UMLALATI WEKUFUNZISA NEKUBHALA
LOKUNCANJIWE, TINDZABA KANYE
NEMATHEKSTHI LENDLULISA IMBIKO
SISWATI
LULWIMI LWASEKHAYA
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
LULWIMI LWESIBILI LEKWENGETA
EMABANGA 10-12
2019
Second Chance
Matric Support Programme
Skip to contentStudy guide
ISISWATI CRATIVE WRITING UMLALATI DRAFT1
Grade 11 Siswati study guide (SiSwati), 68 pages. Read online or get the free PDF download.
Publisher: Self Study
Siswati · Grade 11 · siSwati. Study guide, 68 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati
- Grade
- Grade 11
- Language
- SiSwati
- Document type
- Study guide
- Publisher
- Self Study
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 68
- File size
- 5.9 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 68
Document textSearch extracted text and jump to a page.
UMLALATI WEKUFUNDZISA NEKUBHALA
LOKUCANJIWE, TINDZABA KANYE NEMATHEKSTHI
LENDLULISA IMIBIKO
SISWATI
LULWIMI LWASEKHAYA
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
EMABANGA 10 – 12
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 1
LOKUCUKETFWE
1. INHLOSO 4
2. KUBHALA LOKUCHUBEKAKO 4
3. TINDZABA (Tinhlobo tetindzaba) 5
3.1 Indzaba lelandzisako 7
3.2 Indzaba lechazako 9
3.3 Indzaba leveta likamuva/limuva lembhali 10
3.4 Indzaba lehlangotsilunye 12
3.5 Indzaba lenhlangotsimbili 13
4. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE 15
4.1 Incwadzi Yebungani (Tibonelo Tato) 16
4.2 Incwadzi Yemtsetfo (Tibonelo Tato) 19
4.3 Umlandvomphilo nencwadzi lechazako 24
4.4 Umlandvomufi 28
4.5 I-agenda nemaminithi emhlangano 29
4.6 I-athikili yeliphephandzaba 31
4.7 I-athikili yeliphephabhuku 33
4.8 Sihlatiywa 33
4.9 Umbiko lohlelekile 36
4.10 Inkhulumo lehlelekile 38
4.11 Inkhulumiswano 39
4.12 Inkhulumoluhlolo/ inkhulumoluphenyo 40
5 EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA 41
5.1 Idayari 41
5.2 Sikhangiso 42
5.3 Iphostha 43
5.4 Iflaya 44
5.5 Ticondziso 45
5.6 Tinkhombandlela 46
5.7 Likhadisimemo 47
5.8 Iphosikhadi 48
5.9 I-imeyili 49
5.10 Kugcwaliswa kwemafomu 50
2 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
6. Tichibiyelo 53
6.1 Emarubhriki ekuhlola indzaba - Lulwimi Lwasekhaya 54
6.2 Emarubhriki ekuhlola imibhalombiko lemidze Lulwimi Lwasekhaya 56
6.3 Emarubhriki ekuhlola indzaba Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 57
6.4 Emarubhriki ekuhlola imibhalombiko lemidze Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta 62
6.5 Emarubhriki eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta not yet available 63
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 3
1. INHLOSO
Inhloso yalencwadzi kwelekelela bafundzisi nebafundzi bemabanga 10 – 12 emshikashikeni wekufundza
nekufundzisa lokucanjiwe lokutindzaba nemibiko leyendlulisa imilayeto. Lencwadzi itawusita kakhulu
bafundzi ekuphumeleleni kuzuza loko labakuhlose ngemakhono ekutibhalela nawuticambela kanye nekutsi
balungiselele luhlolo kanye netivivinyo tabo. Ibhalwe yehlukaniswa ngetigaba letintsatfu. Kukhona tinhlobo
tetindzaba, imibhalomibiko yekuticambela, lemidze kanye nalemifisha. Ngaphansi kwaleso naleso sigaba
kunetibonelo tetinhlobo taleso sigaba, kwachazwa luhlobo ngalunye kwaze kwanikwa ngisho netibonelo
takhona.
Yisebentiseni-ke nine bogobela bematfwasane nitfwasise ngayo ematfwasane enu, nawo latakuba bogobela
bakusasa.
KUBHALA NEKWETFULA kunika bafundzi litfuba lekwakha nekwendlulisela imicabango nemibono
yabo ngalokuhambelanako. Kuhlala njalo batilolonga ngekubhala ematheksthi ngetinhlobo letehlukene
tetimongcondvo, imisetjentana, netindzima tesifundvo, kunika bafundzi litfuba lekuchumana ngekusebentisa
lulwimi nangekuticambela. Injongo kukhicita babhali labanemakhono nalabanebuciko labatawusebentisa
emakhono abo ekubhaleni nasekwetfuleni imibhalo leyemukelekile, tibonwa, kanye nematheksthi latinhlobonhlobo
tekuchumana ngekwetinhloso letinhlobonhlobo. Lwati lwetakhi netimiso telulwimi lwenta bafundzi bakhicite
ematheksthi lahambelanako nalabumbene. Takhi telulwimi kufanele tifundziselwe kutsi bakwati kutakhela
ematheksthi lasesimeningcondvo sabo. Takhi telulwimi atingasetjentiselwa kuphela kuhlatiya imisho letimele.
Kufanele tichaze indlela imisho leyakheke ngayo kute kwakhiwe itheksthi lephelele njengetincwadzi tetindzaba,
tindzaba, tincwadzi nemibiko bafundzi labatifundza kutifundza babuye batibhale etikolweni.
Lamakhono langenhla kufanele afundziswe ngekuhlanganiswa. Ekuwafundziseni ngekuwahlanganisa
lamakhono, kugcila ekufundziseni linye likhono kungaholela ekufundzisweni kwalelinye. Sibonelo: umfundzi
lowenta Inkhulumomphikiswano utawufundza indzaba lenhlangotsilunye/ lenhlangotsimbili bese utakhela
yakhe indzaba lenhlangotsilunye/ lenhlangotsimbili asebentisa takhi telulwimi njengabomcondvofana
nabomcondvophika, kuphika netihlanganiso, njll.
2. KUBHALA NEKWETFULA
Kubhala nekwetfula kuhlanganisa ndzawonye tincenye letintsatfu:
• kusebentisa indlelanchubo yekubhala.
• kufundza nekusebentisa lwati lwesakhiwo netimphawu tetinhlobo letehlukene tematheksthi.
• kufundza nekusebentisa lwati lwetindzima nesakhiwo semusho neTimphawu tekubhala.
Indlelanchubo yekubhala
Kufundzisa kubhala kuvame kufaka ekhatsi kusebenta kwetincenye tenchubo yekubhala. Nanobe kunjalo akusito
tonkhe tinyatselo tendlelanchubo letisetjentiswa kutotonkhe timo. Sibonelo, nangabe bafundzi babhala luhlobo
labalwetayele lwetheksthi abadzingi kuhlahlela sakhiwo netimphawu telulwimi. Kungahle kubekhona timo lapho
bafundzisi bagcila khona esakhiweni semusho nekubhalwa kwetindzima, nobe bafundzi babhale ngaphandle
kweluhlakasimo nababhalela luhlolo. Kubhala nekucamba ematheksthi yintfo lechubekako. Kubalulekile kutsi
umfundzisi anike bafundzi litfuba lelanele lekutetayeta kubhala lokuchubekako. Bafundzi kufanele -
• batsatse sincumo ngesihloko, inhloso netetsamelilwati kuze kube nekuchumana emkhatsini
wesihloko nemsebenti lekutawubhalwa ngawo nobe sihloko lesitawucanjwa kanye netetsamelilwati;
• bacocisane ngemibono basebentisa sibonelo, emabalavemcondvo, emashadi labonisa kulandzelana
kwemyaleto (emafuloshadi)
4 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• batfole lwati emitfonjeni yelwati lefanele, bahlunge lwati lolufanele bahlele imibono yabo;
• bakhe luhlaka lwekucala lolubukene nenhloso, tetsamelilwati, sihloko kanye nembhalo;
• bafundze luhlaka lwekucala ngekucaphelisisa nekutfola lokutfolwe ngulabanye labafundza nabo,
umfundzisi kanye nemalunga emndeni;
• bakhe tinhlaka letinyenti ngalokudzingekile – (babuyeketa ngekubhekisa kulokutfolwe ngulabanye),
kulungisa emaphutsa nekuhlela tinhlaka;
• bakhe luhlaka lwekugcina lolucanjwe kahle, babukisane babuye bahlole umkhicito wekugcina,
umfundzi ayedvwa kanye nalafundza nabo nemfundzisi;
• betfule umkhicito wekugcina ngekwabelana nabontsanga, bafundzisi, batali nalabanye lababambe
lichaza.
Caphela!
• Bafundzi kufanele bahlale babhala njalo. Umsebenti wamalangonkhe nobe wemaviki onkhe,
longakahlolwa ngalokuhlelekile, uyinsita yekukhutsata kubhala. Bafundz kufanele bahlale njalo
banikwa litfuba lekubhala ngekukhululeka ngaphandle kwetidzingo tekuhlolwa.
• Ekubhaleni lokuhlelekile, kuphakanyiswa kutsi bafundzisi kumele bahlole emakhono nobe
emakhonywana latsite lokusetjentwa ngawo kuleso sigaba sekubhala. Sibonelo, akukadzingeki
kutsi kunakwe onkhe emakhono elulwimi kuleso naleso sinyatselo sekubhala, loko kuyinchubo
yebafundzisi belulwimi bakadzeni. Loko kwaba nemphumela wekutsi likhono lekubhala linganakwa
njengobe belidzinga kuhlala lihlolwa ngalokujulile njalo.
• Bontsanga kumele nabo bafundze kuhlela umsebenti walabanye njengobe kuyincenye lemcoka
yenchubo yekubhala.
• Luhlangotsi lolumcoka lwalomphumela kwetfulwa kwemsebenti lobhalwako. Ungehlukaniswa
emkhatsini wabontsanga, bafundzisi, sikolo sonkhe, batali nobe ummango wonkhe lekumele
ubambe lichaza. Umfundzi utatigcabha ngemkhicito lophelele longenatikhala.
3. INDZABA:
Indzaba iyincenye lengetiwe yembhalo, lapho umbhali aveta khona umbono wakhe ngesihloko lanikwe sona.
Indzaba kufanele ibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo. Loku lokulandzelako yinchazelo lemfisha yaletincenye
tendzaba:
KUHLELA KUBHALA INDZABA
Kuhlelela kubhala kufaka ekhatsi loku lokulandzelako:
• Kuhlanganisa tinhloko
o Sihloko:
• Dvwebela emagama lacuketse umongo wesihloko kute ungagudluki esihlokweni.
• Tibute imibuto lefana nalena; Ngubani? Yini? Nini? Kuphi? Njani?
• Hlela indzaba yakho ngekusebentisa libalavemcondvo.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 5
o Singeniso:
• Singeniso siyincenye lebaluleke kakhulu endzabeni.
• Kufanele singabi sidze.
• Gwema kucala indzaba yakho ngekutsi: ‘Ngalelinye lilanga…,’ ‘kulendzaba yami, ngitawutsandza
kucoca nge…’
o Umtimba
• Tindzima letimumetse imicondvo lebalulekile:
- Nguleyo naleyo ndzima kufanele icukatse umcondvo lobalulekile, lonemininingwane leyesekelako
naletfutfukisa umcondvo lobalulekile.
- Tindzima tiyehluka ngekwebudze. Imibono netigameko kufanele kube nemaphuzu lelamanako,
latselelane emanti abuye abumbane.
- Gwema imisho lemidze.
- Imisho kufanele ibe yetinhlobo letehlukene leyakheke ngalokufanele
o Siphetfo:
• Esiphetfweni kulapho umfundzi asonga khona, abeke umbono wakhe ngalamafisha.
• Siphetfo kufanele kube ngulesicabangisako, lesishiya tetsamelilwati nemcabango lotawuhlala
etingcondvweni tawo ngemsebenti wakho.
BUDZE BEMATHEKSTHI EKUTICAMBELA (INDZABA):
LIZINGA LIBANGA 10 LIBANGA 11 LIBANGA 12
• HL • Emagama la-240-290 • Emagama la- 290-340 • Emagama la- 340-390
• FAL • Emagama la-90-140 • Emagama la-140-190 • Emagama la-190-240
• SAL • Emagama la- 90-120 • Emagama la-120-150 • Emagama la-150- 180
TINHLOBO TETINDZABA
• Indzaba lelandzisako
• Indzaba lechazako
• Indzaba leveta likamuva/limuva lembhali
• Indzaba lenhlangotsimbili leveta simo njengobe sinjalo
• Indzaba lehlangotsilunye
6 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
3.1 Indzaba lelandzisako
Umfundzi akakwati kuticambela indzaba, ayibhale alandzele timiso netakhiwo, abe nelikhono lekubumba intfo
lengekho ibe khona. Kufanele akhetse kahle emagama ahambisane nembhalo-irejista, atati futsi atibone tinhlobo
tetindzaba.
Kubalulekile kutsi umfundzi avisise sihloko sendzaba avisise nekutsi siluhlobo luni, bese wakha luhlaka latawubhala
asusela kulo. Umfundzi akasebentise lulwimi lolufanele (irejista) aphindze alunonge ngetinongo tenkhulumo,
asebentise taga netisho ngendlela lefanele lekhombisa lwati, afake netiga tenkhulumo imbala. Umfundzi akayiphotse
kwentsambo indzaba yakhe, tindzima titselelane emanti, kusukela esingenisweni kuyewufika esiphetfweni.
Indzaba lelandzisako nguleyo lecoca indzaba nobe lelandzisa ngesigameko lesitsite lesake senteka esikhatsini
lesengca. Ingabhalwa isuselwe kunobe nguluphi luhlangotsi.
Sibonelo setihloko:
• Besinesikhatsi lesimnadzi. Bekunekudla lokumnandzi, umculo lomnandzi nebangani labahle. Kwatsi kusenjalo
kwaba khona kutamatama kwemhlaba. Bhala ngalesigameko.
• Indzaba letendlula tonkhe lengake ngacocelwa ngumkhulu wami.
• Mhlazana kugutjwa lusuku lwemasiko eMpumalanga.
• Kuhlasela kweTsunami e-Indonesia.
• Mhlazana kushada umnaketfu lomkhulu.
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lelandzisako:
• Indzaba kumele ibe netigameko letitayenta ibe yindzaba lekholwekako nanobe isuselwa enhloko.
• Indzaba lelandzisako ivame kubhalwa ngesikhatsi lesengcile.
• Indzima yesingeniso kumele ihehe tetsamelilwati.
• Indzaba lelandzisako kuyenteka ifake tincenye letichazako.
• Indzaba lenhle nguleyo lenemlayeto.
• Siphetfo lesiyingwijikhwebu lejabulisako sinika lisasasa endzabeni.
• Umfundzi wendzaba kumele aheheke kute kube sekugcineni kwayo. Indlela, emasu ebugagu nemnyakato kufanele
kucinisekise kuyijabulela.
• Kulandza lokuyimphumelelo kukhomba ngalokusobala imininingwane yemiva njengekubona, umsindvo,
kunambitseka, liphunga nekutsintsa.
• Khumbula kutsi indzaba lelandzako ineluphawu lolucinile lwekuchaza.
Nasi sibonelo sendzaba lelandzisako:
INDUMEZULU YEMCIMBI LENGINGEKE NGIWUKHOHLWE
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 7
Indumezulu yemcimbi, ngumcimbi lomkhulu, lomuhle, lobangundzabamlonyeni loba nebantfu labadvumile, kugcwale,
futsi kudliwe kahle, tonkhe tibiliboco bantfu labatifunako bayatitfola. Umcimbi wekubonga ngumcimbi lapho kwendluliswa
khona emavi ekubonga emntfwini lowente nobe lowenta kahle.
Betingemashumi lamabili nesihlanu enyangeni yeNyoni ngemnyaka we-2017, kunguMgcibelo ekuseni. Wonkhe umuntfu
abephitsitela ngenjabulo, benta emalungiselelo emcimbi nami ngijabule shengatsi lomcimbi wentelwa mine. Bekutsi
nangitfunywa nobe ngikhulunyiswa bekuvele kube nhlanga temuka nemoya ngobe bengingafunu kuva lutfo ngendlela
lebengijabule ngayo. Kwatsi emini yasekuseni tacala tetseleka tivakashi netikhulu lebetimenyiwe, lebetemukelwa
ngetandla letimhlophe. Gogo yena abetivalele nalabanye batukulu bakhe bamelekelela kutsi abe muhle.
Tangena tivakashi ethendeni lebelimiswe ngaphandle, belinembala lomhlophe nalomnyama, ekhatsi lihlotjiswe kahle,
ligcwele timbali letinhlobonhlobo. Nawungena ekhatsi bewungafunga utsi ingadze yase-Edeni. Umsebenti lebenginikwe
wona wekutsi ngemukele tivakashi ngibuye ngicinisekise skutsi tihleti kahle futsi titfola kwekulibatisa, umcimbi
usengakacali. Bekubuhhomuhhomu ngekhatsi ethendeni, tihambelimcimbi tivuselana naletibetayele. Lenye yetintfo
lebeyiletsa injabulo kutsi kwekulibatisa bekuhambisana nekwekunatsa lokubuya emakhateni, kuphotisa umtimba kubye
kucedze nemjuluko. Indlea tihambelimcimbi lebetihlobe bewungatsi laba lebebahlobisa lithende bebaphindze baphetse
netembatfo talabo labebatawubamdzibimunye nebaniyo bemcimbi.
Sashaya sikhatsi sekutsi ucale umcimbi, nembala kwaba ngendlela lebekuhlelwe ngayo, kakhulukati ekugcineni
sikhatsi sekucala. Umphatsi luhlelo wemukela wonkhe umuntfu labekakhona, wabuye wendlala injongo yalomcimbi,
lebekukubonga salukati salapha ekhaya ngako konkhe lesasikwentile kute kufike lolusuku lwemcimbi... Kwefika sikhatsi
sekutsi siphume salukati lapho besilolongelwa khona, singene ethendeni. Bewungafunga utsi kwakungena stiwako
ngobe wonkhe umuntfu wesukuma wema ngetinyawo, emajaha ashaya temakhwela, bomake nabogogo balilitela ngobe
babona salukati siyidlile ingubo, sihambela etulu ngobe nasi sitibona kutsi singusuluka timbuke.
Wacala umcimbi, tasukuma tikhulumi ngekulandzelana kwato, tikhuluma lebetikulungiselele ngagogo. Kwefika
sikhatsi lapho bantfwana nebatukulu nabo bekufanele bendlulise emagama nobe emavi ekubonga kulomdzala. Nabo
basukuma ngekulandzelana kwebo batibongela kugogo wabo. Make nababe kwaba ngibo labesula inkhundla ngembi
kwekutsi gnaye gogo asukume atibongele. Salukati sasukuma sesimanti ngetinyembeti tenjabulo, sibonga iminyaka
lebesesiyiphilile siyiphila kamnandzi nebantfwana kanye nebatukulu baso. Sabonga kunakekelwa lebekungakavami
emindenini leminyenti lapho bobobo bahlukunyetwa khona. Lokukhulu lesatibongela kuko, kuhlala nebantfwabaso
singatfunyelwa ekhaya letimphunga. Setsembisa kutsi siyawutiphatsa kahle, siphile ngenjabulo nawo wonkhe umuntfu
kulamalanga ebhansela Nkulunkulu lasiphe wona. Sagcina ngekubonga bonkhe bangani baso labebahambele lomcimbi.
Kwefika sikhatsi sekutsi siphiwe tipho, ngobe loko bekuyindlela yekukhombisa inhlonipho nekubonga. Gogo
wemukela tipho ngetandla letimhlophe, injabulo ibonakala igcwele emehlweni. Ngasemaphetselweni eluhlelo tivakashi
besetabonakala kutsi tilole ematinyo. Phela betitjeliwe kutsi betitawudla tifinye ngengcoza. Wonkhe umuntfu bekadla
konkhe lokukhona ngobe akwatiwa lokwakhuluphalisa ingulube.
Batsi nabacedza kudla, kwavulelwa wonkhe umuntfu kutsi ente nobe ngayini labetawujabulisa ngayo tivakashi.
Basukuma bantfu bapha indlebe umculo, labanye bambongelela, bamfisela lunwele loludze. Wonkhe umuntfu
abenyakata nakusha ingoma ngobe bekusindvwe ngebelitfole. Gogo waphumula nakayobeka umtimba phansi.
Lelo lilanga lengingeke ngilikhohlwe ngobe bengicala kubona gogo ajabule ngalendlela labejabule ngayo, futsi wonkhe
umuntfu watfola litfuba lekuveta litinyo nabosatiwako.
8 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
3.2 Indzaba lechazako
Endzabeni lechazako, lobhalako uchaza bantfu, simo lesitsite, tindzawo, imphilo, tihlahla, sehlakalo lesitsite,
njll. Intfo lechazwako kufanele tetsamelilwati tiyibone ngemehlo engcondvo nobe titakhele sitfombe sayo
engcondvweni ngemagama lasetjentisiwe nakuchazwa. Loluhlobo lwendzaba lwehluke kuletinye ngekutsi
umbhali angasebentisa tinhlobo letibanti letehlukene tetichasiso, letifaka ekhatsi tiphawulo, tibaluli, tandziso,
tentakutsi, njll. Umbhali angabuye asebentise tinhlobo letibanti letehlukene tetinongo tenkhulumo, taga, tisho,
tiga tenkhulumo, njll.
Ngentasi kunetihloko tetindzaba letichazako letingahle tisetjentiswe:
• Buhlungu.
• Sikhatsi lesiletsa injabulo kimi.
• Kutfwasa kwelihlobo.
• Tidzakamiva.
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba lechazako:
• Chaza umuntfu/intfo ngendlela letawenta setsamelilwati sibone lokukhulunywa ngako ngalokucacile
• Yakha sitfombe ngemagama
• Khetsa emagama netinkhulumo ngekucophelela kufinyelela kuloko lokuhlosiwe
• Sebentisa imifanekiso lebonwako, yemsindvo, yekuva, yekunambitsa nekutsintsa, babuye -
• Sebentisa tinongo tenkhulumo.
Sibonelo sendzaba lechazako:
Lengingakwenta nangingaba nguthishelanhloko wesikolo
Sikolo, sikolo ngathishelanhloko. Ngaphandle kwathishela nhloko, sikolo sifana nenkhukhu lejutjwe inhloko iphila,
lezubazuba ingati kutsi iyaphi, inhlitiyo ize ime. Nakhona esikolweni lesingenamphatsi, bafundzisi nebantfwana benta
labakufunako, kubete lowekhuta lomunye, kuba kukamhlambi lotelusile. Kubalulekile-ke kutsi nguleso naleso sikolo,
akukhatsaleki kutsi singanani, sibe nenhloko lephetse.
Nangingaba nguthishelanhloko, tinyenti tintfo lengingatintjintja kute sikolo lengsisiphetse sibe ngundzabamlonyeni
ngebuhle nangemiphumela kuwo onkhe emabanga. Lokubalulekile lengingacala ngako, kubuka kutsi tonkhe
tinchubomgomo letisisekelo semfundvo, tikhona yini, nangabe tingekho, ngichumane nalabaphetse temfundvo
esifundzaveni ngicele bangiphe tona. Kusuka lapho ngicinisekise kutsi wonkhe umfundzisi nawo wonkhe umfundzi
usebenta, atfobela letinchubomgomo. Ngetulu kwaloko ngingabuye ngibite Batali, bachazelwe ngaletinchubomgomo
ngoba sikolo simikhakhamitsatfu sisinye. Ngaphandle kwelubambiswano nebatali, ngeke kube nekusebenta lokuhle.
Lokulandzela kuphepha, tidzingonchanti. Ngingacinisekisa kutsi sikolo sinemanti lahlantekile kanye netindlu tangasese
letiphephile. Phela nakungekho loku, sikolo sifana nelihobosha ngobe bafundzi nebafundzisi batawehla benyuka
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 9
bafunana nemanti netindlu tangasese bese kudleka sikhatsi sekufundzisa nekufundza.
Lokubaluleke kakhulu kutsi sikolo sibe yindzawo lephephile kuwo wonkhe umuntfu longekhatsi emabaleni esikolo.
Ngingenta kutsi tekuphepha esikolweni ticiniswe kuze bafundzi naebafundzisi bavikeleke. Ngingasebentisana
nemaphoyisa ngekutsi ngitibandzakanye eluhlelweni lwawo lwe-‘Yemukela liphoyisa.’ Loluhlelo ngingalusebentisa
kutsi locale ngekuchazela bonkhe lababandzakanyekako kutsi lubaluleke ngani nekutsi lusho tintfo letingakavunyelwa
kungena emabaleni esikolo. Ngingacela kutsi njalo ekuseni nangetikhatsi telikhefu esikolweni, emaphoyisa ete
atewusesha bafundzi nebafundzisi kutsi abaphatsi tilimato. Babuye babaseshe kutsi abanato yini tidzakamiva, labatsi
bangatidla bese tibenta bavuke tingwenyama, balwe.
Hulumende wenta lokuhle ngekutsi kuto tonkhe tikolo, bantfwana banikwe kudla. Ngingacinisekisa kutsi bantfwana
batfola kudla ngalokufanele. Phela emakhaya labaphuma kuwo awafani ngesimo semnotfo. Labanye baphuyile kantsi
labanye batintsandzane, lokwenta kutsi bete esikolweni balambile.
Kufundzisa nekufundza kungumgogodla wesikolo. Ngingacinisekisa kutsi bobkhe bafundzisi bayafundzisa, bangena
babuye baphume ngesikhatsi emaklasini, banika imisebenti yawo onkhe emalanga ngalokufanele. Lokubaluleke kakhulu
kutsi banike netivivinyo letitawucinisekisa kutsi sikolo sitfole imiphumela lemihle ekupheleni kwemnyaka. Ngingabuye
ngivule ematfuba ekutsi bafundzisi bachumane nebatali bebantfwana labangasebenti kahle. Ngingagcugcutela nekutsi
kube nemalanga lapho Batali bangea batewubuka tincwadzi tebantfwana babo bakhone nekucocisana nebafundzisi
kute kube nenchubekelembili yebantfwana.
Kuchumana nebafundzi njengathishelanhloko kuyintfo lebaluleke kakhulu. Ngingenta luhlelo lwemihlangano lapho
ngitawuhlangana khona nesigungu lesimele bafundzi kute ssicocisane ngetidzingo tebafundzi esikolweni. Sigungu
singanikwa litfuba lekuveta tikhalo tebafubdzi kute kugweke kubhikisha lokungadzingeki. Ngingasikhulula sigungu kutsi
sibite imihlangano yebafundzi lapho batewucocisana khona ngekukhululeka.
Ngekubona kwami thishelanhloko ungumgogodla wesikolo. Kulindzeleke kutsi ngaso sonkhe sikhatsi ete netindlela
letinsha letingenta kutsi sikolo sakhe sihlale sisezingeni leliphakeme ngaso sonkhe sikhatsi. Lokubalulekile kutsi
leto tindlela kufanele tihambisane nesikhatsi semphilo yalomuhla, njengekwetfulwa kwetheknoloji leyindlela bafundzi
lebangayisebentisa uma bafundza. Tonkhe leintfo, ngekubambisana nebafundzisi, batali neLitiko Letemfundvo,
tingaletsa tingucuko letinyenti esikolweni lengisiphetse.
3.3 Indzaba leveta likamuva/limuva lembhali (HL neFAL kuphela)
Tindzaba letiveta likamuva/limuva lembhali tiveta imibono, tiphakamiso imicabango nemiva yembhali ngesihloko
lesitsite, kakhulukati loku lasuke anenshisekelo ngako. Kuvamise kutsi icondzane nembhali kunekutsi icondzane nanobe
ngubani, tidzinga sakhiwo lesihlelekile kodvwa hhayi siphetfo lesicacile. Loluhlobo lwetindzaba atidzingi kuveta imibono
ledzingidvwe ngalokulinganako, nanobe tingahle ikwente loku. Tingaba nemahlaya nobe tingabi nawo.
Ngentasi kunetihloko tetindzaba letiveta likamuva/limuva lembhali letingahle tisetjentiswe:
• Nginje, nje, nje...
• Kube sikhatsi siyajikiswa.
• Ngibambe lendzebe nje ngenca yekugucula umcondvo.
• Emuva angibuyeli.
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba leveta likamuva lembhali
• Indzaba leveta likamuva/limuva lembhali icuketse luvo lwembhali lolucondzane naye ngco kunekutsi icondzane
nalabanye.
10 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Imiva nendlela umbhali latsatsa ngayo tintfo ibaluleke kakhulu kuloluhlobo lwendzaba.Luvo nemiva kunelichaza
lelikhulu.
• Incenye lenkhulu yalendzaba iyachaza. Letinchazelo kumele ticace tibe nenhloso yekubuye takhe kabusha
tinkhumbulo letisengcondvweni nobe imiva yembhali endzabeni.
• Imibono, imicabango, nobe imiva letfuliwe kufanele ivete kwetsembeka nekutibandzakanya kwembhali.
Sibonelo sendzaba leveta likamuva lembhali:
Kubeketela ngiko lokungibeke kulelizinga lengikulo lomuhla
Kukhula ungabati batali kubuhlungu ngobe lutsandvo lwebatali awulutfoli. Bacinisile nabatsi intsandzane lenhle
ngumakhotfwa ngunina. Kungabi nebatali kwenta kutsi imphilo uyitondze, ulucalekise lusuku lowatalwa ngalo. Kimi
akubanga njalo, lesimo lengibukene naso ngasitsatsa ngemoya lomuhle, ngatitjela kutsi nobe yini lengenteka emphilweni
yami ngitayibeketelela.
Indzaba yami ibuhlungu, ngakhula ngiva kutsi make washona ngisemncane, babe yena washona engotini yemoto
ngineminyaka lemitsatfu. Loko kwangenta kutsi ngiyewukhulela kamalume lapho simo atange sibe sihle. Lebekungivisa
buhlungu kutsi malume abetsengela bantfwabakhe timphahla mine angibandlulule. Lesento samalume sangenta
ngabeketela kulobulukhuni lengahlangabetana nabo.
Ngikhumbula kahle uma ngingena esikolweni semabanga laphasi ngaleso sikhatsi bekute labaphekako etikolweni.
Bengisuka ekhaya ngidle lidoko ngibuye ngensimbi yesibili ntsambama. Uma ngifika ekhaya bengifike ngisile tinhlengezi
kucala ngiko ngitewucala kupheka. Ngaleso sikhatsi bengineminyaka lelishumi nakubili. Ngasibeketelela sonkhe
lesimo senhlupheko. Emcondvewni wami akutange kungifikele kutsi ngalelinye lilanga ngitawendlula kulesimo, batsi
labadzala lokungapheli kuyahlola.
Ngafundza ngaphumelela esikolweni semabanga laphasi, ngaya esikolweni semabanga laphakeme ngaphumelela
ngemalengiso kuto tonkhe tifundvo tami tamatekuletjeni. Ngenca yekuphumelela kahle etifundvweni tami, Ltiko
leTemfundvo lase linginika umfundzate. Ngahamba ngaya enyuvesi yaseVenda ngayofundzela kuba ngusonhlalakahle
Bekuba buhlungu kakhulu kimi uma ngibona bangani labaphuma emindenini lenjingile, kulesinye sikhatsi batali babo
babalandze uma kufika tikhatsi temaholide.
Ngafundza ngenta kahle kuto tonkhe tifundvo tami kwate kwefika umnyaka wesine lengacedza ngawo. Kwefika lilanga
lekwetfweswa ticu. Sagcokiswa kwaba kuhle kwaba njeya. Labanebatali bebafikile kutebasekela ngalelo langa.
Kwasho kona kutsi sekuphelile ngenyuvesi sekusele kutsi siye emakhaya, lapho siyocala lenye imphilo.
Sahamba sijabulile. Kufika kwami ekhaya, bengicabanga kutsi ngitawufike ngitfole umsebenti konkhe kube lula kuphele
inhlupheko, kantsi bengingakabuti elangeni, bekufanele ngihambe ngifaka ticelo temsebenti njengobe bengifundzele kuba
ngusonhlalakahle. Atange temukelwa masinya ticelo tami. Kwabita kubeketela, kwaphela iminyaka lemibili solomane
kute lapho ngicashwa khona. Kwate kwefika kuphelelwa litsemba lekutsi nami ngalelinye lilanga ngitawusebenta.
Kwefika lapho ngiyewuyofuna ematoho etitolo letitsengisa timphahla. Ngacashwa ngasebenta ngekwetsembeka.
Kwatsi ngemnyaka wesitsatfu kwaba ngulapho ngicashwa khona kutsi ngente umsebenti lengiwufundzele, kuba
ngusonhlalakahle phela. Kwendlula kuto tonkhe letimo kwangifundzisa kubeketela. Lomuhla ngisebenta kahle
nginemoto nelikhaya. Kubeketela ngiko lekungente ngaba kulelizinga lengikulo lomuhla. Kube akusiko kubeketela
ngabe angikho langikhona lomuhla.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 11
3.4 Indzaba lehlangotsilunye (HL neFAL kuphela)
Tindzaba letihlangotsilunye tesekela nobe tiphikise umbono lotsite. Tindzaba letihlangotsilunye tiveta umbono
weluhlangotsi lunye, tivikele nobe tiphikise lombono, tingantjintji titsatse loluye luhlangotsi. Endzabeni
lehlangotsilunye, umbhali unembono nobe siphakamiso lesitsite lasiveta, asesekele abuye anike nebufakazi baso
kute tetsamelilwati titsatse nobe tivumele umbono wakhe. Umbono wembhali kumele ucace kusukela ekucaleni
kuze kufike ekugcineni kwendzaba, angagucuki kuwo. Siphetfo siveta ngalokusobala kutsi lobhalako umela luphi
luhlangotsi sibuye sinike nesizatfu saloko. Loluhlobo lwendzaba lwetfula lokusengcondvweni yembhali lapho etama
kuhhunga tetsamelilwati kutsi tivumelane nembono wakhe.
Ngentasi kunetihloko tetindzaba letihlangotsilunye letingahle tisetjentiswe:
• Kwephuta kwebafundzi kwenta ticelo tekuyewufundza etikhungweni temfundvo lephakeme emva
kwamatekuletjeni, kubavimbela ematfuba ekuchubeka nemfundvo. Utsini umbono wakho?
• Live leNingizimu Afrika lingaba nekuthula nangabe lusha lungase luvunyelwe
kutsi lutilawule. Vumela
nobe uphikise lombono.
• Imphumelelo ayikho emalini.
Cikelela loku lokulandzelako uma ubhala indzaba leveta umbono wembhali:
• indzaba kufanele icale ngekwetfula umbono wembhali ngesihloko njengobe unjalo ngendlela lehehako.
• Umbhali kufanele anike tinhlobo letibanti letehlukene tetiphakamiso kwesekela nekucacisa umbono wakhe.
• Umbhali ugcila emaphuzwini lesekela NOBE laphikisa sitatimende.
• Loluhlobo lwendzaba lwetfula lokusengcondvweni yembhali lubuye luvete imibono lebalulekile. Kufanele
kusetjentiswe tinhlobo letehlukene telulwimi lwebugagu nemasu ekuhhungako.
• Lulwimi lolusetjentiswako luvusa imiva futsi lungabuye luvete indlela lekutsatfawa ngayo imiva kepha
kufanele lube nenhlonipho.
• Siphetfo kufanele sibe sitatimende lesinemandla, lesicacile nalesikholwekako ngembono wembhali.
Sibonelo sendzaba leveta umbono wembhali/Hlangotsilunye
Kukhishwa kwemiphumela yamatikuletjeni emaphephandzabeni.
Vumela nobe uphikise lombono.
Kukhishwa kwemiphumela yamatikuletjeni emaphephandzabeni nangabe umnyaka ucala yintfo leyetayelekile.
Yetayelekile ngobe vele kuyatiwa kutsi kungaze kugujwe umkhosi wancibijane, imiphumela yamatikuletjeni isuke
seyisemnyango. Ngaleto tikhatsi wonkhe umntfwana labebhala loluhlolo usuke asahlalelel etulu, babodvwa lasebacala
kondza ngobe kudla kungasangeni, babodvwa labafisa kutsi bangabaleka itsi nayiphuma ingabatfoli emakhaya ngobe
besabela kukhulunyelwa nekusolwa batali, babodvwa labayilindze ngemehlo labovu ngobe bative babhale kahle
sebatibona basetikhungweni temfundvo lephakeme. Nanobe kunjalo, akusiyo intfo lenhle kutsi imiphumela yenekelwe
lonkhe live.
Kunebufakazi bekutsi linyenti lebafundzi bamatikuletjeni, indzaba yemiphumela yabo lefakwa emaphepheni liyitsatsa
ngetindlela letehlukene. Ticabange ungulomunye wabo, ligama lakho lingakaphumi ephephandzabeni, buhlungu
benhlitiyo nekutibona uyintfo lengenamsebenti kungakwenta ugcine utsatsa tincumo letitawenta utisole ngesikhatsi
lesitako. Nabo-ke bafundzi bamatikuletjeni, babukana nesimo lesimatima.
12 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Kunebantfwana labaphuma emakhaya laphuyile. Kuphumelela matikuletjeni kubo kusuke kufana nekucosha indvuku
yembangandlala ekhaya. Batali basuke balindze ngalabovu ngobe basuke sebatitjela kutsi imphucuko isemnyango.
Bafundzi labanjalo batsi nabangatiboni emaphephandzabeni, linyenti labo likhetse kuyewutibulala. Kulabanye kuvuka
kugula lebekungekho bemelwe tinhlitiyo, bashone ngekungatiboni ephepheni. Letibonelo, tisho kona kutsi akusikuhle
kweneka imiphumela yamatikuletjeni emaphepheni, ibonwe live lonkhe.
Lokusuke kube buhlungu kakhulu, kutsi Litiko Letemfundvo liyawenta emaphutsa. Kuyenteka kutsi kube liphutsa,
ligama lemfundzi tsite lingaveli ephepheni kantsi lowo mfundzi uphumelele ngemalengiso. Funa loko kuvakala kantsi
Batali sebahleti emantini ngemntfwana lokungenteka wehluleke kubukana nebemndeni, ahlekwe nabangani ngeligama
lelibi lokungaphumeleli. Emaphutsa lafana nalawa awakavami kulungiseka ngobe kusuke sekulahleke umphefumulo
ngentfo lencane, kungaliboni ligama lakho ephephandzabeni. Kute kulungiseke loku, imiphumela yamatikuletjeni
ayingakhishwa emaphephandzabeni.
Kuyenteka ngalesinye sikhatsi bafundzi labangakaphumi emaphephandzabeni, balahle litsemba, babone ngati balahlwe
ngumhlaba. Tinyenti-ke tintfo letingasikahle labangagcina bangene kuto. Labanye bakheta kutinikela etidzakamiveni
imphilo yabo yonkhe, kute bahlale badzakiwe bangaboni lokwentekako ngabo. Labanye bakhetsa kuba tigebengu
imphilo yabo yonkhe.
Umphumela waloko kube lijele. Labanye bakhetsa kwedvuka nelive, banhlanhlatse bangatiwa lapho baya khona
ngobe betama kukweshisa indzaba yekwehluleka esikolweni. Labo lebesebanemaphupho ngelikusasa labo, batibona
basemanyuvesi, bakhetse kuyewuhlala emigwacweni babe bondzingasitsebeni ngobe likusasa labo lishabalele.
Tonkhe letinkinga, tingagwemeka ngekutsi Litiko Letemfundvo liyekele kukhipha imiphumela yeamatikuletjeni
emaphephandzabeni.
Umbono wami utsi, imiphumela yamatikuletjeni isekhatsi kwemtali, umntfwanakhe kanye nesikolo ngobe sikolo sidlale
indzima yekufundzisa, umtali abekhokha tindleko tesikolo, kantsi umntfwana yena abefundza. Laba labatsatfu ngibo
lokufanele babone imiphumela kucala kubuye kube ngibo labangaba nelilungelo lekuvumela kutsi imiphumela ikhonjwe
labanye. Lami lekugcina litsi, imiphumela yamatikuletjeni ayingasakhishwa emaphephandzabeni.
3.5 Indzaba lenhlangotsimbili (HL neFAL kuphela)
Tindzaba letinhlangotsimbili atitsatsi hlangotsi futsi tihlose kuveta imibono yetinhlangotsi totimbili tetiphakamiso
ngalokulinganako. Umbhali ucikelela tincenye letehlukene tesihloko lesidzingidvwako bese wetfula imibono
ngalokungakhetsi luhlangotsi. Umbhali angafinyelela esiphetfweni lesitsite ekugcineni kwendzaba kodvwa nayichubeka
indzaba, tiphakamiso letesekelako naletiphikisako kufanele tetfulwe ngalokulinganako tibuye tihlatiywe ngalokucacile.
Ngentasi kunetihloko tetindzaba letiveta likamuva/limuva lembhali letingahle tisetjentiswe:
• Kuhlanganyela kwemacembu ebafundzi nakufundvwa njalo entsambama kunemtselela lomuhle nalomubi.
• Kufundza esikolweni ugadvwe ngemaphoyisa!
• Kuphumula umnyaka munye ungachubeki nemfundvo, emva kwamatekuletjeni kungaba nemtselela lomuhle
nalomubi emphilweni.
Indzaba lengunhlangotsimbili nobe lebeka simo njengobe sinjalo ihlose kunika umcondvo lolingene wetinhlangotsi
totimbili temibono. Umbhali unaka tinhlangotsi letinyenti tesihloko lekucocwa ngaso bese wetfula imibono
lephikisanako ngalokuphelele nangalokulinganako. Umbhali angafinyelela esiphetfweni lesitsite ekugcineni
kwendzaba yakhe kodvwa imibono levumako nalephikako kufanele yetfulwe ngalokulinganako ihlahlelwe
ngalokucacile endzabeni.
Lapha umfundzi ucoca ngebuhle nangebubi bentfo letsite lanikwe yona esihlokweni. Unika emaphuzu
lavumelana nesihloko nalaphikisana naso njengaleti:
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 13
Cikelela loku lokulandzelako nangabe ubhala indzaba lengunhlangotsimbili:
• Umbhali kumele avisise sihloko abuye akwati kuveta totimbili tinhlangotsi tembono ngalokuphelele
nangalokunelwati lolugcwele.
• Umbhalo kufanele ucace, uvakakale ungatsatsi luhlangotsi. Kufanele kwetfulwe titatimende letizotsile,
leticatjangisisiwe naletesekelwe kahle.
• Umoya kumele ungatsikameti imiva kodvwa wenelise ngaphandle kwekutikhukhumeta.
• Umbhali angakhombisa umbono wakhe ekugcineni kwendzaba kodvwa loku kumele akwente kuphela
esiphetfweni.
Nasi sibonelo sendzaba lenhlangotsimbili/Mbacambili/Leveta simo njengobe sinjalo
Buhle nebubi bekutsi batali bakhetsele bantfwana babo tifundvo lekumele batente etikhungweni temfundvo
lephakeme
Bantfwana bangumliba loya embili. Nangabe bakhuliseke kahle, babuye batfola teluleko letingito, mancane kakhulu
ematfuba ekutsi bangaphambuka endleleni. Lokufanele bakuvisise kutsi indlela ibutwa kulabasembili, kepha loko
akuniki ligunya lekutsi bakhetselwe loko labafuna kukwenta ngetifundvo tabo kanye nelikusasa labo.
Linyenti lebatali linguloku lelingiko ngoba liyihambile indlela yekufundza etikhungweni letiphakeme. Liyayati imigomo
lekufanele ilandzelwe, kepha ngetulu kwaloko, bantfwana banelilungelo lekutikhetsela labafuna kukufundzela
etikhungweni temfundvo lephakeme ngobe loko kutawuba yimphilo yabo yonkhe. Ngakulolunye luhlangotsi batali
basesimeni lesikahle sekutsi bangakhetsela bantfwababo tifundvo kanye nemikhakha labangayilandzela enyuvesi
ngoba bati simo semnotfo welive kanye naleso sekutfola umsebenti nangabe sebacedzile kufundza.
Lokubi ngekukhetselwa tifundvo kutsi umntfwana kungenteka alandzele umkhakha lofunwa ngumtali yena abe
angawutsandzi. Nanobe kunjalo, labanye bantfwana bayatimisela, baphumelele ngemalengiso. Kuyenteka kutsi
ekugcineni bawutfole nalowo msebenti batali lebebafise kutsi bawente kodvwa bangabi nekujabula imphilo yabo
yonkhe ngobe bekungesiwo umsebenti lebebafise kuwenta etimphilweni tabo. Lokunye lokungenteka kutsi bantfwana
bangayekela umsebenti, babe bondzingasitsebeni nobe bagcine batibulele ngobe bangenakujabula. Nangabe bakhetse
kuchubeka ngekusebenta, bangasebenti ngekutimisela lokuphelele. Loko lokungenta kutsi batali bagcine ngekutisola.
Etikhatsini letinyenti batali nabothishela bayakujabulela kutsi bantfwana babe nelikusasa lelichakatile. Nanobe kunjalo,
kukhetsela bantfwana tifundvo lekufanele bayotenta etikhungweni temfundvo lephakeme akusiyo intfo lenhle ngobe
loku kungenta kutsi bantfwana bangabe basakhutsala etifundvweni tabo bagcine bayekele kufundza ngobe bangasiboni
sidzingo sekwenta tifundvo labangatitsandzi.
Batali akufanelanga baphocelele bantwababo kutsi bente tifundvo letitsandvwa ngibo. Bantfwana banemaphupho abo,
futsi bayabati butsakatsaka babo ngetifundvo letitsite. Kuyenteka kutsi umtali aphocelele umntfwanakhe kutsi ente
tifundvo tebudokotela kantsi umntfwana yena bekafuna kuba ngunjiniyela. Umntfwana kungenteka angaphumeleli bese
kuba nemphumela lomubi emphilweni yakhe. Ngaleyondlela batali bayobe balahlekelwe yimali lenyenti futsi nelikusasa
lalowomntfwana liyobe lifiphele.
Lokuhle ngekutsi batali bakhetsele bantfwana tifundvo nemikhakha lokufanele bayilandzele kutsi, bona banelwatinchanti
ngetifundvo letinemakhono jikelele lafunwa nguhulumende. Phela Loku kungenta kutsi kunciphe bantfwana labatsi
bangacedza kufundza bese beswela imisebenti futsi kungababeka etfubeni lekutsi batakhele bona imisebenti
kunekulindza kutsi bacashwe. Batali-ke bajatjuliswa kutsi nabo babandzakanywe ikakhulukati etintfweni letimayelana
nelikusasa lebantfwababo. Kubambisana kwebatali nabothishela ekusiteni bantfwana kutsi bakhetse tifundvo tabo
kungaba nemphumela lomuhle neligalelo lelikhulu futsi kungenta bantfwana bavisise ncono imbangela yekutsi bente
tifundvo letitsite. Loku kungenta kutsi umntfwana akujabulele kufundza ngobe avisisa kutsi wenta letifundvo latentako
ngobe ahlose kuba yini emphilweni yakhe.
14 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Batali batsandza kutsi batigcabhe ngebantfwababo lokungabenta batishaye sifuba ngekutsi bantfwana baphumelele
nje, ngenca yabo. Ngakulolunye luhlangotsi, bantfwana nabo bakubona kuyindlela yekukhombisa kukhula kwabo
kutsi batikhetsele labakufunako. Lokubalulekile kutsi batali nebantfwana kufanele babonisane, umntfwana akhetse,
umtali anike lusito lapho kufanele khona kepha angabi nguvi lakhe. Nakungaba nelubanjiswano emkhatsini wemtali,
umfundzisi nemntfwana, live leNingizimu Afrika lingatfutfuka ngekukhicita bafundzi labanemakhono ngekwemikhakha
leyehlukene.
Caphela:
Nanobe tinhlobo letehlukene tetindzaba tibukeka njengaletitmele, imphendvulo yemntfwana ingaba yinhlanganisela
yaletinhlobo letehlukene tetindzaba. Kufanele kucashelwe kutsi sihloko sinye singahle sititfole singene etinhlotjeni
letehlukene tetindzaba.
Lapha ngentasi, bona umfanekiso wendlela sihloko sinye lesingahunyushwa ngayo sibe yindzaba lechazako
nobe leveta likamuva/limuva lembhali.
Kuchaza kumelene Nekuveta likamuva/limuva
Sihloko (Imphilo leyengca) Kuchaza Kuveta likamuva/limuva
Lilanga lami lekucala esikolweni Simo sendzawo lapho abekhona. Indela lativa ngayo ngaleso
semabanga laphakeme (sikolo, emaklasi, bafundzisi, sikhatsi, lakufundza ngemphilo
bafundzi, imisindvo), kulabo yangalelolanga, latitfola
lakhuluma nabo, lakwenta nobe angakakwenti, imicabango
latjelwa kutsi akwente. labenayo ngesikolo semabanga
laphakeme, wayicinisekisa yini
imicabango yakhe, emakhono
lebekufanele awatfutfukise nobe
lawatfolile kute afaneleke kuba
kulesimo lesisha lakuso.
4. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE
Ematheksthi emibhalombiko angaba yimphendvulo nobe kucalisa imphendvulo. Njengoba sekushiwo,
lamatheksthi amibhalombiko. Sibonelo, incwadzi yekuhalalisa kungenteka iphendvulwe, njengoba nenkhlumo
ingenta tetsamelilwati tiheheke nobe tikhombise kungavumelani nayo.
BUDZE BEMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIDZE, LOKUFANELE IKHICITWE:
Lizinga Libanga 10 Libanga 11 Libanga 12
HL • Emagama la-100 –120 • Emagama la-100-120 • Emagama la-100 –120
FAL • Emagama la- 80 - 100 • Emagama la-80-100 • Emagama la-80 – 100
SAL • Emagama la- 80–100 • Emagama la-80–100 • Emagama la-80 – 100
Ematheksthi lehlukene emibhalombiko entelwe kwendlulisela tetsamelilwati letikhetsekile umlayeto lotsite
ngenhloso yekuphendvula loko lebekufuneka. Nakubhalwa lemibhalombiko, kubalulekile kutsi kulandzelwe
indlela yekubhala lokuchubekako. Kudzingekile kutsi inchubo yekubhala ivele ebaleni. Kuhlela kabusha
umbhalo nekulungisa emaphutsa kufanele kwentiwe ngenhloso yekwetfula umkhicito wekugcina lomuhle
nalolandzelelekako.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 15
Lokumele kwentiwe nakufundziswa ematheksthi emibhalombiko:
(a) kuhlela / kulungiselela kubhala
Umfundzisi kufanele:
• acale ngekunika bafundzi tihloko letehlukene.
• Abafundzise ngenhloso netetsmelilwati tetheksthi lokumele ibhalwe.
• Afundzise ngemigomo yesakhiwo, sitayela nendzima yembhali. Bafundzi kufanele babhale loku labafisa
kubhala ngako ngesihloko labanikwe sona.
• Abanikwe sikhatsi lesibekelwe kubhala lomsebenti.
• Akabafundzise ngemitfombolwati lehlukene lokufanele kutsi bayisebentise kutfola lwati.
• Abafundzise kufuna lwati labangasalukhumbuli ebanganini/ emndenini.
• Abafundzise kubhala ngekukhululeka, bangatsikanyetwa ngemaphutsa labangahle bawente ngoba
batawutfola sikhatsi sekuwalungisa.
(b) Kuhlela:
Umfundzisi angabafundzisa loku lokulandzelako:
• Kusebentisa imibono lemcoka ngalokunembako.
• Kukhetsa emagama nekusebentisa emagama lachazako, imishwana, nelulwimi lolucolisakele.
• Kukhetsa emagama nesitayela lokutawuhambisana kahle neliphimbo netetsamelilwati.
• Kufaka yonkhe imininingwane lebalulekile naledzingekako etheksthini lekhetsiwe.
(c) Kubuyeketa, kuhlela kabusha umbhalo, kulungisa emaphutsa nekwetfula umkhicito wekugcina:
Umfundzisi angabafundzisa loku lokulandzelako:
• Kulungisa kukhetfwa kwemagama, takhiwo temisho netindzima ngekufaka lwati lolwengetiwe,
nekusebentisa emagama lafanele nalahambisanako.
• Kugwema kuchaza lokungadzingeki, sihumusha nelulwimi lolutsintsa imiva.
• Kuhlola lokumumetfwe yitheksthi, sitayela nerejista.
• Kususa emagama, imisho netindzima lengevakali.
• Kusebentisa timphawu tekubhala nekufundza, sipelingi lesifanele neluhlelo ngalokufanele
nangalokwenembako.
4.1 INCWADZI YEBUNGANI
Kunetinhlobo letehlukene tetincwadzi tebungani njenganati letilandzelako:
• Incwadzi yesicelo
16 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Incwadzi yesikhalo
• Incwadzi yekuvelana
• Incwadzi yekuhalalisela
• Incwadzi yekubonga
Lokucuketfwe yincwadzi/sitayela
• Iyevakala futsi icondze ngco
• Ayisiyindze futsi ishaya emhlolweni
• Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele
• Ayisebentisi sidolobha nelulwimi nje
• Ayisebentisi emagama lafinyetiwe
Tindlela tekufundzisa incwadzi yebungani:
Umfundzisi kufanele afundzise kutsi:
• Ibhalelwa umuntfu lowatiwako njengemngani, umtali, sihlobo, njll.
• Yakhiwa singeniso, umtimba nesiphetfo
• Iba nelikheli linye lalobhalako, lelibhalwa esandleni sekudla
• Likheli liba nelusuku lolubhalwe ngeSiswati, sib. Bhimbidvwane/ Inhlaba/ Inyoni, njll.
• Indzima ngayinye ayimumatse umcondvo munye.
• Iba nesivaleliso lesikhombisa buhlobo emkhatsini walobhalako nalobhalelwako.
Tindlela tekubingelela
Kubingelela kungaveta indlela lobhalako nalobhalelwako labetayelene ngayo, sib.
• Mnguni, Bhambolunye, Jobe njll
• Mandla, Lungile, Lomalungelo, Mnganami njll
• Make, Gogo, Mzala, Babe, Mshana njll
Tindlela tekuvalelisa
Sivaleliso kufanele sikhombise buhlobo emkhatsini walobhalako nalobhalelwako, sib.
• Ngimi indvodzakati yakho, umshana wakho, njll
• Ngimi umnganakho,
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 17
CAPHELA:
Sivaleliso asifakwa sibongo.
Incwadzi ayisayinwa.
SIBONELO SENCWADZI YEBUNGANI
Bhalela umngani wakho incwadzi, ummeme emcimbini wemshado wadzadzewenu.
Bantfwabetfu High School
P.O. BOX 54
Elukwati
25 Mabasa 2007
Lindiwe
Ngiyatsemba uyaphila njengobe nami ngiphilile.
Ngibhala lencwadzi nje ngobe ngihlose kukumema kutsi ube khona emshadweni wadzadzewetfu Thobile lotawube
ashada nelijaha lakaMsweli lalapha eLohiya. Lomcimbi utawuba ngaKholwane mhlazana tilishumi Ngemgcibelo kuwo
lomnyaka, ngelihora lelishumi ekuseni.
Umcimbi utawucala lapha esontfweni lemaKhatholika lapho tifungo tamafasilahlane titawentelwa khona. Emvakwaloko,
kutawuyiwa ehholeni lemmango khona lapha Elukwatini. Entsambama kutakuyiwa eBhadini kuyekutsatfwa titfombe.
Ungatihluphi ngekufuna kwekuhamba ngobe sicashe timoti takanokusho lesitatisebentisa ekwenteni nasekuchubeni
wonkhe lomcibi. Nasesibuyile eBhadini, kusihlwa kutakuba nendumezulu wemcimbi kwemukelwa makoti, khona lapha
ehholeni lemmango. Kutawutsi emvakwaliko, kutawuba netoso letibhicwe netinatfo.
BoSigegedze batawujabula kakhulu nawungaba khona kulomcimbi wendvodzakati yabo. Usite tsine ungatise
kusenesikhatsi.
Bakhonte bonkhe ekhaya.
Umnganakho,
Khetsiwe.
18 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Lesinye sibonelo sencwadzi yebungani lebhalelwa kuhalalisa
Dindela Township
P.O.BOX 50
Barberton
1300
25 Inyoni 2007
Lobuhle
Ngiyatsemba uyaphila njengobe nami ngiphilile. Phela kufanele wati kutsi kujabula kwakho kujabula kwami
futsi.
Ngibhala lencwadzi nje ngobe ngivile kwekutsi sewutfole umsebenti wekuba ngumhlengikati lapha
esibhedlela saseMjindini. Ngiyakuhalalisela Malindi, ngitsi halala! Kufanele ngikuhalalisele Malindi ngobe
kunini wacedza kufundzela buhlengikati solo uhleti ekhaya kutsiwa kute umsebenti ngendzaba yekwehla
kwemandla emnotfo!
Ekukuhalaliseleni kwami, ase ngibonge nebatali bakho ekukufundziseni kanye nekutsi bakhone kukubeketelela
ngalesikhatsi ubukene nalensweleko bewunayo. Uwuhloniphe umsebenti, wehlukane nengubo ngobe yona
ayinamali. Kutfola umsebenti lomuhla ligolide nelisiliva. Utiphatse kahle tigulane! Ungatikhohlwa tifungo
lowatifunga embikwabo bonkhe bantfu mhlazana wetfweswa ticu, nami futsi bengikhona ngalelo langa. Usite
tsine ubhale ligama lakho enhlitiyweni yalowo nalowo lotsintsana naye kuleso sibhedlela. Ngiyakwetsemba
Lindiwe futsi ngiyati kutsi utakwenta loku lengikufisela kona.
Ngiyaphindza futsi ngitsi “Halala Lindi!”
Ubambe kucine-ke mngannami ngobe umsebenti udzinga kutimisela nebucotfo.
Umnganakho,
Nosimo
1.2 KUBHALA INCWADZI YEMTSETFO / YEMBUSO
Kunetinhlobo letehlukene tetincwadzi temtsetfo njenganati letilandzelako:
• Incwadzimbiko > lapho ubika lokutsite lokufuna sisombululo.
• Incwadzi yekutsenga > utsenga lokutsite ngeliposi.
• Yekucela umsebenti > nawucela umsebenti ndzaweni tsite.
• Yekubeka umbono > nawuphawula ubeka umbono longasita emmangweni.
• Leya kumhleli > nawubeka lokutsite ephephandzabeni.
Lokucuketfwe yincwadzi/sitayela
Lena yincwadzi lengayi esihlotjeni nobe emnganini. Yincwadzi lebhalelwa timongcondvo letehlukene, ibhalwa
ngendlela leyehlukile. Ingabhalelwa baphatsi, emaTiko, imisakato, emaphephandzaba, umbuso njalonjalo.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 19
• Icondze ngco.
• Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele
• Isebentisa lulwimi loluhlelekile lokuhambisana nesimongcondvo.
• Ayisebentisi emagama lafinyetiwe
Tindlela tekufundzisa incwadzi yemtsetfo:
Umfundzisi kufanele afundzise kutsi:
• Ibhalelwa umuntfu lohloniphekile nobe lophetse sikhundla lesitsite.
• Yakhiwa singeniso, umtimba nesiphetfo
• Iba nemakheli lamabili, lekucala lalobhalako, lelibhalwa esandleni sekudla, lesibili lalapho incwadzi iya khona,
lelibhalwa esandleni sesencele.
• Likheli lekucala liba nelusuku lolubhalwe ngeSiswati, sib. Bhimbidvwane/Inhlaba/Inyoni, njll.
• Likheli lesibili liba nesikhundla salowo lotawufundza lencwadzi, sib. Mphatsisikolo/ Sonhlalakahle/
Mphatsisiteshi, njll
• Iba nesihloko sendzaba lokutawukhulunywa ngayo ngaphansi kwesibingelelo.
• Kweciwa imigca kuko konkhe lokubhalwako, netindzima tehlukaniswa yimigca.
• Indzima ngayinye ayimumatse umcondvo munye.
• Lobhalako usebentisa inkulumo letfobekile, asebentise nelulwimi/ irejista lefanele.
Tindlela tekubingelela
Iba nesibingelelo lesihlelekile lesihambisana nesimongcondvo lesitsite, sib.
• Mnumzane/
• Nkhosatana/
• Nkhosikati, njll.
Tindlela tekuvalelisa
• Iba nesivaleliso lesihlelekile lesiphatselene nalokubhalwa ngako, lesingesiso siphetfo.
• Iba nesiphetfo lesihloniphako lesifaka sibongo, sib.
Ngimi lotitfobako
Mphikeleli Zwane (Mnu.)
20 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Caphela:
Atikho tiphumuti kuto tonkhe tinhlobo tetincwadzi letingenhla.
Sibonelo sencwadzi lecela umsebenti
P.O. BOX 123
Elukwatini
1192
25 Inyoni 2018
Mphatsisitolo
Checkers Supermarket
11 Sibiya Street
Carolina
1180
Mnumzane / Nkhosikati
SICELO SEMSEBENTI WEKUBA NGUMCWANINGIMABHUKU
Ephepheni Livi Lebantfu’ lamhlazana ti-16 kuyo lenyanga yeNyoni, ngibone kutsi kunesikhala semsebenti
wemcwaningimabhuku lapho esitolo sakho. Nami ngicela kufaka sicelo salomsebenti.
Ngiyintfombi leneminyaka lengemashumi lamabili budzala. Ngacedza libanga lelishumi nakubili lapha
esikolweni semfundvo lephakeme iNgabezweni lesilapha eBhadini. Ngaphumelela ngemalengiso, ngabe
sengiyewufundzela Temnotfo Nekuphatfwa Kwemabhuku emabhizinisi iminyaka lemine enyuvesi yaKaZulu.
Nakhona ngaphumelela ngelicophelo lelisetulu impela ekupheleni kwa-2004. Tilwimi lengitikhuma kahle
Siswati, Sibhunu neSingisi.
Njengesichibiyelo salencwadzi, ngifake tincwadzi letingifakazelako kuko konkhe lengikubhalile
kulencwadzimsebenti yami. Ngifake tonkhe titifiketi tami, incwadzibufakazi lengayinikwa nguthishelanhloko
waseNgabezweni, Dkt.T. Z. Zwane lonamakhalekhukhwini lotsi 083 456 0813 kanye nencwadzibufakazi
yemphatsi wenyuvesi yaKaZulu Pholofesa M. Nyandzeni lonamakhalekhukhwini lotsi 086 203 7804.
Ngiyetsemba utakuba nemusa neluvelo kulesicelo sami.
Ngiyabonga.
Ngimi lotitfobako
Lomthandazo Sibeko. (072 860 4239), i-imeyli sibeko@erm.co.za
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 21
INCWADZI LEYA KUMHLELI WELIPHEPHANDZABA
Incwadzi leya kumhleli iyafana nencwadzi yekucela usebenti umehluko kutsi yona igcila entfweni letsite lekufanele
kucikelelwe. Lena yincwadzi:-
• leyatisa umhleli ngentfo letsite
• lenika imininingwane letsite kute yatiwe ngummango
• Kungenteka ikhonondze ngalokutsite. Kuyavama kutsi setsamelilwati sibe nesikhalo, sisikhiphele ebaleni nobe
sisicondzise lapho kufanele siye khona. Inhloso kusuke kukuvula labaphetse emehlo kutsi bati tikhalo temmango
kute betame kulungisa loko lokungakalungi ngekushesha kwetama kuvimbela imibhikisho leminyenti leyentiwa
ngummango. Kulesinye sikhatsi ummango usuke wentiwa kutsi labaphetse bangaphendvuli tikhalo tebantfu
ngalokufanele nobe ngekushesha.
• lebuta bafundzi beliphephandzaba ngalokutsite, ngakulolunye luhlangotsi ibe icondziswe kumhleli.
Lobhala loluhlobo lwencwadzi kufanele acikelele loku lokulandzelako:
• Incwadzi icondza kumhleli. Nanobe angaphendvula lokutsite lokuvele ephephandzabeni, kodvwa yona isuke
icondze ngco kuye.
• Liphephandzaba letama konga sikhala, ngaloko lobhalako kufanele acondze ngco kulafuna kukusho, angatsemeleti.
• Kwetama kugwema kucabanisa ummango, liphephandzaba likhutsata lobhalako kutsi asebentise lulwimi
lolwemukelekile, agweme lolo loluyinhlamba.
• Lobhalako kufanele afake likheli lakhe leliphelele, ligama lakhe nesibongo. Nangabe angafuni kutsi libito lakhe
latiwe, uyasho kutsi ibhalwe ngumuntfu longatiwa, nobe abhale ligama latiphe lona lelingesilo lakhe ngempela.
• Sihloko sendzaba angatibhalela yena, kodvwa umhleli angasigucula asisebentise ngendlela lafuna ngayo.
• Lobhalile kufanele ayisayine incwadzi yakhe kwentela kutsi liphephandzaba lingangeni enkingeni
• Kugceka ngekwakha kuyindlela lesetjentiswa kahle kakhulu kuloluhlobo lwencwadzi.
• Ayitsatsi hlangotsi
22 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Sibonelo sencwadzi leya kumhleli weliphephandzaba
Ligugu Secondary School
79 Made Street
Dondonald
2361
27 Inhlaba 2018
Mhleli Weliphephandzaba
Liso Lesive
P O Box 890
Mayflower
1260
Mnumzane / Nkhosatana / Nkhosikati
Budlabha lobusedolobheni lakitsi
Ngisakhamuti lesidzala salapha emtini waseDondoni. Ngibone kukuhle kwekutsi ngibhalele Liso Lesive
ngibeke umbono wami ngesimo sebudlabha lelidolobha leliphetfwe ngabo.
Umbono wekucala, indlela imigwaco lengiyo kulamalanga. Akusiyo ngisho nemisele, kepha imigodzi
lemikhulu kusukela kwaba khona leya ndambi yemnyaka we-2017. Timoto atisahambi solo tema emagalaji
nebantfu sebete tindlela tekuhamba ngetinyawo. Ngikhuluma nje sebalishumi bantfu lesebaphukile ngoba
batsi bazama kuzubela ngesheya. Nalina tindlela tiphendvuka imifula lemikhulu, sesesaba nekutsi bantfu
sebatakwemuka. Tindlu tilengela emaweni, nobe ngabe yini ingenteka kuto.
Imfucufucu ngiyo lekubingelelako useta khashane lapha. Ingabutfwa njani kute imigwaco! Akuliphunga
kufa! Timphungane, timbuzulwane kanye nemiyane kugiya kugiyile. Lesimo semphilo lesibucayi sesidale tifo
letehlukahlukene kulelidolobha, nasemtfolamphilo abasati kutsi bangentani.
Emaphayiphi emanti aphuka kadzeni. Imithoyi yasetindlini yagcina ngaNowa kusetjentiswa, sesisitwa
nguletindlwana letilapha ngaphandle, nanobe nato tigcwele timphungane.
Ngiyabonga.
Lotitfobako,
O.V. Ngwenya.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 23
Lelithebula lelingentasi liveta umehluko lokhona encwadzini yebungani neyemtsetfo.
Incwadzi yebungani Incwadzi yemtsetfo
Tetsamelilwati • Kubhalela umngani nobe lilunga • Kubhalela umuntfu lokungenteka
lemndeni. kutsi awumati nobe lokungenteka
• Lulwimi neliphimbo alihlelekile, umati ngekwesikhundla lesitsite
likhombisa bungani nobe buhlobo. lasiphetse (Kuhlonipheka).
• Nanobe ingaba neliphimbo • Lulwimi neliphimbo lihlelekile,
lekucocisana kodvwa sihumusha likhombisa inhlonipho.
asikavumeleki. • Titfobe ngaso sonkhe sikhatsi.
Inhloso • Kuchumana nemuntfu lowatana naye • Kucaka sicelo semsebenti.
nobe lohlobene naye. • Kunika umbono wakho
• Kunika lwati nekutfuna lwati ngetintfo ngalokungakuphatsi kahle.
letibalulekile, sib. Tindzaba temndeni, • Kukhonondza.
kwabelana ngetindzaba nobe • Kucela lwati, njll
kuhleba, kuhalalisa nobe kwendlulisa
kuuvelana
Sakhiwo • Faka likheli lelinelilanga lobhale ngalo. • Faka likheli nelilanga lobhale ngalo.
• Sibingelelo siba ngulesihlelekile • Faka likheli lalobhalelwako.
lesisebentisa libito nobe libito • Sibingelelo sihlelekile, Mnumzane/
leletayelekile lalobhalelwako, sib. Nkhosikati/ Nkhosatane, njll.
Gogo, Zanele, Mkholo, njll. • Faka sihloko.
• Sivaleliso siba ngulesingakahleleki, • Sivaleliso sihlelekile, sib. Ngimi
sib. Ngimi umgani wakho lomkhulu, lotitfobako.
Ngimi umshana wakho lomtsandzako, • Faka emagama alobhalako
njll nesibongo
• Sayina incwadzi yakho.
Lokucuketfwe • Sihloko nobe umbuto utakutjela • Sihloko nobe umbuto utakutjela
kutsi yini lokufanele ubhale ngako kutsi yini lokufanele ubhale ngako
(lokucuketfwe). (lokucuketfwe).
• Hlela indzima lesingeniso, emaphuzu • Hlela indzima lesingeniso,
lamcoka bese uhlela loko lofuna emaphuzu lamcoka bese uhlela
kukusho. loko lofuna kukusho.
• Kwenta tiphakamisa nobe ubeke
emaphuzu alokhuluma ngako
ngekulandzelana kubalulekile futsi
kwenta lokushoko kube nesisindvo.
• Ibe yimfisha ingatsemeleti.
4.3 UMLANDVOMPHILO NENCWADZI LECHAZAKO:
Umlandvomphilo ngumbhalo lapho umbhali atefula nobe atatisa khona esiveni nobe emhlabeni wonkhe
jikelele. Umlandvomphilo kufanele wetfule bunguwe bembhali. Ucuketse yonkhe imininingwane yakhe
ngalokucacile, ngalokungatsatsi hlangotsi nangalokufisha. Iveta imphilo yembhali kusukela acala sikolo aze
abe kulesigaba lakuso nako konkhe lahlabene ngako. Ifaka imininingwane yebantfu labangatsintfwa nangabe
kufuneka emaciniso/ bufakazi balokubhaliwe ngembhali. Umlandvomphilo usetjentiswa nangabe umbhali
enta sicelo semsebenti ngenhloso yekutatisa nekutichaza kute umcashi amati.
Ngentasi kunemininingwane lefanele ivetwe nangabe kubhalwa umlandvomphilo:
24 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Imininingwane ngalobhalako
• Sibongo,
• Emagama akhe laphelele
• Lusuku lwekutalwa
• Inombolo yamatisi
• Budzala
• Bulili
• Buve
• Inkholo
• Lulwimi lalikhulumako
• Letinye tilwimi latikhulumako
• Likheli lalapho ahlala khona
• Likheli lalapho asebenta khona (nangabe asebenta)
• Inombolo yelucingo lwasekhaya
• Inombolo yelucingo lwalapho asebenta khona (nangabe asebenta)
• Tiombolo takhe tabomakhalekhikhini (nangabe analabangetulu kwamunye)
• Likheli lakhe le-imeyili
Imfundvo yalobhalako:
• Tikolo lafundza kuto, (emabanga laphasi nalasetulu)
Titifiketi lanato
Iminyaka latitfole ngayo
• Tikhungo temfundvo lephakeme lafundze kuto
Ticu lanato
Iminyaka latitfole ngayo
LWATI LWEMSEBENTI
• Lwatinchanti lanalo,
• Imisebenti layisebentile
• Tikhundla labetibambile,
• Tizatfu tekushiya phasi njll.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 25
TINDLELA TEKUCHITSA SITUNGE
• Indlela lacitsa ngayo situnge
• Imidlalo layitsandzako
• Tikhungo latibandzakanya nato
• Lokunye kwekutijabulisa lakwentako,
EBUFAKAZI NGEMPHILO YAMI
• Emagama netibongo tebantfu labangatsintfwa kucinisekisa kutsi lemininingwane lenikiwe iliciniso.
• Indlela lahlobene nabo ngayo
• Tikhundla tabo
• Emakheli abo
• Tinombolo tabo tetincingo
SIBONELO SEMLANDVOMPHILO
UMLANDVOMPHILO WATHANDI MASEKO
AIMINININGWANEMNIKATI
Sibongo : Maseko
Libito : Thandi
Bulili : Lomsikati
Kushada : Ngishadile
Tekushayela : Khodi 8
Inkholo : Ngingumkhatholika
Inombolo Yamatisi : 6708086261086
Likheli Lasekhaya : 12 Madala White River 1240
Likheli Lasekhaya : Box 670 White River 1240
Lucingo Lwasekhaya : 013-7552500
Makhalekhikhini : 0724846002
Simo Semphilo : Ngiphilile
26 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
TEMFUNDVO
Imfundvo Lephasi : Lamagadlela School
Imfundvo Lephakeme : Lilanga High
Tifundvo Letiphasiwe : Siswati, Singisi, Isayensi, Tibalo,
Inyuvesi : BA UNISA
Tifundvo : Siswati, Education, Tibalo, Isayensi,English
LWATINCHANTI LWEMSEBENTI
Ngilandi Secondary : 1984 -1990
Mandlesive Secondary : 1990 – 2009
D TEKUCITSA SITUNGE
Libhola Letandla
Kubukela Mabonakhashane
BOFAKAZI
1. Mnz. Z. B. Khumalo (Meninjeli Weliposi LaseNasipoti)
Lucingo: 0724864656
2. Mnz. K.H. Thwala (Thishelanhloko WaseMandlesive)
Lucingo : 0824613357
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 27
INCWADZI LECHAZAKO:
Incwadzi lechazako, lehambisana nemlandvomphilo, iyafana nencwadzi yesicelo semsebenti lechazwe ngenhla.
Lokwehlukile kutsi incwadzi lechazako yimfisha kuneyekucela umsebenti ngoba ayifaki imininingwane leminyenti.
Khumbula kutsi imininingwane ifake lapha ngenhla nakubhalwa umlandvomphilo.
Sibonelo sencwadzi lechazako, lehambisana nemlandvomphilo
Thandi Maseko
P. O. BOX 670
White River
1214
072 484 6002
09 Bhimbidvwane 2015
Mphatsisitolo
Gumbagumba Supermarket
25 Mabuza Street
Dindela
1700
Mnumzane/Nkhosikati/Nkhosatana
SICELO SEMSEBENTI WEKUSHAYA UMSHINI (Ref: TL/1278/2013).
Mine Thandi Maseko ngibone satiso lesifakwe ephepheni ‘Umbono Wesive’ lamhlazana ti-19 Ingongoni 2013 lesitsi
kufuneka umuntfu lotawushaya ushini esitolo senu. Ngibone kutsi ngifanele kuwenta lomsebenti ngoba ngenta
tifundvo letiphatselene nekusebentisa ngcondvomshini kanye nekusebenta ngetimali.
Ngingumuntfu lokhutsele futsi longawesabi umsebenti lomatima. Nginalo likhono lekusebenta nebantfu labehlukene.
Ngifake umlandvomphilo wami kute nibone imininingwane lephelele ngemphilo yami kanye neticu tami.
Ningachumana nami kulenombolo yelucingo noma i-imeyili lengenhla.
Ngimi lotitfobako
T. Maseko (t.maseko@gmail.com)
4.4 UMLANDVOMUFI
Nakubhalwa umlandvomufi kufakwa loku lokulandzelako:
• Sihloko, lesiba nemagama emufi laphelele nesibongo sakhe, sib. Umlandvomufi waMzekezeke Mhlanga, njll.
• Uhleleke ngekulandzelana kwemphilo yakhe.
• Lusuku latelwe ngalo, nendzawo latalelwe kuyo.
• Batali bakhe, labaphilako nalesebashona.
• Imfundvo yemabanga laphasi.
• Imfundvo lephakeme.
• Temisebenti
• Tikhundla labetibambile.
28 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Ligalelo lalifake emmangweni (nangabe likhona)
• Kugula kwakhe nekushona kwakhe (lusuku lashone ngalo)
• Labashiya emhlabeni.
• Kumvalelisa.
CAPHELA:
Umlandvomufi ubhalwa ngendlela yemuntfu wesitsatfu, (lokukhulunywa ngaye). Khumbula kutsi lona lokubhalwa
ngaye akasekho emhlabeni. Akukavunyelwa kutsi nakubhalwa umlandvomufi, umufi atikhulumele ngoba usuke
asashonile, sib. Mine Mzekezeke Mhlanga, ngatalwa mhla/ Mngani wami ngihlabelele/ makhelwane batjele kutsi
besihlalisene njani, njll.
Sibonelo semlandvomufi
Umlandvomufi waMnumzane Mzekezeke Mhlanga
Umufi watalwa tingemashumi lamabili kuBhimbidvwane ngemnyaka we-1956 eSoweto.
Wacala kufundza esikolweni semabanga laphasi eMdzimba lapho aphotfula khona tifundvo telibanga lesitfupha
ngemnyaka we-1970.
Wachubekela esikolweni semabanga laphakeme eSimtfolile lapho aphotfula khona tifundvo takhe tamatikuletjeni
ngemnyaka we-1976. Waphasa Tibalo neSayensi ngemalengiso waze wanikwa umfundzate Litiko Letemfundvo
Wachubeka nemfundvo yakhe waphotfula tifundvo takhe tebuthishela ekolishi laseMango ngemnyaka wa-1979.
Wacala kufundzisa esikolweni semabanga laphasi iNkhanini ngemnyaka we-1980 lapho abelucucudvu lwathishela.
Ngemnyaka wa-1989 wakhushulelwa esikhundleni sekuba nguthishelanhloko eLugebhuta.
Usishiye emhlabeni ngemuva kwekugula sikhashana mhlazana tingemashumi lamatsatfu kuLweti kulomnyaka
losetulu. Ushiya emhlabeni umkakhe nebantfwana labasitfupha. Shangatsi umphefumulo wakhe ungalala ngekuthula.
Khabako!
4.5 I- AJENDA NEMAMINITHI EMHLANGANO
Njengemfundzi, ufanele ukwati kubhala i-ajenda nemaminithi ayo yonkhe imihlangano lehlelekile ngekwehlukana kwayo.
I- ajenda
I-ajenda iluhlelo lolusetjentiswa nangabe kunemhlangano, lolwenta kutsi umhlangano uhambe ngendlela lelandzela
luhlelo lolutsite. I-ajenda ikhishwa njalo ihambisana nesimemo semhlangano. Ifaka tonkhe tihlokwana lekutawukhulunywa
ngato. Yentelwe kutsi wonkhe umuntfu lota emhlanganweni abe ati lokutawukhulunywa ngako nekutsi atilungiselele
kusenesikhatsi. I- ajenda ifaka ekhatsi indzawo lapho umhlangano utawube ubanjelwe khona, lusuku nesikhatsi
lekutawuhlanganwa ngaso. Iba ngumsuka wekubhalwa kwemaminithi emhlangano ibuye ishiyele emalunga litfuba
lekwengeta lokutsite lokungadzingidvwa ngako. I-ajenda iyahambisana nemaminithi emhlangano.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 29
Sibonelo se-ajenda
KUMENYWA EMALUNGA EMTIMBA WEBAFUNDZI EMHLANGANWENI LOMISWE NGALENDLELA:
INDZAWO : EHHOLENI LESIKOLO
LUSUKU : 6 Kholwane 2009
SIKHATSI : 10H00
LUHLELO
1. Kuvulwa.
2. Emavi asihlalo
3. Emalunga lakhona nalangekho.
4. Kufundvwa kwemaminithi
5. Lekuvuka emaminithini
6. Umsebenti welusuku
6.1 Sikhatsi sesikolo
6.2 Iyunifomu
6.3 Tidzakamiva
6.4 Kudla kwebafundzi
6.5 Sivandzi sesikolo
7. Lusuku lwemhlangano lotako
8. Kuvala
Emaminithi emhlangano
Elamana ne-ajenda futsi asuselwa kuyo. I-ajenda iveta tihlokwana, emaminithi wona akhuluma kabanti ngaletihlokwana
letivetwe yi-ajenda. Loko umfundzi labhala enabe ngako, ngulokusuke kukhulunywe kwavunyelwana ngako
emhlanganweni ngaleso naleso kuletihloko. Emaminithi angemaciniso aloko lokwakhulunywa ngako futsi asetjentiswa
kugcina lokwavunyelwana ngako kutsi kungakhohlweki, kungalahleki. Emaminithi abhalwa ngesikhatsi lesengca futsi
ngelulwimi loluhlelekile.
Caphela kutsi kubhalwe ngekuphikisana lokuba khona emhlanganweni, kuba tincumo letibalulekile letibhalwako.
Bafundzisi kufanele bafundzise bafundzi kutsi i-ajenda nemaminithi kubutwa kokubili kanyekanye.
Nasi sibonelo semaminithi:
EMAMINITHI EMHLANGANO WESIKOLO SASETAKHENI LOWABE USEHHOLENI LESIKOLO MHLAZANA TI-15
KUKHOLWANE 2007
1. Kuvulwa kwemhlangano
Wavulwa ngusihlalo ngemthandazo.
2. Kwemukelwa
Sihlalo, wemukela emalunga labekhona.
3. Emalunga labekhona.
Onkhe emalunga bekaphelele.
30 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
4. Kufundvwa kwemaminithi
Afundvwa abuye emukelwa
5. Lokwavuka emaminithini:
Kuphepha esikolweni
6. Umsebenti welusuku
1.1 Sikhatsi Sesikolo
Asihlonishwe.
6.2 Iyunifomu
Ayigcokwe ngendlela lefanele kakhulukati ngaLesihlanu.
6.3 Tidzakamiva
Akuliwe nato.
6.4 Kudla Kwebafundzi
Bafundzi batawuphakelwa kudla ngeNgci.
6.5 Sivandzi Sesikolo.
Asinakekelwe
7 Lusuku lwemhlangano lotako
7 Ingci 2007
8. Kuvala
Kwavalwa ngemthandazo
Umfundzi akanake kwekutsi tonkhe tihlokwana letisebente ku-ajenda ngito letisentjentiswe emaminithini, kwenatjwa
ngato.
4.6 I-ATHIKHELI YELIPHEPHANDZABA
I-athikheli yeliphephabhuku nobe liphephandzaba iyindlela yekuletsa lwati, ingucuko, imininingwane letsite
mayelana naloko umhleli lafuna kukwendlulisa nobe lafuna kutsi tetsamelilwati tikucaphele kumbe kukhangisa.
Umhleli angasebentisa emafonti lehlukahlukene, imibala lehlukahlukene futsi legcamile, imidvwebo lehlukene
kugcugcutela, kutsengisa umcondo lotsite. I-athekhili yehlukaniswe katsatfu, singeniso, umtimba nesiphetfo.
Lulwimi lolusetjentiswako lufanele lubete emaphutsa elulwini, futsi luvakale mbamba. Tetsamelilwati kufanele
tinikwe imininingwane yalapho tingatfumela khona imibono nangabe tifuna kuphawula, sib. Likheli, tinombolo
telucingo, njll.
Ligama lalowo lobhalako kufanele livele, indzawo (nesikhatsi)
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 31
Sibonelo se-athikhili yephephandzaba:
Labatsengisa ngemtimba bangatibona sebavunwa ngumtsetfo
kungasikudzala
Siphumelele Bhembe
Hulumende angahle aluhlolisise kabanti I-Sex Worker Education and Advocacy. Umchumanisi
ludzaba lwekuphasisa umtsetfo wekuhweba walelicembu
ngemtimba – umtsetfo longaletsa injabulo kulabo
Sandzile Tfwala utsite bativa baphuphuma injabulo
labatsengisa ngemtimba baseNingizimu Afrika.
futsi bakhululekile ngenca yekutsi ekugcineni lombiko
Ukhishiwe kuleliviki umbiko we-South African sewugcine sewukhishiwe ngemuva kwesikhatsi lesidze
Law Reform Commission lophakamisa kutsi cishe sibe iminyaka lesikhombisa solo balindzile.
kwakhiwe i-Adult Prostitution Reform Act.
Sandzile utsite nobe kungakacaciswa kahle embikweni
Sesidze sikhatsi emacembu lamele labatsengisa kutsi kumele uguculwe kanjani umtsetfo, njengobe
ngemtimba aphakamisa kutsi kuhweba kusesiphakamiso nje, bayakwemukela kutsi sikhatsi
ngemtimba kube semtsetfweni kulelive sengucuko sesifikile.
NgaKholwane kulomnyaka lilunga lePalamende IMIBONO
Vukani Zwane wetfusa labanengi lapho P.O.BOX 27
aphakamisa kutsi kutsengisa ngemtimba
Cape Town
kumele kube semtsetfweni ngalesikhatsi
semncintiswano we-World Cup nga-2010. 2000
NOBE
Lombiko wesekelwe licembu lelimele
labatsengisa ngemtimba 7 Imbulu Street
Cape Town
2000
Lucingo: (021) 752 4906
32 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
4.7 I-ATHIKHILI YEPHEPHABHUKU
Sibonelo se-athikhili yephephabhuku:
ILihawu inelitsemba lekwenyuka kwemiphumela ngemnyaka we2019
Bafundzi baseLihawu Secondary School Kunemfundzi longuSbongile Maseko
babonakala batewuletsa imiphumela lemihle lophumelele sifundvo setibalo ngemaphesenti
esekethini yaseSikhulile. la-98, Siswati watfola emaphesenti la-90
ngethemu leyengcile.
Lokuhle ngalabafundzi kutsi babeka
tifundvo tabo embili. Ekucaleni kwemnyaka Loku kukhombisa kutsi labafundzi
kwacashwa thishelanhloko lomusha. baseLihawu batimisele kakhulu.
Imisebenti layentako iyajabulisa. Bafundzi labanyenti bafundzela egunjini
lemtapotincwadzi. Loku kubasita
Labafundzi bavukela esikolweni
kulungiselela luhlolo lwabo.
nangemphelasontfo. Loku kubasita
kakhulu kutsi batfole imiphumela lemihle. Labanye bafundzi bafundzela emaklasini
Kunabothishela labatimisele kubasita. baphume ngensimbi yesine ntsambama.
Kukhutsatwa kwebafundzi labengemavila Loku kuyabakhutsata kubuye kubanike
kube nemiphumela lemihle. Sebayakhona umdlandla wekusebenta ncono kute
kuya emagunjini ekufundzela ngaphandle baphumelele uma umnyaka uphela.
kwekulandzelwa, ngibo labefika ekuseni
IMIBONO
egunjini lekufundzela bafundzisi bangakefiki
esikolweni. P.O.BOX 77
Nangabe umfundzisi afundzisa, kuba Pretoria
nekujabula kuye ngobe bafundzi basuke
bati loko latabafundzisa kona ngaphambilini 3000
ngekutsi batifundzele bona ngembi
NOBE
kwesifundvo. Umfundzisi uyayibona
inchubekelembili. Ufisa shengatsi 10 Walter Street
angafundzisa umnyaka wonkhe ngendlela
Pretoria
labafundzi labamnika indlebe ngayo.
3000
Lucingo: (012) 752 4906
4.8 SIHLATIYWA (IRIVYU)
Sihlatiywa sibhalwa nangabe lobhalako abefundza incwadzi letsite, abebukela lifilimu, abelalele umdlalo wemoya,
abekukele umdlalo welibhola, njll. bese ekugcineni, loko lakufundzile nobe lakubonile uyakuhlatiya abuye akuhlole
ngenhloso yekwengeta nobe aphungule lokutsite nakukhona, yekulungisa emaphutsa, yekukhutsata, njll.
Sihlatiywa asimumatse naku lokulandzelako:
Imininingwane yelifilimu:
• Libito lembhali.
• Libito lelifilimu
• Libito lenkampani lelishicilele
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 33
• Umnyaka lelishicilelwe ngawo
• Lusuku lelishicilelwe ngalo
• Linani lemali (nangabe likhona)
Bunjalo belifilimu:
• Hlatiya ngalokufisha lelikhuluma ngako
• Phawula ngendlela lelibhaleke ngayo
o Setfulo
o Kuvetwa kwebalingisi
o Umtselela wendlela lebhaleke ngayo
o Kulandzelana kwetigameko
o Tiphakamiso netincumo
• Luhlobo lwembhalo
Sakhiwo sayo
• Siba nesihloko.
• Sibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Singeniso asetule sendlalelo ngalokufisha,
• Umtimba awuhlatiye tehlakalo letibalulekile ngalokufisha, ngaphandle kwekuveta ebaleni lokusesakhiweni.
• Siphetfo siveta umbono wemhlatiyi nobe tiphakamiso takhe ngalelifilimu.
Ingcikitsi
Iveta imibono yembhali wesihlatiywa ngalendzaba / ngalelifilimu netizatfu temibono yakho.
Sitayela neliphimbo
Kufanele sihlatiywa singatsatsi luhlangotsi.
Liphimbo lihlelekile hloko selibhuku nobe lifilimu
Lusuku lelishicilelwe ngalo
Balingisi labakhulu (Abangabi ngetulu kwalabane)
Sifinyeto sesakhiwo sendzaba
34 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Sibonelo sesihlatiywa
Kumabonakhashane ngibukele liflimu “Kwahlwa Emini” lelibhalwe nguMalambe. Lelifilimu
lashicilelwa bakaVukutentele nge-2006.
Indzaba yonkhe itinte elokishini laseMatsulu. Inkhosi yemaNgcamane Silwanesemhlolo, ifuna kunika
indlalifa yayo Sikhuni, bukhosi balapha elokishini iMatsulu kantsi kukhona lowake wabambela bukhosi,
lowo-ke nguSigubhu, losusa umbango loshisako ngobe naye bekasicotsele lesikhundla. Kutsatselwane
tikhali kuze kucitseke nengati. Umbango ugijime nayo yonkhe iMatsulu kudzimate kungenelele
nemakhansela emmango.
Kuhlatiywa kwembono.
Umbhali walelifilimu usebentise sakhiwo lesihle nendzaba iyalandzeleka futsi iyafundzisa. Nobe kunjalo
indzaba yebukhosi nembango wayo angeke yenteke elokishini (esikomplazi) ngobe phela lilokishi
liphetftwe ngemakhansela. Lendzaba ayibe nesibekandzaba sasemakhaya lapho kuphetse khona
emakhosi. Angeke inkhosi ibeke imitsetfo yetendzabuko esiveni lesiphetfwe ngemakhansela nobe naso
siphetfwe bukhosi nje.
Lokunye lokungantjintjwa ngumbango lodala kucitseka kwengati. Inkinga ayisonjululwe ngaphandle
kwekutsatselwana kwetikhali, kepha kuboniswane ngekuthula.
Tiphakamiso
Babhali nangabe babhala tindzaba nobe imidlalo, babocaphela ingcikitsi.
Ingcikitsi ngiyo lengelekelela kutsi umbhali akwati kuyibeka endzaweni lefanele indzaba yakhe.
Simonhlalo nesimo sesikhatsi nako kuyasifaka sandla ekukhetseni indzawo lapho indzawo yenteka
khona.
Kute kugwemeke lokwenteka kulelifilimu lelingenhla, (umbuso wemakhosi lobekwe elokishini lapho
kubusa emakhansela khona), letiphakamiso tibalulekile.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 35
4.9 UMBIKO LOHLELEKILE
Ngulolunye luhlobo lwembhalombiko lapho umbiki kufanele abike imininingwane letsite ngesigameko lesenteke
akhona asibona. Imibiko yehlukahlukene, ingaba yasemisebentini, imibiko yetiboshwa letece ejele, imibiko yetimali,
imibiko yetingoti temgwaco, njalo njalo. Imibiko ibhalelwa tinhloso letehlukene lokwenta kutsi nendlela lebhalwa
ngayo ingafani. Umbiko awusiyo incwadzi futsi ubhalwa ngendlela lehlukile.
Lokucikelelwako nakubhalwa umbiko:
• Inhloso yembiko kwendlulisa lwati lolutsite.
• Lokucuketfwe kufanele kube ngemaciniso kungabi imibono yembhali.
• Lokucuketfwe kufanele kuphatselane nesihloko.
• Lokucuketfwe kufanele kubhalwe ngendlela yemaphuzu
• Lulwimi kufanele kuhambisane nalabo umbiko locondziswe kubo.
• Umbiko kufanele ubhalwe ngendlela yemuntfu wesitsatfu, lokukhulunywa ngaye, kwentela kutsi uvakale kahle.
• Kufanele ube nesihloko lesihambelana nalokubikwa ngako.
• Kufanele ube nelibito lalowo locondze kuye.
• Kufanele kube nendlela lelandzelwe nakugcogcwa lwati
• Kufanele uvete lokutfolakele nakuphenywa.
• Kumele ube nesiphetfo
• Kufanele umbhali avete tiphakamiso netincomo takhe.
• Ligama lalobhalile nelusuku lobhalwe ngalo nako kufanele kubhalwe.
Kutsatfwa letinyatselo letilandzelako:
• Inkinga ayicwaningwe
• Akugcogcwe lwati
• Hlatiya ubuye wente tincomo
• Lungiselela bese ubhala umbiko
• Ligama laloyo loya kuye
• Ligama laloyo lobuya kuye
• Lusuku lobhalwe ngalo
• Sihloko sembiko
• Ummongo wembiko wonkhe kulapho umbiki abeka ngalamafisha kutsi kunenkinga nobe tintfo tihamba kahle
• Lokucuketfwe ngulombiko
36 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Umbiki utawubhala tihlokwana talombiko kodvwa angatichazi.
Kwetfula kwembiko
Lapha-ke umbiki uchaza ngaletihlokwana letingenhla ngalamafisha, kuchazwe simo setintfo.
Siphetfo
Umbiki utawuphawula ngalokucondzene nembiko, abeke tincomo netiphakamiso.
Emavi ekubonga
Kubongwa bonkhe labaphose litje esivivaneni ekwenteni umbiko ube yimphumelelo
Nasi sibonelo sembiko:
UYA KU: Mnz. Z.K. Gamedze (Sosekethe)
SIHLOKO: Lucwaningo ngekungaphumeleli kahle kwebafundzi belibanga lelishumi nakubili ye-2009 esikolweni
iTsembaletfu.
SISEKELO: Njengobe kumisiwe ngusosekethe lombiko uphatselene neluncwaningo lwembangela yemiphumela
lemibi ikakhulukati yelibanga Lelishumi Nakubili.
INDLELA
Inkhulumoluphenyo – Umkhandlu wesikolo
- Bothishela belibanga lelishumi nakubili
- Bafundzi belishumi nakubili labaphindzako
- Bonkhe bavete luvo lwabo netincomo tabo
LOKUTFOLAKELE:
- Bafundzi labanyenti bahlala bodvwa emakhaya.
- Kungabi nemandla ekumelana netifundvo tantsambama ngenca yendlala.
- Kukhulelwa kwebafundzi.
- Kuhamba kwabotishela emkhatsini nemnyaka.
--Kuyocecesha kwabothishela ngesikhatsi sesikolo.
--Umsebenti wepothifoliyo ungetulu kwesilinganiso
- Litiko Letemfundvo alibasiti ngalokwenele bothishela etifundvweni letehlukene.
- Kungena kwetidzakamiva netikhali tekulwa emabaleni esikolo.
TINCOMO:
- Litiko Letemfundvo kumele linciphise umsebenti wephothifoliyo.
- Litiko letemfundvo alibe nendlela yekondliwa kwebafundzi belibanga lelishumi ngesikhatsi setifundvo tantsambama
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 37
- Kuhamba kwabothishela akuvunyelwe kuphela ngethemu yekucala.
- Kucecesha kwabothishela akucale ngelihora lesibili entsambama nangemigcibelo, hhayi ngemaholode, emaholide
kube sikhatsi sekwengeta kufundza.
- Batali ababe yincenye yetifundvo tebantfwababo.
- Tifundvo tantsambama aticale ebangeni lelishumi
- Tikolo atinike bothishela lilanga leligcwele lekuceceshwa.
SIPHETFO
Kuyintfokoto lenkhulu-ke kulwetfula ngemphumelelo lelucwaningo sibuye setsembe kwekutsi lutakuba lusito lokukhulu.
EMAVI EKUBONGA
Bonkhe labafake sandla kulolucwaningo babongwa kakhulu.
4.10 INKHULUMO LELUNGISELELWE
Inkhulumo bufakazi lobubhaliwe besetfulo semlomo lesefulelwe inhloso letsite. Inhloso yeyeme kulokushiwo sihloko
senkhulumo. Nangabe umfundzi abhala inkhulumo kufanele acikelele tetsamelilwati ngobe linyenti lato lehlukile
ngemasiko, inkholelo, emazinga emfundvo, njll. Kufanele acikelele kutsi emaphuzu enkhulumo yakhe awavusi imiva
yetetsamelilwati. Inkhulumo inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
Lokumele kucikelelwe nakufundziswa inkhulumo lehlelekile:
Kufanele kufundziswe:
• Inhloso yenkhulumo.
• Indlela lekubekwa ngayo emaphuzu.
• Tihlokwana letibalulekile nakubhalwa inkhulumo.
o Sihloko:
Inkhulumo iba nesihloko, lapho yentelwa khona, loyibhalako (loyetfulako), lusuku lebhalwa ngalo
(leyetfulwa ngalo) nalokucuketfwe yinkhulumo.
o Kubingelela:
Lobhalako kufanele acale ngekubingelela tetsamelilwati ngekwetihlalo tato nangekulandzelana kwato,
abuye abingelele netetsamelilwati tonkhe. Kufanele alandzele ngekutetfula.
o Singeniso:
Singeniso kufanele sibe nemfutfo, sichaze emagama lalukhuni esihlokweni. Sifanele sibe sifisha, kodvwa
sidvonse tetsamelilwati kutsi tifundze (tilalele).
o Umtimba-Lokucuketfwe:
Inkhulumo ayibhalwe ngalokucacile, ibe nemisho lemifisha lenemicondvo lephelele. Kubalulekile kutsi
lobhalako asebentise netibonelo lapho kudzingeke khona. Akungasetjentiswa emagama langevakali
nalalukhuni, lobhalako agweme lulwimi lolushubile, lokungenta kutsi tetsamelilwati tigcine tingakawuva
umlayeto lowetama kuwendlulisa.
o Siphetfo:
Siphetfo sisonga konkhe lokubhalwe lapha ngenhla. Umbhali ubuye aphetse ngekunika yakhe imibono
netiphakamiso ngesihloko labebhala ngaso. Emva kwekufinca ugcina ngekubonga kuto tonkhe
tetsamelilwati.
38 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Sibonelo senkhulumo lehlelekile.
Inkhulumo leyetfulwa nguMnu. K.V Mahlobo longuSonhlalakahle, emahhovisini aseNasipoti,
laphatselene nekusetjentiswa kabi kwetidzakamiva
Angicale ngekubingelela umphatsiluhlelo, tikhulu letichamuka ehhovisi Lavelonkhe ePitoli, labachamuka
eMnyangweni weTemfundvo lapha eMphumalanga, baphatsi betikolo nemasekela abo labakhona lapha
emkhatsini wetfu, nabo bonkhe labetsamele lenkhulumo.
Ngiyajabula kutsi nite ngebunyenti benu. Njengobe bese angetfulile umphatsiluhlelo, libito
lami, nginguKhetsatonkhe Velabamtsandze Mahlobo longuSonhlalakahle lovela emahhovisini
aboSonhlalakahle eNasipoti.
Ngitewubonisana nani ngebubi lobubangwa kusebentisa kabi tidzakamiva.
Tidzakamiva tiyingoti etimphilweni tenu labasha, ngobe tikwentisa tintfo lebewungeke utente
ungakatisebentisi. Umuntfu uyabulala angakahlosi, abe akhutsatwe nguleso sidzakamiva lasuke asidlile,
ngaloko agcinele ejele. Lomunye tiyamenta agcine sabulawa nasifo sengcondvo. Labanye tibakhutsata
kutsi badzelele, kweba, kuhlukumeta, njengekudlwengula nekubulala. Ngaloko kube sekubanga tindleko
letingadzingeki emindenini nakuhulumende, tindleko tekwelapha labo lesebanesifo sengcondvo,
kucilongwa nekwelashwa kwalabadlwenguliwe njalo njalo.
Kunetindlela letinyenti longatisebentisa, kukhona emacembu kanye netinombolo longasitakala kuto.
ENasipoti kunemahhovisi, kaMkholo Building, nobe ushayele ku-0724338890.
Lapho kulamahhovisi utawuchunyaniswa nelicembu lelibuka tinkinga tekusetjentiswa kwetidzakamiva.
Ngiyanibonga ngekungipha indlebe nekungihlonipha.
4.11 INKHULUMISWANO/ INKHULUMOMPHENDVULWANO
Inkhulumiswano yingcoco leyenteka emkhatsini webantfu lababili nobe labangetulu labakhuluma babuye
baphendvulane. Kuyindlela yekucopha inkhulumo njengoba yenteka ngco kulabo labacocako.
Lokumele kucaciswe nakufundziswa inkhulumiswano:
• Inkhulumisano inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka khona, lababandzakanyekako
kulenkhulumiswano naloko labatawukhulumisana ngako.
• Esikhatsini lesinyenti, akuvuselwana, labakhulumako bavele bangene endzabeni.
• Umtimba wakhiwa yinkhulumo lapho icala khona, itfutfuke ize ifike esicongweni sayo.
• Emagama alabakhulumako abhalwa ngasesandleni sesencele, bese kufakwa ikholoni emva kwawo
inkhulumo icondzana nalowo loyikhulumako.
• Kukhetfwa kwemagama kusetjentiswa kwehlukanisa emazinga alabo labakhulumako, sib. Umphatsisikolo
nakhuluma nemfundzi, inkhulumo yabo itawukhombisa ngelizinga lenhloniphoyemfundzi.
• Siphetfo senkhulumiswano sivakala ngekwehla kwemoya nangabe beyiphakeme, kuphakama
kwemoya nangabe kungekho kucolelana, lokusho kutsi yinkhulumo yalabacocakolekhombisa kuphela
kwenkhulumiswano, kuye ngekutsi indzaba beyiphatselene nani.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 39
Sibonelo senkhulumomphendvulwano
(LaMnisi usendleleni ucondze kamakhelwane wakhe LaMngometulu. Uyadlatfutela, uphefumlela etulu,
ujuluke umanti nte.)
LaMnisi: (ungena emabaleni kaMngometulu ukhuluma yedvwa). Kakhulu, siyakhulekela bo!
LaMngometulu: (avule sivalo sangenhla, amamatseke, avule umnyango). Yebo! Ninjani makhi?
LaMnisi: (anikine inhloko akhombise nangesandla kutsi akangeni.) Angingeni, angihlali
futsi (ebusweni uyabonakala kutsi uyimphi) LaMngometulu: Ngabe yini kangaka
lekwenta ungafuni kungena endlini lamuhla makhi? Ngabe uyagula yini?
LaMnisi: Besingekho sivakashile lapha ekhaya. Lokwebafana kuwantjontje onkhe emangoza
ami. Ngabe awubonanga lutfo yini?
LaMngometulu: Nanobe ngite liciniso lekutsi bafana, kodvwa ngitivile tinja tikhonkhotsa tiga umhlolo
itolo ebusuku. Saphumela ngaphandle, sabukabuka kepha asibonanga lutfo. Hhayi
ncesi Mvuleni.
LaMnisi: Ngiyabonga makhi kungipha emavi lamnandzi latfoba inhlitiyo yami. Buka nje
bengihlose kunentela i-asha nginiphe, pho kuphi la? Hhayi asati kutsi lelive liya
kuphi
LaMngometulu: Hlala makhi sesinatse nali litiya. Ungakhohlwa kutsi ayikho imphunga yelihlatsi.
4.12 INKHULUMOLUPHENYO / I-INTHAVYU LEBHALWAKO
I-inthavyu yinkhulumo lapho kuba khona umuntfu nobe bantfu labalicenjana lababuta lomunye imibuto baphindzelela
ngenhloso yekwati kabanti ngaye. Kungabutwa kabanti umuntfu lofuna umsebenti nobe kubutwe umuntfu ngenhloso
yekutfola lwati ngentfo letsite leyentekile nobe letakwenteka. I-inthavyu ingentiwa bukhoma, kumabonakhashane,
emsakatweni nobe elucingweni. Ikhona futsi i-inthavyu lebhalwa phansi njengenkhulumomphendvulwano/inkhulumo.
Lokumele kucaciswe nakufundziswa inkhulumoluhlolo:
• Inkhulumisano inesingeniso, umtimba nesiphetfo.
• Singeniso sisendlalelo saloko lokutawenteka, indzawo lapho kwenteka khona, lababandzakanyekako
kulenkhulumoluhlolo naloko labatawuhlolana ngako.
• Esikhatsini lesinyenti, kuyavuselwana, lotewuhlowa emukelwe, labatawukhuluma batatise ngembikwekucala
luhlolo.
• Umtimba wakhiwa yimibuto netimphendvulo lapho kucala khona, kutfutfuke kuze ifike esicongweni sayo.
• Emagama alabakhulumako abhalwa ngasesandleni sesencele, bese kufakwa ikholoni emva kwawo
inkhulumo icondzana nalowo loyikhulumako.
• Kukhetfwa kwemagama kusetjentiswa kwehlukanisa emazinga alabo labakhulumako, sib. Umphatsisikolo
nabuta lotewucela sikhala semsebenti imibuto, inkhulumo yabo itawukhombisa ngelizinga lenhlonipho
yalobutwako.
• Siphetfo senkhulumiswano siba lapho kuphela khona imibuto, lobutako aveta kutsi imiphumela itawtfunyelwa
ngayiphi indlela kulebekahlolwa. Emva kwaloko kuyabongwa, lohlolwako akhululwe.
Sibonelo senkhulumoluhlolo i-inthavyu
(Thuli wente sicelo sekuba ngumfundzi esikolweni saseMbhudula lesiseMbuzini. Sigungu lesikhulu sesikolo
simmemile kutsi atewuphenywaphenywa ngemibuto. Lenkhulumoluphenyo yenganyelwe nguthishelanhloko
Umnumzane Mahlalela, Nkhosatana Shiba ubhala emaminithi, bese kutsi Nkhosikati Shongwe abe ngulomunye
lotawuphenya ngemibuto)
40 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Thuli: Nconco! (Bonkhe basukume)
Mahlalela: Ningahlala bekunene (Thuli solo umile) Nawe Thuli sewungahlala. Sawubona Thuli, lapha
sinaNkhosikati Shongwe kanye naNkhosatana Shiba babothishela lapha esikolweni. Ubute lapho
ungakevisisi kahle khona. Ase usitjele kabanti-ke ngawe.
Thuli: Ngiyabonga kunginika lelitfuba lekutsi ngibe lapha eMbhudula lamuhla. Mine nginguThuli Nkala,
Kahhoyi. Bengifundza Libanga le-11 eMbhunu.
Shongwe: Hawu! IMbhunu nayo sikolo, ngabe yini ufune kufundza lapha kube kukhashane nasekhaya?
Thuli: Ngiyati intfo nje ngulesimo sagogo. (anatse emanti abuye abeke ingilazi)
Mahlalela: Iphi iriphothi yakho?
Thuli: Nayi. (Bayibukabuke bahlebe)
Mahlalela: Sitakwemukela ngobe unesizatfu lesicinile. Hamba uye eklasini Lelibanga le-12A. Ngabe kukhona
yini losafuna kukusho?
Thuli: Cha babe
5. EMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA (entelwe Lulwimi Lwekucala neLwesibili
Lwekwengeta kuphela- FAL neSAL)
BUDZE BEMATHEKSTHI EMIBHALOMBIKO LEMIFISHA, LOKUFANELE IKHICITWE:
Lizinga Libanga 10 Libanga 11 Libanga 12
FAL • Emagama la- 60 - 80 • Emagama la- 60 - 80 • Emagama la- 60 - 80
SAL • Emagama la- 40– 60 • Emagama la- 40– 60 • Emagama la- 40– 60
Ematheksthi emibhalombiko lemifisha, nawo njengalawo emibhalombiko lemidze, angaba yimphendvulo nobe
kucalisa imphendvulo. Njengoba sekushiwo, lamatheksthi amibhalombiko. Sibonelo, libhukutinhlelomalangonkhe
(idayari), sikhangiso, iphosta, iflaya, tinkhombandlela, likhadi lesimemo, njll, njengoba nenkhlumo ingenta
tetsamelilwati tiheheke nobe tikhombise kungavumelani nayo.
5.1 IDAYARI / LIBHUKUMALANGA-ONKHE
Idayari yincwajana lecuketse tintfo letibalulekile letiphatselene nemphilo yakhe, loko umuntfu lakwentako ngelilanga,
ngeliviki, ngenyanga nangemnyaka wonkhe, langafuni kutsi atikhohlwe naleto lafuna kutikhumbula, kanye naletinye nje
letingakabaluleki. Kubhalwa lokubalulekile umuntfu latakwenta ngaleso sikhatsi nangalelo lilanga.
Lokumele kucaciswe nakufundziswa inkhulumoluhlolo:
• Loyibhalako kufanele afake lusuku ekucaleni kwalelo nalelo khasi.
• Ibhalwa ngendlela yemuntfu wekucala, lokhulumako.
• Ibhalwa ngesikhatsi sanyalo, lesitako nalesengca, kuye ngalobhalako kutsi ukhetsa siphi, kungenteka
lomunye umbhali atibhice tikhatsi.
• Lokwentekile kubekwa ngemagama lamafisha.
• Isebentisa lulwimi lolungakahleleki, kulesinye sikhatsi lobhalako angasebentisa lulwimi loluviwa nguye
kuphela ngobe angafuni lakubhalile kwatiwe ngulabanye bantfu.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 41
Sibonelo selibhukutinhlelomalangonkhe: 1
MABASA 2010
10 Lesibili 10
09H00 Ngitawucela imvumo kuthishela yekuyewubonana nadokotela wematinyo
10H00
11H00
12H00 Ngitawunika thishela umsebenti wami welucwaningo.
13H00 Ngitakuya kadokotela wematinyo
14H00 Ngitakube ngikakodotela wematinyo
15H00 Ngitakube ngiya ekhaya ngibuya kadokotela wematinyo
16H00
17H00 Ngitakube ngipheka / ngisetinkhomeni
Lesitsatfu 11
08H00 Ngitakube ngibhala sivivinyo sesibili
09H00
10H00
11H00 Ngitakube ngisecenjini lebafundzi benkhulumomphikiswano yeSiswati
12H00
13H00 Ngitakube ngisemtatjenimabhuku / ngiselayibhrari
14H00
Sikhatsi Lis. Ums. Les Lesits. Lesine Lesihl. Umgc.
7h00-8h00 1 2 3 kubuyeketa 4 5
temibhako
8h00-9h00 6 7 8 9 10 11 12
9h00-10h00 13 14 15 16 17 18 19
Lisontfo Kuvulwa Inkhulumo-
tikolo
lemasundvu mphikiswano
10h00-11h00 20 21 22 23 24 25 26
Sivivinyo Kubuyeketa
sesitsatfu tinkondlo
12h00-13h00 27 28 29 30 31
Umbha- temlomo
bhatiso
Sibonelo selibhukutinhlelomalangonkhe: 1
Kholwane 2010
5.2 SIKHANGISO
Yindlela lesetjentiswa kakhulu bosomabhizinisi labancane nalabakhulu, kuheha ummango ngemikhicito yabo.
Sikhangiso siyaheha sigcizelele, futsi siyayifaka nenkhulumo leyimfundzisolite nalehhungako.
Tiyehluka tikhangiso, kungaba temsakato, temaphephandzaba, temisebenti, emabhange, titolo, tetigitjelwa,
tabomabonakudze naletinye letinyenti. Kusetjentiswa lulwimi loluhhungako, lolomnandzi nalolushelelako kute
emakhasimende atewugijima angashiywa.
42 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Kusetjentiswa emagama lamakhulu nalamancane nalahlukahlukene kudvonsa emehlo ebatsengi. Kubalulekile kutsi
umfundzi nakasibhala, ati kutsi sicondziswe kutiphi tetsamelilwati. Labadzala, labancane, labadvuna, labasikati
nobe lusha jikelele ngekwehlukana njalonjalo.
Lokufanele kucikelelwe nakufundziswa sikhangiso:
• Kufanele sihambisane nenjongo netetsamelilwati
• Sihloko lekufanele sihehe tetsamelilwati kute titsenge umkhicito lokhangiswako.
• Kufanele kusetjentiswe emagama laveta umcondvo locuketfwe kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi ngalokujulile,
lafaka ekhatsi kutsatsa luhlangotsi, kuhhunga, kutsintsa imiva, imfundzisolite, njll.
• Sisebentise tinhlobo letehlukene tebukhulu nebuncane bemagama kute sigcame.
• Sivete imininingwane lephatselene nesikhangisi, lapho lomkhicito utfolakala khona, linani lawo, tinombolo
telucingo lapho ungashayela khona nangabe uyawufuna, njll.
Sibonelo sesikhangiso
TEKUTFUTSA!!!
NATI TIGITJELWA MBAMBA LETAKHELWE WENA!!!
Hamba natsi sikuyise lapho uya khona siphindze sikubuyisele emuva ngemanani laphasi kakhulu, mahhala hha!!!
Phakamisa lizinga lemphilo yakho ngekusebentisa tigitjelwa tetfu! Hlakanipha!!
Asitfutsane ungumngani wakho lowetsembekile, nawe tsembela kuye ngato tonkhe tikhatsi, ungagudluki. Vuka uyibambe!!
Fika ngesikhatsi emsebentini.
Vakashela tonkhe tindzawo lofuna kutivakashela ngaphandle kweluvalo. Kute longakwentela konkhe loku ngaphandle
“Kwa-Asitfutsane.” Ukhokha kancane, wentelwe lokungetulu kwelinani lolikhokhlile. Usafunani lokunye??
Lithikithi lenyanga libita R600, 00. Ngumahhala hha!!
Walala wasala. Vuka sikhatsi sisekhona.
Sitsintse!
Makhalekhukhwini: 083 035 4920,
Sitfolakala enombolo 25 Themba Street Kamachekeza, eNasi 1340.
5.3 IPHOSTHA
Iphostha liphepha lelikhulu lelinanyatseliswe etulu etindzaweni lapho kuvama kuba nebantfu labanyenti khona kute
bonkhe bayibone kahle. Iphostha isetjentiselwa kukhipha imilayeto lenhlobonhlobo lefaka ekhatsi imcimbi lemikhulu
leyenteka emmangweni. Emacembu embangave/ etepolitiki ayayisebentisa iphostha nakhankhasela lukhetfo
Lokufanele kucikelelwe nakufundziswa Iphostha:
• Kufanele ihehe emehlo etetsamelilwati.
• Tetsamelilwati tikwati kuyifundza tibucadlwana.
• Umlayeto wayo ucondzengco
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 43
Sibonelo sephostha
INTSANDVO YESIVE SASENINGIZIMU AFRIKA”
LUKHETFO LWEMAKHANSELA AKAMASIPALATI
Hlakaniphani! Sukumani!
Niyewuvotela licembu lenicabanga kutsi litawufeza emaphupho netidzingo tenu
Cabangisisa ngembikwekuvotela licembu lakho!!
Angeke utisole!
Likusasa lakho lisetandleni takho!!!
Ungakhohlwa timphisi letigcoke tikhumba tetimvu letitsi tifuna kukusita kantsi tifuna kugcwalisa tisu tato.
Likusasa lakho lisetandleni takho!!
“Intsandvo Yesive” ilwa nalokhu
Nelukhwabaniso ibuye
Iphakele tinsita temmango ngendlela lefanele.
Lusuku: 29 Kholwane 2010
Sikhatsi: 09H00
Indzawo: Enkhundleni Yetemidlalo Kamhlushwa.
Ungalivakashela futsi lelicembu enombolo 25 Shongwe Street Kamhlushwa.
Lucingo: (013) 759 0045
Makhalekhukhwini: 072 456 7309
Sihlala sikhona kusukela ngeMsombuluko kuze kube nguMgcibelo.
Tikhatsi tekusebenta: UMsombuluko – kuLesihlanu 08H00-18H00
UMgcibelo: 08H00 – 14H00
5.4 Iflaya
Iflaya lipheshana leliba nemininingwane ngetintfo letitsite letiphatselene nemuntfu lowenta lokutsite. Iflaya
ngulelipheshana lonikwa lona emigwacweni nawutihambela, kungaba sendleleni nobe emerobothini kantsi futsi
liyaphoswa nasemakhaya ngenhloso yekuletsa lwati lolutsite emmangweni.
Lokubalulekile ngeflaya: Bona sibonelo saDokotela Mavuso.
• Iflaya isivetela ngodokotela lowelapha ngesintfu kanye netifo latelaphako
• Iveta indzabuko yalowo muntfu neticu takhe
• Ineminingwane lemayelwana nelucingo nelikheli lakhe
• Kuveta nemali lekhokhwako nawuyobonana nalowo muntfu.
• Iflaya ivamise kubhalwa ngemibalo legcamile
Sibonelo seflaya
44 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Dokotela MAVUSO
Umelaphi lowetfwasa elwandle welapha tonkhe tifo letindzala kanye naletisandza kuchamuka lapha eNingizimu Afrika abuye
acatulule tinkinga bantfu labagulako labavamise kubukana nato. Lucucudvu lwadokotela mbamba!
Nawe angakusita kakhulu etinkingeni lewubukene nato. Tivete ngobe lusito selufikile lapho uhlala khona emnyango wakho!
Vuka jaha! Vuka ntfombi! Bumnyama bendlulile sekubusa kukhanya!! Angakusita nakuletifo letilandzelako:
1. Sifo sekuwa
2. Sifo semehlo
3. Umdlavuta
4. Sifo sengculazi
5. Inyongo
Vakashela : 10 Anderson Street, No.2 Mkholo Site, Nelspruit
5.5 TICONDZISO
Tinkhombandlela tiyinchubo yekwenta lokutsite nekutjela tetsamelilwati kutsi tikwente kanjani, kuphi, nini, njll.
Tingasetjentiswa etimeni letehlukene, sib. Nangabe dokotela anika siguli imitsi kutsi isetjentiswe ngayiphi indlela,
nangabe kubhakwa emakhekhe, nangabe bafundzi babhala luhlolo, nangabe kwentiwa imidlalo letsie, njll. Ticondziso
tingashiwo ngemlomo, lapho setsamelilwati singanikwa imiyalo, nobe tibhalwe phasi. Ticondziso kufanele tinikwe
ngalokucacile kute lowo loyalelwako angabi nenkinga yekutilandzela. Kufanele tisebentise lulwimi lolucolisakele,
nalolwemikelekile. Ticondziso kufanele tibe timfisha, ticondze ngco.
Sibonelo seticondziso
KWENTA LITIYA
TITSAKO
• Emakhambi elitiya
• Shukela lomhlophe noma lobovu
• Lubisi
• Ilita yemanti
INDLELA YEKWENTA
• Bilisa emanti ngeligedlela.
• Kufanele uwasebentise leso sikhatsi uma acedza kubila.
• Cala ngekufaka licembe linye lelitiya enkomishini bese ufaka shukela.
• Tsela lamanti labilako.
• Tamatisa litiya lize litiye.
• Faka lubisi kutamatise futsi.
• Khipha lelicembe lelitiya bese uyalinatsa.
• Ungalinatsa lodvwa, ngabhatata, ngesinkwa nobe emakhekhe.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 45
5.6 TINKHOMBANDLELA
Tinkhombandlela yichubo yekulayela setsamelilwati nangabe siya endzaweni lesingayati nobe lesingaketayeli
kuyihambela. Nangabe ulayela umuntfu, kufanele lokushoko kucace kuze lowo lolayelwako angalahleki
endleleni. Esikhatsini lesinyenti kusetjentiswa tintfo letingasuki emhlabatsini kuze lolayelwako angabi nebumatima
bekulandzelela. Tintfo letisetjentiswako tifaka ekhatsi, tihlahla, titolo, emasontfo, liposi, emagalaji, njll.
Lokubalulekile lokumele kucikelelwe nakulayelwana:
• Kufanele kube nendzawo umuntfu lasuka kuyo nalapho aya khona.
• Kufanele kuvele tindlela umuntfu latatihamba, lapho asuka khona aze ayewufika lapho aya khona.
• Kuvele emagama etindzawo latatendlula.
• Kufanele kusetjentiswe tintfo letingasuki emhlabatsini letinjengetihlahla, titolo, emasontfo, liposi, emagalaji,
njll.
• Lokunye lokungasetjentiswa, silinganiso sebudze bendlela (emakhilomitha).
• Lolayelwako kufanele alalwlisise kute angalahleki endleleni.
• Kufanele lolayelako asebentise lulwimi lolucacile naloluvakalako.
Sibonelo setinkombandlela
Umngani wakho lobuya eJozi lota emcinjini wakho wekubungata ticu tebudokotela wati indlela leta kini kigcina edolobeni
laseNasipoti. Wena-ke mlayele indlela kusuka eShoprite, kutewungena Kanyamazane lapho umcimbi ukhona.
• Nawusuka eShoprite eNaspoti, tsatsa umgwaco i-N4 ubheke emphumalanga.
• Utakwengca-i-KFC esandleni sekudla.
• Yengca emarobothi
• Yengca iCrocodile Valley.
• Chubeka uze uyofika lapho kunetimakethe “iVukutimele”, esandleni sebuncele.
• Tsatsa umgwaco longenela esandleni sasekuncele.
• Yendlula libhuloho leliseMgwenya.
• Phambidlana utawutfola imphambanandlela.
• Utawubona inkhomba yaKanyamazane lengenela ngasesandleni sekudla lengu-R41
• Landzela lomgwaco i-R41 wengce elokishini laseTekwane
• Utawuchamukela emitini lomukhulu waKanyamazane.
• Uma ufika emarobothini, tsatsa umgwaco longenela esandleni sasekuncele.
• Yendlula ligalaji.
• Yengca luchungechunge lwetitolo esandleni sasekuncele.
• Egalaji lelingenhla utawungena emgwacweni longenela esandleni sekudla.
• Jikela esandleni sebuncele uhambe njalo wendlule liphosi.
46 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Utawubona lihholo lelikhulu laKanyamazane
5.7 LIKHADI LESIMEMO
Likhadi lesimemo lisetjentiswa nangabe umuntfu atawuba nemcimbi lotsite. Lisetjentiselwa kumema labo labatawuta
emcimbini kakhulukati losondzelene nabo. Imicimbi levamile lefana nemishado, kuhlanganisa umnyaka, njll.
Lokumele kucikelelwe nangabe kubhalwa likhadi lesimemo:
• Kusetjentiswa indlela yemuntfu wesitsatfu, lokukhulunywa ngaye. (Inkhulumombiko).
• Alinasibingelelo nasivaleliso.
• Alifakwa likheli.
• Kufanele libe neligama lemcimbi.
• Bamemnywa nalabamemako ababhalwe ngalokugcwele.
• Lifaka indzawo lapho umcimbi utawubanjelwa khona.
• Kuba nelusuku nesikhatsi semcimbi.
• Kuyenteka lomemako afake nendlela labamenywako lokufanele bagcoke ngayo (tembatfo)
• Lifaka imininingwane yekuchumana kwentelwe kutsi lomenyiwe asho nangabe atawuphumelela nobe
angetuphumelela.
• Likheli lalobhalako livamise kufakwa ekugcineni.
Sibonelo selikhadi lesimemo
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI 47
SIMEMO SEMSHADO WANHLANHLA NA SIBONGILE
48
UMnumzane naNkhosikati Sibeko bamema uMnumzane naNkhosikati Nkhosi emshadweni wendvodzana yabo yekucala, Nhlanhla lotawube ahlanganiswa nge-
kwemtsetfo nedvodzakati yaMnumzane naNkhosikati Tsabedze, Sibongile, losakhamuti saseLigogodo.
Umcimbi uhlelwe ngalendlela:
Lusuku: 15 Lweti 2009
Indzawo: Ligogodo
Sikhatsi: Insimbi yelishumi ekuseni
Kugcoka: Temdzabu kantsi loku akusho kwekutsi labete tembatfo temdzabu bashiywa ngaphandle, nabo bayamenywa. Kutakuba nelidzili emuvakwenkonzo.
Makoti utawemukelwa kusihlwa.
Imphendvulo: Tsintsana nanaba labalandzelako ngekuphutfuma ngembikwemhlatinge-20 kuMphala 2010:
Sibusiso Mhlongo:
Lucingo: (013) 751 3470 Makhalekhukhwini 083 123 7645
Lomakhisimisi Khumalo
Lucingo: (013) 751 3470 Makhalekhukhwini 072 723 7695
5.8 LIPHOSIKHADI.
Liphosikadi likhadi lelisetjentswa nakutfunyelwa imibiko/umlayeto ngeliposi. Umbiko utfunyelwa ngelikhadi, likhadi liposwa linjalo, imvilopho ayisetjentiswa. Ingaba
netikhala letimbili, lesinye siba nelikheli lalowo lotfunyelelwako, lesinye kubhalwe umbiko/umlayeto. Umlayeto usatsa sakhiwo lesitsi asifane nesencwadzi yebungani.
Kuba nesibingelelo, lokungaba ligama lalobhalelwako, lilandzelwe ngumbiko longabi mudze njengasencwadzini, lofinyetwako bese kuba sivaleliso lesifana nesencwadzi
yebungani. Ungabatfumelela bantfu liphosikhadi nangabe ufuna kubavusela, kubamema, kubahalalisela, kubakhumbuta ngalokutsite, kubakhutsata, kuveta luvelo, njll
Lokubalulekile ngeliposikhadi
• Likhadi leliba nendzawo lefuna sitembu.
• Liya kubani? Libuya kubani?
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
• Kusetjentiswa inkhulumombiko.
• Akubhalwa tintfo letiyimfihlo.
• Indzawo lapho liya khona.
• Umbiko awube ngulofinyetiwe.
Sibonelo sePhosikhadi
Siphelile Siphelile Malambe
Sihambe kahle nasita lapha Ethekwini, asati kutsi nine nisele njani lapho ekhaya. Sifike eKing Sibukosetfu Secondary School
Shaka Internetional Airport sakhandza imoti lesilandzile vele seyikhona. Phela bengishaywa
luvadlwana ngobe sengikhumbule tindzaba tabotsotsi lesifundza ngato emaphepheni kantsi P.O.BOX 119
ngesaba lite mntfwanamakhe ngobe lomshayeli bekuyimvu yenkhosi nje. Ngicela ungibekele
kahle i-albhamu yetitfombe tami, ngiyikhohlwe ekamelweni laSiphiwe. Kantsi kumnandzi kangaka Sand River
kuntjuza emoyeni ngendiza?
1251
Ngibhala nje ngibuke lwandle netimanga talo mntfwanamake. Ngitakucocela kahle mhlazana
ngibuya lapho ekhaya.
Bakhonte bonkhe.
Ngimi dzadzewenu
Phumzile.
5.9 KUBHALA I-IMEYILI
I-imeyili indlela lelula naletfumela umlayeto ngekushesha futsi yenta kube malula kuchumana nalomunye ngekusebentisa i-inthanethi. Labatfumelelana ema-imeyili
basebentisa emakhompiyutha nobe bomakhalekhikhini. Bobabili, lotfumele nalotfunyelelwa umlayeto, bangakwati kuyigcina kute awusebentise esikhatsini lesitako.
Sibonelo se-imeyili.
TO: thuli@hotmail.co.za; strini@webmail.co.za
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
CC: shongwe@lantic.org.za; suffo@yahoo.uk;
Sihloko: Umbiko losilele
49
MUMLAYETO:
50
Balingani
Niyakhunjutwa kutsi niletse imibiko kungakefiki Lesihlanu, mhla tingu-29 Inhlaba 2018. Nitawutfunyelelwa lifomu lekumele niligcwalise kuze nente lokufanako. Uma
nihlangabetana nebulukhuni bekugcwalisa lelifomu ningatsintsa Mnu. Mgabadeli.
Ngiyabonga
Nomsa Twala
5.10 KUGCWALISWA KWELIFOMU
Lifomu lipheshana lelinetikhala letigcwaliswako ngobe kufuneka imininingwane letsite. Tinengi tinhlobo temafomu letigcwaliswako. Kukhona emafomu ekucela umsebenti,
ekukhipha imali ebhange, ekufaka imali ebhange, ekucela tikhala tekufundza, njalonjalo. Kubalulekile kutsi lowo logcwalisa lifomu anike iminingwane yakhe leliciniso, angashiyi
tikhala.
Lokufanele kucikelelwe nakugcwaliswa emafomu:
• Kufanele logcwalisa lifomu, anike imininingwane leliciniso.
• Kufanele abhale ngalokufisha.
• Kufanele abhalwe ngesandla lesihle nalesibonakalako.
LIFOMU LEKUCELA UMSEBENTI
A. SIKHALA SEMSEBENTI
Sikhala semsebenti lofaka sicelo sakho kuwo (Njengobe sivele Litiko elikhiphe sikhangisi
esikhangisweni)
Litiko Letemidlalo
Umchumanisi We-2010
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Inombolo yesikhala swmsebenti Ungacala nini kusebenta
(Njengobe ibhalwe esikhangisweni) nangabe kungaba nguwe lonikwa lomsebenti?
MPK /2/2010-5 Nobe kunini
B. IMINININGWANE YAKHO (Nangabe ufake nencwadzi yekutichaza/umandvomphilo
lenayo yonkhe lemininingwane lelandzelako, ungayigcwalisi
lencenye lelandzelako)
Sibongo Sibiya
Emagama akho laphelele Lomakhisimusi, Ntfombifutsi
Lusuku lwakho lwekutalwa 29 Kholwane 1984
Inombolo yakho yamatisi 8407294759089
Buhlanga Lompisholo Lomhlophe Likhalathi Wemdzabu
x waseNdiya
Bulili Umsikati x Umdvuna
Unetihibe yini? Yebo x Cha
Usakhamuti saseNingizmu Yebo x Cha
Afrika?
Nangabe utsi cha, nika buve --
bakho (uwakuphi?)
Unayo yini imvume yekusebenta Yebo x Cha
nekuhlala kulelive?
Sewake watfolwa yinkantolo Yebo Cha x
unelicala lekwephula umtsetfo
nobe wacoshwa emsebentini?
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
C.SINGACHUMANA KANJANI NAWE?
Lulwimi lesingachumana ngalo
Tinombolo telucingo longatfolakala (013) 752 5194
kuto ngetikhatsi temsebenti
Indlela lesingachumana ngayo Incwadzi I-imeyili x Ifeksi
Likheli/i-imeyili/ifeksi t.sibiya@voda.com
lesingakuchumana ngalo/ngayo
51
D. EMAZINGA EKUKHULUMA, KUFUNDZA KANYE NEKUBHALA TILWIMI
52
LOTATIKO. Khetsa emagameni. (Kahle kakhulu, kahle nje,
kabi)
Emazinga Bhala tilwimi lotatiko
1. 2. 3. 4 5. 7
Siswati Singisi Xitsonga
Kulukhuluma Emalengiso Emalengiso Kuhle
Kulufundza Emalengiso Emalengiso Kuhle
Kulubhala Emalengiso Emalengiso Kuhle
E. LIZINGA LEMFUNDVO YAKHO (Nangabe ufake nencwadzi
Yekutichaza/umlandvomphilo lenayo yonkhe lemininingwane lelandzelako, ungayigcwalisi lencenye lelandelako)
Ligama lesikolo Libanga lekugcina lewaphumelela kulo Umnyaka lowacedza
ngawo
Khumbula Libanga 12 Ingongoni 2002
Imfundvo lephakeme (Gcwalisa uvete tonkhe ticu lowatitfola esikhungweni ngasinye)
Ligama lesikhungo Ticu lowatitfola Umnyaka lowacedza
Semfundo ngawo
UNISA B.A Ingongoni 2006
Ticu lotentako njengamanje
Ligama lesikhungo semfundvo Ticu lotentako Umnyaka lohlose
kucedza ngawo
University of Johannesburg Tekuvakasha Ingongoni 2011
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
F.IMISEBENTI LOSEWAKE WAYENTA/UMSEBENTI LOWENTAKO
(Nangabe ufake nencwadzi yekutichaza lenayo yonkhe lemininingwane lelandzelako, ungayigcwalisi lencnye lelandzelako)
Umcashi umsebenti Wacala nini? Wagcina nini? Kwaba yini
lowentako imbangela
yekuyekela
Umnyaka kwakho?
Inyanga Umnyaka
Inyanga
Protea Hotel Kwemukela tivakashi Ingci 2007 -- -- --
Nangabe wake wasebenta kunobe nguliphi Litiko laHulumeni, ngabe tikhona yinifu tintfo letingenta ungabe Yebo Cha X
usacasheka?
Nangabe utsi yebo, nika ligama leLitiko
lowabe usebenta kulo. -- --
G. EMAGAMA EBANTFU LABANGAFAKAZA NGAWE
LIgama nesibongo Budlelwano bakho naye Tinombolo telucingo langatsinftwa kuto
ngesikhatsi
semsebenti
1. Sifundza Z.K Umcondzisi wase-Protea Hotel (013) 750 4081
2. Shabangu M.B Thishelanhloko waseKhumbula (013)751 8769
3.
Sibopho
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Ngiyafunga ngiyagomela kutsi ngekwati kwami lwati lengilunikile luphelele futsi luliciniso. Ngiyati kutsi
nangabe kwenteka kutsi kube khona lwati lengilufakile lelingasilo liciniso, sicelo sami sitakucitfwa ngisho nobe umsebenti ngiwutfolile, ngibukane nengalo
yemtsetfo nangabe kunesidzingo.
Isayinwe.ngu :Sibiya L.M. Lusuku: 25 Indlovana 2010
53
6. TICHIBIYELO
54
CAPHELA:
• Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A).
• Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako, Lokusacatfuta
naLokungaphumelelisi).
• Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu
ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono.
• Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki.
6.1 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6
NEKUHLELA -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo leyenetisako -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo
lengemalengiso lababateka lesecophelweni lelisetulu lengakabumbani iyanhlanhlatsa
(Imphendvulo -Imibono ibumbene futsi
ngetulu kwalokulindzelekile ngalokubabatekako
nemibono) ikholweka ngalokwenetisako -Imibono ayikacaci -Imibono ihlangahlangene
-Imibono ivutsiwe, -Imibono ivutsiwe, iyaheha kantsi futsi akusiyo futsi iyadidana, ayikacondzi
Kuhleleka kwemibono
Lizinga lelisetulu
inekuhlakanipha, ihambisana nesihloko -Kuhleleka kubumbene yekuticambela ngco
lokukhombisa kucabanga ngalokuphelele nesingeniso, umtimba
nakulungiselelwa
lokujulile nesiphetfo ngalokwenetisako -Buncane bufakazi -Kunekuphindzaphindza
kubhala ngalokubabatekako -Kuhleleka kusecophelweni bekuhleleka nekubumbana lokungevakali
-Kuhleleka kungemalengiso lelisetulu kakhulu,
Kucikelelwa kwenhloso,
lababatekako, kubumbene lokubumbene nesingeniso, -Akukho kuhleleka
tetsamelilwati
nesingeniso, umtimba umtimba nesiphetfo nekubumbana
nesimongcondvo
kanye nesiphetfo
30 EMAMAKI 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3
-Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo leyenetiisako -Imphendvulo legcwele -Awukho namncane umzamo
lengemalengiso kodvwa lesecophelweni lelisetulu kodvwa kukhona kunhlanhlatsa wekuphendvula ngesihloko
ingenato timphawu lokungevakali kahle
tekubabateka -Imibono iyaheha, -Imibono ayihlangani, -Yonkhe imphendvulo
ihambisana nesihloko -Imibono ibumbene, iyadidana iyanhlanhlatsa, ayemukeleki
Lizinga lelisetulu
-Imibono ivutsiwe futsi iyakholweka
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
ihlakaniphile -Kuhleleka -Abukho bufakazi -Akuvakali,
lokusecophelweni lelisetulu -Kukhona kuhleleka lokutsite bekuhleleka nekubumbana kuhlangahlangene
-Kuhleleka lokubumbene nesingeniso, kanye nekubumbana
ngalokungababateki
lokungemalengiso, umtimba nesiphetfo nesingeniso, umtimba
kubumbene nesingeniso, nesiphetfo
umtimba nesiphetfo
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LULWIMI, SITAYELA 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3
NEKUHLUNGWA -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, -Lulwimi aluvakali
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama irejista, sitayela
kuhambelana kuhambelana kuhambelana nesilulumagama -Umoya, irejista, sitayela
Kuhambelana kwemoya nesilulumagama
nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati akuhambelani
irejista, sitayela, akuhambelani nakancane
nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nenhloso, tetsamelilwati
silulumagama nenhloso nenhloso, tetsamelilwati
ngemalengiso lababatekako ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako nesimongcondvo
nesimongcondvo nesimongcondvo
-Lulwimi lolunekutetsemba, -Lulwimi lusecophelweni -Lulwimi lusetjentiswe -Kusetjentiswa
Kusetjentiswa -Silulumagama
lolugculisako nalolunemba lelisetulu kantsi ngalokwenetisako kwetfula kwelulwimi kusacatfuta
kwelulwimi, timphawu sincane ngendlela
ngemalengiso lababatekako nemoya uyemukeleka lokushiwo embhalweni
tekufundza nekubhala, -Umoya nekukhetseka yekutsi lokubhaliwe
emphendvulweni yonkhe
luhlelo, sipelingi -Emasu ebugagu belulwimi -Umoya uyenetisa kwemagama akungalandzeleki
(lupelomagama) asetjentiswe ngemphumelelo -Emaphutsa eluhlelo akwemukeleki
lenkhulu kuveta umoya nesipelingi akasimanyenti -Emasu ebugagu belulwimi
15 EMAMAKI asetjentisiwe kunotsisa -Silulumagama sincane
nekuheha kwemphendvulo
-Kuticambela lokucuketfwe kakhulu
-Esikhatsini lesinyenti lokusecophelweni lelisetulu
kakhulu emaphutsa eluhlelo
Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako
nesipelingi kute
-Kunekuticambela
lokungemalengiso lasetulu
kakhulu
13 10 7 4
-Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe
ngemalengiso nangalokuveta ngemphumelelo ngalokwenetisako kodvwa ngalokungenetisi
umoya lokhutsatako lesecopheweni lelisetulu ngalokungafani embhalweni
Lizinga lelisetulu ngemphumelelo wonkhe -Kusetjentiswa
-Umoya uyemukeleka futsi kwetinhlobo letehlukene
-Esikhatsini lesinyenti uneligalelo lelemukelekile -Imvamisa umoya temisho kuncane/kute
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
emaphutsa eluhlelo wemukelekile, emasu
ngalokungababateki nesipelingi awekho -Emaphutsa eluhlelo ebugagu belulwimi -Silulumagama sincane
nesipelingi ambalwa asetjentiswe kancane kakhulu
-Kuticambela
kungemalengiso -Icambeke kahle
55
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWASEKHAYA [50 EMAMAKI] (iyachubeka)
56
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
SAKHIWO 5 4 3 2 0–1
-Sihloko sitfutfukiswe -Imininingwane itfutfukiswe -Imininingwane ihambisana -Lamanye emaphuzu -Emaphuzu ladzingekile
Timphawu tetheksthi
ngemalengiso ngalokuihlelekile nesihloko emukelekile asilele
Kutfutfukiswa
-Imininingwane yetfulwe -Kunekubumbana -Imisho netindzima -Imisho netindzima -Imisho netindzima
kwetindzima
ngemalengiso kwakheke kahle kunemaphutsa kunemaphutsa
nekwakhiwa kwemisho -Imisho, netindzima
-Imisho, netindzima kuhlelekile futsi Indzaba iyevakala -Indzaba iyevakala -Indzaba ayinamcondvo
5 EMAMAKI
kwakheke ngemalengiso kutinhlobonhlobo noko
lababatekako
KWEHLUKA
KWEMAMAKI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10
6.2 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWASEKHAYA [25 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3
KUHLELA NESAKHIWO -Imphendvulo lengemalengiso -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo lecatfutako -Imphendvulo ayikhombisi
lababatekako lesecophelweni lelisetulu leyenetisako, lekhombisa lekhombisa lwati loluncane nakancane kuba nelwati
Imphendvulo nemibono
lekhombisa lwati lweluhlobo lweluhlobo lwetheksthi lwetimphawu teluhlobo
-Imibono ivutsiwe, lwetheksthi lebhalwako lebhalwako lwetheksthi lebhalwako
Kuhleleka kwemibono
inekuhlakanipha, -Lwati lolusecophelweni
lokukhombisa kucabanga lelisetulu lweluhlobo -Umbhalo awukacondzi -Umbhalo unekutsemeleta -Inshokutsi iyanhlanhlatsa,
nakulungiselelwa kubhala
lokujulile lwetheksthi lebhalwako ngco ngalokuphelele, lokunyenti igcwele kutsemeleta
Inhloso, tetsamelilwati, unekutsemeleta lokutsite lokunyenti
-Lwati lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngco – -Kubumbana kwemaphuzu
timphawu/timiso,
lwetimphawu teluhlobo awutsemeleti -Emaphuzu alokucuketfwe kuncane -Emaphuzu alokucuketfwe
nesimongcondvo
lwetheksthi lebhalwako alokucuketfwe abumbene kakhulu akakabumbani nakancane
-Lokucuketfwe kunemibono ngalokwenetisako
15 EMAMAKI -Umbhalo ucondze ngco lebumbene ngelicophelo -Imbalwa imininingwane -Imbalwa kakhulu
lelisetulu -Leminye imininingwane leyesekela sihloko imininingwane leyesekela
-Lokucuketfwe kunemibono iyasesekela sihloko sihloko
lebumbene ngemalengiso -Imininingwane yetfulwe -Imitsetfo netimiso
ngelicophelo lelisetulu kantsi -Sakhiwo siyenetisa letibalulekile tesakhiwo -Imitsetfo netimiso
-Yonkhe imininingwane yonkhe yesekela sihloko kodvwa sinemaphutsa setheksthi atikalandzelwa tesakhiwo setheksthi
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
icaciswe ngemalengiso kantsi latsite ngalokufanele letibalulekile atikalandzelwa
futsi yesekela sihloko -Sakhiwo lesemukelekako nakancane
lesinemaphutsa langasho -Kunyenti lokubalulekile
-Sakhiwo lesifanele lutfo lokusilele
lesingemalengiso
nalesingenamaphutsa
LULWIMI, SITAYELA 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2
NEKUHLUNGWA -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama
kuhambelana ngemalengiso kuhambelana kuhambelana akuhambelani kahle akuhambelani nakancane
Umoya, irejista, sitayela,
nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati
inhloso, tetsamelilwati
nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo
nesimongcondvo
ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako
-Luhlelo alunamaphutsa -Kunemaphutsa lamanyenti -Kugcwele emaphutsa
Timiso nekusetjentiswa
kantsi futsi icambeke kahle -Luhlelo luvame kungabi -Kunemaphutsa latsite eluhlelo lamanyenti ladidanako
kwelulwimi
nemaphutsa kantsi futsi eluhlelo
-Esikhatsini lesinyenti umbhalo ucambeke -Silulumagama sincane -Silulumagama
Kukhetseka kwemagama
akunamaphutsa ngelicophelo lelisetulu -Silulumagama kakhulu asihambisani nakancane
lesenetisako nenhloso
Timphawu tekufundza
-Silulumagama -Inshokutsi iyaphazamiseka
nekubhala nesipelingi
sisecophelweni lelisetulu -Emaphutsa -Inshokutsi ihlangahlangene
akayiphazamisi kakhulu
10 EMAMAKI
-Emaphutsa ambalwa inshokutsi
kakhulu
KWEHLUKA KWEMAMAKI 22–25 17–20 12–15 7–10 0–5
CAPHELA:
• Sebentisa irubhriki njalo nawumaka indzaba (Liphepha le-3, SIGABA A).
• Emamaki lasukela ku-0–50 ehlukaniswe ngemazinga lasihlanu-(5) etinchazelo temakhono, (Emalengiso, Licophelo lelisetulu, Lokwenetisako, Lokusacatfuta
naLokungaphumelelisi).
• Kuletimphawu taLokucuketfwe, Lulwimi neSitayela, letinchazelo temakhono letisihlanu tehlukaniswe ngekwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelizinga lelisetulu
ngalokungababateki, ngekwehlukana kwemamaki netinchazelo temakhono.
• Sakhiwo sona asitsintseki ngalokwehlukaniswa kwelizinga lelisetulu ngalokubabatekako nelinelizinga lelisetulu ngalokungababateki.
6.3 IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [50 EMAMAKI]
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Timphawu
LOKUCUKETFWE NEKUHLELA
(Imphendvulo
nemibono)
Kuhleleka
57 kwemibono
nakulungiselelwa
58
kubhala.
Kucikelelwa
kwenhloso,
tetsamelilwati
nesimongcondvo.
30 EMAMAKI
Lizinga lelisetulu ngalokubabatekako
Lizinga lelisetulu ngalokungababateki
Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
28–30 22–24 16–18 10–12 4–6
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
-Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo leyenetisako. -Imphendvulo -Yonkhe imphendvulo
lengemalengiso lababateka lesecophelweni lelisetulu -Imibono ibumbene futsi lengakabumbani. iyanhlanhlatsa.
ngetulu ngalokubabatekako. ikholweka -Imibono ayikacaci kantsi -Imibono ihlangahlangene
kwalokulindzelekile. -Imibono ivutsiwe, iyaheha ngalokwenetisako. futsi akusiyo futsi iyadidana, ayikacondzi
-Imibono ivutsiwe, ihambisana nesihloko -Kuhleleka kubumbene yekuticambela. ngco.
inekuhlakanipha, ngalokuphelele. nesingeniso, umtimba -Buncane bufakazi -Kunekuphindzaphindza
lokukhombisa kucabanga -Kuhleleka nesiphetfo bekuhleleka lokungevakali.
lokujulile. kusecophelweni lelisetulu ngalokwenetisako. nekubumbana. -Akukho kuhleleka
-Kuhleleka kakhulu, lokubumbene nekubumbana.
kungemalengiso nesingeniso, umtimba
lababatekako, kubumbene nesiphetfo.
nesingeniso, umtimba
kanye nesiphetfo.
25–27 19–21 13–15 7–9 0–3
-Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo leyenetisako -Imphendvulo legcwele -Awukho namncane
lengemalengiso kodvwa lesecophelweni lelisetulu. kodvwa kukhona kunhlanhlatsa. umzamo wekuphendvula
ingenato timphawu -Imibono iyaheha, lokungevakali kahle. -Imibono ayihlangani, ngesihloko.
tekubabateka. ihambisana nesihloko. -Imibono ibumbene, iyadidana. -Yonkhe imphendvulo
-Imibono ivutsiwe futsi -Kuhleleka iyakholweka. -Abukho bufakazi iyanhlanhlatsa, ayemukeleki.
ihlakaniphile. lokusecophelweni -Kukhona kuhleleka lokutsite bekuhleleka -Akuvakali,
-Kuhleleka lelisetulu lokubumbene kanye nekubumbana nekubumbana. kuhlangahlangene.
lokungemalengiso, nesingeniso, umtimba nesingeniso, umtimba
kubumbene nesingeniso, nesiphetfo. nesiphetfo.
umtimba nesiphetfo.
IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABA YELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [50 EMAMAKI] (continued)
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LULWIMI, 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3
-Umoya, irejista,
SITAYELA sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, -Lulwimi aluvakali.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
ngalokubabatekako
NEKUHLUNGWA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama sitayela -Umoya, irejista, sitayela
kuhambelana
KWEMAPHUTSA nenhloso, kuhambelana nenhloso, kuhambelana nenhloso, nesilulumagama nesilulumagama
tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati akuhambelani akuhambelani nakancane
59
nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo nenhloso, nenhloso, tetsamelilwati
60 Kuhambelana
ngemalengiso
lababatekako. ngelicophelo lelisetulu. ngalokwenetisako. tetsamelilwati nesimongcondvo.
kwemoya irejista,
-Lulwimi
lolunekutetsemba, -Lulwimi lusecophelweni -Lulwimi lusetjentiswe nesimongcondvo. -Silulumagama sincane
sitayela,
lolugculisako
nalolunemba lelisetulu kantsi nemoya ngalokwenetisako kwetfula -Kusetjentiswa ngendlela yekutsi
ngemalengiso
silulumagama lababatekako. uyemukeleka lokushiwo embhalweni. kwelulwimi kusacatfuta. lokubhaliwe
-Emasu ebugagu
nenhloso belulwimi emphendvulweni yonkhe. -Umoya uyenetisa. -Umoya nekukhetseka akungalandzeleki.
asetjentiswe
nesimongcondvo. ngemphumelelo -Emaphutsa eluhlelo -Emasu ebugagu belulwimi kwemagama
lenkhulu kuveta
Kusetjentiswa umoya nesipelingi akasimanyenti. asetjentisiwe kunotsisa akwemukeleki.
nekuheha
kwelulwimi, kwemphendvulo. -Kuticambela lokucuketfwe. -Silulumagama sincane
lelisetulu
-Esikhatsini
timphawu lesinyenti lokusecophelweni kakhulu.
tekufundza
kakhulu emaphutsa
Lizinga eluhlelo lelisetulu.
nekubhala, luhlelo,
nesipelingi kute.
sipelingi.
-Kunekuticambela
lokungemalengiso
(lupelomagama) lasetulu
kakhulu.
15 EMAMAKI 13 10 7 4
Lizingalelisetulungalokungababateki
-Kuticambela
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
-Lulwimi
lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe -Lulwimi lusetjentiswe
ngemalengiso ngemphumelelo ngalokwenetisako kodvwa ngalokungenetisi.
nangalokuveta
umoya lesecopheweni lelisetulu. ngalokungafani embhalweni -Kusetjentiswa
lokhutsatako -Umoya uyemukeleka futsi wonkhe. kwetinhlobo
ngemphumelelo uneligalelo lelemukelekile. -Imvamisa umoya letehlukene temisho
-Esikhatsini
lesinyenti -Emaphutsa eluhlelo wemukelekile, emasu kuncane/kute.
emaphutsa eluhlelo nesipelingi ambalwa. ebugagu belulwimi -Silulumagama sincane
nesipelingi awekho -Icambeke kahle. asetjentiswe kancane. kakhulu.
kungemalengiso
SAKHIWO 5 4 3 2 0–1
-Sihloko
Timphawu sitfutfukiswe -Imininingwane itfutfukiswe -Imininingwane ihambisana -Lamanye emaphuzu -Emaphuzu ladzingekile
tetheksthi, ngemalengiso. ngalokuhlelekile. nesihloko. emukelekile. asilele.
-Imininingwane
Kutfutfukiswa yetfulwe -Kunekubumbana. -Imisho netindzima -Imisho netindzima -Imisho netindzima
kwetindzima ngemalengiso. -Imisho, netindzima kwakheke kahle kunemaphutsa. kunemaphutsa.
nekwakhiwa -Imisho, netindzima kuhlelekile futsi Indzaba iyevakala. -Indzaba iyevakala -Indzaba ayinamcondvo.
kwakheke
kwemisho. ngemalengiso kutinhlobonhlobo. noko.
lababatekako.
5 EMAMAKI
KWEHLUKA
KWEMAMAKI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
61
SEBENTISA IRUBHRIKI NJALO NAWUMAKA UBHALOMBIKO LOMUDE SIGABA B.
62
6.4 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMUDZE WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [30 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4
KUHLELA NESAKHIWO -Imphendvulo lengemalengiso -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo lecatfutako -Imphendvulo ayikhombisi
lababatekako. lesecophelweni lelisetulu leyenetisako, lekhombisa lekhombisa lwati loluncane nakancane kuba nelwati
Imphendvulo nemibono -Imibono ivutsiwe, lekhombisa. lwati lweluhlobo lweluhlobo lwetheksthi lwetimphawu teluhlobo
Kuhleleka kwemibono inekuhlakanipha, -Lwati lolusecophelweni lwetheksthi lebhalwako. lebhalwako. lwetheksthi lebhalwako.
lokukhombisa kucabanga lelisetulu lweluhlobo -Umbhalo awukacondzi -Umbhalo unekutsemeleta -Inshokutsi iyanhlanhlatsa,
nakulungiselelwa
lokujulile. lwetheksthi lebhalwako. ngco ngalokuphelele, lokunyenti. igcwele kutsemeleta
kubhala
-Lwati lolungemalengiso -Umbhalo ucondze ngco, unekutsemeleta lokutsite. -Kubumbana kwemaphuzu lokunyenti.
Inhloso, tetsamelilwati, lwetimphawu teluhlobo awutsemeleti. -Emaphuzu alokucuketfwe kuncane -Emaphuzu alokucuketfwe
timphawu/timiso, lwetheksthi lebhalwako. -Lokucuketfwe kunemibono alokucuketfwe abumbene kakhulu. akakabumbani nakancane.
nesimongcondvo. -Umbhalo ucondze ngco. lebumbene ngelicophelo ngalokwenetisako. -Imbalwa imininingwane -Imbalwa kakhulu
-Lokucuketfwe kunemibono lelisetulu. -Leminye imininingwane leyesekela sihloko. imininingwane leyesekela
18 EMAMAKI lebumbene ngemalengiso. -Imininingwane yetfulwe iyasesekela sihloko. -Imitsetfo netimiso sihloko.
-Yonkhe imininingwane ngelicophelo lelisetulu kantsi -Sakhiwo siyenetisa letibalulekile tesakhiwo -Imitsetfo netimiso
icaciswe ngemalengiso kantsi yonkhe yesekela sihloko. kodvwa sinemaphutsa setheksthi atikalandzelwa tesakhiwo setheksthi
futsi yesekela sihloko. -Sakhiwo lesemukelekako latsite. ngalokufanele. letibalulekile atikalandzelwa
-Sakhiwo lesifanele lesinemaphutsa langasho -Kunyenti lokubalulekile nakancane.
lesingemalengiso lutfo. lokusilele.
nalesingenamaphutsa.
LULWIMI, SITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
NEKUHLUNGWA -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama
kuhambelana ngemalengiso kuhambelana nenhloso, kuhambelana nenhloso, akuhambelani kahle akuhambelani nakancane
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Umoya, irejista, sitayela, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati
inhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo. nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo. nesimongcondvo.
-Luhlelo alunamaphutsa ngelicophelo lelisetulu. ngalokwenetisako -Kunemaphutsa lamanyenti -Kugcwele emaphutsa
nesimongcondvo
kantsi futsi icambeke kahle -Luhlelo luvame kungabi -Kunemaphutsa latsite eluhlelo. lamanyenti ladidanako.
Timiso nekusetjentiswa
-Esikhatsini lesinyenti nemaphutsa kantsi futsi eluhlelo -Silulumagama sincane -Silulumagama
kwelulwimi
akunamaphutsa. umbhalo ucambeke -Silulumagama kakhulu. asihambisani nakancane
Kukhetseka kwemagama ngelicophelo lelisetulu. lesenetisako -Inshokutsi iyaphazamiseka. nenhloso.
Timphawu tekufundza -Silulumagama -Emaphutsa -Inshokutsi ihlangahlangene
nekubhala nesipelingi sisecophelweni lelisetulu. akayiphazamisi kakhulu.
-Emaphutsa ambalwa inshokutsi
12 EMAMAKI kakhulu.
KWEHLUKA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7
KWEMAMAKI
SEBENTISA IRUBHRIKI NJALO NAWUMAKA UBHALOMBIKO LOMFISHA SIGABA C.
6.5 IRUBHRIKI YEKUHLOLA ITHEKSTHI YEMBHALOMBIKO LOMFISHA WELULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA [20
EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
KUHLELA NESAKHIWO -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo -Imphendvulo lecatfutako -Imphendvulo ayikhombisi
lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu leyenetisako, lekhombisa lekhombisa lwati loluncane nakancane kuba nelwati
Imphendvulo nemibono lababatekako. lekhombisa. lwati lweluhlobo lweluhlobo lwetheksthi lwetimphawu teluhlobo
Kuhleleka kwemibono, -Imibono ivutsiwe, -Lwati lolusecophelweni lwetheksthi lebhalwako. lebhalwako. lwetheksthi lebhalwako.
inekuhlakanipha, lelisetulu lweluhlobo -Umbhalo awukacondzi -Umbhalo unekutsemeleta -Inshokutsi iyanhlanhlatsa,
Timphawu/Timiso
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
lokukhombisa kucabanga lwetheksthi lebhalwako. ngco ngalokuphelele, lokunyenti. igcwele kutsemeleta
nesimongcondvo.
lokujulile. -Umbhalo ucondze ngco, unekutsemeleta lokutsite. -Kubumbana kwemaphuzu lokunyenti.
-Lwati lolungemalengiso awutsemeleti . -Emaphuzu alokucuketfwe kuncane -Emaphuzu alokucuketfwe
12 EMAMAKI lwetimphawu teluhlobo -Lokucuketfwe kunemibono alokucuketfwe abumbene kakhulu. akakabumbani nakancane.
lwetheksthi lebhalwako. lebumbene ngelicophelo ngalokwenetisako. -Imbalwa imininingwane -Imbalwa kakhulu
-Umbhalo ucondze ngco. lelisetulu. -Leminye imininingwane leyesekela sihloko. imininingwane leyesekela
-Lokucuketfwe kunemibono -Imininingwane yetfulwe iyasesekela sihloko. -Imitsetfo netimiso sihloko.
63 lebumbene ngemalengiso. ngelicophelo lelisetulu kantsi -Sakhiwo siyenetisa letibalulekile tesakhiwo -Imitsetfo netimiso
-Yonkhe imininingwane yonkhe yesekela sihloko. kodvwa sinemaphutsa setheksthi atikalandzelwa tesakhiwo setheksthi
icaciswe ngemalengiso -Sakhiwo lesemukelekako latsite. ngalokufanele. letibalulekile atikalandzelwa
64 kantsi futsi yesekela sihloko. lesinemaphutsa langasho -Kunyenti lokubalulekile nakancane.
-Sakhiwo lesifanele lutfo. lokusilele.
lesingemalengiso
nalesingenamaphutsa.
LULWIMI, SITAYELA 7–8 5–6 4 3 0–2
NEKUHLUNGWA -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela -Umoya, irejista, sitayela
KWEMAPHUTSA nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama nesilulumagama
kuhambelana ngemalengiso kuhambelana nenhloso, kuhambelana nenhloso, akuhambelani kahle akuhambelani nakancane
Umoya, irejista, sitayela, nenhloso, tetsamelilwati tetsamelilwati tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati nenhloso, tetsamelilwati
nesimongcondvo. nesimongcondvo nesimongcondvo nesimongcondvo. nesimongcondvo.
inhloso, tetsamelilwati
-Luhlelo alunamaphutsa ngelicophelo lelisetulu. ngalokwenetisako -Kunemaphutsa lamanyenti -Kugcwele emaphutsa
nesimongcondvo,
kantsi futsi icambeke kahle. -Luhlelo luvame kungabi -Kunemaphutsa latsite eluhlelo. lamanyenti ladidanako.
Timiso nekusetjentiswa -Esikhatsini lesinyenti nemaphutsa kantsi futsi eluhlelo -Silulumagama sincane -Silulumagama
kwelulwimi, Kukhetseka akunamaphutsa. umbhalo ucambeke -Silulumagama kakhulu. asihambisani nakancane
kwemagama, Timphawu ngelicophelo lelisetulu. lesenetisako -Inshokutsi iyaphazamiseka. nenhloso.
tekufundza nekubhala -Silulumagama -Emaphutsa -Inshokutsi ihlangahlangene
nesipelingi. sisecophelweni lelisetulu. akayiphazamisi kakhulu.
-Emaphutsa ambalwa inshokutsi
8 EMAMAKI kakhulu.
KWEHLUKA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5
KWEMAMAKI
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | SISWATI
Published by the Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895, Pretoria, 0001
Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601
© Department of Basic Education
website facebook twitter
www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 Siswati.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
