Skip to content
Study guide

Siswati Support Pack G11 final

Grade 11 Siswati study guide (SiSwati), 39 pages. Read online or get the free PDF download.

Publisher: Study & Master

Subject: SiswatiGrade 1139 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Study & Master Support Pack | Grade 11 CAPS Siswati Lulwimi Lwasekhaya Lomgodla wekwesekela weSiswati Libanga 11 wekharikhulamu ye-CAPS uniketa imisebenti leyentekako lelusito kakhulu. Yonkhe imisebenti inetimphendvulo. Bafundzi bangatentela lemisebenti emakhaya babodvwana noma-ke loku kungenta sisekelo seliklasi lekwenta umsebenti losalele emuva noma sifundvo lesentiwa ngabongcondvomshini. Unemvume yekuyiphrinta noma kuyifothokhopha ledokhumenti noma uyisabalalise ngekwe- elekthronikhi ngencwadzigezi noma nge-WhatsApp. Mayelana nekutfola lwatiso lolunyenti etincwadzini tesikolwa letivunyiwe nakuletinye tinsitakufundza letilusito ku-Study & Master CAPS yetfu, vakashela www.cambridge.org Brighter Thinking | Better Learning www.cambridge.org
1 LOKUCUKETFWE SIFUNDVO LIKHASI SIVISISO 2 Umbuto 1 Timphendvulo Umbuto 2 Timphendvulo SIBONWA 8 Umuto 3 Timphendvulo Umbuto 4 Timphendvulo SIFINYETO 12 Umbuto 5 Timphendvulo Umbuto 6 Timphendvulo TIMISO NEKUSETJENTISWA KWELULWIMI 17 Umbuto 7 Timphendvulo Umbuto 8 Timphendvulo Umbuto 9 Timphendvulo Umbuto 10 Timphendvulo Umbuto 11 Timphendvulo Umbuto 12 Timphendvulo Umbuto 13 Timphendvulo Umbuto 14 Timphendvulo
2 SIVISISO 1 UMBUTO 1 Fundza lesivisiso bese uphendvula imibuto letawulandzela. Dumazile bekuyintfombatana lenhle letiphetse kahle esikolweni. Simo semnotfo sasekhaya kubo besiphasi kakhulu. Ngalelinye lilanga emathishelakati acela kutsi emantfombatana ayewushanyela etindlini tangansense. Atse angacedza lamantfombatana ahamba abuyela eklasini. Dumazile yena wasala atilungisa ngoba phela bekalicathazi. Uma acedza wangena endlini yangansense. Kwangena emathishelakati lamabili amhleba kutsi uvana nathishela Zwane. Uve konkhe loku bebamhleba ngako watfukutsela wagana lunwabu. Watikhwehlelisa entela kutsi beve kutsi kukhona umuntfu lokhona etindlini tangansense kute futsi bayekele kumhleba ngoba sengatsi betitinkhulu bekasatawutiva. Lamathishelakati ashaywa luvalo, tinhlitiyo tacishe taphuma ngemilomo. Atisola ngekuphatsa ligama lemuntfu kantsi angekhatsi endlini. Atsi lapho acabangisisa abona kuncono kutsi angatehlisi sitfunti ngekucolisa kuDumazile ngoba angumntfwana nje. Dumazile watisa thishela Zwane ngalendzaba lengemanga leseyigcwele sikolwa sonkhe. Uma ayiva thishela Zwane wacale watfukutsela kepha wase utsi kuDumazile kuncono vele batsandzane kute bantfu batewukhulumela intfo lekhona. Dumazile watfukutsela kakhulu, ngalesikhohlakali sathishela. Ngalelinye lilanga Dumazile wahlangana nalothishela wamtjela kutsi uyagula kakhulu, kepha ute imali yekuya esibhedlela. Thishela watsi lokungamelapha kutsi amgane, utawumentela konkhe lakufunako, futsi utawumlobola amshade abe nguNkhosikati Zwane. Emva kwekwelashwa kugula lobekumphetse Dumazile nelekutsi angahle aphile kahle, wabuya wancuma kabusha. Wasivuma sicelo sathishela. Batsandzana-ke kwaba mnandzi. Baya emahhotela laseceleni kwelwandle nobe eceleni kwemifula lemikhulu. Lutsandvo lwakhula mbamba. Netitselo talo tabonakala. Wavela umntfwana. Zwane wabaleka wangatiwa nekutsi washonaphi. Wasala-ke Dumazile nesisu lesinganamnikati. Umntfwana waphila ngelubisi lwenina. Kwefika sikhatsi sekutsi umntfwana akasasutsiswa lubisi lwenina. Kwase kufanele amtsengele kudla kwebantfwana kute esutse. Timphahla takhe tekugcoka bese timshiya, sekufuneka letinye kepha imali yekutsenga letinye bekete. Umntfwana wakhe bekambona ahlupheke kakhulu. Emtimbeni bekangajabulisi ngoba bekahlala agula njalo ngoba imikhuhlane beyitse citsi saka. Unina waDumazile washaya ngendvuku phansi watsi uma aya emsebentini umntfwana utawusala nabani?
3 Imibuto 1. Besinjani simo semnotfo kaboDumazile? (1) 2. Kulomusho longentasi shano kutsi lesakhi lesidvwetjelwe siletsa mcondvomuni? (1) Ngalelinye lilanga emathishelakati acela emantfombatana ayewushanyela etindlini tangasese. 3. Ngulonjani umuntfu lolicathazi? (1) 4. Ngukuphi endlini yangansense? (1) 5. Bekawakabani lothishela lona bebatsi utsandzana naDumazile?  (1) 6. BakaZwane bananatela batsini?  (1) 7. Watfukutsela wagana lunwabu (luhlobo luni lwesinongo lolu)? (1) 8. Ngekubona kwakho kukakhle yini kutsi bothishela bahlebe bafundzi? Sekela imphendvulo yakho. (2) 9. Wena ngabe bewunguDumazile uve bothishela bakuhleba bewungentanjani? (2) 10. Kusuke kwentenjani nabatsi tinhlitiyo ticishe taphuma ngemlomo?  (2) 11. Kusho kutsini kutsi ungatehlisi sitfunti? (1) 12. Ngusiphi sinyatselo lesikahle lebekufanele sitsatfwe ngulabothishela? (2) 13. Lokwashiwo nguthishela Zwane kuDumazile kuyintfo lekahle yini? Sekela imphendvulo yakho.  (2) 14. Sifundvosini lesitfolakala kulendzatjana? Chaza. (2)  [20]
4 TIMPHENDVULO 1. Besiphasi kakhulu.  (1) 2. Bulilisikati/Bulili lobusikati. (1) 3. Ngulotitsandzako.  (1) 4. Ngulapho sititfuma khona nobe emthoyi.  (1) 5. Bekawaka Zwane.  (1) 6. Batsi Mangethe (1) 7. Sihabiso (1) 8. Cha, bekuyintfo lembi kakhulu kutsi bothishela bahlebe umfundzi esikolweni. Labothishela bakhombisa kutsi bete timilo, bekufanele bakhulume nome bamkhute kuDumazile, kute batewutfola kutsi lamahemuhemu aliciniso noma akasilo. (Imibono itawehluka kubafundzi.) (2) 9. Mine bengingababuta kutsi bentelani intfo lembi kangaka yekungihleba, ngobe lentfo lebayishoko ayisilo liciniso. Intfo lembi kakhulu kutsi bangihlebe kunekutsi beve ngami. (Imibono itawehluka kubafundzi.) (2) 10. Usuke utfukile nobe utfuke kakhulu.  (2) 11. Ungatitsatseli phansi. (1) 12. Bekufanele bacolise kuDumazile. (Naleminye imibono imukelekile.) (2) 13. Cha, akusiyo intfo lekahle leyo, thishela Zwane bekufanele akhombise similo lesifanele njengemtali waDumazile. Ukhombisa kutsi nguthishela lokhohlakele imphela. (Imibono itawehluka kubafundzi.) (2) 14. Sifundvo lesitfolakala kulendzatjana kutsi umuntfu akatsembeki. Thishela Zwane ukhohlise Dumazile kutsi utawumphatsa kahle, kantsi udlala ngaye, bekasho kutsi utawumtalisa umntfwana bese umshiya naye. (Imibono yebafundzi utawehlukana.) (2)  [20]
5 SIVISISO 2 UMBUTO 2 Fundza lesivisiso bese uphendvula imibuto letawulandzela. Lakhala liwashi ngensimbi yesihlanu. Labelesela wadzimate waphaphama Ncobile waliphutsata walicima. Kwasho kona kutsi bekungulenhlobo lengacimi ingakawenti umsebenti wayo. Watsi nakacedza kukhanyisa sibane wavuka watelula wase ucondza efasitelweni. Ngulapho abona khona imphendvulo yekuselwa kwakhe. Wakhandza kutsi liyakhiva. Loko bekusho kutsi ngete akwati kuyawugijima. Ngaphandle kwekucitsa sikhatsi wabuyela etingutjeni. Kunekutunywa butfongo, kwaphambana imicabango leminyenti engcondvweni yakhe. Kwatsi kantsi abelele ngeluhlangotsi atimbonye ngengubo, wayivula wahlala etukwembhedze. Watibuka, wamoyitela wadzimate wanikina inhloko, wevakala sekakhuluma yedvwana. “Kube mane nguMgcibelo, bengitawulala imini yonkhe. Kuncono ngobe nguLesihlanu futsi ngiyagcina kuvuka ekuseni. Sengatsi ngiyabona, emaviki lamatsatfu nginganyakati. Ngitake ngitsele umtimba ngobe nekugijima kufanele kutsi kuma kancane. Bacinisile nabatsi tinhlanhla tebantfu atifanani. Utsi ngangati kutsi ngiyawugcina sengikutfolile lokungajabulisa inhlitiyo yami ngalendlela! Shengatsi ngiyaphupha mhlayimbe ngitawuphaphama ngitfole kuphoceka. Kube bekuya ngami, ngabe tiwushaya kuyo lemphelasontfo ngobe sengiyehluleka kulindza. Maye mine ngesipho sami! Utsi sihle yini pho, kwangatsi besifihlelwe mine ngedvwana. Kube bengikwati kubonga, bengitawuvakalisa kubonga kwami kulongabonwa. Mhh! Bengingati kutsi Nkhosi yami ungitsandza ngalendlela. Kuko konkhe lokuhlupheka lesengengce kuko, bese ngilahle litsemba, kusho kona kutsi boKhubonye banami. Utsi ngangati kutsi tintfo tiyawugcina tingilungele nami ngifane nalamanye emantfombatana?” Wachubeka njalo Ncobile abona likhaya lelihle lelikhulu. Watibona eme emnyango walendlu aphetse nendvwangu yekwesula titja, abuye abone bantfwana badlala libhola neyise. Bekasabetse nemagama labantfwabakhe. Intfombatana bekunguTsandzekile bese lijaha kuba nguLutsandvo. Kute lobekadze atfukutsele, bonkhe kulelikhaya lakhe bebanebuso lobubhalwe intfokoto. Wengca lapho wababona bonkhe bamitwa yimoto lenhle lenkhulu. Beyifike yehlise bantfwana esikolweni bese yena imehlisa emsebentini. Abengehli ngembi kwekwanga babe webantfwabakhe? Nani, loko bekangeke akwente, ngobe bekungasho kutsi sewuphelelwa lutsandvo. Bekeva kukhala lucingo lukhalile ngobe abengeke akwati kucedza lihora ngaphandle kwekukhuluma nalenye incenye yakhe. Abehlale eva kutsiwa sitja lesihle asidleli, kodvwa simanga nasi senteka ngobe lesi sakhe bese acale kudlela kuso kubuka bonkhe bantfu. Akati Ncobile kutsi watumeka nini, wetfuka asavuswa kukhala kwelucingo. Watsi naphaphama abuka liwashi watfola kutsi seyigabence yesitfupha. Nobe loku bekungasho kutsi akatewufika ngesikhatsi emsebentini, abengeke asakwati kutsatsa sikhatsi sakhe atilungiselela njengasemalangeni. Bekutawufanela anonophe. Wagijimela lucingo amangele kutsi ngabe ngubani longamshayela ekuseni kangaka. Imbali YemaNgcamane
6 Imibuto 1. Kwentanjani kutsela umtimba?  (2) 2. Ngubani longabonwa?  (1) 3. Kwenta njani kulahla litsemba?  (2) 4. BakaKhubonye bakabani?  (1) 5. Bekungubobani emagama ebantfwana lasendzabeni? (2) 6. Nika bomcondvofana balamagama lalandzelako: a) Nonopha  (1) b) Likhaya  (1) c) Yise (1) d) Atfukutsele (1) e) Simanga  (1) f ) Intfokoto  (1) 7. Hloboluni lwesinongo lolu? (1) Kumitwa yimoto 8. Nika inchazelo yalesaga lesilandzelako: Sitja lesihle asidleli  (2) 9. Ngewakho umbono phawula ngalokwenteka kulendzatjana.  (2) 10. Ngubani ligama lalokukhulunywa ngaye kulendzatjana?  (1) 11. Nika lendzatjana sihloko.  (1) 12. Ngusiphi lesipho lekukhulunywa ngaso? (4) Maye mine ngesipho sami! Utsi sihle yini pho, kwangatsi besifihlelwe mine ngedvwana.  [25]
7 TIMPHENDVULO 1. Kukhuluphala/kuzimuka  (2) 2. Ngumvelincanti/nguNkulunkulu/nguMdali (1) 3. Kungasatsembi lutfo. (2) 4. BakaMhlanga (1) 5. BekunguTsandzekile naLutsandvo.  (2) 6. a) Phangisa (1) b) Lidladla  (1) c) Babe  (1) d) Atfukutsele  (1) e) Umhlolo (1) f ) Injabulo  (1) 7. Kumuntfutisa  (1) 8. Umuntfu lonemisebenti lemihle akaphili sikhatsi lesidze.  (2) 9. Lokwenteka kulendzatjana kutsi Ncobile bekaphupha. Waphupha anelikhaya lelihle kakhulu, anebantfwana bakhe lababili intfombatana nelija. Intfombatana bekungu Tsandzekile kantsi lelijaha bekungu Lutsandvo. Waphupha abona bantfwana bakhe badlala ibhola neyise kumnandzi, bonkhe bajabulile kulelo khaya. Wavuswa kukhala kwelucingo. (Imibono itawehluka.) (2) 10. NguNcobile.  (1) 11. Liphupho (imibono itawehluka).  (1) 12. Sipho sekutibona anelikhaya lelihle lelikhulu. Watibona anebantfwana badlala libhola neyise. (4)  [25]
8 SIBONWA 1 UMBUTO 3 Bukisisa lesibonwa bese uphendvula imibuto letawulandzela.
9 Imibuto 1. Lomuntfu lome lapha phambi kwalabantfu ubitwa ngekutsi uyini?  (1) 2. Loluphawu lolulapha kulencwadzi lumeleni?  (1) 3. Lendzawo lebakuyo ibitwa ngekutsi yini?  (1) 4. Nika buhle balendzawo labakuyo.  (1) 5. Emmangweni lapho uhlala khona tiyatfolakala tindzawo letinjena? Sekela imphendvulo yakho. (2) 6. Wena ngekwakho uyayilandzela yini imitsetfo yalendzawo? Sekela imphendvulo yakho. (2) 7. Ingabe bukhona bubi lobatiko lobenteka kulendzawo? Sekela imphendvulo yakho.  (2)  [10] TIMPHENDVULO 1. Umfundisi  (1) 2. Inkholo yebuKrestu.  (1) 3. Lisontfo/esontfweni.  (1) 4. Nangabe ukulendzawo uhlala uphephile. (Imibono itawehluka.) (1) 5. Yebo, tiyatfolakala akhona emasontfo. (Timphendvulo titawehluka.) (2) 6. Timphendvulo titawehluka.  (2) 7. Timphendvulo titawehluka.  (2)  [10]
10 SIBONWA 2 UMBUTO 4 Bukisisa lesibonwa bese uphendvula imibuto letawulandzela.
11 Imibuto 1. Bhala buhle nebubi balentfo lentiwa ngulothishela.  (4) 2. Esikolweni lapho ufundza khona ngabe loku lokwenteka kulesibonwa kusententeka yini? Sekela imphendvulo yakho.  (2) 3. Nika emalungelo lamatsatfu ebantfwana. (3) 4. Nangabe loku lokwenteka kulesibonwa kungenteka kuwe ngusiphi sinyatselo longasitsatsa? (1)  [10] TIMPHENDVULO 1. Buhle: Ucondzisa bafundzi indlela yekutsi bente kahle tintfo nobe imisebenti. (2) Bubi: Uyabahlukumeta/uhlukumeta emalungelo ebafundzi. (2) 2. Timphendvulo titawehluka.  (2) 3. a) Lilungelo lemfundvo lesezingeni lelifanele neligunya lekufundza nekuhlonipha bothishela nebangani babo. (1) b) Lilungelo lekudla neligunya lukungamoshi kudla. (1) c) Lilungelo lendzawo lehlobile neligunya lekunakekela tindzawo tabo ngukuhlanta indzawo lebahlala kuyo. (1) 4. Nangabe thishela angangishaya eklasini, mine ngingatjela thishelanhloko esikoleni bese ngitjela batali bami.  (1)  [10]
12 SIFINYETO 1 UMBUTO 5 TICONDZISO 1. Finyeta ngewakho emagama. 2. Sifinyeto sakho asivete emaphuzu lamcoka lasikhombisa. 3. Sifinyeto sakho asibe ngendlela yetindzima. 4. Akukadzingeki kutsi ubhale sihloko. 5. Khombisa linani lemagama lowasebentisile ekugcineni kwesifinyeto sakho. Fundza letheksthi bese uyayifinyeta. Kube ngiyatentela ngabe ngintjintja tonkhe tinhlitiyo tabothishela bami tifane netalentfombi yakaDlamini. Ecinisweni tinyenti tintfo lengitifundze kuye, ungakhile. Ngike ngitibute kutsi kube angitange ngifundze kulesikolwa lengikuso nyalo ngabe ngiyalwati yini lutsandvo lwathishela. Yonkhe leminyaka lengaka ngihlala ngiva kutsiwa bothishela badlala indzima yebatali uma sisesikolweni, kodvwa bengingakuboni loko sonkhe lesikhatsi. Kufika kwami esikolweni semabanga laphakeme ngulapho ngativela khona kutsandvwa nekumukeleka njengemuntfu lomcoka. Kufika kwami ngitawukwenta libanga lesiphohlongo kulapho kwantjintja khona tintfo. Ngativa kutsi nembala umuntfu usemkhatsini wemhlane nembeleko. Uyintsandvokati nesitatanyiswa kodvwa loko akutange kungente kutsi ngiyishiye indzawo yami njengemfundzi. Bekunginika emagunya ekutsi ngichubeke nekutikhandla ngisebente kamatima kunakucala. Lelithishelakati leli belitsi nalingibona ngihamba lukeke njengenkhala nayigudla lubondza bese liyangibita liyangitsetsisa uma kubita kutsi lingishaye futsi belenta njalo. Banjalo-ke batali labanetinhlitiyo letinelutsandvo abawayekeli emazambane ate onakale. Bengitfukutsela ngigane lunwabu uma enta njalo ngitibute kutsi ungifunani lelengaka. Ingani bengingacondzi kutsi ukwentelani loko, bekumnyama ebusweni. Ngalesinye sikhatsi bengititjela kutsi uyangitonda kantsi cha! Ungikhomba indlela leya emphumelelweni. Manje konkhe loko sekusebaleni ebusweni bami, sengicacelwe kutsi indlela ibutwa kulabasembili, indlela lekungiyo iyahlaba. Kube ngiyatentela lembewu leyatjalwa lapha kimi yekubeketela, yekwemukela simo neyekutikhandla usebente njengembongolo ngabe ngiyitjala kuwonkhe wonkhe lolapha. Ungifundzisile kutsi emphilweni angeke utitfole tonkhe tintfo lotifunako naleto lewutifisako kodvwa yemukela lolophiwe kona nguLomdzala wetinsuku, imphilo yakho itawuchubeka. Abasibangaki bothishela labakhatsalela timphilo tebantfwana ngalendlela, bambalwa batse gcwa gcwa njengemafu. Ube ngumake ngalesikhatsi ngimdzinga njengamake, waba ngumngani lapho sengikhuluma ngetintfo tami lengitentako. Wangagcini lapho, futsi wachubeka waba nguthishela lapho ngifuna lwati khona. Akagcinanga nje ngekungifundzisa kodvwa wabuka nelikusasa lemphilo yami. Waba nemaphupho lamanhle ngami, wafika lapho nami ngeyami ingcodvo ngingakase ngifike. Ecinisweni bacinisile nabatsi make uyinsika kanye nesiviko, loko ngikubonile ngaye.
13 Abasibangaki bantfu labatsi yenta njengekwenta kwami, kodvwa linyenti litsi yenta njengobe ngisho, besaba kutsi bahamba emanyaleni bafuna wente loku labakukhulumako hhayi labakwentako. Kuye akusinjalo ute atishaye sifuba nakatsi hamba etinyatselweni tami, uyati kutsi ute tigwegwe. Bayephi bothishela labatawutsi babona bantfwana bangcunu babembese tembatfo letitsandzekako? Uma bantfwana bakhulelwa imihla nemalanga bahlale nabo phasi batsi akuphilwa ngalendlela kodvwa kuhlalwa ngentfombi. Maye! liyaphela live nibukile bothishela nitawubutwa ngalabantfu lenibayekelako namuhla, khumbulani kutsi live lonkhe libuke nine ngco njengebaholi nebaphatsi bemfihlakalo. Manini nibe munye kute live letfu libe ngulelichubekela embili. Akwandze kuwe, waDlamini, umuntfu akabongwa asaphila kodvwa imichele yakho ikulindzele. Ngewami umlomo nemavi angete ngikhone kukubonga, kodvwa ngitsembe lendvodza leyangiletsa lapha emhlabeni kutsi ingibongele kuwe, ungakhatsali futsi ungadzinwa ngimi. Khumbula kutsi awenteli mine loku kodvwa utentela wena. Kungagcini kimi kodvwa akuchubekele kuto tonkhe tintsandzane takuleli. Nisemkhulekweni wami, njalo wena nemndeni wakho, shengatsi Inkhosi inganetisa tonkhe tidzingo tenu igcwalise konkhe kuswela kwenu. Umuntfu ngumuntfu ngebantfu, shengatsi ungema njalo ungantjintji.  [10] TIMPHENDVULO TESIFINYETO 1. Kube angimange ngifundze kulesikolo ngabe Thishela bekangipha lutsandvo angikhomba angilwati lutsandvo lwathishela. indlela. 2. Bekanika inshisekelo yekutsi ngichubeke Bekangikhomba indlela kutsi kumele ngitiphatse ngekutikhandla. njani emphilweni. 3. Bekutsi nangihamba lukeke njengenkhala Bekunguye longicondzisako nangabe ngiphuma bese uyangibita uyangitsetsisa. endleleni. 4. Bengitfukutsela ngigane lunwabu. Bengitfukutsela ngingafuni kuvisisa nangabe angikhomba indlela, bengicabanga kutsi uyangitonda. 5. Waba ngumngani waphindze waba Bekangiphatsisa kwebatali bami angifundzisa nguthishela emphilweni yami. angikhomba indlela. 6. Bekayinsika nesisekelo emphilweni yami. Bekangiko konkhe emphilweni yami. 7. Shengatsi ungahlala ume njalo emphilweni Shengatsi ungahlala ungantjintji wente yami. nakulabanye.  [10]
14 SIFINYETO 2 UMBUTO 6 TICONDZISO 1. Finyeta ngewakho emagama. 2. Sifinyeto sakho asivete emaphuzu lamcoka lasikhombisa. 3. Sifinyeto sakho asibe ngendlela yetindzima. 4. Akukadzingeki kutsi ubhale sihloko. 5. Khombisa linani lemagama lowasebentisile ekugcineni kwesifinyeto sakho. Fundza letheksthi bese uyayifinyeta. Zandi wayicedza lencwadzi tinyembeti asatibambe ngetinkhophe. Kodvwa watsi nakatsi uyayigoca, tehla tinyembeti tacatsakela phasi. Letinye tacatsakela kuyo. “Ewu, wo hhe! Cedizwe mntfwanaketfu. Sesendlula leso sikhatsi. Nami kodvwa ngisasikhumbula. Bengingasikhohlwa njani ube wangishiya nesitfombe sakho lesinguThembisile. Lamuhla nje Thembisile sewuyintfombi, emabele agcwele sifuba,” kusho Zandi emicabangweni yakhe abambe esihlatsini, anoma ngalokujulile ngaCedizwe. Yebo, Cedizwe wamona emphefumulweni kodvwa bekamtsandza Zandi lomfana wakaShongwe. “Kodvwa ngimcolele Cedizwe, siphindze sibuyelane? Lomuntfu lowangishiya neluswane, waluphika? Kube bekangitsandza ngeliciniso ngabe wema nami kulobumatima langetfwesa bona. Kodvwa nebakitsi utsi wakwentiswa ngumkhulu wakhe kanye nelibandla. Pho kepha kwati bani kutsi lentfo layishoko iliciniso? Hhayi, mhlawumbe unemanga Cedizwe ulinga emachinga ekutsi sibuyisane futsi. Phela emajaha anemanga kabi nakasoma intfombi. Uyati, ngiva ngihlanganelwa yinhloko kutsi kufute ngentenjani ngalendzaba. Ngimphendvule Cedizwe, ngivume nome ngimtjele kutsi ngisacabanga? Kodvwa njengaloku utsi sewutsatse sincumo sekutijezisa yena matfupha ngaloko lakwenta kimi, ngabe sijeziso sini leso lafuna kutijezisa ngaso? Utsi akafuni nje kutibulala umntfwanebantfu Nkhosi yami? Shengatsi sengiyabona nje asatibulele Cedizwe, asabhale nencwadzi kutsi utibulala ngenca yami. Ingabe ngingaba yini nje mine emhlabeni? Ingani mine angizange ngitibulale ngesikhatsi yena angiphika? Kodvwa phela vele nami ngacishe ngatibulala mzukwana angiphika ngikhulelwe Thembisile. Kodvwa vele lenkinga ngitayisonjululelwa ngubani? Ngiphindze futsi ngimvume Cedizwe? Hhayi, kubona kanye kubona kabili. Kodvwa asewutsi ngiyewubuta make kutsi yena utsini,” kusho Zandi asukuma acondza ekamelweni lenina, uLaMhlanga. Nemambala-ke waya kunina Zandi wayowufuna teluleko mayelana nalenkinga lemkhungatsile. Wangena-ke ekamelweni lenina wamtekela yonkhe indzaba cedze wamnika nalencwadzi lebhalwe nguCedizwe. Wayitsatsa-ke LaMhlanga lencwadzi wayifundza. Kodvwa ngembikwekutsi ayifundze, watsatsa tibuko takhe temehlo watifaka. Wacala-ke kuyifundza. Bekayifundza ahambisa nobe anyakatise tindzebe temlomo. Letinye tinhlavu nome emagama beyize iwaphimisele ngaphandle intfombi lendzala. Lapho kuyimangalisa khona, beyivakala seyincincita kakhulu ize ififiyele. Watsatsa lesidze sikhathi kuyicedza. Kwatsi lapho ayicedza kuyifundza wakhipha tibuko takhe watibeka phansi.
15 “Zandi mntfwanami, lelitfuba lelikuvelelako alikavami kuvelela labanyenti labanjengawe. Uyati kutsini Zandi?” kubuta unina ambuka ekhatsi etinhlavini temehlo. “Cha, angati make, yini?” kuphendvula Zandi ngekulangatelela kuva loko unina lafuna kukusho. “Emaphutsa umuntfu lawenta asemncane ayadzabukisa kakhulu. Uyabona Zandi intfombi nayiseyincane ingawenta onkhe emaphutsa kodvwa linye liphutsa lekungafanele kutsi ilente nome ngabe sekunjani ...?” “Nguliphi lelo phutsa make?” “Liphutsa lekutfola umntfwana sikhatsi saloko singakefiki. Liphutsa lelinjalo liyadzabukisa ngobe alilungiseki. Intfombatana yaze yalenta nje kanye, kusuke sekuphelile kwayo. Lelo phutsa liyadzabukisa ngobe liyayihlupha ize iyewulala kulobandzako. Mhlawumbe-ke futsi nangale kulobandzako, nangabe imphilo isachubeka ingakutfoli kuphumula. Nangabe leyo ntfombatana isafundza sikolwa, itawulahlekelwa ngematfuba ekufundza. Mhlawumbe nalelo jaha leliyonile alisebenti liyafundza, batali baleyo ntfombatana bondle lomtukulu wabo kanye nenina. Imphilo angeke isaba mnandzi kulelo khaya. Leyo ntfombatana kusho kutsi seyilahlekelwe ngematfuba ekutfola umshado lomhlophe. Phela emajaha lamanyenti ayatsandza kutfolisa emantfombatana bantfwana kodvwa wona akafuni kuteka emantfombatana lake atfola bantfwana kulamanye emajaha. Mhlawumbe ngenhlanhla lamanye emantfombatana ayatekwa nanobe anebantfwana, kodvwa akubi khona kuthula kulowo mshado. Lendvodza ihlala ngekumkhumbuta kutsi lembokodvo le phela yalelinye litje. Ngicinisile Zandi mntfwanami akasimangaki emadvodza lavuma kuhlala nebantfwana bemfati labatfole kulenye indvodza. Kanjalo nebafati abafuni kuhlala nebantfwana bendvodza lebatfole kulomunye umfati. Yebo angali, lijaha nentfombi bangakhohlisana batsi bayatsandzana. Lijaha lize liyitjele intfombi kutsi liyitsandza kanye nemntfwanayo, kodvwa ngekuhamba kwesikhatsi kulehlule. Sengisho-ke kutsi Zandi mntfwanami, lisebentise lelitfuba lonikwa lona. Nangabe uyise wemntfwanakho asatisolile, wabuyela kuwe, ngitsi mine memukele njengendvodzana lebeyilahlekile. Kushada kwakho naCedizwe kutakunciphisela tinkinga emendvweni. Ukhumbule phela Zandi kutsi wena unebantfwana lababili.” “Kulungile-ke make ngitambhalela umkhwenyane wakho incwadzi ngimtjele kutsi lapho kwake kwema khona emanti aphindze eme futsi,” kusho Zandi naye ashikitela aya ekamelweni lakhe. Wefika ekamelweni lakhe Zandi wakhipha emaphepha ekubhala, wayibhala incwadzi leya kuCedizwe. Watsi angacedza kuyibhala wayinika unina kutsi naye ayifundze. “Yebo-ke ntfombi wente kahle, umendvo phela uyancengwa. Kubalulekile kwekutsi labasikati bawuncenge umendvo. Ngiyalitsandza ligama lakho lekugcina kulencwadzi. Phela kuvaleliswana kanjalo Tobhi nawutakhela umuti wakho. Emaphutsa lenteke itolo lamuhla atifundvo takusasa Zandi mntfwanami. Sifundza ngemaphutsa ayitolo kute silungiselele likusasa.”  [10]
16 TIMPHENDVULO TESIFINYETO 1. Bengingakukhohlwa njani kepha ungishiye Ngete ngakulibala ngobe ungishiye nemntfwana nesitfombe sakho lesinguThembisile. wakho. 2. Cedizwe wamona emphefumuleni kodwa Cedizwe wamphula inhlitiyo yaZandi. bekamtsandza Zandi lomfana wakaShongwe. 3. Kube bekangitsandza ngabe wema nami Bekufanele ameseke ngasosonkhe sikhatsi kulobumatima langetfwesa bona. angamshiyi. 4. Ingani nami angimange ngitibulale Kufanele angatibulali ngobe naZandi akamange ngalesikhatsi angiphika. atibulale ngalesikhatsi amphika. 5. Liphutsa lekungakafaneli umuntfu alente Kumele sente siciniseko sekutsi angamtfoli kutfola umntfwana sikhatsi singakafiki. umntfwana sikhatsi singakafiki. 6. Kutfola umntfwana usafundza ulahlekelwa Ungaba nemntfwana usafundza ulahlekelwa ngumshado lomhlophe. ngumshado. 7. Ungatfola umntfwana usafundza akubi Kuba nemntfwana usafundza akuletsi injabulo nekuthula emshadweni. emshadweni.  [10]
17 TAKHI NETIMOSO TEKUSETJENTISWA KWELULWIMI UMBUTO 7 Fundza lesikhangisi bese uphendvula imibuto lelandzelako. Tibeke etfubeni lekufundza kupheka kudla lokuvutisa ematse, uwine nesethi yemabhodo! SIKOLO SEKUPHEKA LESIHAMBA PHAMBILI!! EMnandzi cooking School sifundzisisa loku lokulandzelako:  Kupheka tijololo letehlukene  Kudla kwaselwandle  Emasaladi latinhlobonhlobo  Indlela yekosa inyama  Kudeka litafula  Kuhlela imicimbi lemikhulu nalemincane Ngitsi kuphela lesifundzisa bantfu kupheka tijolojolo! Walala wasala! Lisuka muva likholwa tagila.
18 Imibuto 1. Kubangelwa yini kutsi lamanye emagama abhalwe ngetinhlavu letinkhulu. (2) 2. Bhala ligama lelihloniphisa leli lelidvwetjelwe kulomusho: Indlela yekosa inyama. (2) 3. Shano kutsi lesakhi lesidvwetjelwe siletsa mcondvomuni: EMnandzi cooking school sifundzisisa loku lokulandzelako. (2) 4. Kulomusho lolandzelako khokha libitomfakela bese ulisebentisa emshweni: Kudeka litafula kubaluleke kakhulu. (3) 5. Khokha umusho lotsatsa luhlongotsi kulesikhangisi. (2) 6. Nika inchazelo yalesaga lesilandzelako: Lisuka muva likholwa tagila. (2) 7. Hloboluni lwesinongo senkhulumo lulo? Kuhlela imicimbi lemikhulu nalemincane. (2)  [15]
19 TIMPHENDVULO 1. Bentela kuheha / kudvonsa tetsemelilwati, kutsi tisheshe tibone lokukhangiswako. (2) 2. Indlela – inyatfuko (2) 3. Kwentisisa (2) 4. Litafula. Litafula lakitsi liphukile. (3) 5. Ngitsi kuphela lesifundzisa bantfu kupheka tijolojolo. (2) 6. Nawephuta/nawutsatsa sikhatsi kwenta intfo awuphumeleli. (2) 7. Sicatsaniso (2)  [15]
20 UMBUTO 8 Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto. Intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina Kwehlukana kwebantfu lababili labatsandzanako kuyintfo lengakate ibemnandzi nakadzeni. Kufa kusifo lesingelapheki futsi sibuye kwasona singafi. Mhla tingemashumi lamabili kuBhimbhidvwane emnyakeni wa-2006. Make wami labekadze ashade kaShongwe kuMtondzeki Spikili Shongwe, walifulatsela leli lakamhlaba ngalesikhatsi amelwa yinhlitiyo ngemuva kwekutfola babe alele nalomunye umfati endlini. Ngenca yebuhlungu kanye nekutfukutsela lehluleka kumelana nako wavele washona khona lapho. Angakefiki nasesibhedlela. Phela kubabe namake ngaba ngedvwa vo! Nanobe babe bekana lomunye umntfwana wentfombatana ngaphandle lamtfola asengakahlangani namake kepha bekahlala kagogo wakhe ekhabonina. Umfati wababe wami lomncane wefika lapha ekhaya vele kwaba nguye nguye ngobe nje vele belungafakwa angkukhatsaleli kwala. Weta lapha ekhaya nebantfwana bakhe lababili bemantfombatana labamitalakanye. Ahamba emalanga nje langasho lutfo kumnandzi ekhaya siphila sonkhe nami sengicala kungasasiva sikhala sekushiywa ngumake. Kwatsi ngemuva kwenyanga yinye sihlala namake lomncane ekhaya babe watfola umsebenti wasemayini lapho abehamba emasontfo lamatsatfu angabuyi ekhaya. Kutsite babe asasemsebentini, umtukulu wamake lomncane washona washayiswa yimoto. Kwaba kucala kwendzaba, tintfo tagaya ngalomunye umhlatsi sengibitwa ngemtsakatsi. Bekutsiwa ngimi lolobulele lomntfwana ngoba ngenyanya bantfwana bakhe. Ekhaya besengihlushwa, yonkhe imisebenti yasekhaya beyentiwa ngimi. Bengisebenta kudzimate kube kusebusuku nobe sekudzabuka kusa. Ekuseni bengivuka kucala kunetinkhukhu ngifutfumete emanti ekugeza ngembi kwekutsi siye esikolweni, ngihambe ngigeze titja, ngihlante nendlu kepha ngiphindze nalawomanti lengiwafutfumetile ngingawatfoli ngigeze ngalabandzako. Bengiya nasesikoleni ngilambile. Ahamba emalanga ngiphila leyo mphilo lengasimnandzi nababe naye sekuphele tinyanga letimbili angabuyi ekhaya enta sakutfumela imali kuphela. Ngalamanye emalanga bengihle ngicabanga kubaleka kepha kubete langingaya khona.
21 Imibuto 1. Endzimeni yekucala kukhona umushombici.  (1) 2. Endzimeni yesibili khokha tandziso tendzawo tibe timbili.  (2) 3. Endzimeni yesitsatfu khokha sentakutsi bese usisebentisa emshweni.  (2) 4. Kulomusho lolandzelako dvwebela sibanjalo:  (1) Watfukutsela wate wamelwa yinhlitiyo. 5. Khokha sandziso sesimo endzimeni yesine bese usisebentisa emshweni. (2) 6. Sebentisa libito umsebenti emshweni lemibili uvete inshokutsi lehlukile.  (4) 7. Sebentisa libitombici makelomncane emshweni kukhombisa kutsi uyalati.  (1) 8. Nika inchazelo yalesaga lesilandzelako:  (2) Intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina.  [15]
22 TIMPHENDVULO 1. Kufa kusifo lesingelapheki futsi sibuye kwasona singafi.  (1) 2. KaShongwe, endlini, ekhatsi.  (2) 3. Vo! Bakha umusho ngesentakutsi vo.  (2) 4. Watfukutsela wate wamelwa yinhlitiyo.  (1) 5. Kumnandzi (2) Make upheke kudla lokumnandzi. (Bakha umusho) 6. a) Umsebenti wakitsi ulovile namuhla.  (2) b) Umsebenti wekukhokha ingubo lemnyama utawuba ngeMgcibelo.  (2) 7. Makelomncane (2) Ekhaya ngihlala namakelomncane, sesi wamake. (Bakha umusho) 8. Umntfwana ukhula kahle etandleni tenina.  (1)  [15]
23 UMBUTO 9 Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto. Wonkhe umuntfu lophilako kumele ente lokuhle kuphela kutilungiselela likusasa lelihle nalelichakatile. Kufundza kuyindlela lekuyisa ekuphileni kahle. Mkhulu wetfu bekasitjela njalo kutsi imphumelelo iyasetjentelwa. “Emadvodzakati lafundza tikolwa abotimisela alalele bothishela, afundzele kuphasa,” kusho mkhulu. Bavale imilonyana yabo babindze dvu. Fundzani kute niphile kahle. Mkhulu utsi kufanele sibumbane nabothishela nebatali betfu. Fundza kute uphile kahle ube nemali. Imibuto 1. Hlahlela lelibito emadvodzakati ukhiphe sicalo, sicu kanye nesijobelelo. (3) 2. Phindza ubhale lomusho longentansi bese ufaka sabito selucobo saleligama lelidvwetjelwe. Kutilungiselela likusasa lelihle. (1) 3. Gucula lenkhulumombiko ibe yinkhulumongco.  (2) Mkhulu utsi kufanele sibumbane nabothishela nebatali betfu. 4. Lencenye ledvwetjelwe kulomusho ikhombisani. (2) Bavale imilonyana yabo babindze dvu. 5. Lemisho lelandzelako inatiphi tindlela tesento. a) Fundzani kute niphile kahle.  (2) b) Kufundza kuyindlela lekuyisa ekuphileni kahle. (2) 6. Cala lomusho nga cha.(2) Mkhulu wetfu bekasitjela njalo kutsi impumelelo iyasetjentelwa. 7. Khokha umusho lokuletheksthi loneliphutsa lesiphelingi uwubhale phansi bese ulungisa leliphutsa. (2) 8. Bhala sinciphiso salelibito lelidvwetjelwe. (2) Fundza kute uphile kahle ube nemali. 9. Phindza ubhale lomusho ube sesikhatsini lesitako.  (2) Fundzani kute niphile kahle.  [20]
24 TIMPENDVULO 1. Emadvodzakati a) Sicalo, ema-  (1) b) Sicu, -dvodzakati  (1) c) Sijobelelo, kati (1) 2. Kutilungiselela lona lelihle.  (1) 3. “Kufanele nibumbane nabothishela nebatali benu,” kusho Mkhulu. (2) 4. Buncane bentfo. (2) 5. a) Indlela lephocako.  (2) b) Indlela lesalibito. (2) 6. Cha mkhulu wetfu bekangasitjela njalo kutsi impumelelo iyasetjentelwa. (2) 7. Impumelelo Imphumelelo iyasetjentelwa. (Bafundzi bakha yabo imisho.) (2) 8. Fundza kute uphile kahle ube nemadlana.  (2) 9. Fundzani kute nitophile kahle.  (2)  [20]
25 UMBUTO 10 Fundza letheksti lelandzelako bese uphendvula imibuto. Bantfwana basipho lesivela kuMdali kodvwa labanye abakuboni loko, babona litfuba lekwenta imali. Kuhlala kumenyetelwa emisakatweni nakubomabonakudze kutsi kunebantfwana labanyamalele labancane. Kuleliviki leliphelile eNshonalanga Kapa kulahleke umntfwana loneminyaka lemitsatfu watfolakala emuva kwemalanga sekashonile. Labanye basola batali kutsi ngibo labanebudlabha kantsi labanye basola lizinga lebugebengu leselikhuphuke kakhulu eveni letfu. Batali abafundzise bantfwana bayekele kutsandza kuhamba bacela imali ebantfwini labangabati, kugibela timoto tebantfu. Bayekele kutsi bavuke bahambe bayodlala ekudzeni nasemakhaya. Itolo licembu le-COPE nale-DA bamashele esiteshini semaphoyisa ngalendzaba yekuhundvula tinyawo nakubikwa emacala lafaka ekhatsi kulahleka kwebantfwana. Imibuto 1. Phindza ubhale lemisho lengentasi bese egameni lelidvwetjelwe ufake mcondvophika walo. a) Kunebantfwana labanyamalele labancane.  (2) b) Watfolakala emuva kwemalanga.  (2) 2. Bhala lenkhulumo ibe sesikhatsini lesitako: Itolo licembu le-COPE nale-DA bamashele esiteshini semaphoyisa.  (2) 3. Lemisho lelandzelako ikutiphi tindlela tesento: a) Bayekele kutsi bavuke bahambe bayodlala ekudzeni nasemakhaya. (2) b) Bantfwana bayekele kutsandza kuhamba bacela imali.  (2) c) Bantfwana basipho lesivela kuMdali.  (2) 4. Kuletheksthi lengenhla kunelibitombici, likhokhe utakhele umusho wakho ngalo. (2) 5. Khokha ligama leliyi-akhronimi kulethekthi ubuye ulisebentise emshweni lotakhele wona.  (2) 6. Bhala siciphiso salelibito lelidvwetjelwe. Babona litfuba lekwenta imali.(2) 7. Hlanganisa lemisho ngesihlanganiso lesifanele. Bantfwana basipho lesivela kuMdali. Kuhlala kumenyetelwa emisakatweni nakubomabonakudze kutsi kunebantfwana labanyamalele labancane.  (2)  [20]
26 TIMPHENDVULO 1. a) Labatfolakele. (2) b) Phambili. (2) 2. Licembu le-COPE nale-DA batawumashela esiteshini semaphoyisa. (2) 3. a) Indlela leyamile. (2) b) Indlela lesalibito. (2) c) Indlela lecondzile. (2) 4. Mabonakudze. Babe utsenge mabonakudze itolo. (Bafundzi batakhela imisho yabo basebentisa mabonakudze.)(2) 5. COPE – Make ulilunga le-COPE. (Bafundzi batakhela imisho yabo basebentisa COPE.) (2) 6. Imadlana. (2) 7. Bantfwana basipho lesivela kuMdali kepha kuhlala kumenyetelwa emisakatweni nakubomabonakudze kutsi kunebantfwana labanyamalele labancane. (2)  [20]
27 UMBUTO 11 Fundza letheksthi lengentasi bese uphendvula lemibito letawulandzela. Empeleni bantfwanyana labaphila kuletinsuku abafuni kulalela bantfu labadzala. Ubatfola bahamba bazula shangatsi batsengisa ematfumbu. Ngemantfombatane kakhulu latsandza umgwaco kunebafana. Lokubuhlungu kutsi bantfwana labancane labagcwala emgwacweni. Bafundisi bahlala bashumayela njalo emasontfweni kwekutsi bakholwe kodvwa lutfo kuphendvuka. BeLitiko Letemphilo bona bahlala bavakashela emangweni nasetikolweni, bafundzisa ngesifo sengculaza kwekutsi singumashaya bhuce. Ubeve sebatsi, “Ebusheni benu besingekho.” Basho labadzala ngenhlitiyo kwekutsi sala kutjelwa sibona ngemi-opho. Kulalela kwenta umtfwana abe ngumuntfu nasakhulile ngobe ngaphandle kwekulalela kute imphilo. Licembu leliku-PSL nenhlangano yebafundzi COSAS ayabakhutsata bafundzi kwekutsi batsandze temidlalo kute batoba nemitimba lephilile netingcondvo letiphapheme ngaso sonkhe sikhatsi.
28 Imibuto 1. Kuneligama lelipeleke kabi, likhokhe ulilungise bese ulisebentisa emshweni lotakhele wona. (2) 2. Bhala lenkhulumo ibe sesikhatsini lesitako. Bafundisi bahlala bashumayela njalo emasontfweni. (2) 3. Phindza ubhale lomusho longentansi esikhundleni selibito lelidvwejwelwe bhala mcondvophika walo. Lokubuhlungu kutsi bantfwana labancane. (1) 4. Cala lomusho lolandzelako ngekutsi: Bantfwana batsi … Ebusheni benu besingekho.  (2) 5. Shano kutsi lemisho lelandzelako ikutiphi tindlela tesento. a) Bantfwanyana labaphila kuletinsuku abafuni kulalela bantfu labadzala. (2) b) Bafundisi bahlala bashumayela njalo. (2) 6. Sakhi lesidvwetjwele kulomusho lolandzelako siletsa muphi umcondvo. Bantfwanyana labaphila kuletinsuku. (2) 7. Khokha i-akhronimi kuletheksthi wakhe ngayo umusho.  (2) 8. Phindza ubhale lomusho longentansi esikhundleni selibito lelidvwejwelwe bhala mcondvofana walo. a) Bantfwanyana labaphila kuletinsuku abafuni kulalela. (1) b) Ubutfola bahamba bazula.(1) 9. Luhlobo luni lwenkhulumo lolu. Ngemantfombatane kakhulu latsandza umgwaco kunebafana. (2) 10. Chaza lesaga lesilandzelako: Sala kutjelwa sibona ngemopho. (1)  [20]
29 TIMPHENDVULO 1. Emangweni – emmangweni. Umholi wasemmangweni wakitsi uhlobile.  (1) (Timphendvulo tebafundzi letinembako temukelekile) 2. Bafundisi batawuhlala bashumayela njalo emasontfweni. (2) 3. Lokumnandzi kutsi bantfwana labancane. (1) 4. Bantfwana batsi ebusheni babo bebangekho. (2) 5. a) Indlela lesalibito.  (2) b) Indlela lecondzile. (2) 6. Buncane bentfo.  (2) 7. Itolo besiye emhlanganweni we-COSAS.  (2) (Timphendvulo tebafundzi ltinembako temukelekile) a) Bantfwanyana labaphila kulamalanga abafuni kulalela. (1) b) Ubatfola bahamba bandzindza. (1) 9. Inkhulumo letsatsa luhlangotsi. (2) 10. Umuntfu longalaleli nakakhutwa utisola sekasengotini. (2) [20]
30 TAKHI NETIMISO TELULWIMI UMBUTO 12 Fundza lethekthi lelandzelako bese uphendvula imibuto. Bekunendlala lenkhulu kaDlamini. Likati selilala etiko. Dlamini wabona kutsi bantfwana bakhe batawubulawa yindlala wesuka wahamba wayofuna umsebenti. Asahamba endleleni wahlangana nengwenya emgwacweni ikhuluma ngalokukhulu kudzabuka. Ingwenya yatsi ayisayiboni indlela leya ekhaya layo. Nayingayisita lendvodza iyikhombe indlela leya ekhaya layo ingayipha sipholesihle. Dlamini wacabanga simo labukane naso nebantfwabakhe wavele wavumela etulu. Nembala iyitsatse indvodza ingwenya iyibeke emhlane ibhekise emabombo emfuleni. Basahamba endleleni Dlamini weva bantfu bamemeta batsi bekaphansi! Lentfoleyo! Ingwenya leyo itakudla! Ingwenya yasho kancane yatsi ungabanaki labantfu bafuna kukulahlisa sipho. Dlamini achubeke nengwenya yakhe baye emfuleni. Nayifika emfuleni ingwenya yatsi akangene angesabi lutfo, kwaba kudliwa kwendvodza njalo.
31 Imibuto 1. Khokha umusho lokuletheksthi loneliphutsa lesiphelingi uwubhale phansi bese ulungisa leliphutsa. (2) 2. Sebentisa lesaga lesilandzelako emshweni kuvele inchazelo. Likati selilala etiko. (2) 3. Khokha libitombici kulethekthi lengenhla ulisebentise emshweni.  (2) 4. Sebentisa lesiphawulo lenkhulu emshweni lotakhele wona usisebentise njengesikhombabito. (2) 5. Sebentisa libito ingwenya livete umgcondvo losobala nalofihlekile. (4) 6. Kuchazani kubhekisa emabombo emfuleni.  (2) 7. Phindza ubhale lomusho esikhundleni selibito lelidvwetjelwe bhala sinciphiso salo. Lendvodza iyikhombe indlela leya ekhaya. (2) 8. Bhala bulili balelibito lelidvwetjelwe kulomusho longentansi. Nembala iyitsatse indvodza ingwenya. (2) 9. Bhala ligama lenhlonipho kulelibito lelidvwetjelwe. Lendvodza iyikhombe indlela leya ekhaya. (2)  [20]
32 TIMPENDVULO 1. Emgwaceni – emgwacweni.  (2) 2. Sukela kwashona babe likati selilala etiko.  (2) (Bafundzi bakha yabo imisho) 3. Sipholesihle – Make ungitsengele sipholesihle ngelusuku lwami lekutalwa. (2) (Bafundzi bakha yabo imisho) 4. Indlu lenkhulu iyatsandzeka. (2) (Bafundzi bakha yabo imisho) 5. Itolo ngibone ingwenya emfuleni. (2) Babe yingwenya akabhadali tinsita tamasipala. (2) (Bafundzi bakha yabo imisho) 6. Kuhamba. (2) 7. Lendvodza iyikhombe indledlana leya ekhaya. (2) 8. Nembala ayitsatse umfati ingwenya. (2) 9. Lendvodza iyikhombe inyatfuko leya ekhaya. (2)  [20]
33 UMBUTO 13 Fundza lethekthi lelandzelako bese uphendvula imibuto. Lomagezi abemuhle, kulilanga liphuma, abetidvumisa ngekutsi uyintfombi ntfo. Kute lijaha belingafisi kutsi abe yintfombi yalo. Bekatsi nakahlangene emajaha indzaba lenkhulu kube nguleyokutsi batawumtfola njani. Abengayingeni Lomagezi yalamajaha, abebatjela kutsi wakhe umuntfu utawuletfwa nguMdali njengobe phela yena abeyintfombi lebeyitinikele enkonzweni yaseGaza. Abelitinyo lekubulala kabo kantsi nebatali bakhe besebatigulule ngalokusemandleni abo kutsi atfole imfundvo lencono. Loko kutinikela kwebatali bakhe kwenta kutsi naye abe ngumuntfu lobukeka atimisele kakhulu. Bekakhutsele kakhulu enkonzweni Lomagezi. Ngabe kutawuphunywa kuvakashelwe lamanye emagatja alelisontfo lakhe, bekagijima embili kube nguye wekucala kubhadala imali yekuhamba, lebebangamncishi yona batali bakhe, nobe bona bebangangeni lisontfo, besebabeke litsemba labo lonkhe kuLomagezi kutsi nguye lotawubatala kusasa. Imali bekayikhipha Make Dlamini agijima futsi ngesibindzi nangekutigcabha lokumangalisako. Phela bekute lebekungenta kutsi angatigcabhi ngemntfwanakhe nakatiphatsa ngalendlela. Nasesikolweni semabanga lasetulu, Litsembaletfu bakahamba embili Lomagezi. Umuntfu bekangakhohlwa sihlabani kuto tonkhe tifundvo, bekabadvonsa bonkhe labantfwana kungabe kubhalwe luhlolo netivivinyo letihlelekile.
34 Imibuto 1. Sinongo sini senkhulumo lesi lesikulomusho longentasi. Wakhe umuntfu utawuletfwa nguMdali njengobe phela yena abeyintfombi lebeyitini enkonzweni. (2) 2. Kuchazani loku lokulandzelako. Abelitinyo lekubulala kabo. (2) 3. Bhala bulili balelibito lelidvwetjelwe kulomusho longentansi: Yena abeyintfombi lebeyitinikele enkonzweni.  (2) 4. Khokha sibaluli kulethekthi lengenhla usisebentise emshweni.  (2) 5. Phindza ubhale lomusho esikhundleni selibito lelidvwetjelwe bhala sinciphiso salo. Kubhadala imali yekuhamba.  (2) 6. Shono kutsi lemisho ikutiphi tindlela tesento. a) Kubhadala imali yekuhamba. (2) b) Lomagezi abemuhle.  (2) 7. Khokha libitombici kuletheksthi ulisebentise emshweni.  (2) 8. Phindza ubhale lomusho esikhundleni selibito lelidvwetjelwe bhala mcondvophika walo. Bekakhutsele kakhulu enkonzweni Lomagezi. (2) 9. Sebentisa lelibito sibindzi libe nenchazelo lehlukile kulena lesetjentiswe kulendzaba. (2)  [20]
35 TIMPENDVULO 1. Sifaniso (2) 2. Nguye yedvwa. (2) 3. Bulilisikati/busikati. (2) 4. Lencono – Babe utsenge indlu lencono. Lokumangalisako – Lokumangalisako ngalomntfwana uthulile. (Bafundzi bakha imisho yabo.) (2) 5. Kubhadala imadlana yekuhamba.  (2) 6. a) Indlela lesalibito.  (2) b) Indlela lecondzile.  (2) 7. Litsembaletfu – Litsembaletfu linye kuphela kutfola umvuzo loncono. (2) (Bafundzi bakha yabo imisho.) 8. Bekavilapha kakhulu enkonzweni Lomagezi. (2) 9. Make itolo utsenge sibindzi senkhomo edolobheni. (2) (Bafundzi bakha yabo imisho.)  [20]
36 UMBUTO 14 Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto letawulandzela. Kwatsi sekusondzele kutsi sishayise, kungene labo labatawusebeta ebusuku njengasemalangeni, kwevakala umsindvo lofana newenganono. Ngabona nje kutsi cishi, nya, kwatsi khwishi. Kwabhunya lutfuli. Inyandza leyo! Ngatsimula, ngakhwehlela, ngeva bantfu kubumayemaye bakhala. Labanye njalo bakhala ngetilwimi. Kwaba matima impela ngeva ngijuluka ngiba manti nte ngishiywa ngumtimba, nesisu sihlambuluka. Bebasolo bakhala njalo bantfwabebantfu ngaphasi kwetinguzanguza tematje nemigubane. Labanye sebaphole kudzala ngobe ematje afane nje atsi fihli baphola khona lapho. Ngatsintsa makalabha wami ngamuva kutsi usekhona kodvwa loku kwelithoshana bese kucimile. Ngatsi ngibuka ngenhla kwami lapho bekuhlonywe umgcala khona ngabona libhudlo lengati ligeleta lita ngakimi. Yefika yema kulesinye sigodzi lesincane yaba ngemahlwili. Ngaleso sikhatsi umsindvo besewuya ngekudzamba. Lebewusasele nakhona besekungumsindvo wekulayela. Kwevakala nje kutsi besekusele sikhwehlela. Ngafisa kutsi nami kube ngifile ngobe bekute imbobo lapho bengingaphuma khona. Manje awumbiwa umgodzi umuntfu asaphila. Ngabona lapho kutsi sengisele ebaleni. Ngate ngakhumbula batali bami nabatsi angiye esikolweni ngala. Phela vele ngulabafundzile kuphela labaphila kahle.
37 Imibuto 1. Lesiga senkhulumo lesingentasi sisetjentiswa nakwente njani: Inyandza leyo!  (2) 2. Kucondzisweni kuletheksthi nakutsiwa: (2) Sebaphola kudzala. 3. Khokha umusho lokuletheksthi lengenhla lonesinongo sesihabiso.  (2) 4. Nika inchazelo yalesisho lesilandzelako lesitsetfwe kuletheksthi lengenhla: Kushiywa ngumtimba. (2) 5. Sebentisa lesaga emshweni kuvele kutsi uyayati inchazelo yaso. Alimbiwa ligodzi umuntfu asaphila. (2) 6. Phindza ubhale lomusho esikhundleni siligama lelidvwetjelwe ufake mcondvofana walo: Kwevakala umsindvo lofana newenganono. (2) 7. Khokha buniyo bube bubuli kuletheksthi lengenhla ubusebentise emshweni.  (4) 8. Sebentisa lelibito sebapholile, emshweni livete inchazelo lehlukile kulena lesendzabebi. (2) 9 Luhlobo luni lwenkhulumo lolu lolulandzelako. Sekela imphendvulo yakho: Phela vele ngulabafundzile kuphela labaphila kahle.  (2)  [20]
38 TIMPHENDVULO 1. Sisetjentiswa nawucela lusito.  (2) 2. Sebashonile. (2) 3. Ngabona libhudlo lengati ligeleta lita ngakimi. (2) 4. Kusaba (2) 5. Mzala awumbiwa umgodzi umuntfu angakafi ungayekeli sikolo utawuphumelela nawe.  (2) (Bafundzi bakha imisho yabo.) 6. Kwevakala umsindvo lofana newesibhamu.  (2) 7. Wami – Umntfwana wami muhle. (2) Bami – Bomakhelwane bami bahambile. (2) (Bafundzi bakha yabo imisho.) 8. Itolo ngidle kudla losekupholile. (2) (Bafundzi bakha imisho yabo.) 9. Inkhulumo leyimfundzisolite ngoba bakhona bantfu labafundzile labangaphili kahle.  (2)  [20]

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 Siswati.

More papers and memos for this grade and subject.