Study & Master
Support Pack | Grade 11
CAPS
Siswati
Lulwimi Lwasekhaya
Lomgodla wekwesekela weSiswati Libanga 11 wekharikhulamu
ye-CAPS uniketa imisebenti leyentekako lelusito kakhulu.
Yonkhe imisebenti inetimphendvulo. Bafundzi bangatentela
lemisebenti emakhaya babodvwana noma-ke loku kungenta
sisekelo seliklasi lekwenta umsebenti losalele emuva noma sifundvo
lesentiwa ngabongcondvomshini. Unemvume yekuyiphrinta noma
kuyifothokhopha ledokhumenti noma uyisabalalise ngekwe-
elekthronikhi ngencwadzigezi noma nge-WhatsApp.
Mayelana nekutfola lwatiso lolunyenti etincwadzini tesikolwa
letivunyiwe nakuletinye tinsitakufundza letilusito ku-Study & Master
CAPS yetfu, vakashela www.cambridge.org
Brighter Thinking | Better Learning
www.cambridge.org
Skip to contentStudy guide
Siswati Support Pack G11 final
Grade 11 Siswati study guide (SiSwati), 39 pages. Read online or get the free PDF download.
Publisher: Study & Master
Siswati · Grade 11 · siSwati. Study guide, 39 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati
- Grade
- Grade 11
- Language
- SiSwati
- Document type
- Study guide
- Publisher
- Study & Master
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 39
- File size
- 1.9 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 39
Document textSearch extracted text and jump to a page.
1
LOKUCUKETFWE
SIFUNDVO LIKHASI
SIVISISO 2
Umbuto 1
Timphendvulo
Umbuto 2
Timphendvulo
SIBONWA 8
Umuto 3
Timphendvulo
Umbuto 4
Timphendvulo
SIFINYETO 12
Umbuto 5
Timphendvulo
Umbuto 6
Timphendvulo
TIMISO NEKUSETJENTISWA KWELULWIMI 17
Umbuto 7
Timphendvulo
Umbuto 8
Timphendvulo
Umbuto 9
Timphendvulo
Umbuto 10
Timphendvulo
Umbuto 11
Timphendvulo
Umbuto 12
Timphendvulo
Umbuto 13
Timphendvulo
Umbuto 14
Timphendvulo
2
SIVISISO 1
UMBUTO 1
Fundza lesivisiso bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Dumazile bekuyintfombatana lenhle letiphetse kahle esikolweni. Simo semnotfo sasekhaya kubo
besiphasi kakhulu. Ngalelinye lilanga emathishelakati acela kutsi emantfombatana ayewushanyela
etindlini tangansense. Atse angacedza lamantfombatana ahamba abuyela eklasini. Dumazile
yena wasala atilungisa ngoba phela bekalicathazi. Uma acedza wangena endlini yangansense.
Kwangena emathishelakati lamabili amhleba kutsi uvana nathishela Zwane. Uve konkhe loku
bebamhleba ngako watfukutsela wagana lunwabu. Watikhwehlelisa entela kutsi beve kutsi kukhona
umuntfu lokhona etindlini tangansense kute futsi bayekele kumhleba ngoba sengatsi betitinkhulu
bekasatawutiva.
Lamathishelakati ashaywa luvalo, tinhlitiyo tacishe taphuma ngemilomo. Atisola ngekuphatsa
ligama lemuntfu kantsi angekhatsi endlini. Atsi lapho acabangisisa abona kuncono kutsi angatehlisi
sitfunti ngekucolisa kuDumazile ngoba angumntfwana nje.
Dumazile watisa thishela Zwane ngalendzaba lengemanga leseyigcwele sikolwa sonkhe. Uma
ayiva thishela Zwane wacale watfukutsela kepha wase utsi kuDumazile kuncono vele batsandzane
kute bantfu batewukhulumela intfo lekhona. Dumazile watfukutsela kakhulu, ngalesikhohlakali
sathishela.
Ngalelinye lilanga Dumazile wahlangana nalothishela wamtjela kutsi uyagula kakhulu, kepha
ute imali yekuya esibhedlela. Thishela watsi lokungamelapha kutsi amgane, utawumentela konkhe
lakufunako, futsi utawumlobola amshade abe nguNkhosikati Zwane.
Emva kwekwelashwa kugula lobekumphetse Dumazile nelekutsi angahle aphile kahle, wabuya
wancuma kabusha. Wasivuma sicelo sathishela. Batsandzana-ke kwaba mnandzi. Baya emahhotela
laseceleni kwelwandle nobe eceleni kwemifula lemikhulu. Lutsandvo lwakhula mbamba. Netitselo
talo tabonakala.
Wavela umntfwana. Zwane wabaleka wangatiwa nekutsi washonaphi. Wasala-ke Dumazile
nesisu lesinganamnikati.
Umntfwana waphila ngelubisi lwenina. Kwefika sikhatsi sekutsi umntfwana akasasutsiswa
lubisi lwenina. Kwase kufanele amtsengele kudla kwebantfwana kute esutse. Timphahla takhe
tekugcoka bese timshiya, sekufuneka letinye kepha imali yekutsenga letinye bekete. Umntfwana
wakhe bekambona ahlupheke kakhulu. Emtimbeni bekangajabulisi ngoba bekahlala agula njalo
ngoba imikhuhlane beyitse citsi saka. Unina waDumazile washaya ngendvuku phansi watsi uma aya
emsebentini umntfwana utawusala nabani?
3
Imibuto
1. Besinjani simo semnotfo kaboDumazile? (1)
2. Kulomusho longentasi shano kutsi lesakhi lesidvwetjelwe siletsa mcondvomuni? (1)
Ngalelinye lilanga emathishelakati acela emantfombatana ayewushanyela
etindlini tangasese.
3. Ngulonjani umuntfu lolicathazi? (1)
4. Ngukuphi endlini yangansense? (1)
5. Bekawakabani lothishela lona bebatsi utsandzana naDumazile? (1)
6. BakaZwane bananatela batsini? (1)
7. Watfukutsela wagana lunwabu (luhlobo luni lwesinongo lolu)? (1)
8. Ngekubona kwakho kukakhle yini kutsi bothishela bahlebe bafundzi? Sekela
imphendvulo yakho. (2)
9. Wena ngabe bewunguDumazile uve bothishela bakuhleba bewungentanjani? (2)
10. Kusuke kwentenjani nabatsi tinhlitiyo ticishe taphuma ngemlomo? (2)
11. Kusho kutsini kutsi ungatehlisi sitfunti? (1)
12. Ngusiphi sinyatselo lesikahle lebekufanele sitsatfwe ngulabothishela? (2)
13. Lokwashiwo nguthishela Zwane kuDumazile kuyintfo lekahle yini? Sekela
imphendvulo yakho. (2)
14. Sifundvosini lesitfolakala kulendzatjana? Chaza. (2)
[20]
4
TIMPHENDVULO
1. Besiphasi kakhulu. (1)
2. Bulilisikati/Bulili lobusikati. (1)
3. Ngulotitsandzako. (1)
4. Ngulapho sititfuma khona nobe emthoyi. (1)
5. Bekawaka Zwane. (1)
6. Batsi Mangethe (1)
7. Sihabiso (1)
8. Cha, bekuyintfo lembi kakhulu kutsi bothishela bahlebe umfundzi esikolweni. Labothishela
bakhombisa kutsi bete timilo, bekufanele bakhulume nome bamkhute kuDumazile, kute
batewutfola kutsi lamahemuhemu aliciniso noma akasilo. (Imibono itawehluka kubafundzi.) (2)
9. Mine bengingababuta kutsi bentelani intfo lembi kangaka yekungihleba, ngobe lentfo
lebayishoko ayisilo liciniso. Intfo lembi kakhulu kutsi bangihlebe kunekutsi beve ngami.
(Imibono itawehluka kubafundzi.) (2)
10. Usuke utfukile nobe utfuke kakhulu. (2)
11. Ungatitsatseli phansi. (1)
12. Bekufanele bacolise kuDumazile. (Naleminye imibono imukelekile.) (2)
13. Cha, akusiyo intfo lekahle leyo, thishela Zwane bekufanele akhombise similo lesifanele
njengemtali waDumazile. Ukhombisa kutsi nguthishela lokhohlakele imphela.
(Imibono itawehluka kubafundzi.) (2)
14. Sifundvo lesitfolakala kulendzatjana kutsi umuntfu akatsembeki. Thishela Zwane ukhohlise
Dumazile kutsi utawumphatsa kahle, kantsi udlala ngaye, bekasho kutsi utawumtalisa
umntfwana bese umshiya naye. (Imibono yebafundzi utawehlukana.) (2)
[20]
5
SIVISISO 2
UMBUTO 2
Fundza lesivisiso bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Lakhala liwashi ngensimbi yesihlanu. Labelesela wadzimate waphaphama Ncobile waliphutsata
walicima. Kwasho kona kutsi bekungulenhlobo lengacimi ingakawenti umsebenti wayo. Watsi
nakacedza kukhanyisa sibane wavuka watelula wase ucondza efasitelweni. Ngulapho abona khona
imphendvulo yekuselwa kwakhe. Wakhandza kutsi liyakhiva. Loko bekusho kutsi ngete akwati
kuyawugijima. Ngaphandle kwekucitsa sikhatsi wabuyela etingutjeni. Kunekutunywa butfongo,
kwaphambana imicabango leminyenti engcondvweni yakhe. Kwatsi kantsi abelele ngeluhlangotsi
atimbonye ngengubo, wayivula wahlala etukwembhedze. Watibuka, wamoyitela wadzimate
wanikina inhloko, wevakala sekakhuluma yedvwana. “Kube mane nguMgcibelo, bengitawulala
imini yonkhe. Kuncono ngobe nguLesihlanu futsi ngiyagcina kuvuka ekuseni. Sengatsi
ngiyabona, emaviki lamatsatfu nginganyakati. Ngitake ngitsele umtimba ngobe nekugijima
kufanele kutsi kuma kancane. Bacinisile nabatsi tinhlanhla tebantfu atifanani. Utsi ngangati kutsi
ngiyawugcina sengikutfolile lokungajabulisa inhlitiyo yami ngalendlela! Shengatsi ngiyaphupha
mhlayimbe ngitawuphaphama ngitfole kuphoceka. Kube bekuya ngami, ngabe tiwushaya kuyo
lemphelasontfo ngobe sengiyehluleka kulindza. Maye mine ngesipho sami! Utsi sihle yini pho,
kwangatsi besifihlelwe mine ngedvwana. Kube bengikwati kubonga, bengitawuvakalisa kubonga
kwami kulongabonwa. Mhh! Bengingati kutsi Nkhosi yami ungitsandza ngalendlela. Kuko konkhe
lokuhlupheka lesengengce kuko, bese ngilahle litsemba, kusho kona kutsi boKhubonye banami.
Utsi ngangati kutsi tintfo tiyawugcina tingilungele nami ngifane nalamanye emantfombatana?”
Wachubeka njalo Ncobile abona likhaya lelihle lelikhulu. Watibona eme emnyango walendlu
aphetse nendvwangu yekwesula titja, abuye abone bantfwana badlala libhola neyise. Bekasabetse
nemagama labantfwabakhe. Intfombatana bekunguTsandzekile bese lijaha kuba nguLutsandvo.
Kute lobekadze atfukutsele, bonkhe kulelikhaya lakhe bebanebuso lobubhalwe intfokoto.
Wengca lapho wababona bonkhe bamitwa yimoto lenhle lenkhulu. Beyifike yehlise bantfwana
esikolweni bese yena imehlisa emsebentini. Abengehli ngembi kwekwanga babe webantfwabakhe?
Nani, loko bekangeke akwente, ngobe bekungasho kutsi sewuphelelwa lutsandvo. Bekeva kukhala
lucingo lukhalile ngobe abengeke akwati kucedza lihora ngaphandle kwekukhuluma nalenye
incenye yakhe. Abehlale eva kutsiwa sitja lesihle asidleli, kodvwa simanga nasi senteka ngobe
lesi sakhe bese acale kudlela kuso kubuka bonkhe bantfu. Akati Ncobile kutsi watumeka nini,
wetfuka asavuswa kukhala kwelucingo. Watsi naphaphama abuka liwashi watfola kutsi seyigabence
yesitfupha. Nobe loku bekungasho kutsi akatewufika ngesikhatsi emsebentini, abengeke asakwati
kutsatsa sikhatsi sakhe atilungiselela njengasemalangeni. Bekutawufanela anonophe. Wagijimela
lucingo amangele kutsi ngabe ngubani longamshayela ekuseni kangaka. Imbali YemaNgcamane
6
Imibuto
1. Kwentanjani kutsela umtimba? (2)
2. Ngubani longabonwa? (1)
3. Kwenta njani kulahla litsemba? (2)
4. BakaKhubonye bakabani? (1)
5. Bekungubobani emagama ebantfwana lasendzabeni? (2)
6. Nika bomcondvofana balamagama lalandzelako:
a) Nonopha (1)
b) Likhaya (1)
c) Yise (1)
d) Atfukutsele (1)
e) Simanga (1)
f ) Intfokoto (1)
7. Hloboluni lwesinongo lolu? (1)
Kumitwa yimoto
8. Nika inchazelo yalesaga lesilandzelako:
Sitja lesihle asidleli (2)
9. Ngewakho umbono phawula ngalokwenteka kulendzatjana. (2)
10. Ngubani ligama lalokukhulunywa ngaye kulendzatjana? (1)
11. Nika lendzatjana sihloko. (1)
12. Ngusiphi lesipho lekukhulunywa ngaso? (4)
Maye mine ngesipho sami! Utsi sihle yini pho, kwangatsi besifihlelwe mine ngedvwana.
[25]
7
TIMPHENDVULO
1. Kukhuluphala/kuzimuka (2)
2. Ngumvelincanti/nguNkulunkulu/nguMdali (1)
3. Kungasatsembi lutfo. (2)
4. BakaMhlanga (1)
5. BekunguTsandzekile naLutsandvo. (2)
6. a) Phangisa (1)
b) Lidladla (1)
c) Babe (1)
d) Atfukutsele (1)
e) Umhlolo (1)
f ) Injabulo (1)
7. Kumuntfutisa (1)
8. Umuntfu lonemisebenti lemihle akaphili sikhatsi lesidze. (2)
9. Lokwenteka kulendzatjana kutsi Ncobile bekaphupha. Waphupha anelikhaya lelihle kakhulu,
anebantfwana bakhe lababili intfombatana nelija. Intfombatana bekungu Tsandzekile kantsi
lelijaha bekungu Lutsandvo. Waphupha abona bantfwana bakhe badlala ibhola neyise
kumnandzi, bonkhe bajabulile kulelo khaya. Wavuswa kukhala kwelucingo.
(Imibono itawehluka.) (2)
10. NguNcobile. (1)
11. Liphupho (imibono itawehluka). (1)
12. Sipho sekutibona anelikhaya lelihle lelikhulu. Watibona anebantfwana badlala libhola neyise. (4)
[25]
8
SIBONWA 1
UMBUTO 3
Bukisisa lesibonwa bese uphendvula imibuto letawulandzela.
9
Imibuto
1. Lomuntfu lome lapha phambi kwalabantfu ubitwa ngekutsi uyini? (1)
2. Loluphawu lolulapha kulencwadzi lumeleni? (1)
3. Lendzawo lebakuyo ibitwa ngekutsi yini? (1)
4. Nika buhle balendzawo labakuyo. (1)
5. Emmangweni lapho uhlala khona tiyatfolakala tindzawo letinjena? Sekela imphendvulo yakho. (2)
6. Wena ngekwakho uyayilandzela yini imitsetfo yalendzawo? Sekela imphendvulo yakho. (2)
7. Ingabe bukhona bubi lobatiko lobenteka kulendzawo? Sekela imphendvulo yakho. (2)
[10]
TIMPHENDVULO
1. Umfundisi (1)
2. Inkholo yebuKrestu. (1)
3. Lisontfo/esontfweni. (1)
4. Nangabe ukulendzawo uhlala uphephile. (Imibono itawehluka.) (1)
5. Yebo, tiyatfolakala akhona emasontfo. (Timphendvulo titawehluka.) (2)
6. Timphendvulo titawehluka. (2)
7. Timphendvulo titawehluka. (2)
[10]
10
SIBONWA 2
UMBUTO 4
Bukisisa lesibonwa bese uphendvula imibuto letawulandzela.
11
Imibuto
1. Bhala buhle nebubi balentfo lentiwa ngulothishela. (4)
2. Esikolweni lapho ufundza khona ngabe loku lokwenteka kulesibonwa kusententeka yini?
Sekela imphendvulo yakho. (2)
3. Nika emalungelo lamatsatfu ebantfwana. (3)
4. Nangabe loku lokwenteka kulesibonwa kungenteka kuwe ngusiphi sinyatselo longasitsatsa? (1)
[10]
TIMPHENDVULO
1. Buhle: Ucondzisa bafundzi indlela yekutsi bente kahle tintfo nobe imisebenti. (2)
Bubi: Uyabahlukumeta/uhlukumeta emalungelo ebafundzi. (2)
2. Timphendvulo titawehluka. (2)
3. a) Lilungelo lemfundvo lesezingeni lelifanele neligunya lekufundza nekuhlonipha
bothishela nebangani babo. (1)
b) Lilungelo lekudla neligunya lukungamoshi kudla. (1)
c) Lilungelo lendzawo lehlobile neligunya lekunakekela tindzawo tabo ngukuhlanta
indzawo lebahlala kuyo. (1)
4. Nangabe thishela angangishaya eklasini, mine ngingatjela thishelanhloko esikoleni bese
ngitjela batali bami. (1)
[10]
12
SIFINYETO 1
UMBUTO 5
TICONDZISO
1. Finyeta ngewakho emagama.
2. Sifinyeto sakho asivete emaphuzu lamcoka lasikhombisa.
3. Sifinyeto sakho asibe ngendlela yetindzima.
4. Akukadzingeki kutsi ubhale sihloko.
5. Khombisa linani lemagama lowasebentisile ekugcineni kwesifinyeto sakho.
Fundza letheksthi bese uyayifinyeta.
Kube ngiyatentela ngabe ngintjintja tonkhe tinhlitiyo tabothishela
bami tifane netalentfombi yakaDlamini.
Ecinisweni tinyenti tintfo lengitifundze kuye, ungakhile. Ngike ngitibute kutsi kube angitange
ngifundze kulesikolwa lengikuso nyalo ngabe ngiyalwati yini lutsandvo lwathishela. Yonkhe
leminyaka lengaka ngihlala ngiva kutsiwa bothishela badlala indzima yebatali uma sisesikolweni,
kodvwa bengingakuboni loko sonkhe lesikhatsi.
Kufika kwami esikolweni semabanga laphakeme ngulapho ngativela khona kutsandvwa
nekumukeleka njengemuntfu lomcoka. Kufika kwami ngitawukwenta libanga lesiphohlongo
kulapho kwantjintja khona tintfo. Ngativa kutsi nembala umuntfu usemkhatsini wemhlane
nembeleko. Uyintsandvokati nesitatanyiswa kodvwa loko akutange kungente kutsi ngiyishiye
indzawo yami njengemfundzi. Bekunginika emagunya ekutsi ngichubeke nekutikhandla ngisebente
kamatima kunakucala.
Lelithishelakati leli belitsi nalingibona ngihamba lukeke njengenkhala nayigudla lubondza
bese liyangibita liyangitsetsisa uma kubita kutsi lingishaye futsi belenta njalo. Banjalo-ke batali
labanetinhlitiyo letinelutsandvo abawayekeli emazambane ate onakale. Bengitfukutsela ngigane
lunwabu uma enta njalo ngitibute kutsi ungifunani lelengaka.
Ingani bengingacondzi kutsi ukwentelani loko, bekumnyama ebusweni. Ngalesinye sikhatsi
bengititjela kutsi uyangitonda kantsi cha! Ungikhomba indlela leya emphumelelweni. Manje
konkhe loko sekusebaleni ebusweni bami, sengicacelwe kutsi indlela ibutwa kulabasembili, indlela
lekungiyo iyahlaba.
Kube ngiyatentela lembewu leyatjalwa lapha kimi yekubeketela, yekwemukela simo
neyekutikhandla usebente njengembongolo ngabe ngiyitjala kuwonkhe wonkhe lolapha.
Ungifundzisile kutsi emphilweni angeke utitfole tonkhe tintfo lotifunako naleto lewutifisako
kodvwa yemukela lolophiwe kona nguLomdzala wetinsuku, imphilo yakho itawuchubeka.
Abasibangaki bothishela labakhatsalela timphilo tebantfwana ngalendlela, bambalwa batse gcwa
gcwa njengemafu. Ube ngumake ngalesikhatsi ngimdzinga njengamake, waba ngumngani lapho
sengikhuluma ngetintfo tami lengitentako.
Wangagcini lapho, futsi wachubeka waba nguthishela lapho ngifuna lwati khona. Akagcinanga
nje ngekungifundzisa kodvwa wabuka nelikusasa lemphilo yami. Waba nemaphupho lamanhle
ngami, wafika lapho nami ngeyami ingcodvo ngingakase ngifike. Ecinisweni bacinisile nabatsi make
uyinsika kanye nesiviko, loko ngikubonile ngaye.
13
Abasibangaki bantfu labatsi yenta njengekwenta kwami, kodvwa linyenti litsi yenta njengobe
ngisho, besaba kutsi bahamba emanyaleni bafuna wente loku labakukhulumako hhayi
labakwentako. Kuye akusinjalo ute atishaye sifuba nakatsi hamba etinyatselweni tami, uyati kutsi
ute tigwegwe.
Bayephi bothishela labatawutsi babona bantfwana bangcunu babembese tembatfo
letitsandzekako? Uma bantfwana bakhulelwa imihla nemalanga bahlale nabo phasi batsi akuphilwa
ngalendlela kodvwa kuhlalwa ngentfombi. Maye! liyaphela live nibukile bothishela nitawubutwa
ngalabantfu lenibayekelako namuhla, khumbulani kutsi live lonkhe libuke nine ngco njengebaholi
nebaphatsi bemfihlakalo.
Manini nibe munye kute live letfu libe ngulelichubekela embili.
Akwandze kuwe, waDlamini, umuntfu akabongwa asaphila kodvwa imichele yakho ikulindzele.
Ngewami umlomo nemavi angete ngikhone kukubonga, kodvwa ngitsembe lendvodza leyangiletsa
lapha emhlabeni kutsi ingibongele kuwe, ungakhatsali futsi ungadzinwa ngimi.
Khumbula kutsi awenteli mine loku kodvwa utentela wena. Kungagcini kimi kodvwa
akuchubekele kuto tonkhe tintsandzane takuleli. Nisemkhulekweni wami, njalo wena nemndeni
wakho, shengatsi Inkhosi inganetisa tonkhe tidzingo tenu igcwalise konkhe kuswela kwenu.
Umuntfu ngumuntfu ngebantfu, shengatsi ungema njalo ungantjintji.
[10]
TIMPHENDVULO TESIFINYETO
1. Kube angimange ngifundze kulesikolo ngabe Thishela bekangipha lutsandvo angikhomba
angilwati lutsandvo lwathishela. indlela.
2. Bekanika inshisekelo yekutsi ngichubeke Bekangikhomba indlela kutsi kumele ngitiphatse
ngekutikhandla. njani emphilweni.
3. Bekutsi nangihamba lukeke njengenkhala Bekunguye longicondzisako nangabe ngiphuma
bese uyangibita uyangitsetsisa. endleleni.
4. Bengitfukutsela ngigane lunwabu. Bengitfukutsela ngingafuni kuvisisa nangabe
angikhomba indlela, bengicabanga kutsi
uyangitonda.
5. Waba ngumngani waphindze waba Bekangiphatsisa kwebatali bami angifundzisa
nguthishela emphilweni yami. angikhomba indlela.
6. Bekayinsika nesisekelo emphilweni yami. Bekangiko konkhe emphilweni yami.
7. Shengatsi ungahlala ume njalo emphilweni Shengatsi ungahlala ungantjintji wente
yami. nakulabanye.
[10]
14
SIFINYETO 2
UMBUTO 6
TICONDZISO
1. Finyeta ngewakho emagama.
2. Sifinyeto sakho asivete emaphuzu lamcoka lasikhombisa.
3. Sifinyeto sakho asibe ngendlela yetindzima.
4. Akukadzingeki kutsi ubhale sihloko.
5. Khombisa linani lemagama lowasebentisile ekugcineni kwesifinyeto sakho.
Fundza letheksthi bese uyayifinyeta.
Zandi wayicedza lencwadzi tinyembeti asatibambe ngetinkhophe. Kodvwa watsi nakatsi uyayigoca,
tehla tinyembeti tacatsakela phasi. Letinye tacatsakela kuyo.
“Ewu, wo hhe! Cedizwe mntfwanaketfu. Sesendlula leso sikhatsi. Nami kodvwa
ngisasikhumbula. Bengingasikhohlwa njani ube wangishiya nesitfombe sakho lesinguThembisile.
Lamuhla nje Thembisile sewuyintfombi, emabele agcwele sifuba,” kusho Zandi emicabangweni
yakhe abambe esihlatsini, anoma ngalokujulile ngaCedizwe. Yebo, Cedizwe wamona
emphefumulweni kodvwa bekamtsandza Zandi lomfana wakaShongwe.
“Kodvwa ngimcolele Cedizwe, siphindze sibuyelane? Lomuntfu lowangishiya neluswane,
waluphika? Kube bekangitsandza ngeliciniso ngabe wema nami kulobumatima langetfwesa bona.
Kodvwa nebakitsi utsi wakwentiswa ngumkhulu wakhe kanye nelibandla. Pho kepha kwati bani
kutsi lentfo layishoko iliciniso? Hhayi, mhlawumbe unemanga Cedizwe ulinga emachinga ekutsi
sibuyisane futsi. Phela emajaha anemanga kabi nakasoma intfombi. Uyati, ngiva ngihlanganelwa
yinhloko kutsi kufute ngentenjani ngalendzaba. Ngimphendvule Cedizwe, ngivume nome
ngimtjele kutsi ngisacabanga? Kodvwa njengaloku utsi sewutsatse sincumo sekutijezisa yena
matfupha ngaloko lakwenta kimi, ngabe sijeziso sini leso lafuna kutijezisa ngaso? Utsi akafuni nje
kutibulala umntfwanebantfu Nkhosi yami? Shengatsi sengiyabona nje asatibulele Cedizwe, asabhale
nencwadzi kutsi utibulala ngenca yami. Ingabe ngingaba yini nje mine emhlabeni? Ingani mine
angizange ngitibulale ngesikhatsi yena angiphika? Kodvwa phela vele nami ngacishe ngatibulala
mzukwana angiphika ngikhulelwe Thembisile.
Kodvwa vele lenkinga ngitayisonjululelwa ngubani? Ngiphindze futsi ngimvume Cedizwe?
Hhayi, kubona kanye kubona kabili. Kodvwa asewutsi ngiyewubuta make kutsi yena utsini,” kusho
Zandi asukuma acondza ekamelweni lenina, uLaMhlanga.
Nemambala-ke waya kunina Zandi wayowufuna teluleko mayelana nalenkinga lemkhungatsile.
Wangena-ke ekamelweni lenina wamtekela yonkhe indzaba cedze wamnika nalencwadzi lebhalwe
nguCedizwe. Wayitsatsa-ke LaMhlanga lencwadzi wayifundza. Kodvwa ngembikwekutsi ayifundze,
watsatsa tibuko takhe temehlo watifaka. Wacala-ke kuyifundza. Bekayifundza ahambisa nobe
anyakatise tindzebe temlomo. Letinye tinhlavu nome emagama beyize iwaphimisele ngaphandle
intfombi lendzala. Lapho kuyimangalisa khona, beyivakala seyincincita kakhulu ize ififiyele.
Watsatsa lesidze sikhathi kuyicedza. Kwatsi lapho ayicedza kuyifundza wakhipha tibuko takhe
watibeka phansi.
15
“Zandi mntfwanami, lelitfuba lelikuvelelako alikavami kuvelela labanyenti labanjengawe. Uyati
kutsini Zandi?” kubuta unina ambuka ekhatsi etinhlavini temehlo.
“Cha, angati make, yini?” kuphendvula Zandi ngekulangatelela kuva loko unina lafuna kukusho.
“Emaphutsa umuntfu lawenta asemncane ayadzabukisa kakhulu. Uyabona Zandi intfombi
nayiseyincane ingawenta onkhe emaphutsa kodvwa linye liphutsa lekungafanele kutsi ilente nome
ngabe sekunjani ...?”
“Nguliphi lelo phutsa make?”
“Liphutsa lekutfola umntfwana sikhatsi saloko singakefiki. Liphutsa lelinjalo liyadzabukisa
ngobe alilungiseki. Intfombatana yaze yalenta nje kanye, kusuke sekuphelile kwayo. Lelo phutsa
liyadzabukisa ngobe liyayihlupha ize iyewulala kulobandzako. Mhlawumbe-ke futsi nangale
kulobandzako, nangabe imphilo isachubeka ingakutfoli kuphumula. Nangabe leyo ntfombatana
isafundza sikolwa, itawulahlekelwa ngematfuba ekufundza. Mhlawumbe nalelo jaha leliyonile
alisebenti liyafundza, batali baleyo ntfombatana bondle lomtukulu wabo kanye nenina. Imphilo
angeke isaba mnandzi kulelo khaya. Leyo ntfombatana kusho kutsi seyilahlekelwe ngematfuba
ekutfola umshado lomhlophe. Phela emajaha lamanyenti ayatsandza kutfolisa emantfombatana
bantfwana kodvwa wona akafuni kuteka emantfombatana lake atfola bantfwana kulamanye
emajaha.
Mhlawumbe ngenhlanhla lamanye emantfombatana ayatekwa nanobe anebantfwana, kodvwa
akubi khona kuthula kulowo mshado. Lendvodza ihlala ngekumkhumbuta kutsi lembokodvo
le phela yalelinye litje. Ngicinisile Zandi mntfwanami akasimangaki emadvodza lavuma kuhlala
nebantfwana bemfati labatfole kulenye indvodza. Kanjalo nebafati abafuni kuhlala nebantfwana
bendvodza lebatfole kulomunye umfati. Yebo angali, lijaha nentfombi bangakhohlisana batsi
bayatsandzana. Lijaha lize liyitjele intfombi kutsi liyitsandza kanye nemntfwanayo, kodvwa
ngekuhamba kwesikhatsi kulehlule. Sengisho-ke kutsi Zandi mntfwanami, lisebentise lelitfuba
lonikwa lona. Nangabe uyise wemntfwanakho asatisolile, wabuyela kuwe, ngitsi mine memukele
njengendvodzana lebeyilahlekile. Kushada kwakho naCedizwe kutakunciphisela tinkinga
emendvweni. Ukhumbule phela Zandi kutsi wena unebantfwana lababili.”
“Kulungile-ke make ngitambhalela umkhwenyane wakho incwadzi ngimtjele kutsi lapho
kwake kwema khona emanti aphindze eme futsi,” kusho Zandi naye ashikitela aya ekamelweni
lakhe. Wefika ekamelweni lakhe Zandi wakhipha emaphepha ekubhala, wayibhala incwadzi leya
kuCedizwe. Watsi angacedza kuyibhala wayinika unina kutsi naye ayifundze.
“Yebo-ke ntfombi wente kahle, umendvo phela uyancengwa. Kubalulekile kwekutsi labasikati
bawuncenge umendvo. Ngiyalitsandza ligama lakho lekugcina kulencwadzi. Phela kuvaleliswana
kanjalo Tobhi nawutakhela umuti wakho. Emaphutsa lenteke itolo lamuhla atifundvo takusasa
Zandi mntfwanami. Sifundza ngemaphutsa ayitolo kute silungiselele likusasa.”
[10]
16
TIMPHENDVULO TESIFINYETO
1. Bengingakukhohlwa njani kepha ungishiye Ngete ngakulibala ngobe ungishiye nemntfwana
nesitfombe sakho lesinguThembisile. wakho.
2. Cedizwe wamona emphefumuleni kodwa Cedizwe wamphula inhlitiyo yaZandi.
bekamtsandza Zandi lomfana wakaShongwe.
3. Kube bekangitsandza ngabe wema nami Bekufanele ameseke ngasosonkhe sikhatsi
kulobumatima langetfwesa bona. angamshiyi.
4. Ingani nami angimange ngitibulale Kufanele angatibulali ngobe naZandi akamange
ngalesikhatsi angiphika. atibulale ngalesikhatsi amphika.
5. Liphutsa lekungakafaneli umuntfu alente Kumele sente siciniseko sekutsi angamtfoli
kutfola umntfwana sikhatsi singakafiki. umntfwana sikhatsi singakafiki.
6. Kutfola umntfwana usafundza ulahlekelwa Ungaba nemntfwana usafundza ulahlekelwa
ngumshado lomhlophe. ngumshado.
7. Ungatfola umntfwana usafundza akubi Kuba nemntfwana usafundza akuletsi injabulo
nekuthula emshadweni. emshadweni.
[10]
17
TAKHI NETIMOSO TEKUSETJENTISWA KWELULWIMI
UMBUTO 7
Fundza lesikhangisi bese uphendvula imibuto lelandzelako.
Tibeke etfubeni lekufundza kupheka kudla lokuvutisa ematse, uwine nesethi yemabhodo!
SIKOLO SEKUPHEKA LESIHAMBA PHAMBILI!!
EMnandzi cooking School sifundzisisa loku lokulandzelako:
Kupheka tijololo letehlukene
Kudla kwaselwandle
Emasaladi latinhlobonhlobo
Indlela yekosa inyama
Kudeka litafula
Kuhlela imicimbi lemikhulu nalemincane
Ngitsi kuphela lesifundzisa bantfu kupheka tijolojolo!
Walala wasala! Lisuka muva likholwa tagila.
18
Imibuto
1. Kubangelwa yini kutsi lamanye emagama abhalwe ngetinhlavu letinkhulu. (2)
2. Bhala ligama lelihloniphisa leli lelidvwetjelwe kulomusho:
Indlela yekosa inyama. (2)
3. Shano kutsi lesakhi lesidvwetjelwe siletsa mcondvomuni:
EMnandzi cooking school sifundzisisa loku lokulandzelako. (2)
4. Kulomusho lolandzelako khokha libitomfakela bese ulisebentisa emshweni:
Kudeka litafula kubaluleke kakhulu. (3)
5. Khokha umusho lotsatsa luhlongotsi kulesikhangisi. (2)
6. Nika inchazelo yalesaga lesilandzelako:
Lisuka muva likholwa tagila. (2)
7. Hloboluni lwesinongo senkhulumo lulo?
Kuhlela imicimbi lemikhulu nalemincane. (2)
[15]
19
TIMPHENDVULO
1. Bentela kuheha / kudvonsa tetsemelilwati, kutsi tisheshe tibone lokukhangiswako. (2)
2. Indlela – inyatfuko (2)
3. Kwentisisa (2)
4. Litafula. Litafula lakitsi liphukile. (3)
5. Ngitsi kuphela lesifundzisa bantfu kupheka tijolojolo. (2)
6. Nawephuta/nawutsatsa sikhatsi kwenta intfo awuphumeleli. (2)
7. Sicatsaniso (2)
[15]
20
UMBUTO 8
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto.
Intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina
Kwehlukana kwebantfu lababili labatsandzanako kuyintfo lengakate ibemnandzi nakadzeni. Kufa
kusifo lesingelapheki futsi sibuye kwasona singafi.
Mhla tingemashumi lamabili kuBhimbhidvwane emnyakeni wa-2006. Make wami labekadze
ashade kaShongwe kuMtondzeki Spikili Shongwe, walifulatsela leli lakamhlaba ngalesikhatsi
amelwa yinhlitiyo ngemuva kwekutfola babe alele nalomunye umfati endlini. Ngenca yebuhlungu
kanye nekutfukutsela lehluleka kumelana nako wavele washona khona lapho. Angakefiki
nasesibhedlela.
Phela kubabe namake ngaba ngedvwa vo! Nanobe babe bekana lomunye umntfwana
wentfombatana ngaphandle lamtfola asengakahlangani namake kepha bekahlala kagogo wakhe
ekhabonina. Umfati wababe wami lomncane wefika lapha ekhaya vele kwaba nguye nguye ngobe
nje vele belungafakwa angkukhatsaleli kwala. Weta lapha ekhaya nebantfwana bakhe lababili
bemantfombatana labamitalakanye.
Ahamba emalanga nje langasho lutfo kumnandzi ekhaya siphila sonkhe nami sengicala
kungasasiva sikhala sekushiywa ngumake. Kwatsi ngemuva kwenyanga yinye sihlala namake
lomncane ekhaya babe watfola umsebenti wasemayini lapho abehamba emasontfo lamatsatfu
angabuyi ekhaya. Kutsite babe asasemsebentini, umtukulu wamake lomncane washona washayiswa
yimoto. Kwaba kucala kwendzaba, tintfo tagaya ngalomunye umhlatsi sengibitwa ngemtsakatsi.
Bekutsiwa ngimi lolobulele lomntfwana ngoba ngenyanya bantfwana bakhe.
Ekhaya besengihlushwa, yonkhe imisebenti yasekhaya beyentiwa ngimi. Bengisebenta
kudzimate kube kusebusuku nobe sekudzabuka kusa. Ekuseni bengivuka kucala kunetinkhukhu
ngifutfumete emanti ekugeza ngembi kwekutsi siye esikolweni, ngihambe ngigeze titja, ngihlante
nendlu kepha ngiphindze nalawomanti lengiwafutfumetile ngingawatfoli ngigeze ngalabandzako.
Bengiya nasesikoleni ngilambile.
Ahamba emalanga ngiphila leyo mphilo lengasimnandzi nababe naye sekuphele tinyanga
letimbili angabuyi ekhaya enta sakutfumela imali kuphela. Ngalamanye emalanga bengihle
ngicabanga kubaleka kepha kubete langingaya khona.
21
Imibuto
1. Endzimeni yekucala kukhona umushombici. (1)
2. Endzimeni yesibili khokha tandziso tendzawo tibe timbili. (2)
3. Endzimeni yesitsatfu khokha sentakutsi bese usisebentisa emshweni. (2)
4. Kulomusho lolandzelako dvwebela sibanjalo: (1)
Watfukutsela wate wamelwa yinhlitiyo.
5. Khokha sandziso sesimo endzimeni yesine bese usisebentisa emshweni. (2)
6. Sebentisa libito umsebenti emshweni lemibili uvete inshokutsi lehlukile. (4)
7. Sebentisa libitombici makelomncane emshweni kukhombisa kutsi uyalati. (1)
8. Nika inchazelo yalesaga lesilandzelako: (2)
Intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina.
[15]
22
TIMPHENDVULO
1. Kufa kusifo lesingelapheki futsi sibuye kwasona singafi. (1)
2. KaShongwe, endlini, ekhatsi. (2)
3. Vo! Bakha umusho ngesentakutsi vo. (2)
4. Watfukutsela wate wamelwa yinhlitiyo. (1)
5. Kumnandzi (2)
Make upheke kudla lokumnandzi. (Bakha umusho)
6. a) Umsebenti wakitsi ulovile namuhla. (2)
b) Umsebenti wekukhokha ingubo lemnyama utawuba ngeMgcibelo. (2)
7. Makelomncane (2)
Ekhaya ngihlala namakelomncane, sesi wamake. (Bakha umusho)
8. Umntfwana ukhula kahle etandleni tenina. (1)
[15]
23
UMBUTO 9
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto.
Wonkhe umuntfu lophilako kumele ente lokuhle kuphela kutilungiselela likusasa lelihle
nalelichakatile. Kufundza kuyindlela lekuyisa ekuphileni kahle. Mkhulu wetfu bekasitjela njalo
kutsi imphumelelo iyasetjentelwa. “Emadvodzakati lafundza tikolwa abotimisela alalele bothishela,
afundzele kuphasa,” kusho mkhulu. Bavale imilonyana yabo babindze dvu. Fundzani kute niphile
kahle. Mkhulu utsi kufanele sibumbane nabothishela nebatali betfu. Fundza kute uphile kahle ube
nemali.
Imibuto
1. Hlahlela lelibito emadvodzakati ukhiphe sicalo, sicu kanye nesijobelelo. (3)
2. Phindza ubhale lomusho longentansi bese ufaka sabito selucobo saleligama lelidvwetjelwe.
Kutilungiselela likusasa lelihle. (1)
3. Gucula lenkhulumombiko ibe yinkhulumongco. (2)
Mkhulu utsi kufanele sibumbane nabothishela nebatali betfu.
4. Lencenye ledvwetjelwe kulomusho ikhombisani. (2)
Bavale imilonyana yabo babindze dvu.
5. Lemisho lelandzelako inatiphi tindlela tesento.
a) Fundzani kute niphile kahle. (2)
b) Kufundza kuyindlela lekuyisa ekuphileni kahle. (2)
6. Cala lomusho nga cha.(2)
Mkhulu wetfu bekasitjela njalo kutsi impumelelo iyasetjentelwa.
7. Khokha umusho lokuletheksthi loneliphutsa lesiphelingi uwubhale phansi bese
ulungisa leliphutsa. (2)
8. Bhala sinciphiso salelibito lelidvwetjelwe. (2)
Fundza kute uphile kahle ube nemali.
9. Phindza ubhale lomusho ube sesikhatsini lesitako. (2)
Fundzani kute niphile kahle.
[20]
24
TIMPENDVULO
1. Emadvodzakati
a) Sicalo, ema- (1)
b) Sicu, -dvodzakati (1)
c) Sijobelelo, kati (1)
2. Kutilungiselela lona lelihle. (1)
3. “Kufanele nibumbane nabothishela nebatali benu,” kusho Mkhulu. (2)
4. Buncane bentfo. (2)
5. a) Indlela lephocako. (2)
b) Indlela lesalibito. (2)
6. Cha mkhulu wetfu bekangasitjela njalo kutsi impumelelo iyasetjentelwa. (2)
7. Impumelelo
Imphumelelo iyasetjentelwa. (Bafundzi bakha yabo imisho.) (2)
8. Fundza kute uphile kahle ube nemadlana. (2)
9. Fundzani kute nitophile kahle. (2)
[20]
25
UMBUTO 10
Fundza letheksti lelandzelako bese uphendvula imibuto.
Bantfwana basipho lesivela kuMdali kodvwa labanye abakuboni loko, babona litfuba lekwenta imali.
Kuhlala kumenyetelwa emisakatweni nakubomabonakudze kutsi kunebantfwana labanyamalele
labancane. Kuleliviki leliphelile eNshonalanga Kapa kulahleke umntfwana loneminyaka lemitsatfu
watfolakala emuva kwemalanga sekashonile. Labanye basola batali kutsi ngibo labanebudlabha
kantsi labanye basola lizinga lebugebengu leselikhuphuke kakhulu eveni letfu.
Batali abafundzise bantfwana bayekele kutsandza kuhamba bacela imali ebantfwini labangabati,
kugibela timoto tebantfu. Bayekele kutsi bavuke bahambe bayodlala ekudzeni nasemakhaya. Itolo
licembu le-COPE nale-DA bamashele esiteshini semaphoyisa ngalendzaba yekuhundvula tinyawo
nakubikwa emacala lafaka ekhatsi kulahleka kwebantfwana.
Imibuto
1. Phindza ubhale lemisho lengentasi bese egameni lelidvwetjelwe ufake mcondvophika walo.
a) Kunebantfwana labanyamalele labancane. (2)
b) Watfolakala emuva kwemalanga. (2)
2. Bhala lenkhulumo ibe sesikhatsini lesitako:
Itolo licembu le-COPE nale-DA bamashele esiteshini semaphoyisa. (2)
3. Lemisho lelandzelako ikutiphi tindlela tesento:
a) Bayekele kutsi bavuke bahambe bayodlala ekudzeni nasemakhaya. (2)
b) Bantfwana bayekele kutsandza kuhamba bacela imali. (2)
c) Bantfwana basipho lesivela kuMdali. (2)
4. Kuletheksthi lengenhla kunelibitombici, likhokhe utakhele umusho wakho ngalo. (2)
5. Khokha ligama leliyi-akhronimi kulethekthi ubuye ulisebentise emshweni lotakhele wona. (2)
6. Bhala siciphiso salelibito lelidvwetjelwe.
Babona litfuba lekwenta imali.(2)
7. Hlanganisa lemisho ngesihlanganiso lesifanele.
Bantfwana basipho lesivela kuMdali. Kuhlala kumenyetelwa emisakatweni
nakubomabonakudze kutsi kunebantfwana labanyamalele labancane. (2)
[20]
26
TIMPHENDVULO
1. a) Labatfolakele. (2)
b) Phambili. (2)
2. Licembu le-COPE nale-DA batawumashela esiteshini semaphoyisa. (2)
3. a) Indlela leyamile. (2)
b) Indlela lesalibito. (2)
c) Indlela lecondzile. (2)
4. Mabonakudze.
Babe utsenge mabonakudze itolo. (Bafundzi batakhela imisho yabo basebentisa
mabonakudze.)(2)
5. COPE – Make ulilunga le-COPE. (Bafundzi batakhela imisho yabo basebentisa COPE.) (2)
6. Imadlana. (2)
7. Bantfwana basipho lesivela kuMdali kepha kuhlala kumenyetelwa emisakatweni
nakubomabonakudze kutsi kunebantfwana labanyamalele labancane. (2)
[20]
27
UMBUTO 11
Fundza letheksthi lengentasi bese uphendvula lemibito letawulandzela.
Empeleni bantfwanyana labaphila kuletinsuku abafuni kulalela bantfu labadzala. Ubatfola bahamba
bazula shangatsi batsengisa ematfumbu. Ngemantfombatane kakhulu latsandza umgwaco
kunebafana. Lokubuhlungu kutsi bantfwana labancane labagcwala emgwacweni. Bafundisi bahlala
bashumayela njalo emasontfweni kwekutsi bakholwe kodvwa lutfo kuphendvuka. BeLitiko
Letemphilo bona bahlala bavakashela emangweni nasetikolweni, bafundzisa ngesifo sengculaza
kwekutsi singumashaya bhuce. Ubeve sebatsi, “Ebusheni benu besingekho.” Basho labadzala
ngenhlitiyo kwekutsi sala kutjelwa sibona ngemi-opho. Kulalela kwenta umtfwana abe ngumuntfu
nasakhulile ngobe ngaphandle kwekulalela kute imphilo. Licembu leliku-PSL nenhlangano
yebafundzi COSAS ayabakhutsata bafundzi kwekutsi batsandze temidlalo kute batoba nemitimba
lephilile netingcondvo letiphapheme ngaso sonkhe sikhatsi.
28
Imibuto
1. Kuneligama lelipeleke kabi, likhokhe ulilungise bese ulisebentisa emshweni lotakhele wona. (2)
2. Bhala lenkhulumo ibe sesikhatsini lesitako.
Bafundisi bahlala bashumayela njalo emasontfweni. (2)
3. Phindza ubhale lomusho longentansi esikhundleni selibito lelidvwejwelwe bhala
mcondvophika walo.
Lokubuhlungu kutsi bantfwana labancane. (1)
4. Cala lomusho lolandzelako ngekutsi: Bantfwana batsi …
Ebusheni benu besingekho. (2)
5. Shano kutsi lemisho lelandzelako ikutiphi tindlela tesento.
a) Bantfwanyana labaphila kuletinsuku abafuni kulalela bantfu labadzala. (2)
b) Bafundisi bahlala bashumayela njalo. (2)
6. Sakhi lesidvwetjwele kulomusho lolandzelako siletsa muphi umcondvo.
Bantfwanyana labaphila kuletinsuku. (2)
7. Khokha i-akhronimi kuletheksthi wakhe ngayo umusho. (2)
8. Phindza ubhale lomusho longentansi esikhundleni selibito lelidvwejwelwe bhala
mcondvofana walo.
a) Bantfwanyana labaphila kuletinsuku abafuni kulalela. (1)
b) Ubutfola bahamba bazula.(1)
9. Luhlobo luni lwenkhulumo lolu.
Ngemantfombatane kakhulu latsandza umgwaco kunebafana. (2)
10. Chaza lesaga lesilandzelako:
Sala kutjelwa sibona ngemopho. (1)
[20]
29
TIMPHENDVULO
1. Emangweni – emmangweni. Umholi wasemmangweni wakitsi uhlobile. (1)
(Timphendvulo tebafundzi letinembako temukelekile)
2. Bafundisi batawuhlala bashumayela njalo emasontfweni. (2)
3. Lokumnandzi kutsi bantfwana labancane. (1)
4. Bantfwana batsi ebusheni babo bebangekho. (2)
5. a) Indlela lesalibito. (2)
b) Indlela lecondzile. (2)
6. Buncane bentfo. (2)
7. Itolo besiye emhlanganweni we-COSAS. (2)
(Timphendvulo tebafundzi ltinembako temukelekile)
a) Bantfwanyana labaphila kulamalanga abafuni kulalela. (1)
b) Ubatfola bahamba bandzindza. (1)
9. Inkhulumo letsatsa luhlangotsi. (2)
10. Umuntfu longalaleli nakakhutwa utisola sekasengotini. (2)
[20]
30
TAKHI NETIMISO TELULWIMI
UMBUTO 12
Fundza lethekthi lelandzelako bese uphendvula imibuto.
Bekunendlala lenkhulu kaDlamini. Likati selilala etiko. Dlamini wabona kutsi bantfwana bakhe
batawubulawa yindlala wesuka wahamba wayofuna umsebenti. Asahamba endleleni wahlangana
nengwenya emgwacweni ikhuluma ngalokukhulu kudzabuka. Ingwenya yatsi ayisayiboni
indlela leya ekhaya layo. Nayingayisita lendvodza iyikhombe indlela leya ekhaya layo ingayipha
sipholesihle. Dlamini wacabanga simo labukane naso nebantfwabakhe wavele wavumela etulu.
Nembala iyitsatse indvodza ingwenya iyibeke emhlane ibhekise emabombo emfuleni.
Basahamba endleleni Dlamini weva bantfu bamemeta batsi bekaphansi! Lentfoleyo! Ingwenya leyo
itakudla! Ingwenya yasho kancane yatsi ungabanaki labantfu bafuna kukulahlisa sipho. Dlamini
achubeke nengwenya yakhe baye emfuleni. Nayifika emfuleni ingwenya yatsi akangene angesabi
lutfo, kwaba kudliwa kwendvodza njalo.
31
Imibuto
1. Khokha umusho lokuletheksthi loneliphutsa lesiphelingi uwubhale phansi bese
ulungisa leliphutsa. (2)
2. Sebentisa lesaga lesilandzelako emshweni kuvele inchazelo.
Likati selilala etiko. (2)
3. Khokha libitombici kulethekthi lengenhla ulisebentise emshweni. (2)
4. Sebentisa lesiphawulo lenkhulu emshweni lotakhele wona usisebentise njengesikhombabito. (2)
5. Sebentisa libito ingwenya livete umgcondvo losobala nalofihlekile. (4)
6. Kuchazani kubhekisa emabombo emfuleni. (2)
7. Phindza ubhale lomusho esikhundleni selibito lelidvwetjelwe bhala sinciphiso salo.
Lendvodza iyikhombe indlela leya ekhaya. (2)
8. Bhala bulili balelibito lelidvwetjelwe kulomusho longentansi.
Nembala iyitsatse indvodza ingwenya. (2)
9. Bhala ligama lenhlonipho kulelibito lelidvwetjelwe.
Lendvodza iyikhombe indlela leya ekhaya. (2)
[20]
32
TIMPENDVULO
1. Emgwaceni – emgwacweni. (2)
2. Sukela kwashona babe likati selilala etiko. (2)
(Bafundzi bakha yabo imisho)
3. Sipholesihle – Make ungitsengele sipholesihle ngelusuku lwami lekutalwa. (2)
(Bafundzi bakha yabo imisho)
4. Indlu lenkhulu iyatsandzeka. (2)
(Bafundzi bakha yabo imisho)
5. Itolo ngibone ingwenya emfuleni. (2)
Babe yingwenya akabhadali tinsita tamasipala. (2)
(Bafundzi bakha yabo imisho)
6. Kuhamba. (2)
7. Lendvodza iyikhombe indledlana leya ekhaya. (2)
8. Nembala ayitsatse umfati ingwenya. (2)
9. Lendvodza iyikhombe inyatfuko leya ekhaya. (2)
[20]
33
UMBUTO 13
Fundza lethekthi lelandzelako bese uphendvula imibuto.
Lomagezi abemuhle, kulilanga liphuma, abetidvumisa ngekutsi uyintfombi ntfo. Kute lijaha
belingafisi kutsi abe yintfombi yalo. Bekatsi nakahlangene emajaha indzaba lenkhulu kube
nguleyokutsi batawumtfola njani. Abengayingeni Lomagezi yalamajaha, abebatjela kutsi wakhe
umuntfu utawuletfwa nguMdali njengobe phela yena abeyintfombi lebeyitinikele enkonzweni
yaseGaza. Abelitinyo lekubulala kabo kantsi nebatali bakhe besebatigulule ngalokusemandleni abo
kutsi atfole imfundvo lencono. Loko kutinikela kwebatali bakhe kwenta kutsi naye abe ngumuntfu
lobukeka atimisele kakhulu.
Bekakhutsele kakhulu enkonzweni Lomagezi. Ngabe kutawuphunywa kuvakashelwe lamanye
emagatja alelisontfo lakhe, bekagijima embili kube nguye wekucala kubhadala imali yekuhamba,
lebebangamncishi yona batali bakhe, nobe bona bebangangeni lisontfo, besebabeke litsemba labo
lonkhe kuLomagezi kutsi nguye lotawubatala kusasa. Imali bekayikhipha Make Dlamini agijima
futsi ngesibindzi nangekutigcabha lokumangalisako. Phela bekute lebekungenta kutsi angatigcabhi
ngemntfwanakhe nakatiphatsa ngalendlela. Nasesikolweni semabanga lasetulu, Litsembaletfu
bakahamba embili Lomagezi. Umuntfu bekangakhohlwa sihlabani kuto tonkhe tifundvo,
bekabadvonsa bonkhe labantfwana kungabe kubhalwe luhlolo netivivinyo letihlelekile.
34
Imibuto
1. Sinongo sini senkhulumo lesi lesikulomusho longentasi.
Wakhe umuntfu utawuletfwa nguMdali njengobe phela yena abeyintfombi lebeyitini enkonzweni.
(2)
2. Kuchazani loku lokulandzelako.
Abelitinyo lekubulala kabo. (2)
3. Bhala bulili balelibito lelidvwetjelwe kulomusho longentansi:
Yena abeyintfombi lebeyitinikele enkonzweni. (2)
4. Khokha sibaluli kulethekthi lengenhla usisebentise emshweni. (2)
5. Phindza ubhale lomusho esikhundleni selibito lelidvwetjelwe bhala sinciphiso salo.
Kubhadala imali yekuhamba. (2)
6. Shono kutsi lemisho ikutiphi tindlela tesento.
a) Kubhadala imali yekuhamba. (2)
b) Lomagezi abemuhle. (2)
7. Khokha libitombici kuletheksthi ulisebentise emshweni. (2)
8. Phindza ubhale lomusho esikhundleni selibito lelidvwetjelwe bhala mcondvophika walo.
Bekakhutsele kakhulu enkonzweni Lomagezi. (2)
9. Sebentisa lelibito sibindzi libe nenchazelo lehlukile kulena lesetjentiswe kulendzaba. (2)
[20]
35
TIMPENDVULO
1. Sifaniso (2)
2. Nguye yedvwa. (2)
3. Bulilisikati/busikati. (2)
4. Lencono – Babe utsenge indlu lencono.
Lokumangalisako – Lokumangalisako ngalomntfwana uthulile.
(Bafundzi bakha imisho yabo.) (2)
5. Kubhadala imadlana yekuhamba. (2)
6. a) Indlela lesalibito. (2)
b) Indlela lecondzile. (2)
7. Litsembaletfu – Litsembaletfu linye kuphela kutfola umvuzo loncono. (2)
(Bafundzi bakha yabo imisho.)
8. Bekavilapha kakhulu enkonzweni Lomagezi. (2)
9. Make itolo utsenge sibindzi senkhomo edolobheni. (2)
(Bafundzi bakha yabo imisho.)
[20]
36
UMBUTO 14
Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Kwatsi sekusondzele kutsi sishayise, kungene labo labatawusebeta ebusuku njengasemalangeni,
kwevakala umsindvo lofana newenganono. Ngabona nje kutsi cishi, nya, kwatsi khwishi.
Kwabhunya lutfuli. Inyandza leyo! Ngatsimula, ngakhwehlela, ngeva bantfu kubumayemaye
bakhala. Labanye njalo bakhala ngetilwimi. Kwaba matima impela ngeva ngijuluka ngiba manti
nte ngishiywa ngumtimba, nesisu sihlambuluka. Bebasolo bakhala njalo bantfwabebantfu ngaphasi
kwetinguzanguza tematje nemigubane.
Labanye sebaphole kudzala ngobe ematje afane nje atsi fihli baphola khona lapho. Ngatsintsa
makalabha wami ngamuva kutsi usekhona kodvwa loku kwelithoshana bese kucimile. Ngatsi
ngibuka ngenhla kwami lapho bekuhlonywe umgcala khona ngabona libhudlo lengati ligeleta lita
ngakimi. Yefika yema kulesinye sigodzi lesincane yaba ngemahlwili. Ngaleso sikhatsi umsindvo
besewuya ngekudzamba. Lebewusasele nakhona besekungumsindvo wekulayela. Kwevakala
nje kutsi besekusele sikhwehlela. Ngafisa kutsi nami kube ngifile ngobe bekute imbobo lapho
bengingaphuma khona. Manje awumbiwa umgodzi umuntfu asaphila. Ngabona lapho kutsi
sengisele ebaleni. Ngate ngakhumbula batali bami nabatsi angiye esikolweni ngala. Phela vele
ngulabafundzile kuphela labaphila kahle.
37
Imibuto
1. Lesiga senkhulumo lesingentasi sisetjentiswa nakwente njani:
Inyandza leyo! (2)
2. Kucondzisweni kuletheksthi nakutsiwa: (2)
Sebaphola kudzala.
3. Khokha umusho lokuletheksthi lengenhla lonesinongo sesihabiso. (2)
4. Nika inchazelo yalesisho lesilandzelako lesitsetfwe kuletheksthi lengenhla:
Kushiywa ngumtimba. (2)
5. Sebentisa lesaga emshweni kuvele kutsi uyayati inchazelo yaso.
Alimbiwa ligodzi umuntfu asaphila. (2)
6. Phindza ubhale lomusho esikhundleni siligama lelidvwetjelwe ufake
mcondvofana walo:
Kwevakala umsindvo lofana newenganono. (2)
7. Khokha buniyo bube bubuli kuletheksthi lengenhla ubusebentise emshweni. (4)
8. Sebentisa lelibito sebapholile, emshweni livete inchazelo lehlukile kulena lesendzabebi. (2)
9 Luhlobo luni lwenkhulumo lolu lolulandzelako. Sekela imphendvulo yakho:
Phela vele ngulabafundzile kuphela labaphila kahle. (2)
[20]
38
TIMPHENDVULO
1. Sisetjentiswa nawucela lusito. (2)
2. Sebashonile. (2)
3. Ngabona libhudlo lengati ligeleta lita ngakimi. (2)
4. Kusaba (2)
5. Mzala awumbiwa umgodzi umuntfu angakafi ungayekeli sikolo utawuphumelela nawe. (2)
(Bafundzi bakha imisho yabo.)
6. Kwevakala umsindvo lofana newesibhamu. (2)
7. Wami – Umntfwana wami muhle. (2)
Bami – Bomakhelwane bami bahambile. (2)
(Bafundzi bakha yabo imisho.)
8. Itolo ngidle kudla losekupholile. (2)
(Bafundzi bakha imisho yabo.)
9. Inkhulumo leyimfundzisolite ngoba bakhona bantfu labafundzile labangaphili kahle. (2)
[20]
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 Siswati.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
