunemfundzi longuSbongile Maseko babonakala batewuletsa imiphumela lemihle lophumelele sifundvo setibalo ngemaphesenti esekethini yaseSikhulile. la-98, Siswati watfola emaphesenti la-90 ngethemu leyengcile. Lokuhle ngalabafundzi kutsi babeka tifundvo tabo embili. Ekucaleni kwemnyaka Loku kukhombisa kutsi labafundzi kwacashwa thishelanhloko lomusha. baseLihawu batimisele kakhulu. Imisebenti layentako iyajabulisa. Bafundzi labanyenti bafundzela egunjini lemtapotincwadzi. Loku kubasita Labafundzi bavukela esikolweni kulungiselela luhlolo lwabo. nangemphelasontfo. Loku kubasita kakhulu kutsi batfole imiphumela lemihle. Labanye bafundzi bafundzela emaklasini Kunabothishela labatimisele kubasita. baphume ngensimbi yesine ntsambama. Kukhutsatwa kwebafundzi labengemavila Loku kuyabakhutsata kubuye kubanike kube nemiphumela lemihle. Sebayakhona umdlandla wekusebenta ncono kute kuya emagunjini ekufundzela ngaphandle baphumelele uma umnyaka uphela. kwekulandzelwa, ngibo labefika ekuseni IMIBONO egunjini lekufundzela bafundzisi bangakefiki esikolweni. P.O.BOX 77 Nangabe umfundzisi afundzisa, kuba Pretoria nekujabula kuye ngobe bafundzi basuke bati loko latabafundzisa kona ngaphambilini 3000 ngekutsi batifundzele bona ngembi NOBE kwesifundvo. Umfundzisi uyayibona inchubekelembili. Ufisa shengatsi 10 Walter Street angafundzisa umnyaka wonkhe ngendlela Pretoria labafundzi labamnika indlebe ngayo. 3000 Lucingo: (012) 752 4906 4.8 SIHLATIYWA (IRIVYU) Sihlatiywa sibhalwa nangabe lobhalako abefundza incwadzi letsite, abebukela lifilimu, abelalele umdlalo wemoya, abekukele umdlalo welibhola, njll. bese ekugcineni, loko lakufundzile nobe lakubonile uyakuhlatiya abuye akuhlole ngenhloso yekwengeta nobe aphungule lokutsite nakukhona, yekulungisa emaphutsa, yekukhutsata, njll. Sihlatiywa asimumatse naku lokulandzelako: Imininingwane yelifilimu: • Libito lembhali. • Libito lelifilimu • Libito lenkampani lelishicilele SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 33
• Umnyaka lelishicilelwe ngawo • Lusuku lelishicilelwe ngalo • Linani lemali (nangabe likhona) Bunjalo belifilimu: • Hlatiya ngalokufisha lelikhuluma ngako • Phawula ngendlela lelibhaleke ngayo o Setfulo o Kuvetwa kwebalingisi o Umtselela wendlela lebhaleke ngayo o Kulandzelana kwetigameko o Tiphakamiso netincumo • Luhlobo lwembhalo Sakhiwo sayo • Siba nesihloko. • Sibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Singeniso asetule sendlalelo ngalokufisha, • Umtimba awuhlatiye tehlakalo letibalulekile ngalokufisha, ngaphandle kwekuveta ebaleni lokusesakhiweni. • Siphetfo siveta umbono wemhlatiyi nobe tiphakamiso takhe ngalelifilimu. Ingcikitsi Iveta imibono yembhali wesihlatiywa ngalendzaba / ngalelifilimu netizatfu temibono yakho. Sitayela neliphimbo Kufanele sihlatiywa singatsatsi luhlangotsi. Liphimbo lihlelekile hloko selibhuku nobe lifilimu Lusuku lelishicilelwe ngalo Balingisi labakhulu (Abangabi ngetulu kwalabane) Sifinyeto sesakhiwo sendzaba 34 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Sibonelo sesihlatiywa Kumabonakhashane ngibukele liflimu “Kwahlwa Emini” lelibhalwe nguMalambe. Lelifilimu lashicilelwa bakaVukutentele nge-2006. Indzaba yonkhe itinte elokishini laseMatsulu. Inkhosi yemaNgcamane Silwanesemhlolo, ifuna kunika indlalifa yayo Sikhuni, bukhosi balapha elokishini iMatsulu kantsi kukhona lowake wabambela bukhosi, lowo-ke nguSigubhu, losusa umbango loshisako ngobe naye bekasicotsele lesikhundla. Kutsatselwane tikhali kuze kucitseke nengati. Umbango ugijime nayo yonkhe iMatsulu kudzimate kungenelele nemakhansela emmango. Kuhlatiywa kwembono. Umbhali walelifilimu usebentise sakhiwo lesihle nendzaba iyalandzeleka futsi iyafundzisa. Nobe kunjalo indzaba yebukhosi nembango wayo angeke yenteke elokishini (esikomplazi) ngobe phela lilokishi liphetftwe ngemakhansela. Lendzaba ayibe nesibekandzaba sasemakhaya lapho kuphetse khona emakhosi. Angeke inkhosi ibeke imitsetfo yetendzabuko esiveni lesiphetfwe ngemakhansela nobe naso siphetfwe bukhosi nje. Lokunye lokungantjintjwa ngumbango lodala kucitseka kwengati. Inkinga ayisonjululwe ngaphandle kwekutsatselwana kwetikhali, kepha kuboniswane ngekuthula. Tiphakamiso Babhali nangabe babhala tindzaba nobe imidlalo, babocaphela ingcikitsi. Ingcikitsi ngiyo lengelekelela kutsi umbhali akwati kuyibeka endzaweni lefanele indzaba yakhe. Simonhlalo nesimo sesikhatsi nako kuyasifaka sandla ekukhetseni indzawo lapho indzawo yenteka khona. Kute kugwemeke lokwenteka kulelifilimu lelingenhla, (umbuso wemakhosi lobekwe elokishini lapho kubusa emakhansela khona), letiphakamiso tibalulekile. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 35
4.9 UMBIKO LOHLELEKILE Ngulolunye luhlobo lwembhalombiko lapho umbiki kufanele abike imininingwane letsite ngesigameko lesenteke akhona asibona. Imibiko yehlukahlukene, ingaba yasemisebentini, imibiko yetiboshwa letece ejele, imibiko yetimali, imibiko yetingoti temgwaco, njalo njalo. Imibiko ibhalelwa tinhloso letehlukene lokwenta kutsi nendlela lebhalwa ngayo ingafani. Umbiko awusiyo incwadzi futsi ubhalwa ngendlela lehlukile. Lokucikelelwako nakubhalwa umbiko: • Inhloso yembiko kwendlulisa lwati lolutsite. • Lokucuketfwe kufanele kube ngemaciniso kungabi imibono yembhali. • Lokucuketfwe kufanele kuphatselane nesihloko. • Lokucuketfwe kufanele kubhalwe ngendlela yemaphuzu • Lulwimi kufanele kuhambisane nalabo umbiko locondziswe kubo. • Umbiko kufanele ubhalwe ngendlela yemuntfu wesitsatfu, lokukhulunywa ngaye, kwentela kutsi uvakale kahle. • Kufanele ube nesihloko lesihambelana nalokubikwa ngako. • Kufanele ube nelibito lalowo locondze kuye. • Kufanele kube nendlela lelandzelwe nakugcogcwa lwati • Kufanele uvete lokutfolakele nakuphenywa. • Kumele ube nesiphetfo • Kufanele umbhali avete tiphakamiso netincomo takhe. • Ligama lalobhalile nelusuku lobhalwe ngalo nako kufanele kubhalwe. Kutsatfwa letinyatselo letilandzelako: • Inkinga ayicwaningwe • Akugcogcwe lwati • Hlatiya ubuye wente tincomo • Lungiselela bese ubhala umbiko • Ligama laloyo loya kuye • Ligama laloyo lobuya kuye • Lusuku lobhalwe ngalo • Sihloko sembiko • Ummongo wembiko wonkhe kulapho umbiki abeka ngalamafisha kutsi kunenkinga nobe tintfo tihamba kahle • Lokucuketfwe ngulombiko 36 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Umbiki utawubhala tihlokwana talombiko kodvwa angatichazi. Kwetfula kwembiko Lapha-ke umbiki uchaza ngaletihlokwana letingenhla ngalamafisha, kuchazwe simo setintfo. Siphetfo Umbiki utawuphawula ngalokucondzene nembiko, abeke tincomo netiphakamiso. Emavi ekubonga Kubongwa bonkhe labaphose litje esivivaneni ekwenteni umbiko ube yimphumelelo Nasi sibonelo sembiko: UYA KU: Mnz. Z.K. Gamedze (Sosekethe) SIHLOKO: Lucwaningo ngekungaphumeleli kahle kwebafundzi belibanga lelishumi nakubili ye-2009 esikolweni iTsembaletfu. SISEKELO: Njengobe kumisiwe ngusosekethe lombiko uphatselene neluncwaningo lwembangela yemiphumela lemibi ikakhulukati yelibanga Lelishumi Nakubili. INDLELA Inkhulumoluphenyo – Umkhandlu wesikolo - Bothishela belibanga lelishumi nakubili - Bafundzi belishumi nakubili labaphindzako - Bonkhe bavete luvo lwabo netincomo tabo LOKUTFOLAKELE: - Bafundzi labanyenti bahlala bodvwa emakhaya. - Kungabi nemandla ekumelana netifundvo tantsambama ngenca yendlala. - Kukhulelwa kwebafundzi. - Kuhamba kwabotishela emkhatsini nemnyaka. --Kuyocecesha kwabothishela ngesikhatsi sesikolo. --Umsebenti wepothifoliyo ungetulu kwesilinganiso - Litiko Letemfundvo alibasiti ngalokwenele bothishela etifundvweni letehlukene. - Kungena kwetidzakamiva netikhali tekulwa emabaleni esikolo. TINCOMO: - Litiko Letemfundvo kumele linciphise umsebenti wephothifoliyo. - Litiko letemfundvo alibe nendlela yekondliwa kwebafundzi belibanga lelishumi ngesikhatsi setifundvo tantsambama SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 37
- Kuhamba kwabothishela akuvunyelwe kuphela ngethemu yekucala. - Kucecesha kwabothishela akucale ngelihora lesibili entsambama nangemigcibelo, hhayi ngemaholode, emaholide kube sikhatsi sekwengeta kufundza. - Batali ababe yincenye yetifundvo tebantfwababo. - Tifundvo tantsambama aticale ebangeni lelishumi - Tikolo atinike bothishela lilanga leligcwele lekuceceshwa. SIPHETFO Kuyintfokoto lenkhulu-ke kulwetfula ngemphumelelo lelucwaningo sibuye setsembe kwekutsi lutakuba lusito lokukhulu. EMAVI EKUBONGA Bonkhe labafake sandla kulolucwaningo babongwa kakhulu. 4.10 INKHULUMO LELUNGISELELWE Inkhulumo bufakazi lobubhaliwe besetfulo semlomo lesefulelwe inhloso letsite. Inhloso yeyeme kulokushiwo sihloko senkhulumo. Nangabe umfundzi abhala inkhulumo kufanele acikelele tetsamelilwati ngobe linyenti lato lehlukile ngemasiko, inkholelo, emazinga emfundvo, njll. Kufanele acikelele kutsi emaphuzu enkhulumo yakhe awavusi imiva yetetsamelilwati. Inkhulumo inesingeniso, umtimba nesiphetfo. Lokumele kucikelelwe nakufundziswa inkhulumo lehlelekile: Kufanele kufundziswe: • Inhloso yenkhulumo. • Indlela lekubekwa ngayo emaphuzu. • Tihlokwana letibalulekile nakubhalwa inkhulumo. o Sihloko: Inkhulumo iba nesihloko, lapho yentelwa khona, loyibhalako (loyetfulako), lusuku lebhalwa ngalo (leyetfulwa ngalo) nalokucuketfwe yinkhulumo. o Kubingelela: Lobhalako kufanele acale ngekubingelela tetsamelilwati ngekwetihlalo tato nangekulandzelana kwato, abuye abingelele netetsamelilwati tonkhe. Kufanele alandzele ngekutetfula. o Singeniso: Singeniso kufanele sibe nemfutfo, sichaze emagama lalukhuni esihlokweni. Sifanele sibe sifisha, kodvwa sidvonse tetsamelilwati kutsi tifundze (tilalele). o Umtimba-Lokucuketfwe: Inkhulumo ayibhalwe ngalokucacile, ibe nemisho lemifisha lenemicondvo lephelele. Kubalulekile kutsi lobhalako asebentise netibonelo lapho kudzingeke khona. Akungasetjentiswa emagama langevakali nalalukhuni, lobhalako agweme lulwimi lolushubile, lokungenta kutsi tetsamelilwati tigcine tingakawuva umlayeto lowetama kuwendlulisa. o Siphetfo: Siphetfo sisonga konkhe lokubhalwe lapha ngenhla. Umbhali ubuye aphetse ngekunika yakhe imibono netiphakamiso ngesihloko labebhala ngaso. Emva kwekufinca ugcina ngekubonga kuto tonkhe tetsamelilwati. 38 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Sibonelo senkhulumo lehlelekile. Inkhulumo leyetfulwa nguMnu. K.V Mahlobo longuSonhlalakahle, emahhovisini aseNasipoti, laphatselene nekusetjentiswa kabi kwetidzakamiva Angicale ngekubingelela umphatsiluhlelo, tikhulu letichamuka ehhovisi Lavelonkhe ePitoli, labachamuka eMnyangweni weTemfundvo lapha eMphumalanga, baphatsi betikolo nemasekela abo labakhona lapha emkhatsini wetfu, nabo bonkhe labetsamele lenkhulumo. Ngiyajabula kutsi nite ngebunyenti benu. Njengobe bese angetfulile umphatsiluhlelo, libito lami, nginguKhetsatonkhe Velabamtsandze Mahlobo longuSonhlalakahle lovela emahhovisini aboSonhlalakahle eNasipoti. Ngitewubonisana nani ngebubi lobubangwa kusebentisa kabi tidzakamiva. Tidzakamiva tiyingoti etimphilweni tenu labasha, ngobe tikwentisa tintfo lebewungeke utente ungakatisebentisi. Umuntfu uyabulala angakahlosi, abe akhutsatwe nguleso sidzakamiva lasuke asidlile, ngaloko agcinele ejele. Lomunye tiyamenta agcine sabulawa nasifo sengcondvo. Labanye tibakhutsata kutsi badzelele, kweba, kuhlukumeta, njengekudlwengula nekubulala. Ngaloko kube sekubanga tindleko letingadzingeki emindenini nakuhulumende, tindleko tekwelapha labo lesebanesifo sengcondvo, kucilongwa nekwelashwa kwalabadlwenguliwe njalo njalo. Kunetindlela letinyenti longatisebentisa, kukhona emacembu kanye netinombolo longasitakala kuto. ENasipoti kunemahhovisi, kaMkholo Building, nobe ushayele ku-0724338890. Lapho kulamahhovisi utawuchunyaniswa nelicembu lelibuka tinkinga tekusetjentiswa kwetidzakamiva. Ngiyanibonga ngekungipha indlebe nekungihlonipha. 4.11 INKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO Inkhulumiswano yingcoco leyenteka emkhatsini webantfu lababili nobe labangetulu labakhuluma babuye baphendvulane. Kuyindlela yekucopha inkhulumo njengoba yenteka ngco kulabo labacocako. Lokumele kucaciswe nakufundziswa inkhulumiswano: • Inkhulumisano inesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka khona, lababandzakanyekako kulenkhulumiswano naloko labatawukhulumisana ngako. • Esikhatsini lesinyenti, akuvuselwana, labakhulumako bavele bangene endzabeni. • Umtimba wakhiwa yinkhulumo lapho icala khona, itfutfuke ize ifike esicongweni sayo. • Emagama alabakhulumako abhalwa ngasesandleni sesencele, bese kufakwa ikholoni emva kwawo inkhulumo icondzana nalowo loyikhulumako. • Kukhetfwa kwemagama kusetjentiswa kwehlukanisa emazinga alabo labakhulumako, sib. Umphatsisikolo nakhuluma nemfundzi, inkhulumo yabo itawukhombisa ngelizinga lenhloniphoyemfundzi. • Siphetfo senkhulumiswano sivakala ngekwehla kwemoya nangabe beyiphakeme, kuphakama kwemoya nangabe kungekho kucolelana, lokusho kutsi yinkhulumo yalabacocakolekhombisa kuphela kwenkhulumiswano, kuye ngekutsi indzaba beyiphatselene nani. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 39
Sibonelo senkhulumomphendvulwano (LaMnisi usendleleni ucondze kamakhelwane wakhe LaMngometulu. Uyadlatfutela, uphefumlela etulu, ujuluke umanti nte.) LaMnisi: (ungena emabaleni kaMngometulu ukhuluma yedvwa). Kakhulu, siyakhulekela bo! LaMngometulu: (avule sivalo sangenhla, amamatseke, avule umnyango). Yebo! Ninjani makhi? LaMnisi: (anikine inhloko akhombise nangesandla kutsi akangeni.) Angingeni, angihlali futsi (ebusweni uyabonakala kutsi uyimphi) LaMngometulu: Ngabe yini kangaka lekwenta ungafuni kungena endlini lamuhla makhi? Ngabe uyagula yini? LaMnisi: Besingekho sivakashile lapha ekhaya. Lokwebafana kuwantjontje onkhe emangoza ami. Ngabe awubonanga lutfo yini? LaMngometulu: Nanobe ngite liciniso lekutsi bafana, kodvwa ngitivile tinja tikhonkhotsa tiga umhlolo itolo ebusuku. Saphumela ngaphandle, sabukabuka kepha asibonanga lutfo. Hhayi ncesi Mvuleni. LaMnisi: Ngiyabonga makhi kungipha emavi lamnandzi latfoba inhlitiyo yami. Buka nje bengihlose kunentela i-asha nginiphe, pho kuphi la? Hhayi asati kutsi lelive liya kuphi LaMngometulu: Hlala makhi sesinatse nali litiya. Ungakhohlwa kutsi ayikho imphunga yelihlatsi. 4.12 INKHULUMOLUPHENYO / I-INTHAVYU LEBHALWAKO I-inthavyu yinkhulumo lapho kuba khona umuntfu nobe bantfu labalicenjana lababuta lomunye imibuto baphindzelela ngenhloso yekwati kabanti ngaye. Kungabutwa kabanti umuntfu lofuna umsebenti nobe kubutwe umuntfu ngenhloso yekutfola lwati ngentfo letsite leyentekile nobe letakwenteka. I-inthavyu ingentiwa bukhoma, kumabonakhashane, emsakatweni nobe elucingweni. Ikhona futsi i-inthavyu lebhalwa phansi njengenkhulumomphendvulwano/inkhulumo. Lokumele kucaciswe nakufundziswa inkhulumoluhlolo: • Inkhulumisano inesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka khona, lababandzakanyekako kulenkhulumoluhlolo naloko labatawuhlolana ngako. • Esikhatsini lesinyenti, kuyavuselwana, lotewuhlowa emukelwe, labatawukhuluma batatise ngembikwekucala luhlolo. • Umtimba wakhiwa yimibuto netimphendvulo lapho kucala khona, kutfutfuke kuze ifike esicongweni sayo. • Emagama alabakhulumako abhalwa ngasesandleni sesencele, bese kufakwa ikholoni emva kwawo inkhulumo icondzana nalowo loyikhulumako. • Kukhetfwa kwemagama kusetjentiswa kwehlukanisa emazinga alabo labakhulumako, sib. Umphatsisikolo nabuta lotewucela sikhala semsebenti imibuto, inkhulumo yabo itawukhombisa ngelizinga lenhlonipho yalobutwako. • Siphetfo senkhulumiswano siba lapho kuphela khona imibuto, lobutako aveta kutsi imiphumela itawtfunyelwa ngayiphi indlela kulebekahlolwa. Emva kwaloko kuyabongwa, lohlolwako akhululwe. Sibonelo senkhulumoluhlolo i-inthavyu (Thuli wente sicelo sekuba ngumfundzi esikolweni saseMbhudula lesiseMbuzini. Sigungu lesikhulu sesikolo simmemile kutsi atewuphenywaphenywa ngemibuto. Lenkhulumoluphenyo yenganyelwe nguthishelanhloko Umnumzane Mahlalela, Nkhosatana Shiba ubhala emaminithi, bese kutsi Nkhosikati Shongwe abe ngulomunye lotawuphenya ngemibuto) 40 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Thuli: Nconco! (Bonkhe basukume) Mahlalela: Ningahlala bekunene (Thuli solo umile) Nawe Thuli sewungahlala. Sawubona Thuli, lapha sinaNkhosikati Shongwe kanye naNkhosatana Shiba babothishela lapha esikolweni. Ubute lapho ungakevisisi kahle khona. Ase usitjele kabanti-ke ngawe. Thuli: Ngiyabonga kunginika lelitfuba lekutsi ngibe lapha eMbhudula lamuhla. Mine nginguThuli Nkala, Kahhoyi. Bengifundza Libanga le-11 eMbhunu. Shongwe: Hawu! IMbhunu nayo sikolo, ngabe yini ufune kufundza lapha kube kukhashane nasekhaya? Thuli: Ngiyati intfo nje ngulesimo sagogo. (anatse emanti abuye abeke ingilazi) Mahlalela: Iphi iriphothi yakho? Thuli: Nayi. (Bayibukabuke bahlebe) Mahlalela: Sitakwemukela ngobe unesizatfu lesicinile. Hamba uye eklasini Lelibanga le-12A. Ngabe kukhona yini losafuna kukusho? Thuli: Cha babe 5. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA (entelwe Lulwimi Lwekucala neLwesibili Lwekwengeta kuphela- FAL neSAL) BUDZE BEMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA, LOKUFANELE IKHICITWE: Lizinga Libanga 10 Libanga 11 Libanga 12 FAL • Emagama la- 60 - 80 • Emagama la- 60 - 80 • Emagama la- 60 - 80 SAL • Emagama la- 40– 60 • Emagama la- 40– 60 • Emagama la- 40– 60 Ematheksthi emibhalombiko lemifisha, nawo njengalawo emibhalombiko lemidze, angaba yimphendvulo nobe kucalisa imphendvulo. Njengoba sekushiwo, lamatheksthi amibhalombiko. Sibonelo, libhukutinhlelomalangonkhe (idayari), sikhangiso, iphosta, iflaya, tinkhombandlela, likhadi lesimemo, njll, njengoba nenkhlumo ingenta tetsamelilwati tiheheke nobe tikhombise kungavumelani nayo. 5.1 IDAYARI / LIBHUKUMALANGA-ONKHE Idayari yincwajana lecuketse tintfo letibalulekile letiphatselene nemphilo yakhe, loko umuntfu lakwentako ngelilanga, ngeliviki, ngenyanga nangemnyaka wonkhe, langafuni kutsi atikhohlwe naleto lafuna kutikhumbula, kanye naletinye nje letingakabaluleki. Kubhalwa lokubalulekile umuntfu latakwenta ngaleso sikhatsi nangalelo lilanga. Lokumele kucaciswe nakufundziswa inkhulumoluhlolo: • Loyibhalako kufanele afake lusuku ekucaleni kwalelo nalelo khasi. • Ibhalwa ngendlela yemuntfu wekucala, lokhulumako. • Ibhalwa ngesikhatsi sanyalo, lesitako nalesengca, kuye ngalobhalako kutsi ukhetsa siphi, kungenteka lomunye umbhali atibhice tikhatsi. • Lokwentekile kubekwa ngemagama lamafisha. • Isebentisa lulwimi lolungakahleleki, kulesinye sikhatsi lobhalako angasebentisa lulwimi loluviwa nguye kuphela ngobe angafuni lakubhalile kwatiwe ngulabanye bantfu. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 41
Sibonelo selibhukutinhlelomalangonkhe: 1 MABASA 2010 10 Lesibili 10 09H00 Ngitawucela imvumo kuthishela yekuyewubonana nadokotela wematinyo 10H00 11H00 12H00 Ngitawunika thishela umsebenti wami welucwaningo. 13H00 Ngitakuya kadokotela wematinyo 14H00 Ngitakube ngikakodotela wematinyo 15H00 Ngitakube ngiya ekhaya ngibuya kadokotela wematinyo 16H00 17H00 Ngitakube ngipheka / ngisetinkhomeni Lesitsatfu 11 08H00 Ngitakube ngibhala sivivinyo sesibili 09H00 10H00 11H00 Ngitakube ngisecenjini lebafundzi benkhulumomphikiswano yeSiswati 12H00 13H00 Ngitakube ngisemtatjenimabhuku / ngiselayibhrari 14H00 Sikhatsi Lis. Ums. Les Lesits. Lesine Lesihl. Umgc. 7h00-8h00 1 2 3 kubuyeketa 4 5 temibhako 8h00-9h00 6 7 8 9 10 11 12 9h00-10h00 13 14 15 16 17 18 19 Lisontfo Kuvulwa Inkhulumo- tikolo lemasundvu mphikiswano 10h00-11h00 20 21 22 23 24 25 26 Sivivinyo Kubuyeketa sesitsatfu tinkondlo 12h00-13h00 27 28 29 30 31 Umbha- temlomo bhatiso Sibonelo selibhukutinhlelomalangonkhe: 1 Kholwane 2010 5.2 SIKHANGISO Yindlela lesetjentiswa kakhulu bosomabhizinisi labancane nalabakhulu, kuheha ummango ngemikhicito yabo. Sikhangiso siyaheha sigcizelele, futsi siyayifaka nenkhulumo leyimfundzisolite nalehhungako. Tiyehluka tikhangiso, kungaba temsakato, temaphephandzaba, temisebenti, emabhange, titolo, tetigitjelwa, tabomabonakudze naletinye letinyenti. Kusetjentiswa lulwimi loluhhungako, lolomnandzi nalolushelelako kute emakhasimende atewugijima angashiywa. 42 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Kusetjentiswa emagama lamakhulu nalamancane nalahlukahlukene kudvonsa emehlo ebatsengi. Kubalulekile kutsi umfundzi nakasibhala, ati kutsi sicondziswe kutiphi tetsamelilwati. Labadzala, labancane, labadvuna, labasikati nobe lusha jikelele ngekwehlukana njalonjalo. Lokufanele kucikelelwe nakufundziswa sikhangiso: • Kufanele sihambisane nenjongo netetsamelilwati • Sihloko lekufanele sihehe tetsamelilwati kute titsenge umkhicito lokhangiswako. • Kufanele kusetjentiswe emagama laveta umcondvo locuketfwe kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile, lafaka ekhatsi kutsatsa luhlangotsi, kuhhunga, kutsintsa imiva, imfundzisolite, njll. • Sisebentise tinhlobo letehlukene tebukhulu nebuncane bemagama kute sigcame. • Sivete imininingwane lephatselene nesikhangisi, lapho lomkhicito utfolakala khona, linani lawo, tinombolo telucingo lapho ungashayela khona nangabe uyawufuna, njll. Sibonelo sesikhangiso TEKUTFUTSA!!! NATI TIGITJELWA MBAMBA LETAKHELWE WENA!!! Hamba natsi sikuyise lapho uya khona siphindze sikubuyisele emuva ngemanani laphasi kakhulu, mahhala hha!!! Phakamisa lizinga lemphilo yakho ngekusebentisa tigitjelwa tetfu! Hlakanipha!! Asitfutsane ungumngani wakho lowetsembekile, nawe tsembela kuye ngato tonkhe tikhatsi, ungagudluki. Vuka uyibambe!! Fika ngesikhatsi emsebentini. Vakashela tonkhe tindzawo lofuna kutivakashela ngaphandle kweluvalo. Kute longakwentela konkhe loku ngaphandle “Kwa-Asitfutsane.” Ukhokha kancane, wentelwe lokungetulu kwelinani lolikhokhlile. Usafunani lokunye?? Lithikithi lenyanga libita R600, 00. Ngumahhala hha!! Walala wasala. Vuka sikhatsi sisekhona. Sitsintse! Makhalekhukhwini: 083 035 4920, Sitfolakala enombolo 25 Themba Street Kamachekeza, eNasi 1340. 5.3 IPHOSTHA Iphostha liphepha lelikhulu lelinanyatseliswe etulu etindzaweni lapho kuvama kuba nebantfu labanyenti khona kute bonkhe bayibone kahle. Iphostha isetjentiselwa kukhipha imilayeto lenhlobonhlobo lefaka ekhatsi imcimbi lemikhulu leyenteka emmangweni. Emacembu embangave/ etepolitiki ayayisebentisa iphostha nakhankhasela lukhetfo Lokufanele kucikelelwe nakufundziswa Iphostha: • Kufanele ihehe emehlo etetsamelilwati. • Tetsamelilwati tikwati kuyifundza tibucadlwana. • Umlayeto wayo ucondzengco SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 43
Sibonelo sephostha INTSANDVO YESIVE SASENINGIZIMU AFRIKA” LUKHETFO LWEMAKHANSELA AKAMASIPALATI Hlakaniphani! Sukumani! Niyewuvotela licembu lenicabanga kutsi litawufeza emaphupho netidzingo tenu Cabangisisa ngembikwekuvotela licembu lakho!! Angeke utisole! Likusasa lakho lisetandleni takho!!! Ungakhohlwa timphisi letigcoke tikhumba tetimvu letitsi tifuna kukusita kantsi tifuna kugcwalisa tisu tato. Likusasa lakho lisetandleni takho!! “Intsandvo Yesive” ilwa nalokhu Nelukhwabaniso ibuye Iphakele tinsita temmango ngendlela lefanele. Lusuku: 29 Kholwane 2010 Sikhatsi: 09H00 Indzawo: Enkhundleni Yetemidlalo Kamhlushwa. Ungalivakashela futsi lelicembu enombolo 25 Shongwe Street Kamhlushwa. Lucingo: (013) 759 0045 Makhalekhukhwini: 072 456 7309 Sihlala sikhona kusukela ngeMsombuluko kuze kube nguMgcibelo. Tikhatsi tekusebenta: UMsombuluko – kuLesihlanu 08H00-18H00 UMgcibelo: 08H00 – 14H00 5.4 Iflaya Iflaya lipheshana leliba nemininingwane ngetintfo letitsite letiphatselene nemuntfu lowenta lokutsite. Iflaya ngulelipheshana lonikwa lona emigwacweni nawutihambela, kungaba sendleleni nobe emerobothini kantsi futsi liyaphoswa nasemakhaya ngenhloso yekuletsa lwati lolutsite emmangweni. Lokubalulekile ngeflaya: Bona sibonelo saDokotela Mavuso. • Iflaya isivetela ngodokotela lowelapha ngesintfu kanye netifo latelaphako • Iveta indzabuko yalowo muntfu neticu takhe • Ineminingwane lemayelwana nelucingo nelikheli lakhe • Kuveta nemali lekhokhwako nawuyobonana nalowo muntfu. • Iflaya ivamise kubhalwa ngemibalo legcamile Sibonelo seflaya 44 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Dokotela MAVUSO Umelaphi lowetfwasa elwandle welapha tonkhe tifo letindzala kanye naletisandza kuchamuka lapha eNingizimu Afrika abuye acatulule tinkinga bantfu labagulako labavamise kubukana nato. Lucucudvu lwadokotela mbamba! Nawe angakusita kakhulu etinkingeni lewubukene nato. Tivete ngobe lusito selufikile lapho uhlala khona emnyango wakho! Vuka jaha! Vuka ntfombi! Bumnyama bendlulile sekubusa kukhanya!! Angakusita nakuletifo letilandzelako: 1. Sifo sekuwa 2. Sifo semehlo 3. Umdlavuta 4. Sifo sengculazi 5. Inyongo Vakashela : 10 Anderson Street, No.2 Mkholo Site, Nelspruit 5.5 TICONDZISO Tinkhombandlela tiyinchubo yekwenta lokutsite nekutjela tetsamelilwati kutsi tikwente kanjani, kuphi, nini, njll. Tingasetjentiswa etimeni letehlukene, sib. Nangabe dokotela anika siguli imitsi kutsi isetjentiswe ngayiphi indlela, nangabe kubhakwa emakhekhe, nangabe bafundzi babhala luhlolo, nangabe kwentiwa imidlalo letsie, njll. Ticondziso tingashiwo ngemlomo, lapho setsamelilwati singanikwa imiyalo, nobe tibhalwe phasi. Ticondziso kufanele tinikwe ngalokucacile kute lowo loyalelwako angabi nenkinga yekutilandzela. Kufanele tisebentise lulwimi lolucolisakele, nalolwemikelekile. Ticondziso kufanele tibe timfisha, ticondze ngco. Sibonelo seticondziso KWENTA LITIYA TITSAKO • Emakhambi elitiya • Shukela lomhlophe noma lobovu • Lubisi • Ilita yemanti INDLELA YEKWENTA • Bilisa emanti ngeligedlela. • Kufanele uwasebentise leso sikhatsi uma acedza kubila. • Cala ngekufaka licembe linye lelitiya enkomishini bese ufaka shukela. • Tsela lamanti labilako. • Tamatisa litiya lize litiye. • Faka lubisi kutamatise futsi. • Khipha lelicembe lelitiya bese uyalinatsa. • Ungalinatsa lodvwa, ngabhatata, ngesinkwa nobe emakhekhe. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 45
5.6 TINKHOMBANDLELA Tinkhombandlela yichubo yekulayela setsamelilwati nangabe siya endzaweni lesingayati nobe lesingaketayeli kuyihambela. Nangabe ulayela umuntfu, kufanele lokushoko kucace kuze lowo lolayelwako angalahleki endleleni. Esikhatsini lesinyenti kusetjentiswa tintfo letingasuki emhlabatsini kuze lolayelwako angabi nebumatima bekulandzelela. Tintfo letisetjentiswako tifaka ekhatsi, tihlahla, titolo, emasontfo, liposi, emagalaji, njll. Lokubalulekile lokumele kucikelelwe nakulayelwana: • Kufanele kube nendzawo umuntfu lasuka kuyo nalapho aya khona. • Kufanele kuvele tindlela umuntfu latatihamba, lapho asuka khona aze ayewufika lapho aya khona. • Kuvele emagama etindzawo latatendlula. • Kufanele kusetjentiswe tintfo letingasuki emhlabatsini letinjengetihlahla, titolo, emasontfo, liposi, emagalaji, njll. • Lokunye lokungasetjentiswa, silinganiso sebudze bendlela (emakhilomitha). • Lolayelwako kufanele alalwlisise kute angalahleki endleleni. • Kufanele lolayelako asebentise lulwimi lolucacile naloluvakalako. Sibonelo setinkombandlela Umngani wakho lobuya eJozi lota emcinjini wakho wekubungata ticu tebudokotela wati indlela leta kini kigcina edolobeni laseNasipoti. Wena-ke mlayele indlela kusuka eShoprite, kutewungena Kanyamazane lapho umcimbi ukhona. • Nawusuka eShoprite eNaspoti, tsatsa umgwaco i-N4 ubheke emphumalanga. • Utakwengca-i-KFC esandleni sekudla. • Yengca emarobothi • Yengca iCrocodile Valley. • Chubeka uze uyofika lapho kunetimakethe “iVukutimele”, esandleni sebuncele. • Tsatsa umgwaco longenela esandleni sasekuncele. • Yendlula libhuloho leliseMgwenya. • Phambidlana utawutfola imphambanandlela. • Utawubona inkhomba yaKanyamazane lengenela ngasesandleni sekudla lengu-R41 • Landzela lomgwaco i-R41 wengce elokishini laseTekwane • Utawuchamukela emitini lomukhulu waKanyamazane. • Uma ufika emarobothini, tsatsa umgwaco longenela esandleni sasekuncele. • Yendlula ligalaji. • Yengca luchungechunge lwetitolo esandleni sasekuncele. • Egalaji lelingenhla utawungena emgwacweni longenela esandleni sekudla. • Jikela esandleni sebuncele uhambe njalo wendlule liphosi. 46 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Utawubona lihholo lelikhulu laKanyamazane 5.7 LIKHADI LESIMEMO Likhadi lesimemo lisetjentiswa nangabe umuntfu atawuba nemcimbi lotsite. Lisetjentiselwa kumema labo labatawuta emcimbini kakhulukati losondzelene nabo. Imicimbi levamile lefana nemishado, kuhlanganisa umnyaka, njll. Lokumele kucikelelwe nangabe kubhalwa likhadi lesimemo: • Kusetjentiswa indlela yemuntfu wesitsatfu, lokukhulunywa ngaye. (Inkhulumombiko). • Alinasibingelelo nasivaleliso. • Alifakwa likheli. • Kufanele libe neligama lemcimbi. • Bamemnywa nalabamemako ababhalwe ngalokugcwele. • Lifaka indzawo lapho umcimbi utawubanjelwa khona. • Kuba nelusuku nesikhatsi semcimbi. • Kuyenteka lomemako afake nendlela labamenywako lokufanele bagcoke ngayo (tembatfo) • Lifaka imininingwane yekuchumana kwentelwe kutsi lomenyiwe asho nangabe atawuphumelela nobe angetuphumelela. • Likheli lalobhalako livamise kufakwa ekugcineni. Sibonelo selikhadi lesimemo SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 47
SIMEMO SEMSHADO WANHLANHLA NA SIBONGILE 48 UMnumzane naNkhosikati Sibeko bamema uMnumzane naNkhosikati Nkhosi emshadweni wendvodzana yabo yekucala, Nhlanhla lotawube ahlanganiswa nge- kwemtsetfo nedvodzakati yaMnumzane naNkhosikati Tsabedze, Sibongile, losakhamuti saseLigogodo. Umcimbi uhlelwe ngalendlela: Lusuku: 15 Lweti 2009 Indzawo: Ligogodo Sikhatsi: Insimbi yelishumi ekuseni Kugcoka: Temdzabu kantsi loku akusho kwekutsi labete tembatfo temdzabu bashiywa ngaphandle, nabo bayamenywa. Kutakuba nelidzili emuvakwenkonzo. Makoti utawemukelwa kusihlwa. Imphendvulo: Tsintsana nanaba labalandzelako ngekuphutfuma ngembikwemhlatinge-20 kuMphala 2010: Sibusiso Mhlongo: Lucingo: (013) 751 3470 Makhalekhukhwini 083 123 7645 Lomakhisimisi Khumalo Lucingo: (013) 751 3470 Makhalekhukhwini 072 723 7695 5.8 LIPHOSIKHADI. Liphosikadi likhadi lelisetjentswa nakutfunyelwa imibiko/umlayeto ngeliposi. Umbiko utfunyelwa ngelikhadi, likhadi liposwa linjalo, imvilopho ayisetjentiswa. Ingaba netikhala letimbili, lesinye siba nelikheli lalowo lotfunyelelwako, lesinye kubhalwe umbiko/umlayeto. Umlayeto usatsa sakhiwo lesitsi asifane nesencwadzi yebungani. Kuba nesibingelelo, lokungaba ligama lalobhalelwako, lilandzelwe ngumbiko longabi mudze njengasencwadzini, lofinyetwako bese kuba sivaleliso lesifana nesencwadzi yebungani. Ungabatfumelela bantfu liphosikhadi nangabe ufuna kubavusela, kubamema, kubahalalisela, kubakhumbuta ngalokutsite, kubakhutsata, kuveta luvelo, njll Lokubalulekile ngeliposikhadi • Likhadi leliba nendzawo lefuna sitembu. • Liya kubani? Libuya kubani? SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI • Kusetjentiswa inkhulumombiko. • Akubhalwa tintfo letiyimfihlo. • Indzawo lapho liya khona. • Umbiko awube ngulofinyetiwe.
Sibonelo sePhosikhadi Siphelile Siphelile Malambe Sihambe kahle nasita lapha Ethekwini, asati kutsi nine nisele njani lapho ekhaya. Sifike eKing Sibukosetfu Secondary School Shaka Internetional Airport sakhandza imoti lesilandzile vele seyikhona. Phela bengishaywa luvadlwana ngobe sengikhumbule tindzaba tabotsotsi lesifundza ngato emaphepheni kantsi P.O.BOX 119 ngesaba lite mntfwanamakhe ngobe lomshayeli bekuyimvu yenkhosi nje. Ngicela ungibekele kahle i-albhamu yetitfombe tami, ngiyikhohlwe ekamelweni laSiphiwe. Kantsi kumnandzi kangaka Sand River kuntjuza emoyeni ngendiza? 1251 Ngibhala nje ngibuke lwandle netimanga talo mntfwanamake. Ngitakucocela kahle mhlazana ngibuya lapho ekhaya. Bakhonte bonkhe. Ngimi dzadzewenu Phumzile. 5.9 KUBHALA I-IMEYILI I-imeyili indlela lelula naletfumela umlayeto ngekushesha futsi yenta kube malula kuchumana nalomunye ngekusebentisa i-inthanethi. Labatfumelelana ema-imeyili basebentisa emakhompiyutha nobe bomakhalekhikhini. Bobabili, lotfumele nalotfunyelelwa umlayeto, bangakwati kuyigcina kute awusebentise esikhatsini lesitako. Sibonelo se-imeyili. TO: thuli@hotmail.co.za; strini@webmail.co.za SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI CC: shongwe@lantic.org.za; suffo@yahoo.uk; Sihloko: Umbiko losilele 49
MUMLAYETO: 50 Balingani Niyakhunjutwa kutsi niletse imibiko kungakefiki Lesihlanu, mhla tingu-29 Inhlaba 2018. Nitawutfunyelelwa lifomu lekumele niligcwalise kuze nente lokufanako. Uma nihlangabetana nebulukhuni bekugcwalisa lelifomu ningatsintsa Mnu. Mgabadeli. Ngiyabonga Nomsa Twala 5.10 KUGCWALISWA KWELIFOMU Lifomu lipheshana lelinetikhala letigcwaliswako ngobe kufuneka imininingwane letsite. Tinengi tinhlobo temafomu letigcwaliswako. Kukhona emafomu ekucela umsebenti, ekukhipha imali ebhange, ekufaka imali ebhange, ekucela tikhala tekufundza, njalonjalo. Kubalulekile kutsi lowo logcwalisa lifomu anike iminingwane yakhe leliciniso, angashiyi tikhala. Lokufanele kucikelelwe nakugcwaliswa emafomu: • Kufanele logcwalisa lifomu, anike imininingwane leliciniso. • Kufanele abhale ngalokufisha. • Kufanele abhalwe ngesandla lesihle nalesibonakalako. LIFOMU LEKUCELA UMSEBENTI A. SIKHALA SEMSEBENTI Sikhala semsebenti lofaka sicelo sakho kuwo (Njengobe sivele Litiko elikhiphe sikhangisi esikhangisweni) Litiko Letemidlalo Umchumanisi We-2010 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI Inombolo yesikhala swmsebenti Ungacala nini kusebenta (Njengobe ibhalwe esikhangisweni) nangabe kungaba nguwe lonikwa lomsebenti? MPK /2/2010-5 Nobe kunini
B. IMINININGWANE YAKHO (Nangabe ufake nencwadzi yekutichaza/umandvomphilo lenayo yonkhe lemininingwane lelandzelako, ungayigcwalisi lencenye lelandzelako) Sibongo Sibiya Emagama akho laphelele Lomakhisimusi, Ntfombifutsi Lusuku lwakho lwekutalwa 29 Kholwane 1984 Inombolo yakho yamatisi 8407294759089 Buhlanga Lompisholo Lomhlophe Likhalathi Wemdzabu x waseNdiya Bulili Umsikati x Umdvuna Unetihibe yini? Yebo x Cha Usakhamuti saseNingizmu Yebo x Cha Afrika? Nangabe utsi cha, nika buve -- bakho (uwakuphi?) Unayo yini imvume yekusebenta Yebo x Cha nekuhlala kulelive? Sewake watfolwa yinkantolo Yebo Cha x unelicala lekwephula umtsetfo nobe wacoshwa emsebentini? SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI C.SINGACHUMANA KANJANI NAWE? Lulwimi lesingachumana ngalo Tinombolo telucingo longatfolakala (013) 752 5194 kuto ngetikhatsi temsebenti Indlela lesingachumana ngayo Incwadzi I-imeyili x Ifeksi Likheli/i-imeyili/ifeksi t.sibiya@voda.com lesingakuchumana ngalo/ngayo 51
D. EMAZINGA EKUKHULUMA, KUFUNDZA KANYE NEKUBHALA TILWIMI 52 LOTATIKO. Khetsa emagameni. (Kahle kakhulu, kahle nje, kabi) Emazinga Bhala tilwimi lotatiko 1. 2. 3. 4 5. 7 Siswati Singisi Xitsonga Kulukhuluma Emalengiso Emalengiso Kuhle Kulufundza Emalengiso Emalengiso Kuhle Kulubhala Emalengiso Emalengiso Kuhle E. LIZINGA LEMFUNDVO YAKHO (Nangabe ufake nencwadzi Yekutichaza/umlandvomphilo lenayo yonkhe lemininingwane lelandzelako, ungayigcwalisi lencenye lelandelako) Ligama lesikolo Libanga lekugcina lewaphumelela kulo Umnyaka lowacedza ngawo Khumbula Libanga 12 Ingongoni 2002 Imfundvo lephakeme (Gcwalisa uvete tonkhe ticu lowatitfola esikhungweni ngasinye) Ligama lesikhungo Ticu lowatitfola Umnyaka lowacedza Semfundo ngawo UNISA B.A Ingongoni 2006 Ticu lotentako njengamanje Ligama lesikhungo semfundvo Ticu lotentako Umnyaka lohlose kucedza ngawo University of Johannesburg Tekuvakasha Ingongoni 2011 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
F.IMISEBENTI LOSEWAKE WAYENTA/UMSEBENTI LOWENTAKO (Nangabe ufake nencwadzi yekutichaza lenayo yonkhe lemininingwane lelandzelako, ungayigcwalisi lencnye lelandzelako) Umcashi umsebenti Wacala nini? Wagcina nini? Kwaba yini lowentako imbangela yekuyekela Umnyaka kwakho? Inyanga Umnyaka Inyanga Protea Hotel Kwemukela tivakashi Ingci 2007 -- -- -- Nangabe wake wasebenta kunobe nguliphi Litiko laHulumeni, ngabe tikhona yinifu tintfo letingenta ungabe Yebo Cha X usacasheka? Nangabe utsi yebo, nika ligama leLitiko lowabe usebenta kulo. -- -- G. EMAGAMA EBANTFU LABANGAFAKAZA NGAWE LIgama nesibongo Budlelwano bakho naye Tinombolo telucingo langatsinftwa kuto ngesikhatsi semsebenti 1. Sifundza Z.K Umcondzisi wase-Protea Hotel (013) 750 4081 2. Shabangu M.B Thishelanhloko waseKhumbula (013)751 8769 3. Sibopho SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI Ngiyafunga ngiyagomela kutsi ngekwati kwami lwati lengilunikile luphelele futsi luliciniso. Ngiyati kutsi nangabe kwenteka kutsi kube khona lwati lengilufakile lelingasilo liciniso, sicelo sami sitakucitfwa ngisho nobe umsebenti ngiwutfolile, ngibukane nengalo yemtsetfo nangabe kunesidzingo. Isayinwe.ngu :Sibiya L.M. Lusuku: 25 Indlovana 2010 53
6. TICHIBIYELO 54 CAPHELA: • Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A). • Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako, Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi). • Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono. • Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki. 6.1 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 NEKUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo leyenetisako -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo lengemalengiso lababateka lesecophelweni lelisetulu lengakabumbani iyanhlanhlatsa (Imphendvulo -Imibono ibumbene futsi ngetulu kwalokulindzelekile ngalokubabatekako nemibono) ikholweka ngalokwenetisako -Imibono ayikacaci -Imibono ihlangahlangene -Imibono ivutsiwe, -Imibono ivutsiwe, iyaheha kantsi futsi akusiyo futsi iyadidana, ayikacondzi Kuhleleka kwemibono Lizinga lelisetulu inekuhlakanipha, ihambisana nesihloko -Kuhleleka kubumbene yekuticambela ngco lokukhombisa kucabanga ngalokuphelele nesingeniso, umtimba nakulungiselelwa lokujulile nesiphetfo ngalokwenetisako -Buncane bufakazi -Kunekuphindzaphindza kubhala ngalokubabatekako -Kuhleleka kusecophelweni bekuhleleka nekubumbana lokungevakali -Kuhleleka kungemalengiso lelisetulu kakhulu, Kucikelelwa kwenhloso, lababatekako, kubumbene lokubumbene nesingeniso, -Akukho kuhleleka tetsamelilwati nesingeniso, umtimba umtimba nesiphetfo nekubumbana nesimongcondvo kanye nesiphetfo 30 EMAMAKI 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo leyenetiisako -Imphendvulo legcwele -Awukho namncane umzamo lengemalengiso kodvwa lesecophelweni lelisetulu kodvwa kukhona kunhlanhlatsa wekuphendvula ngesihloko ingenato timphawu lokungevakali kahle tekubabateka -Imibono iyaheha, -Imibono ayihlangani, -Yonkhe imphendvulo ihambisana nesihloko -Imibono ibumbene, iyadidana iyanhlanhlatsa, ayemukeleki Lizinga lelisetulu -Imibono ivutsiwe futsi iyakholweka SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI ihlakaniphile -Kuhleleka -Abukho bufakazi -Akuvakali, lokusecophelweni lelisetulu -Kukhona kuhleleka lokutsite bekuhleleka nekubumbana kuhlangahlangene -Kuhleleka lokubumbene nesingeniso, kanye nekubumbana ngalokungababateki lokungemalengiso, umtimba nesiphetfo nesingeniso, umtimba kubumbene nesingeniso, nesiphetfo umtimba nesiphetfo
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka) Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LULWIMI, SITAYELA 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 NEKUHLUNGWA -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, -Lulwimi aluvakali KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama irejista, sitayela kuhambelana kuhambelana kuhambelana nesilulumagama -Umoya, irejista, sitayela Kuhambelana kwemoya nesilulumagama nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati akuhambelani irejista, sitayela, akuhambelani nakancane nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nenhloso, tetsamelilwati silulumagama nenhloso nenhloso, tetsamelilwati ngemalengiso lababatekako ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo -Lulwimi lolunekutetsemba, -Lulwimi lusecophelweni -Lulwimi lusetjentiswe -Kusetjentiswa Kusetjentiswa -Silulumagama lolugculisako nalolunemba lelisetulu kantsi ngalokwenetisako kwetfula kwelulwimi kusacatfuta kwelulwimi, timphawu sincane ngendlela ngemalengiso lababatekako nemoya uyemukeleka lokushiwo embhalweni tekufundza nekubhala, -Umoya nekukhetseka yekutsi lokubhaliwe emphendvulweni yonkhe luhlelo, sipelingi -Emasu ebugagu belulwimi -Umoya uyenetisa kwemagama akungalandzeleki (lupelomagama) asetjentiswe ngemphumelelo -Emaphutsa eluhlelo akwemukeleki lenkhulu kuveta umoya nesipelingi akasimanyenti -Emasu ebugagu belulwimi 15 EMAMAKI asetjentisiwe kunotsisa -Silulumagama sincane nekuheha kwemphendvulo -Kuticambela lokucuketfwe kakhulu -Esikhatsini lesinyenti lokusecophelweni lelisetulu kakhulu emaphutsa eluhlelo Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako nesipelingi kute -Kunekuticambela lokungemalengiso lasetulu kakhulu 13 10 7 4 -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe ngemalengiso nangalokuveta ngemphumelelo ngalokwenetisako kodvwa ngalokungenetisi umoya lokhutsatako lesecopheweni lelisetulu ngalokungafani embhalweni Lizinga lelisetulu ngemphumelelo wonkhe -Kusetjentiswa -Umoya uyemukeleka futsi kwetinhlobo letehlukene -Esikhatsini lesinyenti uneligalelo lelemukelekile -Imvamisa umoya temisho kuncane/kute SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI emaphutsa eluhlelo wemukelekile, emasu ngalokungababateki nesipelingi awekho -Emaphutsa eluhlelo ebugagu belulwimi -Silulumagama sincane nesipelingi ambalwa asetjentiswe kancane kakhulu -Kuticambela kungemalengiso -Icambeke kahle 55
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka) 56 Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi SAKHIWO 5 4 3 2 0–1 -Sihloko sitfutfukiswe -Imininingwane itfutfukiswe -Imininingwane ihambisana -Lamanye emaphuzu -Emaphuzu ladzingekile Timphawu tetheksthi ngemalengiso ngalokuihlelekile nesihloko emukelekile asilele Kutfutfukiswa -Imininingwane yetfulwe -Kunekubumbana -Imisho netindzima -Imisho netindzima -Imisho netindzima kwetindzima ngemalengiso kwakheke kahle kunemaphutsa kunemaphutsa nekwakhiwa kwemisho -Imisho, netindzima -Imisho, netindzima kuhlelekile futsi Indzaba iyevakala -Indzaba iyevakala -Indzaba ayinamcondvo 5 EMAMAKI kwakheke ngemalengiso kutinhlobonhlobo noko lababatekako KWEHLUKA KWEMAMAKI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 6.2 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWASEKHAYA [25 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 KUHLELA NESAKHIWO -Imphendvulo lengemalengiso -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo lecatfutako -Imphendvulo ayikhombisi lababatekako lesecophelweni lelisetulu leyenetisako, lekhombisa lekhombisa lwati loluncane nakancane kuba nelwati Imphendvulo nemibono lekhombisa lwati lweluhlobo lweluhlobo lwetheksthi lwetimphawu teluhlobo -Imibono ivutsiwe, lwetheksthi lebhalwako lebhalwako lwetheksthi lebhalwako Kuhleleka kwemibono inekuhlakanipha, -Lwati lolusecophelweni lokukhombisa kucabanga lelisetulu lweluhlobo -Umbhalo awukacondzi -Umbhalo unekutsemeleta -Inshokutsi iyanhlanhlatsa, nakulungiselelwa kubhala lokujulile lwetheksthi lebhalwako ngco ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta Inhloso, tetsamelilwati, unekutsemeleta lokutsite lokunyenti -Lwati lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngco – -Kubumbana kwemaphuzu timphawu/timiso, lwetimphawu teluhlobo awutsemeleti -Emaphuzu alokucuketfwe kuncane -Emaphuzu alokucuketfwe nesimongcondvo lwetheksthi lebhalwako alokucuketfwe abumbene kakhulu akakabumbani nakancane -Lokucuketfwe kunemibono ngalokwenetisako 15 EMAMAKI -Umbhalo ucondze ngco lebumbene ngelicophelo -Imbalwa imininingwane -Imbalwa kakhulu lelisetulu -Leminye imininingwane leyesekela sihloko imininingwane leyesekela -Lokucuketfwe kunemibono iyasesekela sihloko sihloko lebumbene ngemalengiso -Imininingwane yetfulwe -Imitsetfo netimiso ngelicophelo lelisetulu kantsi -Sakhiwo siyenetisa letibalulekile tesakhiwo -Imitsetfo netimiso -Yonkhe imininingwane yonkhe yesekela sihloko kodvwa sinemaphutsa setheksthi atikalandzelwa tesakhiwo setheksthi SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI icaciswe ngemalengiso kantsi latsite ngalokufanele letibalulekile atikalandzelwa futsi yesekela sihloko -Sakhiwo lesemukelekako nakancane lesinemaphutsa langasho -Kunyenti lokubalulekile -Sakhiwo lesifanele lutfo lokusilele lesingemalengiso nalesingenamaphutsa
LULWIMI, SITAYELA 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 NEKUHLUNGWA -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama kuhambelana ngemalengiso kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani nakancane Umoya, irejista, sitayela, nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati inhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako -Luhlelo alunamaphutsa -Kunemaphutsa lamanyenti -Kugcwele emaphutsa Timiso nekusetjentiswa kantsi futsi icambeke kahle -Luhlelo luvame kungabi -Kunemaphutsa latsite eluhlelo lamanyenti ladidanako kwelulwimi nemaphutsa kantsi futsi eluhlelo -Esikhatsini lesinyenti umbhalo ucambeke -Silulumagama sincane -Silulumagama Kukhetseka kwemagama akunamaphutsa ngelicophelo lelisetulu -Silulumagama kakhulu asihambisani nakancane lesenetisako nenhloso Timphawu tekufundza -Silulumagama -Inshokutsi iyaphazamiseka nekubhala nesipelingi sisecophelweni lelisetulu -Emaphutsa -Inshokutsi ihlangahlangene akayiphazamisi kakhulu 10 EMAMAKI -Emaphutsa ambalwa inshokutsi kakhulu KWEHLUKA KWEMAMAKI 22–25 17–20 12–15 7–10 0–5 CAPHELA: • Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A). • Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako, Lokusacatfuta naLokungaphumelelisi). • Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono. • Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki. 6.3 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [50 EMAMAKI] SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI Timphawu LOKUCUKETFWE NEKUHLELA (Imphendvulo nemibono) Kuhleleka 57 kwemibono
nakulungiselelwa 58 kubhala. Kucikelelwa kwenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo. 30 EMAMAKI Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako Lizinga lelisetulu ngalokungababateki Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo leyenetisako. -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo lengemalengiso lababateka lesecophelweni lelisetulu -Imibono ibumbene futsi lengakabumbani. iyanhlanhlatsa. ngetulu ngalokubabatekako. ikholweka -Imibono ayikacaci kantsi -Imibono ihlangahlangene kwalokulindzelekile. -Imibono ivutsiwe, iyaheha ngalokwenetisako. futsi akusiyo futsi iyadidana, ayikacondzi -Imibono ivutsiwe, ihambisana nesihloko -Kuhleleka kubumbene yekuticambela. ngco. inekuhlakanipha, ngalokuphelele. nesingeniso, umtimba -Buncane bufakazi -Kunekuphindzaphindza
lokukhombisa kucabanga -Kuhleleka nesiphetfo bekuhleleka lokungevakali. lokujulile. kusecophelweni lelisetulu ngalokwenetisako. nekubumbana. -Akukho kuhleleka -Kuhleleka kakhulu, lokubumbene nekubumbana. kungemalengiso nesingeniso, umtimba lababatekako, kubumbene nesiphetfo. nesingeniso, umtimba kanye nesiphetfo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo leyenetisako -Imphendvulo legcwele -Awukho namncane lengemalengiso kodvwa lesecophelweni lelisetulu. kodvwa kukhona kunhlanhlatsa. umzamo wekuphendvula ingenato timphawu -Imibono iyaheha, lokungevakali kahle. -Imibono ayihlangani, ngesihloko. tekubabateka. ihambisana nesihloko. -Imibono ibumbene, iyadidana. -Yonkhe imphendvulo -Imibono ivutsiwe futsi -Kuhleleka iyakholweka. -Abukho bufakazi iyanhlanhlatsa, ayemukeleki. ihlakaniphile. lokusecophelweni -Kukhona kuhleleka lokutsite bekuhleleka -Akuvakali, -Kuhleleka lelisetulu lokubumbene kanye nekubumbana nekubumbana. kuhlangahlangene. lokungemalengiso, nesingeniso, umtimba nesingeniso, umtimba kubumbene nesingeniso, nesiphetfo. nesiphetfo. umtimba nesiphetfo. IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [50 EMAMAKI] (continued) Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LULWIMI, 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 -Umoya, irejista, SITAYELA sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, -Lulwimi aluvakali. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI ngalokubabatekako NEKUHLUNGWA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama sitayela -Umoya, irejista, sitayela kuhambelana KWEMAPHUTSA nenhloso, kuhambelana nenhloso, kuhambelana nenhloso, nesilulumagama nesilulumagama tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati akuhambelani akuhambelani nakancane 59
nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nenhloso, nenhloso, tetsamelilwati 60 Kuhambelana ngemalengiso lababatekako. ngelicophelo lelisetulu. ngalokwenetisako. tetsamelilwati nesimongcondvo. kwemoya irejista, -Lulwimi lolunekutetsemba, -Lulwimi lusecophelweni -Lulwimi lusetjentiswe nesimongcondvo. -Silulumagama sincane sitayela, lolugculisako nalolunemba lelisetulu kantsi nemoya ngalokwenetisako kwetfula -Kusetjentiswa ngendlela yekutsi ngemalengiso silulumagama lababatekako. uyemukeleka lokushiwo embhalweni. kwelulwimi kusacatfuta. lokubhaliwe -Emasu ebugagu nenhloso belulwimi emphendvulweni yonkhe. -Umoya uyenetisa. -Umoya nekukhetseka akungalandzeleki. asetjentiswe nesimongcondvo. ngemphumelelo -Emaphutsa eluhlelo -Emasu ebugagu belulwimi kwemagama lenkhulu kuveta Kusetjentiswa umoya nesipelingi akasimanyenti. asetjentisiwe kunotsisa akwemukeleki. nekuheha kwelulwimi, kwemphendvulo. -Kuticambela lokucuketfwe. -Silulumagama sincane lelisetulu -Esikhatsini timphawu lesinyenti lokusecophelweni kakhulu. tekufundza kakhulu emaphutsa Lizinga eluhlelo lelisetulu. nekubhala, luhlelo, nesipelingi kute. sipelingi. -Kunekuticambela lokungemalengiso (lupelomagama) lasetulu kakhulu. 15 EMAMAKI 13 10 7 4 Lizingalelisetulungalokungababateki -Kuticambela SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe ngemalengiso ngemphumelelo ngalokwenetisako kodvwa ngalokungenetisi. nangalokuveta umoya lesecopheweni lelisetulu. ngalokungafani embhalweni -Kusetjentiswa lokhutsatako -Umoya uyemukeleka futsi wonkhe. kwetinhlobo
ngemphumelelo uneligalelo lelemukelekile. -Imvamisa umoya letehlukene temisho -Esikhatsini lesinyenti -Emaphutsa eluhlelo wemukelekile, emasu kuncane/kute. emaphutsa eluhlelo nesipelingi ambalwa. ebugagu belulwimi -Silulumagama sincane nesipelingi awekho -Icambeke kahle. asetjentiswe kancane. kakhulu. kungemalengiso SAKHIWO 5 4 3 2 0–1 -Sihloko Timphawu sitfutfukiswe -Imininingwane itfutfukiswe -Imininingwane ihambisana -Lamanye emaphuzu -Emaphuzu ladzingekile tetheksthi, ngemalengiso. ngalokuhlelekile. nesihloko. emukelekile. asilele. -Imininingwane Kutfutfukiswa yetfulwe -Kunekubumbana. -Imisho netindzima -Imisho netindzima -Imisho netindzima kwetindzima ngemalengiso. -Imisho, netindzima kwakheke kahle kunemaphutsa. kunemaphutsa. nekwakhiwa -Imisho, netindzima kuhlelekile futsi Indzaba iyevakala. -Indzaba iyevakala -Indzaba ayinamcondvo. kwakheke kwemisho. ngemalengiso kutinhlobonhlobo. noko. lababatekako. 5 EMAMAKI KWEHLUKA KWEMAMAKI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 61
SEBENTISA IRUBHRIKI NJALO NAWUMAKA UBHALOMBIKO LOMUDE SIGABA B. 62 6.4 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [30 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 KUHLELA NESAKHIWO -Imphendvulo lengemalengiso -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo lecatfutako -Imphendvulo ayikhombisi lababatekako. lesecophelweni lelisetulu leyenetisako, lekhombisa lekhombisa lwati loluncane nakancane kuba nelwati Imphendvulo nemibono -Imibono ivutsiwe, lekhombisa. lwati lweluhlobo lweluhlobo lwetheksthi lwetimphawu teluhlobo Kuhleleka kwemibono inekuhlakanipha, -Lwati lolusecophelweni lwetheksthi lebhalwako. lebhalwako. lwetheksthi lebhalwako. lokukhombisa kucabanga lelisetulu lweluhlobo -Umbhalo awukacondzi -Umbhalo unekutsemeleta -Inshokutsi iyanhlanhlatsa, nakulungiselelwa lokujulile. lwetheksthi lebhalwako. ngco ngalokuphelele, lokunyenti. igcwele kutsemeleta kubhala -Lwati lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngco, unekutsemeleta lokutsite. -Kubumbana kwemaphuzu lokunyenti. Inhloso, tetsamelilwati, lwetimphawu teluhlobo awutsemeleti. -Emaphuzu alokucuketfwe kuncane -Emaphuzu alokucuketfwe timphawu/timiso, lwetheksthi lebhalwako. -Lokucuketfwe kunemibono alokucuketfwe abumbene kakhulu. akakabumbani nakancane. nesimongcondvo. -Umbhalo ucondze ngco. lebumbene ngelicophelo ngalokwenetisako. -Imbalwa imininingwane -Imbalwa kakhulu -Lokucuketfwe kunemibono lelisetulu. -Leminye imininingwane leyesekela sihloko. imininingwane leyesekela 18 EMAMAKI lebumbene ngemalengiso. -Imininingwane yetfulwe iyasesekela sihloko. -Imitsetfo netimiso sihloko. -Yonkhe imininingwane ngelicophelo lelisetulu kantsi -Sakhiwo siyenetisa letibalulekile tesakhiwo -Imitsetfo netimiso icaciswe ngemalengiso kantsi yonkhe yesekela sihloko. kodvwa sinemaphutsa setheksthi atikalandzelwa tesakhiwo setheksthi futsi yesekela sihloko. -Sakhiwo lesemukelekako latsite. ngalokufanele. letibalulekile atikalandzelwa -Sakhiwo lesifanele lesinemaphutsa langasho -Kunyenti lokubalulekile nakancane. lesingemalengiso lutfo. lokusilele. nalesingenamaphutsa. LULWIMI, SITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 NEKUHLUNGWA -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama kuhambelana ngemalengiso kuhambelana nenhloso, kuhambelana nenhloso, akuhambelani kahle akuhambelani nakancane SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI Umoya, irejista, sitayela, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati inhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo. nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo. nesimongcondvo.
-Luhlelo alunamaphutsa ngelicophelo lelisetulu. ngalokwenetisako -Kunemaphutsa lamanyenti -Kugcwele emaphutsa nesimongcondvo kantsi futsi icambeke kahle -Luhlelo luvame kungabi -Kunemaphutsa latsite eluhlelo. lamanyenti ladidanako. Timiso nekusetjentiswa -Esikhatsini lesinyenti nemaphutsa kantsi futsi eluhlelo -Silulumagama sincane -Silulumagama kwelulwimi akunamaphutsa. umbhalo ucambeke -Silulumagama kakhulu. asihambisani nakancane Kukhetseka kwemagama ngelicophelo lelisetulu. lesenetisako -Inshokutsi iyaphazamiseka. nenhloso. Timphawu tekufundza -Silulumagama -Emaphutsa -Inshokutsi ihlangahlangene nekubhala nesipelingi sisecophelweni lelisetulu. akayiphazamisi kakhulu. -Emaphutsa ambalwa inshokutsi 12 EMAMAKI kakhulu. KWEHLUKA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 KWEMAMAKI SEBENTISA IRUBHRIKI NJALO NAWUMAKA UBHALOMBIKO LOMFISHA SIGABA C. 6.5 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMFISHA WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [20 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 KUHLELA NESAKHIWO -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo lecatfutako -Imphendvulo ayikhombisi lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu leyenetisako, lekhombisa lekhombisa lwati loluncane nakancane kuba nelwati Imphendvulo nemibono lababatekako. lekhombisa. lwati lweluhlobo lweluhlobo lwetheksthi lwetimphawu teluhlobo Kuhleleka kwemibono, -Imibono ivutsiwe, -Lwati lolusecophelweni lwetheksthi lebhalwako. lebhalwako. lwetheksthi lebhalwako. inekuhlakanipha, lelisetulu lweluhlobo -Umbhalo awukacondzi -Umbhalo unekutsemeleta -Inshokutsi iyanhlanhlatsa, Timphawu/Timiso SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI lokukhombisa kucabanga lwetheksthi lebhalwako. ngco ngalokuphelele, lokunyenti. igcwele kutsemeleta nesimongcondvo. lokujulile. -Umbhalo ucondze ngco, unekutsemeleta lokutsite. -Kubumbana kwemaphuzu lokunyenti. -Lwati lolungemalengiso awutsemeleti . -Emaphuzu alokucuketfwe kuncane -Emaphuzu alokucuketfwe 12 EMAMAKI lwetimphawu teluhlobo -Lokucuketfwe kunemibono alokucuketfwe abumbene kakhulu. akakabumbani nakancane. lwetheksthi lebhalwako. lebumbene ngelicophelo ngalokwenetisako. -Imbalwa imininingwane -Imbalwa kakhulu -Umbhalo ucondze ngco. lelisetulu. -Leminye imininingwane leyesekela sihloko. imininingwane leyesekela -Lokucuketfwe kunemibono -Imininingwane yetfulwe iyasesekela sihloko. -Imitsetfo netimiso sihloko. 63 lebumbene ngemalengiso. ngelicophelo lelisetulu kantsi -Sakhiwo siyenetisa letibalulekile tesakhiwo -Imitsetfo netimiso -Yonkhe imininingwane yonkhe yesekela sihloko. kodvwa sinemaphutsa setheksthi atikalandzelwa tesakhiwo setheksthi
icaciswe ngemalengiso -Sakhiwo lesemukelekako latsite. ngalokufanele. letibalulekile atikalandzelwa 64 kantsi futsi yesekela sihloko. lesinemaphutsa langasho -Kunyenti lokubalulekile nakancane. -Sakhiwo lesifanele lutfo. lokusilele. lesingemalengiso nalesingenamaphutsa. LULWIMI, SITAYELA 7–8 5–6 4 3 0–2 NEKUHLUNGWA -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama kuhambelana ngemalengiso kuhambelana nenhloso, kuhambelana nenhloso, akuhambelani kahle akuhambelani nakancane Umoya, irejista, sitayela, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo. nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo. nesimongcondvo. inhloso, tetsamelilwati -Luhlelo alunamaphutsa ngelicophelo lelisetulu. ngalokwenetisako -Kunemaphutsa lamanyenti -Kugcwele emaphutsa nesimongcondvo, kantsi futsi icambeke kahle. -Luhlelo luvame kungabi -Kunemaphutsa latsite eluhlelo. lamanyenti ladidanako. Timiso nekusetjentiswa -Esikhatsini lesinyenti nemaphutsa kantsi futsi eluhlelo -Silulumagama sincane -Silulumagama kwelulwimi, Kukhetseka akunamaphutsa. umbhalo ucambeke -Silulumagama kakhulu. asihambisani nakancane kwemagama, Timphawu ngelicophelo lelisetulu. lesenetisako -Inshokutsi iyaphazamiseka. nenhloso. tekufundza nekubhala -Silulumagama -Emaphutsa -Inshokutsi ihlangahlangene nesipelingi. sisecophelweni lelisetulu. akayiphazamisi kakhulu. -Emaphutsa ambalwa inshokutsi 8 EMAMAKI kakhulu. KWEHLUKA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 KWEMAMAKI SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895, Pretoria, 0001 Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601 © Department of Basic Education website facebook twitter www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 Siswati.

More papers and memos for this grade and subject.