ISIKHOKELO SOKUZIFUNDELA
UKUKHULISA UKUQAPHELA NGELISO
ELIBUKHALI UKUSETYENZISWA
KOLWIMI (CLA)
ISIXHOSA
ULWIMI LWASEKHAYA
ULWIMI OLONGEZELELWEYO LOKUQALA
ULWIMI OLONGEZELELWEYO LWESIBILI
AMABANGA 10-12
2019
Second Chance
Matric Support Programme
Skip to contentStudy guide
ISIXHOSA CLA SELF STUDY GUIDE 2018 final
Grade 11 IsiXhosa study guide from the 2018 (isiXhosa), 74 pages. Read online or get the free PDF download.
Publisher: Self Study
IsiXhosa · Grade 11 · 2018 · isiXhosa. Study guide, 74 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- IsiXhosa
- Grade
- Grade 11
- Language
- IsiXhosa
- Document type
- Study guide
- Year
- 2018
- Publisher
- Self Study
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 74
- File size
- 8.0 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 74
Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISIKHOKELO SOKUZIFUNDELA
UKUKHULISA UKUQAPHELA NGELISO ELIBUKHALI UKUSETYENZISWA KOLWIMI (CLA)
AMABANGA 10-12
IILWIMI EZISEMTHETHWENI
ULWIMI LWASEKHAYA
ULWIMI OLONGEZELELWEYO LOKUQALA
ULWIMI OLONGEZELELWEYO LWESIBINI
2018
ISIXHOSA GRADE 10-12 1
ISIQULATHO
1. UKWAZISA NGOKUSETYENZISWA KOLWIMI OLUQAPHELAKA NGELISO 4
ELIBUKHALI (Critical Language Awareness – CLA).
1.1 Yintoni umgqalisela wokusetyenziswa kolwimi? 4
1.2 Yintoni ubunzululwazi beengcinga? 5
1.3 Yintoni intetha (discourse)? 5
1.4 Yintoni injongo yokufundiswa komgqalisela wokusetyenziswa kolwimi? 5
1.5 Kujolise kweyiphi imiba ukuqaphela ngeliso elibukhali ukusetyenziswa kolwimi? 6
2. UKUHAMBELANA KOLWIMI NAMAGUNYA 7
2.1 Yintoni injongo yokufundisa ngonxulumano phakathi kolwimi namagunya? 7
2.2 Ukuhambelana kolwimi namagunya 8
2.3 Unxulumano phakathi kolwimi namagunya 8
2.4 Iitekisi ezingasetyenziswa xa kufundwa ngolwimi namagunya 9
2.4.1 Imizekelo yokusetyenziswa kwamagunya kwiitekisi ezahlukileyo 9
2.4.2 Ulwimi ,amagunya nezibhengezo-ntengiso 10
2.4.3 Ulwimi, amagunya namajelo eendaba 10
2.4.4 Ukufundiswa nokuhlolwa kolwimi kunye namagunya 11
2.4.5 Indima edlalwa zizakhiwo zolwimi ekusebenziseni igunya 11
2.4.6 Ukuthetha ngembeko 13
2.4.7 Imida yokuthetha ngembeko 14
2.4.8 Intetho yeengcali neengcaphephe 16
2.4.9 Ubudlelwane phakathi kwegunya nencoko 16
3. ULWIMI OLUCENGAYO, OLULUKUHLAYO, OLUCHUKUMISAYO, 18
OLUKHETHA ICALA, UBUNGQONDO-LUKHUNI, UKUQAL’UGWEBE
UNGAWAVELELANGA ONKE AMACALA NOKUCALU-CALULA
3.1 Inkcazelo ngokucenga nokulukuhla 18
3.2 Indawo ekusetyenziswa kuyo ulwimi oluqhathayo 19
3.3 Umsebenzi wokuzilungiselela 19
3.4 Ubuchule bolwimi oluqhathayo / olucengayo 19
3.5 Ulwimi oluchukumisayo 21
3.6 Ulwimi oluqhathayo kwizibhengezo-ntengiso 22
3.6.1 Iimpawu zentengiso ephumeleleyo / esemgangathweni 23
3.6.2 Amagama aqhathayo asetyenziswa kwintengiso 24
3.6.3 Ingcaciso yamanye amagama aqhathayo nokusetyenziswa kwawo kwizibhengezo 24
3.7 Ukukekelela kwicala elithile, ubungqondo lukhuni ukuqala ugwebe, ucalucalulo 32
4. ULUVO NENYANI 37
5. UKUZICINGELA, INGQIKELELO, IMPIKISWANO 40
5.1 Ukuzicingela 40
5.2 Ukuzicingela okuhambisana nobungqina okanye ukungabi nabungqina 41
5.3 Ukuqikelela 41
5.4 Impikiswano 42
6 IMVELAPHI YETEKISI NOMBHALI NGOKWEZENTLALO, EZOPOLITIKO 45
NENKCUBEKO
6.1 Wazi ntoni ngemvelaphi yetekisi nombhali ngokwezentlalo, ezopolitiko nenkcubeko? 45
6.2 Yintoni imeko yenkcubeko? 45
6.3 Yintoni ubume bembali / bentlalo yezopolitiko? 46
6.4 Imvelaphi yemo ntlalo yezopolitiko yombhali inefuthe kwiimbono zakhe nesimbo sokubhala 46
2 ISIXHOSA GRADE 10-12
7. IINTLOBO ZOLWIMI 49
7.1 Iilwimi zengingqi 51
7.2 Yintoni irejista? 51
7.3 Irejista engekho sesikweni: Ulwimi olungandilisekanga nesleng 52
7.4 Ijagon 53
7.5 Ulwimi, igunya nerejista 54
7.6 Isimbo 54
8. UNXULUMANO PHAKATHI KOLWIMI NENKCUBEKO 54
8.1 Yintoni inkcubeko? 54
9. IITEKISI EZIBONWAYO NONXIBELELWANO OLUNGELULO OLOMLOMO 58
9.1 Unxibelelwano olungelulo olomlomo (ulwimi lomzimba) 62
9.2 Ulwimi lomzimba okanye iintshukumo zomzimba 63
10. ISIHLOMELELO 1: Isikhokelo semibuzo eyintlanganisela sokuhlalutya nzulu 69
iitekisi zomlomo okanye ezibhaliweyo
11. ISIHLOMELELO 2: Imizekelo yemibuzo encedisa abafundi ukujonga ulwimi 69
kwitekisi abayifundayo.
12 ULUHLU LWEENCWADI EZISETYENZISIWEYO 70
ISIXHOSA GRADE 10-12 3
1 UKWAZISA NGOKUSETYENZISWA KOLWIMI OLUQAPHELEKA NGELISO
1 UKWAZISA ELIBUKHALI
NGOKUSETYENZISWA KOLWIMI
(Critical Language OLUQAPHELEKA NGELISO
Awareness – CLA)
ELIBUKHALI
1.1 (Critical
Yintoni Language
umgqalisela Awareness – CLA)
wokusetyenziswa kolwimi?
Umgqalisela wokusetyenziswa kolwimi umalunga nokuvuselela ingqwalaselo/
1.1 Yintoni umgqalisela wokusetyenziswa
unonophelo kolwimi?
nendima ebalulekileyo edlalwa lulwimi kwimo-ntlalo / kubomi
basesikolweni. kolwimi
Umgqalisela wokusetyenziswa Inkcazelo kaFairclough
umalunga malungaingqwalaselo/
nokuvuselela nalo mgqalisela
unonophelo nendima
wokusetyenziswa kolwimi ibandakanya indlela abantu abalusebenzisa ngayo
ebalulekileyo edlalwa lulwimi kwimo-ntlalo / kubomi basesikolweni. Inkcazelo kaFairclough malunga
nalo mgqalisela ulwimi
wokusetyenziswa kolwimi
olutshintshayo ibandakanya indlela
bengaqondanga, abantu ngamagunya
noluxhotyiswe abalusebenzisa ngayo ulwimi
olutshintshayo bengaqondanga, noluxhotyiswe ngamagunya aphathalele kwinkqubo
aphathalele kwinkqubo yendlela abacinga ngayo abantu abathile yendlela abacinga ngayo
(2005).
abantu abathile (2005).
Igama umgqalisela alibhekisi kwimeko emandundu, koko kukuqaphela into
ngeliso
Igama umgqalisela elibukhali,
alibhekisi unonophelo
kwimeko nocingo-nzulu
emandundu, / ukuhlab’amadlala.
koko kukuqaphela into ngeliso elibukhali, unonophelo
nocingo-nzulu / Olu fundo nzulu ngolwimi lubangela abafundi baqonde ukuba ulwimi
ukuhlab’amadlala.
alusetyenziswa nje, lubandakanya izigqibo malunga nokhetho-magama,
Olu fundo nzulu ngolwimi lubangela abafundi baqonde ukuba ulwimi alusetyenziswa nje, lubandakanya
imigaqo yolwimi, ulwimi lwengingqi, intetha, imo njl njl. kwaye ezi zigqibo
izigqibo malunga nokhetho-magama, imigaqo yolwimi, ulwimi lwengingqi, intetha, imo njl njl. kwaye ezi zigqibo
zisekelezwe
zisekelezwe kwizizathu. kwizizathu.
Jonga Jonga umzobo ongezantsi:
umzobo ongezantsi:
Ukhetho lwemo
echanekileyo
Ibandakanya ukhetho-
yokusetyenziswa
magama
kolwimi
Ukhetho lwemo yentetha
CLA
Ibandakanya ukhetho
lwerejista
Ibandakanya ukhetho magama: Iqela elixhobileyo lingabonwa njengabavukeli-
mbuso okanye abalweli benkululeko kuyakuxhomekeka kwicala
5
ubani akulo.
Ukhetho lwemo yentetha: Umz: ingxelo-ntetho
ingasetyenziswa ukufihla iinyani zokunikezela igunya kwinkcazo
umz: kulahleke iiponti ezilishumi zezigidi. Singabuza zilahlwe
ngubani, bekutheni, njani? Ingasetyenziswa ukukhuthaza,
ingakhuthaza abantu ukuba benze izinto ngendlela ethile.
Ukhetho lwemo echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi: Umz:
Izibhengezo ntengiso zisoloko zisebenzisa ulwimi olufikelelekayo,
ilizwi elinethoni eqhelekileyo.
(‘Sikukhathalele’) Loo nto ingabangela ukuba abathengi bayibone
ibalulekile kakhulu imveliso kwimpilo yabo.
4 ISIXHOSA GRADE 10-12
Ibandakanya ukhetho lwerejista: Ingaveza amalungelo omntu kwincoko. Umz: kudliwano-ndlebe apho kukho umntu
omnye onelungelo lokubuza imibuzo
1.2 Yintoni ubunzululwazi beengcinga?
Yingqokelela yeenkolelo ezisekelezwe kumntu okanye kwiqela elithile. Ezi ngcingane ziyinxalenye yeenkolelo
kwaye zinceda kananjalo ekusekweni kwenkcubeko, uluntu, okanye izimvo zeqela lelizwe. Ubunzululwazi
beengcinga kulapho uluntu lwabelana khona ngazo kunye nenkcubeko nesoloko ithathwa njengegqugqisayo
neqhelekileyo jikelele. Le ndlela bacinga ngayo abantu abathile (iinzululwazi-ngcinga) iye incedise
ekuqulunqweni /ekwakheni/ ekuxonxweni kwaye kugudiswe iindlela esicinga ngazo ngoluntu, ilizwe kunye
nabantu abakulo.
Imizekelo yobunzululwazi beengcinga:
Ubukomanisi: Buphuhlisa intlanganisela yokulawulwa kwezinto ngumbutho omnye/ othile wopolitiko nolawulo
lwamaxwebhu amalunga nezentlalo kunye nezoqoqosho.
Feminizm: Iphehlelela/ ibethelela ulingano kumanina, ngokwezoqoqosho, ezentlalo nezopolitiko. Iphinde
ibandakanye amalungelo oomama, ngakumbi lawo angesizalo.
Ubunzululwazi-ngcinga ngokwesini: Ziingcinga ezinxulumene neemeko zovakalelo zamadoda okanye
amanina, indawo yabo, amalungelo nenxaxheba kuluntu. Ubuwena bumalunga nenzuzo exabisekileyo ubani
ayifumanayo kunye nokujolisa ekuzaneliseni nasekukhululekeni.
Ulingano ngokwamathuba ubani awafumanayo: Kunqwenelwa ukusiphula neengcambu ucalucalulo
olujolise kwiminyaka, isini, ibala, uhlanga, imvelaphi ngokobuzwe, inkolo, ukukhubazeka ngokwemo
(ngokomzimba okanye ngokwengqondo). “Bonke abantu banelungelo lokuba baphathwe ngokulinganayo”.
Imigomo emalunga nomsebenzi, ingqokelela yeenkolelo ezijolise kubulungisa, ukubalasela emsebenzini
kunye nendlela umsebenzi okhokelela ngawo kwisimo esomeleleyo.
Unqulo/ inkolo: Yindlela abantu abathile abacinga ngayo neye yahluke ngokwenkolo yomntu ngamnye.
Amanye amakholwa alandela ngokuchanekileyo okanye ngokuthe tse yonke imigaqo efunekayo ngelixa
abanye bezikhethela oko bakubona kubalulekile kubo. Ezinye iingcingane zihambelana nokuzicingela
okujolise kwindawo akuyo umntu, umzekelo abantu abasemaphandleni okanye emagqagaleni bangabelana
ngeenkolelo ezimalunga nokhuseleko lwezilwanyana (indalo), ukanti abantu abasedolophini bona bacinge
kwaye bafunde ngokhuseleko ekuweleni imigaqo yendlela.
1.3 Yintoni intetha? (discourse)
“Yindlela oluthi ulwimi lusetyenziswe ngayo ekuhlaleni ukudlulisa intsingiselo yembali ebanzi. Lulwimi
oluchongwe ngokwemo-ntlalo nendlela olusetyenziswa ngayo, nokuba lusetyenziswa ngubani kweyiphi
imeko. Ulwimi lusoloko lukekelele caleni lithile kuba luhlanganisa ubomi babantu buqu nemo-ntlalo”. (Frances
Hendry and Caro tator, Discourse of Domination. Univ. Of Toronto Press, 2002)
1.4 Yintoni injongo yokufundiswa komgqaliselo wokusetyenziswa kolwimi?
Ukukhulisa ukuqaphela ngeliso elibukhali ukusetyenziswa kolwimi kwenza oku kulandelayo:
• Ukufundiswa nokufunda ulwimi koyolulwa kube ngaphaya kolwazi lwetekisi olukukuphuhliswa kwesigama
nokusetyenziswa kolwimi kuphela, abafundi kufuneka baxhotyiswe malunga nokuqaphela kunye nokumelana
nolwimi olusetyenziswe ngenjongo yokuqhatha kwanokusebenzisa ulwimi ngendlela echubekileyo.
• Yakha unxibelelwano phakathi komsebenzi waseklasini kunye nolwimi olusetyenziswa ekuhlaleni nakwiimeko
zopolitiko.
ISIXHOSA GRADE 10-12 5
• Yakha kwaye icingisa nzulu ngaxeshanye ukuba osebenzisa ulwimi ungumni, amagunya akhe kwakunye
nobunzululwazi beengcinga.
• Ifundisa abafundi ukuba ulwimi alusetyenziselwa ukwabelana ngezimvo kuphela, koko luyasetyenziswa
nangeenjongo zokulawula nokuphembelela iindlela zabo zokucinga nokwenza. Inxulunyaniswa rhoqo nokunye
okufana nokuba abantu abasoloko besazi ngamagunya, ubunzululwazi bezimvo, ubuni, udidi lwabantu, isini
nemvelaphi ngokwebala, ukuthatha icala, ukuqala ugwebe phambi kokuba uve amacala amabini, ucalucalulo,
ingcinga ebethelelekileyo/ ubungqondo lukhuni, njalo njalo; ize ifundise indlela yokuhlalutya iitekisi ngenjongo
yokuqaphela injongo yombhali yokwenza iziganeko nokuchonga abalinganiswa.
• Ifundisa abafundi iindlela zokubumba iitekisi ungasebenzisanga iindlela ezibonisa ingcinga ebethelelekileyo
kwanokuphicotha itekisi uyihlab’ amadlala ukuze uthathe intshukumo yokwenza ngcono ingomso.
• Ikhulisa ulwazi lwabafundi lokuqaphela iimeko zentlalo, zenkcubeko kunye nezopolitiko eziyintsusa yetekisi.
• Ikhulisa iphucule ukucinga nzulu umzekelo: kumanqaku ephephandaba, izibhengezo-ntengiso kunye neefilim.
• Iphucula unxibelelwano, ukuqonda imo-ntlalo njengokuba umamele ngobuchule izinto ezithethwayo ucinge
nzulu phambi kokuba uthethe okanye ubhale.
1.5 Kujolise kweyiphi imiba ukuqaphela ngeliso elibukhali ukusetyenziswa kolwimi?
Abafundi mabasebenzise ulwimi oluthethwayo nolubhalwayo ukuze bakwazi ukujonga indlela olusetyenziswa
ngayo ulwimi ukulawula nokuphembelela iimbono zoluntu kwihlabathi phantsi koku kuboniswa ngezantsi:
Nangona le miba ixoxwa ngokuzimela kodwa inobudlelwano. Umzekelo xa abantu besebenzisa amagunya
abo basebenzisa ulwimi olucengayo, oluthatha icala nengcinga ebethelelekileyo. Ukhetho magama
luxhomekeka kwimo-ntlalo yenkcubeko, imvelaphi yezopolitiko nabantu ekujoliswe kubo. Ingqwalasela xa
sijonge kule miba isekubeni ulwimi lusetyenziswa njani ukudlulisa umyalezo, igunya, ukubonisa iyantlukwana
kwisini nobudala.
6 ISIXHOSA GRADE 10-12
Ulwimi
nenkcubeko
Iintlobo zolwimi:
Ukutolikwa kweetekisi olukhethekileyo,
ezibonwayo olungekho sesikweni
kunye nerejista
esesikweni
Izimvo kunye
nenyaniso Imo ntlalo yezopolitiko
kunye nemvelaphi
yenkcubeko yeetekisi
kunye nombhali
Imiba yokuqaphela
ngeliso elibukhali
Ulwimi olucengayo/ ukusetyenziswa
oluqhathayo kunye kolwimi.
nolwimi oluchukumisayo Ukuzicingela, ukuqikelela
neengxoxo
Ubudlelwane
phakathi kolwimi Ukukhetha icala , ukuqala
negunya ugwebe phambi kokuba
Injongo
neziphumo uve,ucalucalulo, neengcinga
zokukhetha ezibethelelekileyo
/ukushiya nokuzicingela
kwintsingiselo
2 2 UKUHAMBELANA KOLWIMI
UKUHAMBELANA NAMAGUNYA
KOLWIMI NAMAGUNYA
2.1 Yintoni injongo yokufundisa ngonxulumano phakathi kolwimi
2.1 Yintoni injongo yokufundisa ngonxulumano phakathi kolwimi namagunya?
namagunya?
Nanjengoko kuxeliwe kwicandelo 1.2 iCLA ifundisa abafundi iindlela zokuhlalutya iitekisi ngenjongo
Nanjengoko kuxeliwe kwicandelo 1.2 iCLA ifundisa abafundi iindlela
yokuqaphela abayili bazo, ukuyila izehlo kunye nabantu. Abafundi baya kufunda kwakhona ukuba ulwimi
zokuhlalutya
lusetyenziselwa iitekisinokulukuhla
ukulawula ngenjongo yokuqaphela
kwanokuba abayili
abafundi bazo,
bakwazi ukuyila
ukuyila iitekisizehlo kunyeizikrweqe
besebenzisa
ezinamandla
nabantu.ezifana nolwimibaya
Abafundi oluchukumisayo. Ngeli xeshaukuba
kufunda kwakhona baphepha ukusebenzisa
ulwimi ulwimi olunika ingcinga
lusetyenziselwa
ecalanye, nengcinga ebethelelekileyo engeyonyaniso.
ukulawula nokulukuhla kwanokuba abafundi bakwazi ukuyila iitekisi
Injongo yokufundisa ulwimi
besebenzisa namagunya
izikrweqe kukuqondisa
ezinamandla abafundi
ezifana indlelaoluchukumisayo.
nolwimi ulwimi olusetyenziswa ngayo ukubonisa
Ngeli
amandla olwimi, iimbumba zeembono kwiitekisi zomlomo ezibhaliweyo nolwimi lomzimba kwiitekisi.
xesha baphepha ukusebenzisa ulwimi olunika ingcinga ecalanye, nengcinga
Ngokufunda iitekisi ezahlukeneyo abafundi kufuneka bajonge indlela izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
ebethelelekileyo
kolwimi engeyonyaniso.
ezisetyenziswa ngayo ukudlulisa iimbono ezithile kunye nokuqweqwedisa nokuqhatha abanye.
Injongo yokufundisa ulwimi namagunya kukuqondisa abafundi indlela ulwimi
Ukuhlalutywa kolwimi olunamagunya kufuneka kwenzeke ubuso ngobuso, kuba unxibelelwano phakathi
olusetyenziswa
kwemo-ntlalo namagunya ngayo ukubonisa
lubonakala amandla
kwintshukumo olwimi, iimbumba
nanjengoko zeembono
kusetyenziswa iingxoxo, udliwano ndlebe
neenkqubo zeenkundla.
10
Amagunya kwakhona abonakala xa ubani elawula enika imida kwiingcinga, iminqweno, izicwangciso
kunye neenkolelo. Umntu okanye iziko elilawulayo linganqwenela ukuba abantu balandele umthetho,
imigaqo okanye bamkele isivumelwano esihambelana noko kufunwa nguye. La magunya asetyenziswa
ngokusebenzisa ulwimi olucengayo okanye nezinye iindlela zokunikezela nokuthatha amacala kunxibelelwano
olunengxoxo.
ISIXHOSA GRADE 10-12 7
2.2 Ukuhambelana kolwimi namagunya
2.2 Ukuhambelana kolwimi namagunya
Ulwimi lubonisa
amagunya.
Ulwimi lutyhila
amagunya.
Ulwimi luguqula
amagunya.
Ulwimi
Ulwimi luguqula lungumngeni
ulwabiwo kumagunya.
lwamagunya.
2.3 Unxulumano phakathi kolwimi namagunya
11
• Ulwimi luwaveza amagunya ngeendlela ezininzi: luyabonisa, luyaveza lube ngumngeni kumagunya ze
lutshintshe indlela adluliswa/ abiwa ngayo.
• Amagunya awayonto koko alunxibelelwano. Amagunya ayinto eyenziwa ngomnye umntu komnye okanye
iqela kwelinye. La ngamagunya entlalo.
• Amagunya angavela kwamanye amaziko, ubutyebi, indawo akuyo umntu kwiziko, isikhundla, iwonga analo,
ulwazi, ubungcali, amalungelo, ubulungu nje kwiqela elisezintanjeni okanye elinabantu abaninzi.
• Ukuhambelana kolwimi namagunya kuveliswa kwiintetha.
• Amagunya afunyanwa ngokuvuyelwa kwabo bekujoliswe kubo kuthiwa ngamagunya anempembelelo
• Ulwimi lubonakalisa isikhundla sesithethi.
• Ulwimi olusetyenziswa sisithethi lubonisa ukuba sisemagunyeni na okanye samkela amagunya. Ukuba
isithethi sisebenzisa isimbo esibonakalisa ukuthetha ngegunya, sidla ngokubonwa njengesithembeke
ngakumbi kwaye intetho yaso iyavakala/ iyamkeleka. Isithethi esiphetheyo sinako ukujija ingqondo sithathele
kuso ulawulo, sicenge abaphulaphuli.
• Silindele ukuba abantu abasemagunyeni bathethe ngendlela ethile besebenzisa irejista esesikweni, umz
oosomashishini, abepolitiki, iziphathamandla iiprofesa, ootitshala, oogqirha, amagqwetha njalo njalo.
• Isithethi esingenamagunya sisoloko sibonakala ngathi siyazisola, asiqinisekanga ngesikhundla esikuso.
Isiganeko sokuthetha ke ngoko sibonakala singenafuthe silenzayo.
• Amaqela anamandla namalungu awo athabathela kuwo ulawulo aze abe nakho ukufikelela kwiindima ezininzi
zokwabelana ngokuthetha ngeengxoxo, iijenre, imicimbi kwakunye nesimbo.
• Balawula iingxoxo ezisesikweni nababaphetheyo, bachophele iintlanganiso, banike imiyalelo, babeke
imithetho, babhale iindidi ngeendidi zeengxelo, iincwadi, imiyalelo, amabali, okanye iindlela ezininizi
zokunxibelelana ngengxoxo.
8 ISIXHOSA GRADE 10-12
• Abazozithethi ezithatha inxaxheba nje kuphela kwiimeko ezininzi, kodwa banako ukuziqala ezinye iincoko
okanye iintetha zasesidlangalaleni, baseke ithoni, isimbo okanye bathethe baqulunqe oko kuza kuthethwa
ngako, bayile izihloko, bagqibe ukuba ngubani oza kuthabatha inxaxheba ngokuba abe sisithethi okanye
umphulaphuli kwiingxoxo zabo. (Bernstein, 1971-1975; Mueller,1973; Schatzman & Strauss, 1972).
• Abasebenzisi bolwimi banako ukuba bangalawula injongo, indima, imikhwa, imeko, iziphumo, imithetho
elawula intetho yomntu kunye nabanye.
Omnye umzekelo ungenza iinzame ngokugqumelela ukuziphatha ukuseka unxibelelwano olungalinganiyo
okanye indlela ebonisa ukuphelisa ukungalingani kwamagunya olawulo umzekelo kwezinye iilwimi umthathi
nxaxheba angayitshintsha indlela esesikweni etshintshela kuleyo ingekho sesikweni.
2.4 Iitekisi ezingasetyenziswa xa kufundwa ngolwimi namagunya
Ulwimi olucengayo: umzekelo izibhengezo ntengiso, iipropaganda, nalo lujolisa ekuphembeleleni iintshukumo
zangomso kulowo kujoliswe kuye.
Impembelelo eyenziwa ngokubalisa (influential narrative): Iitekisi ezibalisayo
ezifana neenoveli, imiboniso bhanya-bhanya, iindaba ezichaza iintshukumo ezizayo ezinganqwenelekiyo,
kwaye zisebenzisa ubuciko bomdlalo, iimvakalelo ezichukumisayo, izihloko , isimbo esinokuzisa impembelelo
ebantwini.
Incoko: Kufuneka sijonge indlela ezisetyenziswa ngayo izakhi nemigaqo yolwimi ukumisela umthetho
wamagunya. Ukusebenzisa ingxoxo phakathi kwabantu ababini abanamagunya angalinganiyo umzekelo
ugqirha nesigulana, umntu omncinci nomdala. Kufuneka zonke ezi zinto zihlalutywe zihambelane neentlobo
ezahlukeneyo zamagunya ajolise kuloo maqela aphikisanayo.
Kwiincoko / iingxoxo kufuneka kujongwe indlela abantu abanamagunya aphezulu abalawula ngayo izihloko,
indlela abaphazamisa ngayo abanye besebenzisa ulwimi olunamandla nolunyanzelisayo.
Ukuhlola intetho kwiinkcubeko zonke kubonisa utoliko olwahlukileyo kwindlela ulwimi olusetyenziswe ngayo.
Ukuqonda nzulu kweentetho ezahlukileyo kubalulekile ukuze kulungelelaniswe amagunya angalinganiyo.
2.4.1 Imizekelo yolwimi nonxibelelwano olusetyenziswa ngabantu abaziinkokheli
Amagqwetha neejaji zixhomekeka kulwimi namagama akhethekileyo ukuzisa ucwangco, bebuza abantu
imibuzo, benyanzelisa amangqina ukuveza inyaniso. Umama womntwana angaxhomekeka kumazwi
angqongqo ukuzama ukunqanda isimilo esingamkelekanga emntwaneni wakhe. Ukunyanzelisa intlonipho
nokuzama ukwakha amagunya ohlukahlukeneyo, ootitshala basoloko belindele ukuba abafundi bathethe
nabo ngolwimi olusesikweni. Kwinkalo nganye nangona amagama asetyenziswayo nethoni yelizwi ingohluka
eyona nto ingundoqo yintobeko nolawulo.
• Ukuzuza amagunya kunabanye usebenzisa ulwimi kwenzeka ngeendlela ezahlukeneyo. Elona khonkco
phakathi kwentetho namagunya kukusebenzisa ulwimi olulawulayo nolunyanzelisayo ukulawula isimilo.
Icala otyhalela kulo incoko yenye yeendlela abantu abayisebenzisayo ukubonisa ulawulo. Ngokukhetha
isihloko sencoko usuke kwizihloko ezijongene nawe buqu umz umntu angakwazi ukulawula uhlobo
oluthile lonxibelelwano. Ukuphazamisana nabanye kungabonakala njengelinye iqhinga lokufumana
amagunya, kwaye yinto eqhelekileyo kubantwana abancinane abafuna ukuhoywa okanye abazibona
bengenamagunya.
ISIXHOSA GRADE 10-12 9
• Ukuthula uthi cwaka yenye yendlela yokuzuza igunya. Umzekelo umama ofumana umntwana wakhe
egwencela kwikhabhathi yasekhitshini ezama ukufumana amaqebengwana anganxibelelana naye
esebenzisa imbonakalo yobuso. Ukungaphenduli umbuzo womfundi kungayindlela ebonisa ukuba
umbuzo wakhe uphume ecaleni. Abantu ababini abathandanayo bangazama ukuzuza igunya ngokuthi
ezinye izinto ezijolise kwizihloko ezithile bavumelane ukuba bangazithethi ngakumbi ezo zixabanisayo.
Uqhagamshelwano phakathi kwentetho negunya kuxhomekeka kumagama asetyenzisiweyo, ithoni
nobungakanani bonxibelelwano phakathi kwabantu.
• Ukuqonda uqhagamshelwano phakathi kwentetha negunya kubalulekile ekunciphiseni ukungalingani
kwamagunya. Ixhoba lesikem (skem) esithile lingafunda isifundo kwintetha yolwimi oluqhathayo
olusetyenziswe ngumphembeleli. Ukucacisa eyona ntsingiselo namagama anyanisekileyo kubalulekile
ukufumana ulingano lwamagunya.
• Abafundi kufuneka bafundiswe lo msebenzi wezakhi zolwimi ezahlukileyo ukuze bakwazi ukuhlalutya
ulwimi olunegunya kwisakhono sokuthetha. Izakhi zolwimi kufuneka zihlanganiswe xa kufundiswa izakhi
nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi njengoko kulindelekileyo kwisicwangciso sokufundisa.
Imizekelo yendlela amagunya asetyenziswa ngayo kwiitekisi ezahlukileyo
(Ubuchule bokuthetha, bokufunda nokubukela, nobuchule bokubhala)
2.4.2 Ulwimi, amagunya nezibhengezo-ntengiso.
• Igunya lesibhengezo-ntengiso lijolise kwezoqoqosho, kwezemali, ezaseburhulumenteni, kwaye lidluliswa
ngokufumana imvume kubasasazi nakuwonke wonke/ nakuluntu.
• Kwisibhengezo-ntengiso ishishini lidlulisa umyalezo othe ngqo kubathengi.
• Kusetyenziswa ulwimi olucengayo, oluqhathayo, olujija ingqondo, oluchukumisayo nophindaphindo
lwamagama.
• Izibhengezo-ntengiso zijolise ekuqinisekiseni abathengi ukuba xa bethenga bazuza ukulangazelela ukuthenga
kunye negunya, ukusombulula ingxaki nokufumana iimpawu ezifana nobukrelekrele, ulonwabo, ukuba
ungubani, nokuzibona wahlukile kwabanye, kwaye xa uthenga uthenga ubomi.
• Kusetyenziswa izenzi eziyalelayo nezichazi. Umzekelo, Khawuleza isisulu sisekhona. Ubuso obumpuluswa.
• Kwizibhengezo-ntengiso kusetyenziswa izivakalisi ezifutshane ukwakha itekisi emfutshane. Nokuba
sisibhengezo esibhaliweyo, esibukelweyo okanye esimanyelweyo. Igama ngalinye elisetyenziswayo
linobuchule bokutsala umdla wabathengi.
• Kusetyenziswa izimelabizo. Umzekelo, Le mveliso ingakukhucula umzimba wonke.
• Izibhengezo zingasebenzisa intsingiselo efihlakeleyo kuneyentsusa ukwenzela ukuba babonise imisebenzi
eyahlukileyo yemveliso yabo bengakhange bayicacise gca.
2.4.3 Ulwimi, amagunya namajelo eendaba (amaphephandaba, iimagazini
izibhengezo-ntengiso, oomabonakude, oonomathotholo namakhasi onxibelelwano)
• Iindaba kumajelo eendaba awachazi ziganeko ezisanda kwenzeka kuphela neziphumo zazo, koko ziindaba
eziye zibonise iintshukumo okanye zimele izimvo zepolitiki, uqoqosho, ezasemkhosini kunye negunya lemo
ntlalo.
10 ISIXHOSA GRADE 10-12
Yindlela amagunya aboniswa ngayo nendlela uwonke wonke abona ngayo ubani onegunya kunye noko
akufunayo. Yindlela abathi oonondaba baxhase ngayo abasemagunyeni bebonakalisa abachasi.
• Kwiitekisi zoonondaba apho kubonakala izimvo ezineenjongo zokuvuselela ukuxabiseka kunye nendlela
ocinga ngayo. Ababhali basebenzisa amanqaku angakhethe cala, kodwa ababhali basebenzisa amagama
akhethekileyo afana nezikweko. Amajelo eendaba aye athathe isigqibo ekukhetheni amagama anegunya
anokuthi afikelele kubathengi, umzekelo, umdlwenguli. Amajelo eendaba ayazifihla iinkcukacha xa equlunqa
izihloko zawo ukuze abathengi babe nomdla wokuthenga ukuze bafumane iinkcukacha ezipheleleyo.
• Ukusetyenziswa kwefonti kunendima eyidlalayo kubathengi, umzekelo, ukusetyenziswa kwefonti enkulu
kutsala umdla kubathengi, kanti ifonti encinci isetyenziselwa ukufihla iinkcukacha ezinokuchana abathengi.
2.4.4 Ukufundiswa nokuhlolwa kolwimi kunye namagunya
Imibuzo yokulungiselela ukwazisa ngonxibelelwano phakathi kolwimi namagunya:
Ngubani ixesha oya ngalo esikolweni nexesha ogoduka ngalo? Ngubani okuxelele ukuba yiya, uphinde
ugoduke ngaloo maxesha aqingqiweyo kwaye oko kusebenze msebenzi mni kuwe? Ngawaphi amagama
okanye izivakalisi ebezisetyenzisiwe kwaye izeziphi ezona ndawo beziqulethe imiyalelo ebisiza kuwe?
Ingaba abazali abakukhulisayo bayakunika imiyalelo?
Nika imiyalelo ibe mihlanu ekufuneka uyilandele ekhaya.
Uyaya ezintlanganisweni zesikolo okanye zasekuhlaleni?
Ithini indima kamhlali ngaphambili?
Ingaba ezosasazo (inqaku lephephandaba, izibhengezo, iimagazini, oomabonakude, amakhasi
onxibelelwano–twitter , facebook, instagram) ziyasitshintsha isimo sakho nendlela obubona ngayo ubomi,
umzekelo, indlela onxiba ngayo, abahlobo, ukutya, nendlela ozilungisa ngayo/obonakala ngayo?
Nika umzekelo wesibhengezo-ntengiso esenza ukuba uyithande imveliso ethile. Leliphi igama elifana
nezibizo, izichazi ezisetyenzisiweyo, umzekelo, abanye abantu bathanda inyama eqhotsiweyo iKentucky kuba
batsalwa sislogani esithi: imuncis’iintupha (it’s finger leaking good).
Kwiphepha lokuqala lephephandaba kubakho izihloko ezibhalwe kakhulu kunezinye, kuxa kutheni?
(Ungabuza umsebenzi wefonti enkulu, encinci, ekekeleyo nengqindilili.)
Xa uhamba emgaqweni kukho imithetho yezendlela ekulawulayo ukuba uhambe njani, nika/zoba imizekelo
yale mithetho. Kusetyenziswa umoya onjani kwaye lo mthetho uyalelayo ukuveza njani ukusetyenziswa
kolwimi. Kuya kwenzeka ntoni kumqhubi ongayithobeliyo imithetho yezendlela? Loluphi udidi lwegunya
olusetyenziswe kule mithetho.
2.4.5 Indima edlalwa zizakhiwo zolwimi ekusebenziseni igunya
Ukuqaphela ulwimi ngeliso elibukhali (CLA) kuhlalutya ukuba izakhi zolwimi zisetyenziswa njani ukujija
iingqondo zabantu, yiyo loo nto kufuneka olusebenzisayo awakhethe amagama/izivakalisi kanti nezakhi
zolwimi ukuze zizalisekiseke iinjongo zakhe zoko abekuthetha. Ulwazi lwefuthe lwezakhi ezahlukeneyo
zolwimi kuluncedo kakhulu ekuhlalutyeni okuthethwayo nokubhaliweyo. Masiqwalasele indima yezakhi
zolwimi ezithile ekugqithiseni intsingiselo nemvakalelo.
Ukubhengeza/ukuvakalisa ulwazi
Kusoloko kusetyenzwa ngenkcazo. Le nkcazo yenzelwa ukuthabatha ingqondo nendlela omnye umntu
ISIXHOSA GRADE 10-12 11
akholelwa nacinga ngayo, ukuze akholelwe acinge ngokwale nkcazo. Ukuba oko kwenzekile le nkcazo
iya kungena kwiingcinga zakhe, atsho acinge kwaye enze njengoko, umzekelo, xa usihlalo wentlanganiso
ephuma ecaleni, kubakho othi, “Mhlali ngaphambili! Uphumile emxholweni”.
Ngokugqithisa ulwazi ngenkcazo komnye umntu, ngandlela ithile uzama ukulawula indlela acinga ngayo
nenza ngayo. Oku ke kuphuhla ngakumbi xa lowo ekwazi ukuthatha isigqibo esisesakhe esebenzisa olo lwazi
belugqithiselwe kuye, umzekelo, oku kubonakala kakhulu ekufundiseni esikolweni, ipropaganda:
isinyanzeliso sokufuna ubani ukuba acinge ngohlobo ofuna ngalo.
Ukuyalela
• Yindlela ethile yokulawula imeko.
• Isinyanzeliso sisetyenziswa xa kukho ukungalingani phakathi kwesithethi nomphulaphuli, ibe isisithethi
esinamandla okuyalela umphulaphuli ukuba enze loo nto. Umzekelo, Nomfundo, yiza apha. Ungafiki emva
kwexesha.
• Imiyalelo iyafumaneka kwindawo apho kukho ulawulo lwabangentla kwabangezantsi. Umzekelo, imiyalelo
yasemkhosini, kwigumbi lokufundela, kwimigaqo siseko, uqulunqo lwemithetho, isetyenziselwa ukunika
imvume, isinyanzeliso, izicelo nezilungiso.
• Iyasetyenziswa apho kukho ukungevani okukhulu. Umzekelo, kukho umsindo (lumkela into oyenzayo).
• Izincedisi zenzi ezisetyenziswa kunye neziyaleli ezifana nezi: uze upheke.
Umbuzo onyanzelisayo/ ogocagocayo
Ngokubuza umbuzo komnye umntu ulindele impendulo, xa kukhona ukuyalela okuthile, esi sicelo
sinokuzibophelela. Umzekelo, kwigumbi lokufundela phakathi
kotitshala nabafundi.
Uhlobo lokuqoshelisa
Zizenzi ezikuhlobo lolandelelwano. Umzekelo, uze ufike upheke, uhlambe izitya, ufunde iincwadi zakho.
Izibizo ezibonisa isikhundla (Perfomatives)
Ezi zibizo zibonisa isikhundla okanye umsebenzi owenzayo. Umzekelo,
utitshala – ukufundisa, umshumayeli – ukushumayela, ijaji – ukugweba.
Izimelabizo
Izimelabizo zoqobo zisetyenziswa kakhulu kwezopolitiko. Umzekelo,
thina-bona
Ababhali abasebenzisa isivumelanisi somntu wokuqala u ‘Ndi’. Xa bebalisa benzela ukusondeza umfundi
wencwadi ukuba aqonde, amkele abe nosizi ngomlinganiswa lowo ingakumbi oyintloko,. Umzekelo, inoveli
kaN. Saule – Ukhozi Olumaphiko.
12 ISIXHOSA GRADE 10-12
Izibizo ezakhiwe kwizenzi
Zisetyenziswa ukubonisa igunya lokutsala umdla wabantu. Umzekelo, xa oonondaba besebenzisa isihloko
esithi: Ukubethwa kwabantwana ezikolweni. Ubani angathabatheka acinge ukuba kuthethwa ngabantwana
ababethiweyo esikolweni, kanti simalunga nemigqaliselo yokubethwa kwabantwana.
Izivakalisi eziguqulelwe kwisixando sokwenziwa (Active & Passive
Sentences)
Isivakalisi esinentloko, isenzi nenjongosenzi esigxile kwintloko. Umzekelo, Umama upheka ukutya.
Xa sifakela isimamva sesixando sokwenziwa kwisenzi isivakalisi sigxila kwinjongosenzi. Umzekelo, Ukutya
kuphekwa ngumama.
Umbuzo buciko
Esi sisivakalisi esinombuzo ongalindelanga mpendulo, sisityenziswa kakhulu ziimbongi ukuhlasela
nokuvuselela izazela zabantu. Umzekelo, umbongo kaS.E.K. Mqhayi – Ithemba
Singabondla n’abantwana
Sibasusa kuSathana?
Isifaniso
Luthelekiso oluthe ngqo, umzekelo: Utyebe ngathi yihagu.
Isikweko
Luthelekiso olungathanga ngqo, umzekelo; UNomsa yinyoka.
2.4.6 Ukuthetha ngembeko
Ukuthetha ngembeko kusoloko kuhambelana negunya.
Igunya nokuthetha ngembeko ziyathungelana kuba ukuthetha ngembeko kusoloko kusetyenziswa
njengeqhinga okanye isixhobo sokuthambisa okanye uhlise umoya kulowo unegunya.
Ukuthetha ngembeko kubaluleke kakhulu nakoluphi na unxibelelwano.
Igama ‘imbeko’ libalulekile kuyo nayiphi na intetho. Ukuthetha ngembeko kubhekiselele kukuthetha ngendlela
eyiyo malunga nobudlelwano phakathi kwesithethi nomphulaphuli.
Ukuthetha ngembeko yindlela ebonisa umsantsa/ ukusondelelana nobudlelwane begunya kuwimi lwethu,
kwaye kusondele kakhulu kwixabiso lenkcubeko yethu.
Imiba echaphazela ukuthetha ngembeko iyohluka ngokweenkcubeko ezohlukeneyo.
Iimpawu zokuthetha ngembeko
Ezi mpawu zilandelayo zibonisa ukuthetha ngembeko ezinye zisetyenziswa xa usenza intetho engenamdla.
Lulwimi olufumaneka kwiitekisi ezibonwayo, zovavanyo lokuqonda nakuncwadi.
ISIXHOSA GRADE 10-12 13
Ukuthandabuza
• Izandi namagama afana no ‘ee-h, umh’, angaphazamisa xa esoloko esetyenziswa rhoqo.
• Zingenza ukuba abantu abaphulaphuleyo baphelelwe ngumdla kumyalezo wakho.
• Ukuthandabuza kungabonakalisa ukungazinzi kwengqondo okanye ukungazithembi kunye
nokungacwangcisi.
• Intetho yakho mayijolise kwinjongo, kubaphulaphuli, indawo nendlela yokwenza intetho.
Ulwimi lokuzikhusela
• Ziziqwenga ezisetyenziswa ukuthibaza umyalezo.
• Olu lulwimi olufana namagama angoo: mhlawumbi, ndicinga njalo, andiqinisekanga asetyenziswa
sisithethi ukuzikhusela ekuhlaselweni ngemibuzo ngabaphulaphuli. Xa usoloko usebenzisa la magama
kungona ulahla umyalezo oqulathwe yintetho yakho.
• Ukongeza olu lwimi lunikezela ingcinga ethi awuzithembanga ngokwaneleyo.
• Olu lwimi malusetyenziswe ngendlela ephucukileyo.
Isihlomelo-mibuzo
• Xa ugqibezela intetho yakho uhlomela imibuzo efana nale: Andithi? Ayinjalo? Uyayiva neh? Ibonisa
ukungazithembi nokungaphuhli kwale nto uyithethayo.
• Le mibuzo ibethelela ingcinga yokungathembakali kubaphulaphuli bakho nokungayazi le nto uthetha
ngayo.
• Yiphephe kangangoko unako le mibuzo kwintetho yakho.
Idiskleyima
• Kukusebenzisa amabinzana kwintetho yakho afana no “ungandithathi kakubi …/ ndiyayazi le nto
ijongeka ingabhadlanga, kodwa …” yenza abaphulaphuli ukuba bakuve kakubi bayibone nentetho yakho
ingabhadlanga.
• Maziphetshwe kangangoko iidiskleyima kuba zibonisa ukungazithembi kwintetho yakho.
2.4.7 Imida yokuthetha ngembeko
Ibandakanya ubuso, iwonga, isikhundla, indima, igunya, iminyaka, isini, ukuzalana nemo-ntlalobuso
• Lonke unxibelelwano lusemngciphekweni wokuthenga ubuso. Kufuneka wenze uqikelelo olukhusela
iimfuno zomnye umntu ukuze uthandwe okanye uhlonitshwe. Uphinde ukhusele iimfuno zakho ukuze
uthandwe okanye uhlonitshwe.
• Xa nithetha nijongene inkangeleko yobuso bakho ingaveza ukuchasana, ukugxekana, ukungavumelani,
ukuphazamisa, ukubuza, ukuboleka, ukucela ukwenzelwa into, ukucela ulwazi, nokuphoxeka.
14 ISIXHOSA GRADE 10-12
Imizekelo yentetho ebonisa inkangeleko yobuso engentlanga
Iintetho ezingakhiyo nezithintela ukwenza izinto nokubuza ngokukhululekileyo. Umzekelo, ukuba
bendinguwe, bendinokubonana nogqirha kuba ubonakala uxhalisekile. Unethamsanqa lokufumana umsebenzi
obaluleke kangaka.
Imizekelo yentetho ebonisa inkangeleko yobuso obukhululekileyo
• Inkangeleko yobuso eyakhayo isebenza ukoyikisa ubuwena obububo kulowo uthethayo ngokubonisa
iimpawu ezingamkelekanga/ukungavumelani.
Umzekelo, andiqinisekanga ukuba ndiyavumelana nendlela obona/ ova ngayo.
• Abantu abohlukeneyo, amaqela nenkcubeko anendlela yawo eyiyo yokuthenga ubuso bangasebenzisa
amaqhinga akhayo nalawo agxekayo.
Isikhundla
• Isikhundla somntu sidla ngokusebenza njengendlela amakabizwe ngayo xa kuthethwa naye ubuso
ngobuso. Isikhundla somntu sidla ngokusebenza njengomkhomba ndlela womgangatho wenkcubeko
efunekayo.
• Inkcubeko iyohluka ngokuba loluphi olu nxulumano loyanyaniswa nesikhundla, iloluphi olwayanyaniswa
nohlobo abantu abakubona ngalo ekuhlaleni. Umzelo, utat‘omkhulu, umama omncinci, umakhulu.
Iwonga
• Ngokuya indawo okuyo isiba phezulu kokukona ufumana intlonipho kwabo bangezantsi kuwe, ukuba
isithethi sikumgangatho osezantsi ngokwasekuhlaleni kunalowo uphulaphuleyo, intetho yaso kufuneka
iphucuke/ ingabi rhabaxa.
• Ukuba isithethi sikwinqanaba eliphezulu ngokwasekuhlaleni kunalowo uphulaphuleyo kodwa singaneno
kunalo sithetha ngaye, ngoko ke intetho yakhe mayibe yepholileyo nechubekileyo.
Inxaxheba/indima
• Ibhekiselele kwisikhundla esinganeno esithathwe nguloo mntu ukunxibelelwano .
Umzekelo, umninindlu – iindwendwe, umphathi – iqela njalo njalo.
Ubudala/iminyaka
• Iminyaka yesithethi neyomphulaphuli yiyo ebonisa intetho
enembeko/engenambeko, umzekelo umntu omncinci akambizi umntu omdala ngegama nokuba
angade abe ukwinqanaba elingentla kunaye.
• Ezinye iinkcubeko zalapha eMzantsi Afrika, nokuba kuphakathi kweetshomi nabantu abangaqhelananga,
umntu omncinci usebenzisa isigama sentlonipho xa ethetha nabantu abadala, umzekelo, sisi Thandi, mama,
tata uMandela, bhuti Xolile.
ISIXHOSA GRADE 10-12 15
Isini
• Iyantlukwano ngokwesini nentlonipho kulwimi oluphucukileyo ikhona phantse kuzo zonke iintlanga. Intetho
yabasetyhini/oomama nendlela abancokola ngayo kumele ibe yechubekileyo nehloniphayo xa ebhekiselele
kumyeni wakhe, umz, tata kaZodwa.
• Kwiintlanga ezininzi, incoko yamadoda ibaphantsi koxinzelelo xa kukho oomama, umzekelo, ukuhleba.
Ukuzalana
Ubuhlobo phakathi kwabantu abazalanayo bubonakala kulwimi abalusebenzisayo, umzekelo mamazala/ mama.
Amalungu eqela
Kwezinye iindawo kumalungu eqela kubalulekile ukujonga ukuba zeziphi indlela ezichubekileyo ezisetyenzisiweyo
umzekelo, emaXhoseni – abantu abasiduko sinye banendlela abathetha ngayo xa bedibene naxa bethetha kukho
amanye amaqela.
2.4.8 Intetho yeengcali/iingcaphephe
• Iingcali, iingcaphephe nababhali beencwadi banempembelelo kwindlela yokuziphatha kwabantu, nezenzo
ngokuchaza ezi ziganeko ezilandelayo: umzekelo izicwangciso, iinkqubo, nezilumkiso ezithi ngamanye
amaxesha zidityaniswe neendlela ezahlukeneyo zokucebisa namandla azo athi alawule ulwazi nezobugcisa.
• Basebenzisa iindlela ezinombuzo buciko othi ngamaxesha athile ube nengxoxo nenkcaza yeendlela
ezingamkelekanga zokwenza izinto.
• Ngokucacileyo iingxelo zababhali zentlalo nenkqubela kwezoqoqosho zithi zisebenzise ukuphembelela
iintshukumo ezizayo.
• Iindidi ezithile ezininzi ezithi ziphembelele ezinjengamabali, iinoveli nemidlalwana zingathi zichaze
ukungathandeki kwezenzo zexa elizayo yaye zinganefuthe kubuciko bedrama, kwiimvakalelo, kwiindlela
ezohlukeneyo ezisematheni okanye ezizezemvelo. Amaqela anamandla achaphazelekayo apha avelisa oko
sikubiza ngokuba yimiqondiso ekumgangatho ophezulu.
2.4.9 Ubudlelwane phakathi kwegunya kunye nencoko
Incoko kwigumbi lokufundela
• Ulwimi oluyalelayo lusetyenziswa rhoqo kwigumbi lokufundela, umzekelo: bhala, funda njalo njalo. Nesicelo
sithatha indlela ethile yokuyalela, umzekelo, ungandosulela ibhodi.
• Utitshala usoloko esebenzisa amagama abafundi xa esenza isicelo.
• Abafundi basebenzisa amagama anjengo-mhlekazi, ewe mhlekazi/nkosikazi.
• Amagama anjengonceda/ndincede no-enkosi asetyenziselwa ukucenga abafundi ekulandeleni umyalelo
(amandla omyalelo).
Incoko phakathi kwabantu abadala nabantwana
• Omnye womahluko ongamandla kwiinkcubeko ezininzi uphakathi kwabazali nabantwana. Kunokubakho
iyantlukwano kwiimo zenkcubeko neyantlukwano phakathi kukatata nomama.
• Kuluntu olunemigangatho eyahlukeneyo, ukungazithembi kwabantwana kungabangelwa kukunganikwa thuba
lakuthetha nokungavunyelwa ukuba baqale incoko okanye baxoxe ngomba othile. Banokungavunyelwa
16 ISIXHOSA GRADE 10-12
bangenelele kwincoko okanye kunokulindeleka ukuba basebenzise indlela ethile yokuthetha ebonakalisa
imbeko kwiintetho ezithile, umzekelo, molo mhlekazi, ewe mhlekazi.
• Abazali bavumelekile ukungalandeli mgaqo wokunikana amathuba. Banako ukungenelela kwintetho,
bangxolise, bagrogrise/boyikise, bayalele okanye balungise abantwana kwincoko. Incoko inokuthabatha
uhlobo lwengcebiso, isicelo okanye intetho elukuhlayo ngokusebenzisa izithembiso. Ngamanye amaxesha
abantwana bagrogrisa ngokuphuma phandle, bazilambise/bakhalale ukutya/okanye basishiye/bayeke isikolo
besabela kwindlela abazali abasebenzisa ngayo izithembiso nemigaqo enengcinezelo.
Incoko phakathi kwamadoda nabafazi
• Nangona imimiselo yokunikana amathuba isaziwa, oyena unamandla kwaba babini yindoda kumaxesha
amaninzi enokuvunyelwa ingenelele. Indlela asebenzisa ngayo amagama athile, ulwimi nezijekulo
zibonakalisa ukuba ngowuphi obonakala enamandla.
Udliwano-ndlebe lomsebenzi
• Udliwano-ndlebe luthi luyilawule indlela yokuhamba konxibelelwano. Nabani na unako ukungenelela, exelela
umvavanywa ukuba apheze/ ame ngelixa umvavanywa ezama ukudlulisa iingcinga zakhe.
• Umvavanywa kwelinye icala unako ukuzithethelela okanye achaze unobangela wokukhetha lo msebenzi
esebenzisa izichazi ezinjengezi: ngokuqinisekileyo, ngokunyanisekileyo, ngokufanelekileyo, nezinye.
Unxibelelwano phakathi kwabahlobo (amandla ayalingana)
• Ukubizana ngamagama kuyalingana; ukuba ndikubiza ngegama lakho ngqo, nawe ndibize ngegama lam
ngqo, okanye ukuba ndisebenzisa iwonga nefani, nawe yenza ngokunjalo.
• Ukuqala incoko: Akukho mqathango ubekelwe ukuba ngubani omakaqale incoko.
• Ukungenelela kwincoko kungenziwa nangubani na. Oko kwamkelekile.
UMSEBENZI
UMSEBENZI 1 1
Ulwimi negunya
Ulwimi negunya
Kumfanekiso ongezantsi, ulwimi lusetyenziselwe ukutyhila amandla. Umfundi uyazi
Kumfanekiso ongezantsi, ulwimi lusetyenziselwe ukutyhila amandla. Umfundi uyazi ukuba oyena unolawulo
ukuba oyena unolawulo kunabanye ubajongile.
kunabanye ubajongile.
U… UKUJONGILE
U… UKUJONGILE
Kutheni Kutheni kusetyenziswe
kusetyenziswe u-‘Mkhuluwa’ u-‘Mkhuluwa’ kungasetyenziswa
kungasetyenziswa USISI OMDALA? USISI OMDALA?
Kungani u ‘Mkhuluwa’ ebhalwe ngoonobumba abakhulu nangefonti enkulu?
Kungani u ‘Mkhuluwa’ ebhalwe ngoonobumba abakhulu nangefonti enkulu?
Imibuzo yabo bancokola ngqo omnye nomnye
Imibuzo yabo bancokola ngqo omnye nomnye
1. Ngubani okhokela intetho? Kuba kutheni?
1. 2. okhokela
Ngubani Ngubanintetho?
okhetha /oguqula
Kuba kutheni?isihloko? Kuba kutheni?
3. Ngubani omana ukungenelela kwintetho? Kuba kutheni?
ISIXHOSA GRADE 10-12 17
4. Ngubani ophawula ngoko kuthethwayo? Kuba kutheni?
2. Ngubani okhetha /oguqula isihloko? Kuba kutheni?
3. Ngubani omana ukungenelela kwintetho? Kuba kutheni?
4. Ngubani ophawula ngoko kuthethwayo? Kuba kutheni?
5. Ngubani osebenzisa amabinzana okuzithoba? Kuba kutheni?
6. Ngubani osebenzisa izijekulo ezoyikisayo? Kuba kutheni?
7. Ngubani osebenzisa amagama angenagunya?
8. Ngobani abathetha oko/ Kuba kutheni?
9. Ngubani osebenzisa imiyalelo? Injani? Kuba kutheni?
3. ULWIMI OLUCENGAYO, OLULUKUHLAYO, OLUCHUKUMISAYO, OLUKHETHA
3. ICALA,
ULWIMI OLUCENGAYO, OLULUKUHLAYO,
UBUNGQONDO-LUKHUNI, OLUCHUKUMISAYO,
UKUQAL’UGWEBE OLUKHETHA ICALA,
UNGAWAVELELANGA
UBUNGQONDO-LUKHUNI, UKUQAL’UGWEBE UNGAWAVELELANGA ONKE AMACALA
ONKE AMACALA NOKUCALU-CALULA
NOKUCALU-CALULA
ZILUNGESELELENI UKWENZA INGXOXO-
MPIKISWANO
Ndixhasa
Ndixhasa ikhalenda
ikhalenda yonyaka.
esekelwe
kwiziganeko
.emveli
ZIMBINI IZIMVO, INYE INCUTSHE!
ISENOKUBA NGUWE.
3.13.1Inkcazelo ngokucenga
Inkcazelo nokulukuhla
ngokucenga nokulukuhla
• Ulwimi
Ulwimi olucengayo
olucengayo lusetyenziselwa
lusetyenziselwa ukukholisa
ukukholisa abantu abantu
bathathe bathathe
intshukumo intshukumo
ethile. Isenza ukuba sivumelane
noluvo olubekiweyo.
ethile. Abasebenzisi
Isenza ukuba bolwiminoluvo
sivumelane olucengayo abakukhathalelanga
olubekiweyo. ukusebenzisa
Abasebenzisi amanqaku
bolwimi
ayinyaniso. Eyona njongo iphambili kubo kukuba sivakalelwe ngaphezu kunokucinga ngezizathu zethu.
olucengayo abakukhathalelanga ukusebenzisa amanqaku ayinyaniso. Eyona
• Ulwimi olulukuhlayo
njongo lujolise
iphambili kuboekufumaneni inzuzo engafanelekanga
kukuba sivakalelwe ngaphezu kunabanye,
ngaphezu kunokucinga umzekelo, ulwimi
ngezizathu
olusetyenziswe kwizibhengezo ntengiso nakwiintetho zamaqela ezopolitiko, isigqebelo, isibaxo, imfanozandi
zethu.
nezinye zisetyenziselwa ukulukuhla abaphulaphuli. Ulwimi olulukuhlayo lujolise ekukholiseni abafundi
Ulwimi
bamkele olulukuhlayo
izimvo zombhali. lujolise ekufumaneni inzuzo engafanelekanga ngaphezu
• kunabanye,
Nawuphi umzekelo,
na umhlathana ulwimi
obhaliweyo olusetyenziswe
uya kwizibhengezo
kusoloko uqulathe ntengiso
isiqwenga ngenjongo zokulukuhla abafundi ukuba
nakwiintetho
babone zamaqela
ngokwecala lombhali. ezopolitiko, isigqebelo, isibaxo, imfanozandi nezinye
• zisetyenziselwa
Asilulo ukulukuhla
lonke ulwimi olucengayo abaphulaphuli.
olulukuhlayo, Ulwimi uqwalasele
kodwa kufuneka olulukuhlayo lujolise
indlela elithi ulwimi olulukuhlayo
ekukholiseni
lusetyenziswe abafundiisakhono
ekukhuliseni bamkele izimvo zombhali.
sokufunda esiqiqisiweyo nesinokuncedisa abafundi baqaphele
ukusetyenziswa kolwimi.
Nawuphi na umhlathana obhaliweyo uya kusoloko uqulathe isiqwenga
18 ISIXHOSA GRADE 10-12
ngenjongo zokulukuhla abafundi ukuba babone ngokwecala lombhali.
3.2 Indawo ekusetyenziswa kuyo ulwimi oluqhathayo
• Kwizibhengezo-ntengiso, ulwimi oluqhathayo lusetyenziswa ukukhuthaza abathengi ukuba bayayifuna loo
mveliso okanye ezo nkonzo. Ulwimi oluqhathayo luyakwazi ukusetyenziswa kwizincoko, nakwimibhalo
ehleliweyo ukuze sibhale ingxoxo ekholisayo. Ubuchule obusetyenziswa kulwimi oluqhathayo buyatshintsha
ngokwenjongo okanye abaphulaphuli.
• Ulwimi oluqhathayo luyasetyenziswa kwipropaganda apho kunikezwa inyani engaphelelanga neye ixhokonxe
iintliziyo zabaphulaphuli bebethelela iingcinga ezingeyonyani ngakumbi xa kugayelwa ivoti okanye ngexesha
lemfazwe. Iyasetyenziswa nakwiintetho nakumanqaku amaphepha ndaba.
3.3 Umsebenzi wokuzilungiselela
Ezi ngcebiso zilandelayo zinganceda ukuzisa ingqwalasela ngendlela isithethi okanye umbhali asebenzisa ngayo
ulwimi:
• Masikrwaqule itekisi sibalekisa amehlo siqikelele indlela ekusetyenziswe ngayo ulwimi.Umzekelo, singabuza
imibuzo efana nale: kutheni isithethi sithetha ngolo hlobo, kutheni sisebenzisa igama elithile endaweni yelinye,
kutheni sisebenzisa ixesha elithile endaweni yelinye, zeziphi izinto abazifihlayo njalo njalo.
• Chonga ze uhlengahlengise amagama ukuba ngaba akwimo elandulayo okanye akwimo evumayo, umzekelo:
Lithe lakufaka inqaku elixoxisayo iqela leKaizer Chiefs bavuya abalandeli balo. Eli gama “bavuya” linika imo
ezimbini eyamkelekileyo kwiqela eliphumelelayo nengamkelekanga kwiqela elingaphumelelanga.
• Xa ufunda ibali elisuka kwinqaku lephephandaba uya kuzibuza umbuzo wokuba ibali beliya kutshintsha ntoni
ukuba belibhalwe ngomnye umntu. Xa abasebenzi begwayimbile kuya kwahluka kwindlela okuchazwa ngayo
isizathu sogwayimbo phakathi komqeshi nomqeshwa, elowo uya kukhetha amagama athethelela icala lakhe.
• Cinga ngenjongo yombhali kubantu ajolise kubo. Umzekelo, kwisibhengezo–ntengiso – sijolise koobani,
lusetyenziswe njani ulwimi ukujija ingqondo yabathengi?
• Cinga ngezinye izibhengezo-ntengiso owakhe wazibona kumabona kude okanye kwimagazini.
• Dwelisa amagama asetyenzisiweyo ukuchukumisa imvakalelo. Akhuthaza yiphi iminqweno kubathengi?
Kukholeleka ukuba kukho iimfuno zomntu wonke: ubutyebi, ulonwabo, ukuduma, impumelelo nobuhle.
• Qwalasela indlela izibhengezo esizibonayo eziwasebenzisa ngayo amagama alukuhlayo ukuzama
ukuphembelela abantu kwiimfuno zabo.
• Izibhengezo-ntengiso ezijongise kwimibutho yoncedo zisebenzisa amagama achukumisayo: avuselela izazela
nobuhlungu kumfundi ukuze akhuthazeke ekunikeleni nasekunikeni uncedo. Nika imizekelo yezi zibhengezo-
ntengiso.
• Fumana imizekelo yezilogani kwiindawo ezenza izibhengezo-ntengiso ezisebenzisa izixhobo ezinezandi
ezifana nemfano zandi, uphindaphindo, imvano siphelo ukwenza lula ukuba abantu bakhumbule imveliso
leyo.
3.4 Ubuchule bolwimi oluqhathayo/olucengayo
Ezi mpawu zolwimi oluqhathayo kufuneka ziqatshelwe kwaye zisetyenziswe kwezi zakhono zilandelayo:
ukuphulaphula nokuthetha, ukufunda nokubukela nokubhala nokunikezela.
Ukungacaci – Isithethi sisebenzisa amagama anentsingiselo engacacanga nangenantsingiselo. Abaphulaphuli
badla ngokubuza umbuzo othi kutheni engayithethi ncakasana/engathethi ngqo nje? Umzekelo, “Andali/andiphiki
ukuba uyenzile le nto kodwa akathethi nyani.”
ISIXHOSA GRADE 10-12 19
Ukuba mbolombini/ ubumbolombini – ligama elintsingiselo-ninzi elinokutolikwa ngeendlela ezahlukeneyo
elisetyenziselwe ukumela amava ohlukeneyo. Kule ntetho ithi, “Ndiyathemba ukuba uya kufumana oko
kumfaneleyo” asiqiniseki ukuba isithethi sisinqwenelela impilo entle okanye enkenenkene, ngaphandle kokuba
umxholo esekwe kuwo intetho leyo iyenza icace injongo yaso.
Iingcinga ezikheth’icala/ ezikekelele kwicala elithile nobungqondo lukhuni –
Iingcinga ezikheth’icala zifumaneka kwimibuzo okanye kwingxelo. Umzekelo, Ikhaya lentombazana lisekwendeni.
Bonke abantu abakhanyayo ngokwebala bahle.
IJagon – lulwimi olukhethekileyo/lobugcisa oluhambelana neqela elithile
olungenakuqondwa ngabanye abantu, lisetyenziswa liqela labantu abasebenza kunye, umzekelo ulwimi
olusetyenziswa ngoogqirha, ootitshala njalo njalo.
Umbuzo buciko nemibuzo exhokonxa iingcinga – Yimibuzo engalindelanga mpendulo, umsebenzi yawo
kukuxhokonxa iingcinga nokuhlasela izazela zabantu.
Ulwimi olugxininisayo, izibaxo – Ulwimi olubaxayo lulwimi olugqithisa loo nto ngolwimi olubaxekileyo
ukuvuselela imvakalelo ethile efana nokothuka. Umzekelo wesibaxo “ndifunde ndaqhekeka intloko”.
Imfanozandi – Luphindaphindo lweqabane elinye kwigama ngalinye elikwisivakalisi. Lisetyenziswa kakhulu
ziimbongi nakwizibhengezo. Umzekelo, siseza kuphalala isizwe sidade esizibeni.
Imvano siphelo – Luphindaphindo lwezandi ezifanayo kwilungu lokugqibela kwimiqolo yombongo. Iyafumaneka
nakumaculo ecawe, umzekelo:
Nkedama ezaziwa ngokubhonga,
Mithombo ehlupha ngokubhanga,
I-aluzhini – Kukusebenzisa ibinzana kwisivakalisi esisekelezwe kwisiganeko
esaziwayo, umzekelo, ukuthetha uNongqawuse, ukuza kukaNxele. Ubungozi bunokuvela xa abo bantu uthetha nabo
bengasazi isiganeko eso, oko kungabangela ukuba bangawuva umyalezo.
Isihlonipho – Yindlela yokuquma ihlazo okanye inyala, umzekelo endaweni yokuthi utata unxilile uthi utata uqhuba
amatakane, endaweni yokuthi umntu ulisela uthi uneminwe emide. Umzekelo
Amagama aphakathi Isihlonipho Isichasi sesihlonipho
Umlwi Umlweli wenkululeko Umvukeli mbuso
Ukufakela uburharha kwintetho yakho.
Xa kukho ubungqina bento othetha ngayo.
Uphindaphindo lwamagama/amabinzana kusetyenziswa amagama ukugxininisa uluvo lwakho, umzekelo, ISISULU!
ISISULU! ISISULU!
ULwimi olusemthethweni lulwimi olulandela imiqathango ebekiweyo, lujonge indlela yokuziphatha nobulungisa.
Umzekelo, kwizibhengezo-ntengiso akuvumelekanga ukusebenzisa ulwimi olugxeka enye imveliso.
20 ISIXHOSA GRADE 10-12
3.5 Ulwimi oluchukumisayo
Yintoni ulwimi oluchukumisayo?
Lulwimi apho kusetyenziswa amagama aqhathayo. Asetyenziselwa ukuxhokonxa iingcamango zethu ukuze sibe
phantsi koxinzelelo ngendlela ethile ukuze abantu ekujoliswe kubo bavumelane noko kuthethwayo.
Yintoni intsingiselo efihlakeleyo?
Yintsingiselo efihlakeleyo okanye yokunxulunyaniswa, umzekelo, uNomsa yigusha.
Intsingiselo yentsusa yintsingiselo ethe ngqo engundoqo ecacileyo, umzekelo, uNomsa ulungile.
• Umxholo ochukumisayo wamagama kwitekisi ebhaliweyo okanye ethethiweyo angumqondiso wendlela umbhali
aziva ngayo ngaloo nto kuthethwa ngayo. Angavelisa ukuba umbhali ukhetha icala okanye uqala agwebe
engavelelanga amacala omabini.
• Isithethi sixhokonxa iimvakalelo zakho ukuze ulandele indlela esibona ngayo ukwenzela ukuba uvumelane naso.
• Amanye amagama achukumisayo anentsingiselo efihlakeleyo eyamkelekileyo angasetyenziselwa ukuze ubani
azive kamnandi, umzekelo ubushushu, ubunono, uthando, intembeko, ukwanga.
• Amanye amagama achukumisayo anentsingiselo efihlakeleyo engamkelekanga, umzekelo, ugugile, ulihlwempu,
utyebile, umdala. Adla ngokuzisa uvakalelo oluphazamisayo ngokwasemoyeni nangokwasengqondweni.
Imizekelo yamagama aphakathi namagama achukumisayo kwiilwimi ezahlukeneyo:
Ulwimi Amagama aphakathi Amagama achukumisayo
Intsingiselo efihlakeleyo Intsingiselo efihlakeleyo
ebhekiselele kwizinto ebhekiselele kwizinto ezimbi
ezintle
English Car Limousine Jalopy
Thin Slender Emaciated/skinny
Xitsonga Tsongahala Lala Ondzile /U herile (exaggeration)
Afrikaans Motor Limousine Rammelkas
IsiZulu Ukuzaca /ukuncipha Ukwehla Wondile /Uphelile
Tshivenda Sekena Onda o fhelela
IsiXhosa Ukubhitya Ukwehla emzimbeni Ukunqina
IsiNdebele Khehlile Ondile Mgorhu
Sepedi Sese Mosesenyane Fedile /otile
Sesotho Sesane Motsetserapane Moketa, fedile /otile
Setswana
Siswati Unciphile /uzacile Lutsi Wondzile /uphelile
ISIXHOSA GRADE 10-12 21
UMSEBENZI 2
Fundisisa le tekisi uze uchonge amagama abonisa ulwimi oluchukumisayo.
Belinembeko inenekazi elifunyenwe libulewe!
Iindaba/15 September 2017, 08:28am/Unathi Tuta
KAPA: Lichazwe njengomntwana obenembeko ethobekile kwikhaya lakhe, inenekazi ekwafunyanwa
umzimba walo kwiingcongolo ezikwingingqi yoogobityholo koo-TR eKhayelitsha.
UZanele Sandlana ube neminyaka engamashumi amabini ananye ubudala, wagqityelwa ukubonwa ephila
lusapho lwakhe esiya kwisiyunguma somhlobo wakhe eSite B ngobusuku bangoMgqibelo, wesibini
kweyoMsintsi.
Umzimba wakhe wafunyanwa ngabahlali bengingqi yooTR kwiingcongolo ezikufutshane, ekhululwe
iimpahla washiywa ngezihlangu nebhodi.
Wayebonakala etshisiwe emqolo kungacaci ukuba ubulewe njani kwaye edlwenguliwe.
Amapolisa acela oonondaba ukuba bancedise ukufunisa ngosapho lwale ntwazana, nolwaye lweva
kwisikhululo sikanomathotholo sasekuhlaleni.
Amapolisa athi uphando lwetyala lokubulawa kukaZanele lukwimeko enkenenkene abanakukhupha
zinkcukacha zithe vetshe kumajelo eendaba, kodwa angqinile ukuba akukabikho mntu ubanjiweyo
okwangoku.
UZanele kulindeleke ukuba abekwe kwikhaya lokugqibela ngoMgqibelo umhla we-16 kwikhaya lakhe
eKuyasa. Ushiya ngasemva intombi yakhe eneminyaka emibini ubudala ezakuba yinkedama ngoku
nanjengoko uyise waba lixhoba lezigilamkhuba edolophini eKapa.
3.6 Ulwimi oluqhathayo kwizibhengezo-ntengiso
• Abathengisi basebenzisa ulwimi oluqhathayo ukujija iingqondo zabantu malunga nendlela ababona ngayo,
iinkolelo kunye neentshukumo zabo.
• Elona qhinga lingundoqo kukunxulumanisa iingcinga ezintle nezimbi, iimvakalelo zabo kunye nemveliso okanye
iinkonzo ezithengiswayo.
• Uninzi lwabantu abayithengi imveliso kuba isemgangathweni ongcono koko zizinto ezihambelana nemveliso
ezingenanto yakwenza nemveliso, umzekelo, “iNokia inxibelelanisa abantu”.
22 ISIXHOSA GRADE 10-12
3.6.1 Iimpawu zentengiso ephumeleleyo/esemgangathweni
• Ezona mpawu eziqhelekileyo zentengiso zivezwa kusetyenziswa isishunquleli
uAIDA nomele:
Attention (ukuqaphela)
Interest (umdla)
Desire (iinkanuko/iimfuno /ukurhala/ukubawela iminqweno)
Action (ukwenza intshukumo)
• Ukuthatha ingqalelo okanye ukuqaphela: Kulapho kusetyenziswa isihloko esinefonti enkulu, uyilo, ukuzoba
kunye nemibala egqamileyo ukuze umthengi aqaphele ukuba kukho into ethengiswayo.
• Umdla: Oku kufezekiswa ngokwenza isiqu sihambelane neemfuno zabantu ngokubanzi okanye kujolise
kwiimfuno nomdla wabafundi bentengiso. Kungasetyenziswa ugcwaliso lwekhuponi,okanye ukutsalwa komnxeba
ukuze ufumane ulwazi oluthe vetshe, kungekho nezinwe ezifana nezipho zasimahla okanye ukuthotywa
kwexabiso ukuba umfundi-ntengiso uye waphendula ngendlela ethile.
• Ukuyibawela/ukuyirhalela/imfuno: Imveliso okanye inkonzo ibekwa ngendlela enokunyusa umtsalane okanye
iimfuno. Loo nto ingabangela ukuba umfundi-ntengiso afune ukuyithenga imveliso leyo okanye azame inkonzo
leyo.
• Intshukumo: Kulapho kubonakala khona impumelelo yentengiso, kubakho isimemo sokuba ubani athathe
intshukumo ngokuya kuthenga loo mveliso okanye afune inkonzo ethengiswayo.
ISIXHOSA GRADE 10-12 23
3.6.2 Amagama aqhathayo asetyenziswa kwintengiso
La magama alandelayo ancedisa kwisimbo sokubhalwa kwentengiso okanye iflaya:
Intsha kraca Umtsalane Ibalulekile Umlingo
Ngoku Inamandla Ixabiso Ukwazisa
Mahala Imbalwa Iphunyenziwe Ngokukhawuleza
Papasha Ithuba Kunokwenziwa Isempilweni
Itshatshele Isinikezo Ukhuseleko Phucuka
Ukutyhoboza Ekugqibeleni/ayinantanga Uncedo Fanelekileyo Twatse/
ngqamana
Engenasiphelo Usozigidi Ekhethekileyo
Iyafuneka
Ubutyebi Uyaziwa Ukuvuzwa
Qha/kuphela
Imali Ingqalelo Ephathekayo
Evakalayo
Ulonwabo Inyani Ngokukhawuleza
Isisulu
Iyamangalisa Umfanekiso/mzobo Ngephanyazo
Mangalisa/
Ingatshintsha Inkulu kakhulu Umoyisi/ ephawulekayo
Iphuculwe Inyani umphumeleli Isiqinisekiso
Mva nje Musa Evavanyiweyo Wena
Eyona mfihlelo Yima Olungqinelanayo Khawuleza/ ngxama
EKhusini/ Igqibelele Uthando
yeyakwamkhozi Lula Ityebile
Ukufumanisa Yonga Ingomntu
Ukutyhila Kuhle kakhulu Iphupha
Ubutyebi Iyancomeka kakhulu Yakho
Ukuphuza Ngephanyazo iphumelele
Ilunge
3.6.3 Ingcaciso yamanye amagama aqhathayo nokusetyenziswa kwawo
kwizibhengezo
Ukonga
Phakamisa isandla ukuba awufuni konga ixesha nemali. Bendiyazi. Ukonga imali yinto efunwa malung nama-99%.
Ukuba uthembisa ukongela ubani imali uqinisekile ungawufumana umdla wakhe ngesipaji sakhe phambi kokuba
ubize igama isipaji.
24 ISIXHOSA GRADE 10-12
Ukhuseleko
Sinyanzelisa ukhuseleko kwiimveliso zethu.Sifuna ukwazi ukuba utyalo-mali lwethu lukhuselekile okanye abantwana
bethu badlala ngeethoyizi ezikwiqondo eliphezulu lokhuseleko. Sifuna ukutya okuhloliweyo, sifuna ukhuseleko
kwiimpahla nezihlangu esizikhethayo. Akothusi ukubona ukuba iziselo ezithathwa njengokuba zikhuselekile kubantu
besifo seswekile zisetyenziswa ngokungathi azinaziphumo zibi.
Ivavanyiwe yaphunyezwa
Abathengisi baveza ubungqina ngokwenqanaba ekulo imveliso yabo. Umzekelo ukutya kwekati okwaziwayo
kudla ngokuthiwa malunga nesibhozo eshumini abantu abasebenzisa ukutya kwekati babonisa ukukuthanda oku
kutya, oku kubonakalisa ukuba isibhozo kwishumi likubona kukuhle kakhulu. Loo nto ibonisa ukuba ivavanyiwe
yaphunyezwa nawe ungayizama.Ibinzana elithi ‘njengoko ubonile kumabonakude’.
(As seen on TV) kulapho iimveliso ziye zisetyenziswe ukuqinisekisa ngaloo mveliso.
Uthando
Uthando luneentsingiselo ezininzi ubani anganothando lwezinto umzekelo izihlangu okanye angathanda indlela
izinto ezenzeka ngayo.
Fumanisa
Eli ligama elisetyenziswa kakhulu ngabathengisi “uyakufumana into ngale nto”/ “ngokusebenzisa le nto”.
Ungafumana lukhulu ngokusebenzisa ixesha lakho ufunda.Xa kufikelela kwipakethe okanye kwisingxobo semveliso
ungazuza lukhulu ngokuyizama.Ukufumanisa sisithembiso sento enkulu ezayo.Njengokutyhila isipho
sakho somhla wokuzalwa, ukutyhilwa kwezinto kusoloko kuzisa ulonwabo olumandla
Isiqinisekiso
Eli gama ngumnatha wokhuseleko, ukuba unokucinga nje ngendlela elisetyenziswa ngayo rhoqo ebomini
ingabonakala indlela elinamandla ngayo, umzekelo: “Ndiyakuqinisekisa ukuba emva kweentsuku ezintathu uya
kuwubona umahluko” Le yindlela yokususa isikrokro.
Ekuthengiseni eli gama lisetyenziswa njengesithembiso phakathi kwekhampani leyo nomthengi kwaye
ibonakala njengesona siqinisekiso.Umzekelo isiqinisekiso sembuyekezo-mali sinamandla kuba sisusa ukuba
semngciphekweni ekuzameni imveliso entsha.
Impilo
Oku kuba namandla kakhulu xa kubhekiselele kwimveliso hayi ekubhekiseni kwinkangeleko ngasempilweni.
Ngamanye amaxesha idla ngokusetyenziswa njengento yokuphucula iimeko eziphilileyo zemali.Iye isebenze
kakhulu kuba phantse wonke umntu uyazi ukuba xa kuthethwa ngempilo entle kubhekiselelwe entwenini. Ukuba
ubani angenza izithembiso ezimalunga nempilo entle nokuba usebenzisa ukutya okanye iinkonzo qiniseka ukuba
wenza kakuhle.
Iziphumo
Iziphumo ligama elisetyenziswa kakhulu kwisihloko kubhekiselele kwimpumelelo. Eli gama linamandla kuba
lisisithembiso esinceda ubani akwazi ukusebenzisa ingqiqo ekuthengeni. Umzekelo ungabeva abantu besithi “Awu
ukuba le nto ineziphumo ezifumanekayo ,makube ixabisekile”.
ISIXHOSA GRADE 10-12 25
Wena
Igama u “Wena” ligama elinamandla kakhulu kwiintengiso kuba lijolise ngqo emntwini. Umzekelo, masithethe
ngawe, ungothabathekisayo , uzibona ungothabathekisayo/ unomtsalane. Xa sekuthethwa inyani nantoni na
ejoliswe kuwe uba nomdla kuyo kwaye uyamamelisisa, umzekelo ukuba intengiso ithembisa ngokwenza abantu
babe zizityebi unganomdla,kodwa ukuba ijolise ekwenzeni wena ube sisityebi uba nomdla kakhulu. Igama u “Wena”
ligama emalisetyenziswe kakhulu xa ubani ethetha nabathengi kuba eneneni ujolise kuye, kuba ngokwenza njalo
uqinisekisa ukuba uthetha ngeyona nto enikisa umdla kakhulu.
Indibanisela/unxulumaniso
Iimveliso okanye iinkonzo/ iimbono zisoloko zinxulunyaniswa neyona nto ithandwayo ebomini nehleli nje iyafunwa
kwaye iyathandwa ngababukeli oko kufana nolonwabo, ukwaneliseka, ubuhle, ukhuseleko, uthando, impumelelo,
ubutyebi njalo njalo, umzekelo iikontraka ezinkulu zakwa Nike zihambelana neembaleki ezaziwayo.
Iziphehlelelo nezingqinisiso
Kulapho kusetyenziswa khona abantu abangosaziwayo ukuze into igqibelele/okanye icace/okanye iboniswe
umsebenzi wayo, umzekelo :oosaziwayo abanolusu oluhle bangayiphehlelela imveliso yolusu efana nePonds
okanye Garnier.
Ukukhwel’enqweleni
Yindlela yokuqweqwedisa ababukeli ukuba into ethengiswayo ilungile kuba ithengwa ngumntu wonke (wenza
ukuba nabo bakhwel’enqweleni).Okunye kukuba abonakalise ukuba iimfuno ziyinxalenye yeqela elithile okanye
imbonakalo yokuba ukubawela into kubandakanyiwe umz: vela wenze (Just do it).
Ujoliso kubantu abanegunya elithile
Ukufuna umntu onobuchwephetshe (umntu, iqela okanye nayiphina enye into) ukubonisa ukubaluleka kwemveliso,
iinkonzo okanye indawo akuyo, umzekelo oogqirha xa bethengisa uhlobo oluthile lwentlama yokuhlamba amazinyo
okanye utshungama, umzekelo i-Sensodyne , yeyona ikhethwa ngoogqirha bamazinyo.
Ujolise kwimo zovakalelo
Ukusebenzisa ulwimi oluchukumisayo nokuba ngumfanekiso, umzekelo xa abantu ekujoliswe kubo bebona
umfanekiso wemeko embi ebangelwa ziimeko zendalo ezifana nenyikima, umlilo, ukhukhuliseko, inkanyamba njalo
njalo apho kuye kucelwe abantu bafake isandla kwimeko leyo ukunceda
Uncedo olujoliswe kwimigaqo elandelwayo
Indawo azibeke kuyo umbhali okanye isithethi njengomntu ohloniphekileyo, nomlinganiswa okwisimo esihle okanye
oneenjongo ezintle, umzekelo, umgqatswa wezopolitiko akanakuvuma ukutyibilika edakeni angasuke akhethe
ukuthetha ngeezinto ezithile.
Ucengo olujolise ekusebenziseni ingqondo
Xa unikezela ingxoxo eza kuxhasa ibango elithile usebenzisa ulwazi olunyanisekileyo,amanani noqikelelo manani,
umzekelo yinyani esetyenziswa ekuxhaseni isidingo sokuba kuthotywe iingozi ezimanyumnyezi eziqhubekayo
ezindleleni (Speed Kills) Isantya esiphezulu siyabulala.
26 ISIXHOSA GRADE 10-12
Imiqondiso
Imiqondiso ngamagama okanye imifanekiso emele into ethile, iye isetyenziswe ukubuyisa
iingqondo zabantu baqonde oko kuthethwa ngako.Kudla ngokusetyenziswa imiqondiso ephathelele
kwezekhaya,kusapho,ilizwe,inkolo,isini,okanye iindlela zokuphila. Abalukuhli basebenzisa igunya nemiqondiso
eqinisekisa /egxininisa oko bakuthengisayo.
Inkangeleko ejolise kwezesondo
Ukusebenzisa abantu abahle nabanenkangeleko ebawelekayo kwesinye isini ukuthengisa into yakho,
umzekelo:Indoda entle nebukekayo ithengisa isichebi -zindevu sakwaGillette.
Isnob aphil (snob appeal):
Ijolise kwiimfuno okanye izinto ezibawelekayo zodidi oluphezulu okanye ezibalulekileyo ebomini, umzekelo, ukuqala
kuhlobo oluthile lweetshokoleti ukuya kwezimnandi,sinako konke okufunayo ukwenza usuku lwabathandanayo lube
lusuku olukhethekileyo, okanye ukunikeza isipho esinganyibilikisa intliziyo. Khetha kwiitshokoleti ezikhethekileyo
zakwaPremium.
Ukunyoba
Esi sixhobo sijolise ekulukuhleni abantu bathenge oko kuthengiswayo bebathembisa ngokubanika into efana
nesaphulelo, imbuyekezo, ikhuponi nesipho esisimahla.Ezinye zazo zihambelana ngokhuphiswano, iziqinisekiso
ezikhethekileyo, umzekelo jonga isiqinisekiso sakho sokubhatala ubone iivawutsha zethu ezivuyisana nosuku
lokuzalwa okanye ingazizigidi zeevawutsha ekufuneka zifumanekile.
Ngamanye amaxa ingayimbalelwano ejolise nakubani umzekelo, Mnumzana Tebza ikhampani yakwa Coleman
ivuyisana nawe ngosuku lwakho lokuzalwa, ukwabelana nawe ngolu suku lwakho sikunika isiqinisekiso sesaphulelo
seshumi ekhulwini (10%) kwizinto ongazithenga namhlanje.
Amabango acacileyo
Yinto ebekwe ngendlela engqalileyo necaciswe ngokupheleleyo okanye ibonakaliswe kakuhle umsebenzi wayo,
umzekelo ezinye iintengiso zixela ixabiso,zichaze nezithako ezifumaneka kwimveliso okanye inani lezinto
ezifumaneka kwipakethe/isingxobo eso. Amanye amabango acaciswa kakuhle kuxa kusetyenziswa izithembiso
ezikholelekayo malunga nomgangatho wemveliso, indlela efezekileyo esebenza ngayo ,okanye uthembele kuyo
umzekelo “isebenza kwimizuzu emihlanu kuphela”.
Uloyiko
Abathengisi basebenzisa izinto ezicatshukelwayo/ezithiyiweyo okanye ezoyikwayo ngabantu, umzekelo
abezopolitiko bakusebenzisa kakhulu oku xa begaya inkxaso yevoti ngokuthi baveze izinto ezifana neerhafu
ezinyukileyo, ubuvukeli-mbuso nezinye ukuze kuvotelwe bona hayi abaphikisayo.
Omnye umzekelo ngowokuba ezethu iimveliso azifani nezabanye kuba zivavanywe zaphunyezwa ukuba
zikhuselekile ebantwaneni, akukho ziqhushumbisi, okanye iimpawu zokutsha.
ISIXHOSA GRADE 10-12 27
Uburharha
Inkoliso yeentengiso zisebenzisa kakhulu uburharha okanye udlalo-magama, kuba zitsala umdla kwaye sisixhobo
esibaluleke kakhulu ekutsaleni abathengi. Jonga intengiso elandelayo: Cacisa uburharha kwitekisi.
Intengiso yeListerine isihlambi-mlomo.
Ugxininiso
Ulwimi lwentengiso lunamagama amaninzi agxininisayo ,oku kuquka ubukhulu
obumangalisayo,ukutshatshela,ubukhulu becala, eyona ikhawulezayo, amaxabiso aphantsi, uthelekiso (ngaphaya,
ngcono kuno, iphunyeziwe, yonyusiwe, ezimbalwa, izibaxo ezifana (iyamangalisa, iyancomeka, kuye ekupheleni)
kunye nezinye iindlela ezinokubangela ukuba kubethelelwe okanye kugxininiswe ukubaluleka kwale nto
ithengiswayo.
Abantu nje/ abaphila kwinqanaba elisezantsi
Esi sixhobo siyasebenza ukuze abantu bangakholelwa kwinto ethethwa ngumntu nje ongaziwayo, bakholelwe
umntu okrelekrele nosaziwayo owamkela imali ephezulu.Sisetyenziswa kakhulu ekuthengiseni iimveliso
ezisetyenziswa rhoqo ngabantu umzekelo, iintengiso ye OMO isoloko isebenzisa abantu nje.
Ubushushu nengqiqo
Esi sixhobo sisebenzisa imifanekiso echukumisayo (yosapho, abantwana nezilwanyana) ukuvuselela iimeko
zovakalelo ezanelisayo, ezithuthuzelayo nezimnandi. Kungafakwa nomculo othomalalisayo,onelizwi elimnandi
namazwi afana no “phola okanye ukuwola”.
Ubuxoki obukhulu
Kulapho kusetyenziswa isibaxo ubukhulu becala,umzekelo ubani athethe ubuxoki eqinisekile, ezithembile
asebenzise nenkangeleko yakhe ukuze abantu bamkholelwe. Ukuze buqapheleke ubuxoki bufuna ubani acinge
nzulu, asebenzise ubulumko bokuba abuze imibuzo engafane ibuzwe ngabanye abantu.
Inkangeleko eqhathayo
Ngamanye amaxesha abalukuhli iba ngabantu ababonakala bengoyiki, bomelele kwaye bezithembile.Abantu
basoloko bengabalandeli beenkokheli ezinjengezi, nangona bengahambisani noko bakutshoyo nokuba izinto
ziyabachaphazela.
28 ISIXHOSA GRADE 10-12
Ukuqhatha
Oku kuyasebenza kuba abantu bayakuthanda ukunconywa kwaye basoloko bekholelwa kubantu ababathandayo,
umzekelo ezinye zidla ngokuthi:
“uyayazi into elungileyo nekufaneleyo xa uyibona”.
“ulindele into esemgangathweni”.
“Sebenza nzima ukuze uphile”.
“Ikufanele”.
Isiphiwo sengqondo (charisma)
Ngamanye amaxesha abalukuhli bangaphumelela ngokuba nembonakalo yokuzithemba ukuqiniseka ukomelela
nokuba nesibindi.
Abantu bayathanda ukulandela abantu abanesiphiwo.
Ukuthanda ukuthandeka
Oku kuyasebenza kuba abantu bayakuthanda ukunconywa kwaye basoloko bekholelwa kubantu ababathandayo,
umzekelo ezinye zidla ngokuthi:
“uyayazi into elungileyo nekufaneleyo xa uyibona”
“ulindele into esemgangathweni”
“Sebenza nzima ukuze uphile”
“Ikufanele”
Amagama avisa kamnandi agqamileyo jikelele
Asetyenziselwa ukuvuselela imvakalelo emnandi neyonwabisayo, umzekelo impucuko, inkululeko, ubuzali
ubuthandazwe, ubuhle, umama, uthando njalo njalo.
Ukubizwa ngamagama
Kukubizwa ngegama elibangela ukuba ungevi kamnandi /ungonwabi emphefumlweni, umzekelo uyonqena,
uyahleba ,ulixoki njalo njalo.
Entsha
Ligama elinamandla elisetyenziswa kwizibhengezo ntengiso umzekelo linamandla ongezelelweyo, intsha kraca
Inkumbulo (nostaljiya)
Amagama athembisa ukubuyisela izinto kwimo yangaphambili ingakumbi kwebikhangeleka imnandi.
ISIXHOSA GRADE 10-12 29
Izixhobo ezisetyenziswayo ukungqina uluvo
Umzekelo ukusetyenziswa kwetshathi, igrafu enamanani.
Izisombululo ezilula
Ngamagama asetyenziswa ngabalukuhli ukuzisa isisombululo kwingxaki leyo, umzekelo ukuthotywa kwerhafu,
imithetho emitsha iinkqubo zikaRhulumente, umzekelo abathengisi bayakucebisa ukuba isithambisi sobuso siza
kwenza ube mncinci, ube mhle uphumelele udume.
Ukukhawulwa kwamakhadi
Isetyenziselwa ukufihla ulwazi obelunokunceda abantu ukuba bathathe izigqibo ezizizo. Adla ngokuveza imbono
ethile exhasa uluvo oluthile bashiye iingxoxo eziphikisa olu luvo.
Ukufanisa (analoji)
Usebenzisa inkcazelo ukuthelekisa iimeko ezithile.
Unobangela kunye nokulungelelanisa
Ngeli xesha uwaziyo unobangela nezizathu kodwa usengakubhidisa umlukuhli akufika.
Ukungamkeli
Eli liqhinga lokuzama ukubaleka inxaxheba yokwenza into ethile ingakumbi exoxisayo. Isenokuba ngqo okanye ibe
mayana.
Ukuphazamiseka
Eli liqhinga apho umdla wethu uye ususwe kwingxaki ngokuthi kuvezwe umba owahlukileyo ngakumbi umlukuhli xa
efuna ukukuqhatha. Isetyenziswa ukufihla inxalenye yebalana abangafuni ukuba livele.
Undlela lula wokuphuma engxakini
Kulapho utyhola umntu/ iqela/ uhlanga/ inkolo malunga nengxaki ebangelwe nguwe.
Ukufumana into ungayibhatalelanga
Abantu bakholelwa kwinto yokuba uthenge into ze ufumane enye mahala.
Ukungxamiseka
Kufuneka uthathe amanyathelo ngokukhawuleza, umzekelo Walala! Wasala!
30 ISIXHOSA GRADE 10-12
UMSEBENZI 3
Funda le tekisi ilandelayo uchonge ulwimi olulukuhlayo/ oluqhathayo/ olujija ingqondo/ olucengayo; uchaze kananjalo
ukuba lunafuthe luni kubantu ekujoliswe kubo.
[Sicatshulwe kwi-intanethi-www.cartoonstock.com]
UMSEBENZI 4: ISIBHENGEZO-NTENGISO
Ucinga ukuba umbhali uzivelele na zonke iimpawu zika-AIDA (Qwalasela, umdla, imfuno nentshukumo) xoxa
nomhlobo wakho.
ISIXHOSA GRADE 10-12 31
INEEVITHAMINI KUNYE NEKHALISIYAM
AMASI ANAMAFUTHA NENGQAKA
AKUKHO OKWEDLULA INKOMAZI
INKOMAZI IHAMBA PHAMBILI
UMSEBENZI 5
UMSEBENZI 5
Yenza isibhengezo-ntengiso oza kusikhupha kwiphephandaba
Yenza isibhengezo-ntengiso uqaphela
oza kusikhupha umba ka-AIDA, ulwimi
kwiphephandaba olujijaumba ka-
uqaphela
ingqondo,usebenzisa ulwimi lwesibhengezo namagama ajija ingqondo umxholo ube ngamagama ali-100–120.
AIDA, ulwimi olujija ingqondo,usebenzisa ulwimi lwesibhengezo namagama ajija
3.7 Ukukekelela kwicala
ingqondo elithile,
umxholo ube ubungqondo lukhuni ukuqala ugwebe,
ngamagama ali-100–120.
3.7 Ukukekelela kwicala elithile, ubungqondo lukhuni ukuqala ugwebe,
ucalucalulo
ucalucalulo
47
UMSEBENZI 6
Nika inkcazelo yegama ubungqondo lukhuni wenze uluhlu lwamagama
asetyenziswa kulutsha, umzekelo, ULUTSHA ALUKHATHALI. Amagama abhalwa
32 ISIXHOSA GRADE 10-12
ebhodini kuyalelwe abafundi ukuba bawahlengahlengise ngokwezintlu ezintathu:
UMSEBENZI 6
• Nika inkcazelo yegama ubungqondo lukhuni wenze uluhlu lwamagama asetyenziswa kulutsha, umzekelo,
ULUTSHA ALUKHATHALI. Amagama abhalwa ebhodini kuyalelwe abafundi ukuba bawahlengahlengise
ngokwezintlu ezintathu: Lawo ababonakalisa njengabenzi bezinto ezilungileyo, lawo aphakathi nalawo ababonisa
bebabi.
• Xoxani njengeqela ukuba niqaphela ntoni ngala magama.
• Asetyenziswa xa kutheni? Anafuthe lini kuni?
• Niyawathanda okanye aniwathandi?
UMSEBENZI 7
Ukuba igama livele kabini nangaphezulu xoxani ukuba iguquka njani intsingiselo ngokubuza le mibuzo ilandelayo:
• Akwenza uzive njani la magama abhaliweyo?
• Uqaphela ntoni ngolu luhlu lwamagama longqondo lukhuni?
• Ukhe wawabona phi la magama? Ukhe wawabona kwimagazini, kumabonakude encwadini?
• Ingaba la magama anganafuthe lini ekwenzeni omnye umntu avakalelwe ngendlela angayithandiyo?
Umzekelo, Abafazi bapheka bhetele kunamadoda. Amantombazana akazombaleki ukogqitha amakhwenkwe.
UMSEBENZI 8
Bhala isincoko esibonakalisa amava akho ngokubhekiselele kwiimbono ezicalanye okanye ubungqondo lukhuni.
Khumbula ukucwangcisa, ukuyila, ukuhlaziya, ukuhlela, ukulungisa iziphene nokunikezela.
UMSEBENZI 9
• Sebenzisa amava akho ukulolonga imifanekiso, ukufunda itekisi, nokujonga ulwazi olubekwe ngokwamanani
ukubonisa ubungqondo lukhuni neembono ezikekelele calanye.
• Ingaba oku kusetyenziswa njani kwikhathuni, kwimifanekiso nolwimi lonxibelelwano? Unike izizathu neziphumo
ezinokuba khona.
• Sebenzisa ulwazi lwamanani ukubonakalisa izimvo ezahlukeneyo ezimbini.
• Enye ingaba yeyabantu ebebekhona nenkxaso yeqela lesizwe ebelidlala nelinye, kanti enye
ingayeyokubonakalisa ungcikivo kubantu ebebekhona kunye nenkxaso.
INKCAZELO –Jonga kwisahlukwana 3.4 ukufumana ingcaciso yolwimi:
Olukekelela kwicala elithile, ulubungqondo-lukhuni, ukuqal’ugwebe nokucalu-calula.
ISIXHOSA GRADE 10-12 33
Olukekelela kwicala elithile, ulubungqondo-lukhuni, ukuqal’ugwebe nokucalu-calula.
UBUNGQONDO LUKHUNI, UKUQALA UGWEBE NOCALUCALULO
Ubungqondo
Ubungqondo
lukhuni: ingqiqo
lukhuni
Umthiya njani umntu ngokodidi?
Ukuqala ugwebe:
ifuthe
Uziva njani ngomntu? Oku kukuveza
njengomntu onjani kuye? Unxulumano
Ucalucalulo:
ukuziphatha
Ndenza njani xa ndimbona? Ucalucalulo Ukuqala ugwebe
Iimpawu
Iimpawu zokukekelela
zokukekelela kwicala
kwicala elithile elithile ngokwezimvo
ngokwezimvo
• Ukukekelela
Ukukekelela kwicala
kwicala elithile elithile kuyasichaphazela
kuyasichaphazela sonke. sonke.
Kusoloko kubonakala njengento engamkelekanga nangento ekufuneka
• Kusoloko kubonakala njengento engamkelekanga nangento ekufuneka siyibaleke, kodwa ke akukho nanye
imekosiyibaleke, kodwa
engakekeleliyo keelithile.
kwicala akukho nanye imeko engakekeleliyo kwicala elithile.
• Luluvo lokuba into intle okanye imbi okuye kube 49 nefuthe kwindlela oyilawula ngayo. Kusoloko kubaphatha
kakubi abanye ngenxa yendlela ebachaphazela ngayo ngokweminyaka, ngokukhubazeka, ubuhlanga,
imvelaphi yesizwe, inkolo, icala lopolitiko olukhethileyo, ingqiqo nesini.
• Intsukaphi yayo: uloyiko, ukungaqondani, ukucaphukelana, amava angalunganga.
• Eminye imizekelo ibandakanya ukuthetha izinto ezihlekisayo, ukubiza abantu ngamagama amabi,
ubungqondo lukhuni, igrafiti enyembayo, ukuba likheswa, ukukekelela kwicala elithile kungakhokelela
kucalucalulo nokungalingani.
• Ukukekelela kwicala elithile kunempembelelo kwindlela esiziphatha ngayo kwabanye abantu, kwiindawo,
kwiingxaki zabo, amava amalunga nesini, iminyaka, isigaba, inkolo, ukuxabiseka konke kuyasichaphazela.
Iintlobo zonxibelelwano ezithambekela kwicala elithile.
Unxibelelwano olukekelele kwicala elithile lujolise koonondaba nabavelisi beendaba kwezonxibelelwano nabathi
bakekelele kwicala elithile xa beveza izimvo zabo. Olu kekelelo caleni lithile lukho kwiindawo zonke qha kunzima
ukuqapheleka. Kubalukekile ke ukuba kuthelekiswe iindidi zeendawo ofumana kulo ulwazi kuba ukuvezwa kwezinto
kwezonxibelelwano kusoloko kukhetha icala. Unxibelelwano olukekelela kwicala elithile lusoloko luveza iziganeko
namabali ngendlela ababona ngayo. Masijonge ezi ndidi zilandelayo:
Ukukekelela kwicala elithile kuxhomekeke ekukhetheni okanye ukushiya ulwazi
Oku kubhekiselele kumabali neziganeko ezifakwayo nezingafakwayo. Olu khetho lolwazi lungabe luqhutywa
ziingcamango zabo balawula ukuveliswa kweendaba. Unondaba angakhupha icala elithile lenqaku okanye
uluhlu lwamanqaku ngokwexesha elithile. Okusetyenziswa kwezonxibelelwano kungaqaqambisa okanye kube
nempembelelo kwindlela esitolika ngayo oko sikuvayo.
34 ISIXHOSA GRADE 10-12
Kwinqaku ngalinye elikhethiweyo kubakho amanye ashiyelelwayo. Ingaba kwinqaku ngalinye okubonayo
kuyimbonakalo eyiyo yobomi? Zeziphi iimpawu ezifana ngazo? Umzekelo: ingaba zonke zingobundlobongela, abantu
abadumileyo, ubutyebi? Ingaba eminye imithombo yolwazi iquka ezinye izinto ezishiyelelwayo ngabanye?
Ukukekelela kwicala elithile ngokukhutshwa kolwazi
Ngumkhwa wokuba ezindabeni kugqame amanqaku athile ahambisana neqela elithile lo gama iimbono zamaqela
athile ngakumbi aphikisayo zingajongelwa ntweni.
Ukukekelela kwicala elithile ngokubeka amabala
Leliphi igama elisetyenziswayo ukuchaza izenzo zeqela elithile? Olu kekelelo kwicala elithile luza ngeendlela
ezimbini: ukutyabeka elinye iqela ngelona gama lalikhe lalibi lo gama elinye iqela liza kunikwa amagama nje
okanye linganikwa. Eyesibini indlela yokuthiya amagama kuxa unondaba engakwazi ukuchonga koko achaze
umntu okanye iqela ngamagama amkelekileyo afana nenkcutshe, iqela elizimeleyo.
Ukukekelela kwicala elithile ujikeleza kwinto enye
Oku kwenzeka xa inqaku linendlela enye yokutolika isiganeko okanye ipolisi, lingasi so kwezinye iindlela,
oku kujikeleza kuquka ukusetyenziswa kwethoni, unondaba ukekelela kwicala elithile ngenyaniso, umzekelo,
ayibaleke into ethile apho aza kwenza icala elithile likhangeleke ngcono kunelinye.
Ukukekelela kwicala elithile kusetyenziswa ugxininiso
Apha kujongwa amanqaku asoloko ekwiphepha lokuqala kwiphephandaba namabali asoloko efumana
iingongoma eziphambili. Qaphela indlela okuthi oku kube nefuthe ekubalulekeni kwenqaku elo ebantwini.
Ukukekelela kwicala elithile kusetyenziswa uphindaphindo
Ukuphindaphindwa kwesiganeko okanye umba othile kungakhokelela ukuba kuyinyani okanye kubaluleke
kakhulu kunohlobo okululo.
Ukukekelela kwicala elithile kusetyenziswa isihloko
Ezinye zezihloko ziyakhohlisa, kuba injongo yazo ephambili kukutsala umdla. Abantu abaninzi bafunda
iingongoma eziphambili ezinokubangela ukuba eyona nto eyiyo bangayifumani okanye into engenamsebenzi
bayenze into enkulu, umzekelo, xa isihloko sisithi ukubethwa kwabantwana ezikolweni umntu angacinga
ukuba kuthethwa ngokubethwa kwabantwana kanti simalunga neziphumo zokubethwa kwabantwana.
Ukukekelela kwicala elithile kusetyenziswa ulwazi lwamanani nokubalwa
Ukuba aziphelelanga, azichanekanga ziyakhetha zibangela ulwazi lukekelele ecaleni elithile. Olu lwazi
lwamanani kufuneka lutolikwe kwaye lusoloko lusetyenziswa ukukunika uluvo olungelulo. Umzekelo,
ngokwezi nkcazelo: loluphi ulwazi lwamanani ongalusebenzisa ukukholisa abantu ukuba isigwebo sentambo
yimbono entle? Kangangama -30% yabantu bayawuxhasa lo mba, ukanti ama-70% ayawuchasa.
Ubungqondo lukhuni
Ziingcinga ezibethelelekileyo zeqela ezisoloko zijoliswe kwiqela elithile.
ISIXHOSA GRADE 10-12 35
Iindidi zobungqondo-lukhuni
Ngokwesini
Umzekelo, sithi xa sithetha oomama ngabapheki abaphume izandla. Ootata bomelele. Oomama ngabaqhubi
ababuthathaka.
Imizekelo yamaqhalo, izaci, neentetho nje ezijoliswe kubungqondo lukhuni besini: ungaqali ngokwendlala
indoda ingekafiki. Indawo yomfazi isekhitshini. Indoda enenkomo ayifunwa ngeentlamba.
Ubungqondo lukhuni ngokweqela okanye umntu buqu
Imizekelo ebhekiselele kulutsha, abantwana njalo njalo.Ulutsha lonke alumameli, abantwana abakuthandi ukutya
okunempilo. Ukuba ibala lakho liyakhanya uthathwa njengomntu omhle.
Ubungqondo lukhuni ngokubhekiselele kubume bomzimba – Umzekelo abantu abatyebileyo bayonqena.
Ubungqondo lukhuni ngokwenkcubeko
Umzekelo kumaXhosa iba ngathi benza into embi xa abalingane bethandana ekuhleni ukanti kwabamhlophe
ibonwa njengento entle. Abafazi bamaXhosa banembeko kubayeni nakubantu bomzi.
Ukuqala ugwebe ungakhange uwavelele omabini amacala
Ulwimi olusetyenziswayo into enombala omhlophe ibonwe njengenyulu kanti umbala omnyama ibonwe
njengengalunganga.
Indlela zokulawula ukuqala ugwebe ungakhange uwavelele omabini amacala Ukubeka umntu amabala,
izihlekiso, iikhathuni nezinye ezithethwayo okanye ezingathethwayo.
Ukuphepha
Ukuqalugwebe xa kujoliwe kumntu othile aze azibone engathandeki kwelo qela.
Ukulwa
Indlela ovakalelwa ngayo ngenxa yomba othile loo nto ingakhokelela emlweni.
Ucalucalulo
Kukwahlula/ukukhetha abantu okuye kukhokelele kwimpixano yabantu beqela elo. Imizekelo, ukungavumi abantu
bafumane umsebenzi ngenxa yebala, ubuhlanga, isini, inkolo neminyaka. Ukucalucalula abantu abasuka kwamanye
amazwe.
Ubuhlanga njengomzekelo wocalucalulo
• Kulapho umntu acinga ukuba ibala limenza bhetele kunabanye abantu.
• Ucalucalulo ayiyonto yobumhlophe nobumnyama kuphela, abanye abantu basacalucalulwa kuba bejongeka
ngokwahlukileyo, bethetha ulwimi olwahlukileyo.
• Ucalucalulo luquka ukukhetha abantu abasuka kwamanye amazwe. Umzekelo, ucalucalule ngokobuzwe
(xenophobia).
• Uziva njani xa ucalucalulwa? Umzekelo kakubi, unomsindo, ukhathazekile, uneentloni, uziva uhlazekile.
• Uziva njani xa inguwe ocalucalulayo? Umzekelo unamandla. Jonga kulwimi namagunya ngasentla.
36 ISIXHOSA GRADE 10-12
• Kutheni abanye abantu beziva benegunya ngaphezu kwabanye abantu kwiqela? Umntu akakwazi ukulawula
ubomi bakhe, okanye kukho umntu omcalucalulayo yaye abone ukuba makacalucalule naye.
UMSEBENZI 10
Chonga kwitekisi/imagazini/kwiinkqubo zikamabonakude ulwimi olukekelele kwicala elinye, ubungqondo lukhuni,
olucalucalulayo, oluqala lugwebe ungajonganga onke amacala.
UMSEBENZI 11
Funda eli nqaku lephephandaba ukuze uphendule le mibuzo ilandelayo.
Isolezwe :Izimvo/3 June 2016, 2:30pm/Noku Katom
Ootata
Iminyaka emininzi bekungekho nto intle yokuthetha ngabantu basebuhlanti. Nangoku kule nyanga siyiqalalyo, kukho usuku
lootata ongasoze uve nto tu ngalo. Into eyenzekayo zizijwili nencwina kuba kaloku abantu abaninzi abananto intle yokuthetha
ngomntu ongutata. Isimanga ke sesokuba sihleli nabantu abangootata ezindlwini. Umhla nezolo abantu bazimanya ngeqhina
lomtshato, nomntu ongutata ukhona apho. Umhla nezolo kukho umntwana ozalwayo, loo nto ithethe ukuthi utata ‘ukhona’
kodwa ngendlela ekuthetheka ngayo umntu ongutata ‘akakho’. Izinto zona ziyenzeka ezibonisa ukuba umntu ongutata ukhona.
Izinto ke ziyajika kulo nyaka. Kwanele ngokusengelana phantsi ngokwezini. Ekuphuhliseni kwethu amanina nabantwana
abangamantombazana siye sabashiya ngasemva ootata nabantwana abangamakhwenkwe sibe phofu sinyanzelekile ukuba
siphile nabo. Ithi le nto ndiza nayo, ukuba indlela obona ngayo izinto ayitshintshi, uya kuhlala ubona izinto ngohlobo olunye.
Ukuba sithetha ngale ndlela sithetha ngayo ngabantu abangootata, kuza kwenzeka le nto isezingqondweni nasemilonyeni yethu.
Nam ndingomnye wabantu ababengathethi kamnandi ngootata kwaye loo nto zange indincede. Ukusuka apho bendibona ububi
obenziwa ngootata qho kusisa.
Ingaba umbhali uzivelisa njani iingxoxo zakhe? Ingaba umyalezo ucalanye, okanye uquka eziye iimbono ezizezinye?
Ingaba umbhali uzivelela ngokulinganayo iimbono ezizezinye? Ingaba umbhali uyayihoya imiba ephikisanayo?
1. Ukuba umyalezo uquka ezinye iimbono ingaba zinjani iimpawu zezi mbono? Ingaba umbhali usebenzisa
amagama akhayo nemifanekiso ukuchaza iimbono zakhe okanye asebenzise amagama angakhiyo nemifanekiso
ukuchaza iimbono ezizezinye? Ingaba umbhali uyakhuthaza kwiimbono zakhe, ukuze agxeke kwiimbono
ezizezinye?
UMSEBENZI 12
Bhala ibali elaziwayo ulivelele kwenye inkalo, umzekelo, Ubulumko bezinja ngokubhalwe nguR. Siyongwana, ulibhale
ngokwembono zomnini zinja.
4. ULUVO NENYANI
Okulindelekileyo ngokoxwebhu lukaCAPS:
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha.
Yahlula phakathi koluvo nenyani.
Ubuchule bokufunda nokubukela.
Chonga izivakalisi ezibonisa uluvo nezo zibonisa inyani.
ISIXHOSA GRADE 10-12 37
Ngamanye amaxesha kuba nzima ukohlula izivakalisi ezibonisa inyani okanye uluvo.
Uluvo
• Uluvo yinkcazo engenabungqina. Yiloo nto umntu akholelwa kuyo.
• Uluvo yindlela umntu avakalelwa ngayo kwisihloko esithile.
• Uluvo lusenakho ukuxoxwa kude kubekho isivumelwano.
• Uluvo lungaxhaswa ngobungqina obufumanekayo.
Umzekelo, Ikofu inencasa emnandi.
Isithandathu Ithoba
NDICINGA
UKUBA …
Inyani
Inyani
Inyani ingangqinwa ubunyani bayo okanye ukungabiyonyani kwayo.
•
Inyani ingangqinwa ubunyani bayo okanye ukungabiyonyani kwayo.
Ingaba esi sivakalisi sibhalwe ngqindilili siyinyani na?
• Ukuba
Ingaba esi unabo ubungqina
sivakalisi sibhalwe ngesivakalisi
ngqindilili osinikiweyo oko kuthetha ukuba
siyinyani na?
siyinyani, umzekelo, Umvundla sisilwanyana esincancisayo.
• Ungajonga
Ukuba kwisichazi
unabo ubungqina magama
ngesivakalisi ufumaneoko
osinikiweyo ubungqina bokuba
kuthetha ukuba esi sivakalisi
siyinyani, umzekelo, Umvundla
sisilwanyana esincancisayo.
singentla yinyani okanye luluvo.
• Umzekelo,
Ungajonga umbala
kwisichazi omdaka
magama ngowona
ufumane mbala
ubungqina mhle
bokuba esiezinjeni.
sivakalisi singentla yinyani okanye luluvo.
• Umzekelo, umbala omdaka ngowona mbala mhle ezinjeni.
Ingaba sinabo ubungqina boku? Hayi, loo nto ithetha ukuba luluvo.
Oko sikufundayo nesikubonayo kungumxube wezinto eziyinyani neziluluvo.
• Ingaba sinabo ubungqina boku? Hayi, loo nto ithetha ukuba luluvo.
Ukwahlula phakathi kwenkcazo eyinyani neluluvo kubalulekile
• Oko sikufundayo nesikubonayo
ekuphononongeni itekisi,kungumxube wezinto eziyinyani
ukuzisa iingxoxo ukuze ubanineziluluvo.
akwazi ukwamkela oko
• kuthethwayo
Ukwahlula phakathikwenza ukuba
kwenkcazo sibeneluluvo
eyinyani ngabemi abakwaziyo
kubalulekile ukwakha isizwe
ekuphononongeni itekisi, ukuzisa iingxoxo
38
esingcono. ISIXHOSA GRADE 10-12
ukuze ubani akwazi ukwamkela oko kuthethwayo kwenza ukuba sibe ngabemi abakwaziyo ukwakha isizwe
esingcono.
UMSEBENZI 13
Xela ukuba ezi zivakalisi zilandelayo ziluluvo okanye inyani.
INYANI ULUVO
Usuku lwakho lokuzalwa luza kanye ngonyaka
Usuku lolutsha (Juni 16) lolona suku lwekhefu lubalulekileyo.
Ipasika ibhiyozelwa eKwindla.
Inyanga kaEpreli yinyanga eneentsuku ezingama-30
Onke amabali kumajelo osasazo ayinyani
UMSEBENZI 14
Xela ukuba izivakalisi ezibhalwe ngqindilili ziyinyani okanye luluvo.
Iingxaki bayazazi, baxinge phi?
Isolezwe :Izimvo/3 June 2016, 2:30pm/Nompucuko Zakaza
eQonce, Zwelitsha
Ndizive ndingenako ukuthi cwaka emva kokufunda inqaku lakho (01 EyeSilimela 2016, ikhasi 11) elithetha
ngezifundiswa ezingenzi nto ngezo zinto zizifundeleyo okanye ziziphandileyo. Ewe kunganjalo, ingakumbi xa
sifundele izinto ezifika zingabinayo ncakasana indawo kwintlalo yethu.
Okokuqala xa sisenza uphando, sicela imvume kumaSebe aqondene nezihloko ezo. Kwakhona sifumana
isiqinisekiso senkxaso yesihloko sophando olo kunye nendima olunokuyidlala kwabo bachaphazelekayo. Yonke le
nto yenziwa ngenkcitho-mali evela kwimizi namaSebe anikisa ngenkxaso-mali ukuze kuphuhle ezi zifundo. Kuba
mnandi kuphela ngexesha kusenziwa izivumelwano ngezifundo ezo, kodwa emva kokuba abafundi bephumelele,
kunqabile ukuba kubekho imisebenzi eqondene noko bebekufunda. Nalapho ithe yakho khona loo misebenzi,
kunqabile ukuba ibe ijoliswe ngqo kuloo nto abafundi abo bebeyifunda okanye besenza uphando ngayo.
Izidanga ke ziba zezamaphepha nokwenza nje indumasi yomzuzwana. UNompucuko Zakaza uzisebenzela
ngeentsomi zesiXhosa kwaye wathweswa isidanga seeMasters kwicandelo leelwimi zesiNtu eRhodes
ngowama-2015.
ISIXHOSA GRADE 10-12 39
5. UKUZICINGELA/INGQIKELELO IMPIKISWANO
5. UKUZICINGELA/INGQIKELELO IMPIKISWANO
5.1 Ukuzicingela
5.1 Ukuzicingela
UKUZICINGELA
Abafundi bangaqonda nzulu ngebali xa bekhangela
imikhombandlela ngeentshukumo neentetho
zabalinganiswa, okwenziwa nokuthethwa
ngabalinganiswa.
Ithi loo nto
Banxibe Ithi loo nto bayawuthanda
iidyasi kuyabanda umdlalo webhola
ekhatywayo
Ukuzicingela kukuthatha isigqibo ngokubhekiselele kubungqina nokucinga
• Ukuzicingela kukuthatha isigqibo ngokubhekiselele kubungqina nokucinga nzulu.
nzulu.
• Ukuzicingela
Ukuzicingela kukuthekelela
kukuthekelela intsingiselo
intsingiselo ngokujolise kuloongokujolise kuloo
mba kuthethwa mba
ngawo kuthethwa
ukususela kuloo nto enokuthi
ikuncede ekuzeni noluvo lwakho ngomba lowo.
ngawo ukususela kuloo nto enokuthi ikuncede ekuzeni noluvo lwakho ngomba
• lowo.siza nentsingiselo engachazwanga kwitekisi. Sisebenzisa imikhombandlela, inkcazo
Xa sizicingela
eyinyani, amava kunye nolwazi lwangaphambili ukwenza ingqikelelo, nokubuza imibuzo efuna ingcaciso
Xa sizicingela siza nentsingiselo engachazwanga kwitekisi. Sisebenzisa
ngesingaqinisekanga ngako kwitekisi.
imikhombandlela, inkcazo eyinyani, amava kunye nolwazi lwangaphambili
• Onke amaqhinga anokusetyenziswa ukuncedisa umfundi ukuqonda itekisi.
ukwenza ingqikelelo, nokubuza imibuzo efuna ingcaciso ngesingaqinisekanga
ngako kwitekisi.
Onke amaqhinga anokusetyenziswa ukuncedisa umfundi ukuqonda itekisi.
Ukubuza
imibuzo
ukwenza
Ukuqikelela
unxulumano
Amaqhinga
okuncedisa
ukusebenzisa ukuzicingela ukwenza
ulwazi umfanekiso
lwangaphambili ngqondweni
ukuhlalutya
Ukuthatha
itekisi utolika
isigqibo
/ ukugweba
58
5.2 Ukuzicingela okuhambisana nobungqina okanye ukungabi nabungqina:
Singafikelela kwimiba eyinyani, engqinisisiweyo, ukusukela kulwazi oluyinyani,
umzekelo, ngenxa yezi nyaniso zilandelayo singafikelela kwezi zigqibo
40 ziqiqisiweyo. ISIXHOSA GRADE 10-12
5.2 Ukuzicingela okuhambisana nobungqina okanye ukungabi nabungqina:
Singafikelela kwimiba eyinyani, engqinisisiweyo, ukusukela kulwazi oluyinyani, umzekelo, ngenxa yezi
nyaniso zilandelayo singafikelela kwezi zigqibo ziqiqisiweyo.
Inyani: Ingonyama ingabaleka iikhilomitha ezingama-30 ngeyure.
Ihlosi lingabaleka ukogqitha ingonyama.
Isigqibo ihlosi lingabaleka ngaphezu kweekhilomitha ezingama-30 ngeyure.
Ukuzicingela okungeyonyani kuxhomekeke kwinkcazo engeyonyani, kulwazi olungathethwayo olufana
neenkangeleko zobuso kunye nolwimi lomzimba.
5.3 Ukuqikelela
• Ukuqikelela yinto ocingela ukuba yinyani engachazwanga neenkolelo
ekusoloko kunzima ukuzincina, naxa ungenabungqina buphathekayo.
Amaxesha amaninzi iba yinto esiyifumene kwixesha elidlulileyo
nesingayibuzanga. Ibhekiselele kwinto eyamkelekileyo njengenyaniso okanye
ekuqinisekileyo ukuba ingenzeka kungekho bungqina.
• Uqikelelo olufihlakeleyo – yinkolelo ebisetyenziswa njengengcinga ekusenokuba
ayiyonyani okanye engachanekanga
Iingqikelelo ziyinxalenye yeenkolelo zethu. Sicinga ukuba iinkolelo zethu ziyinyaniso kwaye sizisebenzisa ukutolika
izinto eziqhubekayo kwihlabathi. Umzekelo, ukuba siyakholelwa ukuba kuyingozi ukuhamba ebusuku ezilokishini
kwaye sihlala eSoweto, loo nto ithetha ukuba singazicingela ukuba kuyingozi ukuhamba ebusuku.
Imizekelo yokuzicingela neengqikelelo
Umntu wokuqala Umntu wesibini
Imeko: Ekupheleni kweseti umdlali wentenetya Imeko: Ekupheleni kweseti umdlali wentenetya
oncumileyo uphakamisa ingalo yakhe. oncumileyo uphakamisa ingalo yakhe.
Ukuzicingela: Umdlali wentenetya uwuphumelele Ukuzicingela: Umdlali uyayamkela imeko yokoyiswa
umdlalo. kwakhe
Ukuqikelela: Abadlali ababhiyozayo ekupheleni komdlalo Ukuqikelela: Nabani na ophakamisa ingalo yakhe
ngabo baphumeleleyo. ubonakalisa ukwamkela ukoyiswa.
ISIXHOSA GRADE 10-12 41
5.4 Impikiswano
Impikiswano sisizathu okanye yinxalenye yezizathu ezinikwayo ukuxhasa imbono, intshukumo okanye ingcingane.
Impikiswano zizizathu ezisetyenziswa kwiziphakamiso (amabango nokubanga amagunya).
Iziphakamiso ziza ngeendlela ezintathu: Amabango ayinyani, izimvo kunye neengcinga.
Impikiswano izisa impembelelo kumfundi ukusebenzisa ubungqina nokuqiqa ukuveza uluvo lwakhe. Impikiswano
iqulathe inkqubo esekelezwe kwibango nobunyani obuqinisekisiweyo ngokuqiqa nemizekelo kunye nophando.
Inxaxheba yababukeli
• Ukuqonda ababukeli bakho kungundoqo kuzo zonke iintlobo zobhalo olunempumelelo ngakumbi kubhalo
olulukuhlayo.
• Impikiswano yingxoxo epheleleyo okanye utshintshiselwano nababukeli ekubhaleni impikiswano uqikelela ukuba
kukho umfundi ongazukungqinelana nawe.
• Ukuqondiswa kwababukeli kungundoqo kwingxoxo elukuhlayo ngoko ke kufuneka
oku:
o Yazi ababukeli bakho.
o Zithini ingcinga zabo ngaloo mba?
o Baziva njani ngawo?
o Ingaba bavuleke ngokwaneleyo ukuqwalasela iingcinga ezahlukileyo kwezabo?
o Ziyintoni iinjongo zabo kule mpikiswano?
Imizekelo yempikiswano
Igqwetha: Umntu endimmeleyo ebesebaleni ngexesha kuqhubeka ingxolo.
Amangqina amaninzi ayavuma ukuba ebembonile phaya. Kwaye itikiti lakhe libonakalisa ukuba khange ahambe de
yabe loo ngxolo ingamkelekanga ixeliwe.
Loo nto ithetha ukuba akanatyala/ akophulanga mthetho.
Ukubaluleka kwempikiswano nokulukuhla kubomi bemihla ngemihla
Ukufuna ukunyuselwa umvuzo, ukwenza isicelo somsebenzi, ukuthethathethana ngexabiso lemoto entsha, ingxoxo
kwinkundla yemithetho yezendlela.
Ubomi bezemfundo
Ukukhusela izimvo zakho, ukuba yinxalenye yeengxoxo ezixhokonkxa ingqiqo.
42 ISIXHOSA GRADE 10-12
Emsebenzini
Ukufuna abantu baphulaphule izimvo zakho, ukubathimba babe ngakuwe, ukufumana intsebenziswano,
nokubaqhubela ekwenzeni intshukumo.
Ekubhaleni
Ubhalo olungenakuphikiswa ekuvezeni imbono.
Ekufundeni nasekuphulaphuleni
Ukuvavanya ngokukodwa iingxoxo zabanye, uzikhusela kwimikhwa engekho sesikweni elukuhlayo uqaphele izizathu
ezigwenxa xa uzibona.
Isakhiwo sempikiswano
Impikiswano iveza izizathu nobungqina bokuxhasa uluvo.
Ubume bempikiswano
UMB A: ingxaki leyo abantu baphikisana ngayo
IBANGO: Ubume bomba lowo.
INKXASO: Izizathu nobungqina bokuba ibango elo lifanelekile kwaye malamkeleke
UKUPHIKISA: Ukuphikisa iimbono
Indidi zamabango
IBANGO LENYANI: Yinkcaso enobungqina eqinisekisiweyo ngophando
Umzekelo ‘kwishumi leminyaka iimvula ezitshabalalisayo ziya kuba ngunobangela wokuphela tu kwezilwanyana
nezityalo’.
IXABISO LEBANGO: Lixela ukuba enye into okanye izimvo ziphucukile okanye zinqweneleka ngcono kunezinye
Umzekelo “ukufumana iinkonzo zasekuhlaleni kwizikolo zemfundo ephakamileyo kwakukhupha izithwalandwe
ezinomqaphela kwizinto zasekuhlaleni.”
IBANGO LEPOLISI: Icebisa ukuba kwenziwe ntoni okanye kunokwenziwa ntoni ukusombulula ingxaki.
Umzekelo: Ukuphelisa ugonyamelo ezikolweni,kufakwe izixhobo zokubamba izikhali nemipu ezikolweni
zikaRhulumente
Indidi zenkxaso ezenziweyo zokwenza amabango
ISIZATHU: Inkcazo gabalala exhasa ibango
UBUNGQINA: Buquka inyani, ingxelo yamanani, amava, ukuthelekisa kunye nemizekelo ebonisa ukuba kutheni
ibango elo lifanelekile.
IZIBHENO EZIBONISA UVAKALELO: Iimbono ezijolise kwiimfuno namaxabiso ezinto abafundi ababonakalisa
ukuzikhathalela.
ISIXHOSA GRADE 10-12 43
UMSEBENZI 15
Funda le tekisi ingezantsi esuka kwimagazini kwaye ulandele imiyalelo.
Inqaku lemagazini: umzekelo wempikiswano
Uluvo lwakho ngootata?
Izimvo/3 Juni 2016, 2:30pm/Noku Katom
Ithemba lentlalo engcono lisekhona sisaphila nje, esikudingayo qha kukuba sonke simanyane sibe negalelo
ekuphuculeni ubomi bethu. Ukuba negalelo ke akudingi bantu ‘banezinto’ kudinga umntu ocingayo, umntu osebenzisa
ingqondo le wayinikwayo engayibhatalelanga nangepeni.
Ayikho into endichulumancisa njengokubaphantsi kophahla olunye nabantu abacingayo. Umntu ocingayo akenzi izinto
kuba zisenziwa, wenza izinto ngale ndlela azibone ngayo kwixesha lakhe lokucinga. Loo nto itsho yenze kubekho
izinto ezintsha nezinika umdla.
Ukuba ke umntu ucinga izinto ezingakhiyo, kuza kwenzeka njengokucinga kwakhe. Yonke into esiyenzayo iqala
kwindlela esicinga ngayo. Ze kuthi ke kwabo bangacingiyo, bacingelwe ngabanye. Yiloo nto ufika kukho abantu
abaninzi abangonwabanga nje, kuba benza izinto ezingezozabo koko bacingelwe. Ukanti xa nicinga nonke, nokuba
into ibize nabani, ukuba nje iyinto esondeleyo entliziyweni yakho kuba lula kakhulu ukusebenzisana nalo mntu uze
nayo. Iminyaka emininzi bekungekho nto intle yokuthetha ngabantu abangotata. Nangoku kule nyanga siyiqalayo,
kukho usuku lootata ongasoze uve nto ngalo. Into eyenzekayo zizijwili nencwina kuba kaloku abantu abaninzi
abananto intle yokuthetha ngomntu ongutata. Isimanga ke sesokuba sihleli nabantu abangootata ezindlwini. Umhla
nezolo abantu bazimanya ngeqhina lomtshato, nomntu ongutata ukhona apho. Umhla nezolo kukho umntwana
ozalwayo, lo nto ithethe ukuthi utata ‘ukhona’ kodwa ngendlela ekuthetheka ngayo umntu ongutata ‘akakho’. Izinto
zona ziyenzeka ezibonisa ukuba umntu ongutata ukhona.
Izinto ke ziyajika kulo nyaka. Kwanele ngokusengelana phantsi ngokwezini. Ekuphuhliseni kwethu amanina
nabantwana abangamantombazana siye sabashiya ngasemva abantu abangootata nabantwana abangamakhwenkwe
sibe phofu sinyanzelekile uba siphile nabo.
Ithi le nto ndiza nayo, ukuba indlela obona ngayo izinto ayitshintshi, uya kuhlala ubona izinto ngohlobo olunye. Ukuba
sithetha ngale ndlela sithetha ngayo ngabantu abangootata, kuza kwenzeka le nto isezingqondweni nasemilonyeni
yethu. Nam ndingomnye wabantu ababengathethi kamnandi ngabantu abangootata kwaye loo nto zange indincede.
Ukusuka apho bendibona ububi obenziwa ngabantu abangootata qho kusisa.
Phambi kokufunda
Krwaqula ubalekise amehlo ukuze ukwazi:
• Ukuqikelela ukuba isihloko simalunga nantoni?
• Ngubani umbhali?
• Uthini umhla wokushicilela?
• Wazi ntoni ngalo mba?
Ngexesha lokufunda
• Funda inqaku kube kanye ukuze ufumane umongo. Xa uqala ukufunda kufuneka wazi ukuba ithini ingxoxo.
Qaphela ingxoxo/ ibango lombhali.
• Funda inqaku okwesibini ukrwelela amagama angaqhelekanga. Zibuze le mibuzo ilandelayo:
o Ithini ingxoxo yombhali?
o Yintoni injongo yombhali?
44 ISIXHOSA GRADE 10-12
o Ijolise koobani?
o Ingaba inqaku liyafikeleleka na kwabo kujoliswe kubo?
o Ingaba umbhali unabo ubungqina obuphathekayo ngeli nqaku?
o Ingaba kukho apho asilela khona umbhali?
o Ingaba ubusebenzise ngobugwenxa na ubungqina anabo, okanye ubusebenzise ngokukhetha icala?
o Ingaba umbhali uziveze ngokulinganayo na izimvo zecala angangqinelaniyo nalo?
o Ingaba umbhali uzikhaba ngendlela eyamkelekileyo izimvo zecala angangqinelaniyo nalo ejolise
kubungqina?
o Ingaba umbhali uthelekisa ngendlela efanelekileyo na?
o Ingaba umbhali uveza iimvakalelo ezichukumisayo?
o Ingaba umbhali uyisebenzisa njani imizekelo ukuxhasa uluvo lwakhe?
6 IMVELAPHI YETEKISI NOMBHALI NGOKWEZENTLALO, EZOPOLITIKO NENKCUBEKO
6.1 Wazi ntoni ngemvelaphi yetekisi nombhali ngokwezentlalo, ezopolitiko
nenkcubeko?
Unxibelelwano lwabantu lusoloko luthatha inxaxheba ngokusemxholweni, lusetyenziswa lijelo losasazo
phakathi komntu ngamnye neqela ngokubhekiselele kwimbali, ezopolitiko, ezoqoqosho, inkcubeko nezentlalo.
Ukuqonda nzulu ngeemeko zababhali malunga nezentlalo, ezopolitiko, nenkcubeko kuzisa ukuxabiseka,
ingqiqo, inkuthazo nempembelelo kumsebenzi wombhali. Kubalulekile ukuthathela ingqalelo ifuthe lezinto
ezingqonge umbhali impilo yakhe yemihla ngemihla ukuze sikwazi ukuvavanya ngokuchanekileyo umxholo
nezixhobo ezisetyenzisiweyo kumsebenzi wakhe. Imixholo yezentlalo, ezepolitiki, ezembali, ezenkcubeko,
zingachazwa ngokweemeko, iimpembelelo, imiqathango, imiyalezo enokuziswa ziimeko kuhlobo olo lwetekisi.
Uncwadi lungabonwa njengesixhobo esahlukileyo sokuveza iimbono. Ingabonisa ukuba iintlobo zonke
zeetekisi zoncwadi ezifana neenoveli, idrama, isihobe, uninzi lweentsomi nazo zonke iitekisi zonxibelelwano
zingasetyenziswa ngokuqinisekileyo ukuhlisa ingcamango ethile ekumgangatho othile. Oku kuthetha ukuba
basebenza ngeendlela ezahlukeneyo kwaye soloko beyibonisa ngokuphandle ukuxhasa ukubethelela
indlela ethile yokucinga nokubona ilizwe ngukubanzi. Ezonxibelelwano zisoloko zidlala indima ekugcineni
nasekubetheleleni imiba ephambili.
6.2 Yintoni imeko yenkcubeko?
• Zibuze imibuzo efana nale:
o Ingaba inkcubeko ibe nefuthe kumbhali ngokwexesha ebephila kulo?
o Ingaba ixesha lenkcubeko ebephila kulo libe ngumqobo kumbhali ekuvezeni izimvo zakhe?
o Ingaba imigaqo yezentlalo kunye nefuthe lezepolitiki liye lamnyanzela umbhali ukuba abhale ngohlobo
oluthile?
o Ingaba umbhali ubhale ngeenjongo zokuveza uluvo lwakhe ukucela umngeni okanye wothuswe yimigaqo
yezentlalo nefuthe lezopolitiko?
ISIXHOSA GRADE 10-12 45
6.3 Yintoni ubume bembali/ bentlalo yezopilitiko
• Imvelaphi yembali ibhekiselele ekuqondeni iimeko, iziganeko njalo njalo kwixesha ekwakubhalwe ngalo
uncwadi lwaza lwashicilelwa.
• Ikwajolise kwimo yovakalelo, imo yokuziphatha nakwiimeko ezazikho ngelo xesha.
• Ubume yimo-ntlalo yesiganeko esiqhubekayo kwaye buya kuba nefuthe elifanelekileyo kwisiganeko eso.
Ubume yenye yesolotya eliphambili ekufuneka liqwalaselwe xa kuchazwa into ngokwembali.
• Kubalulekile ukuba wazi ukubaluleka kweziganeko ezenzekayo, kwaye uqwalasele ubume ngokwembali,
ixesha, imo yovakalelo ukuziphatha njalo njalo
Umzekelo masithi ufunda incwadi esuka emfazini enesivakalisi esithi:
‘Intombi yam iya kuba isiya eKapa emva kokuba itshatile.’
Lungakanani ulwazi oluqulethwe yile nkcazelo?
Alungako de sibe siqwalasele umhla eyabhalwa ngawo.
Xa sifumene ukuba incwadi leyo yayibhalwe ngo1992, singatsho siqonde ukuba isivakalisi esinye ngamanye
amaxesha singathetha into eninzi. Ukuhamba kwebhinqa eliseze ngobuso elizweni libheka eKapa ngo1992 emva
kwexesha lokukhululwa kukabawo uMandela kunganika ithemba elihle emzalini wakhe lokuba umntwana wakhe
uya ngexesha elihle lenkululeko. Umzali angamvuyela umntwana wakhe ngokufumana ithuba lokuya ngeli xesha
lokukhululwa kukabawo uMandela ekubeni wayevalelwe ixesha elide, Ulwazi ngemiba yentlalo, yezoqoqosho
nopolitiko okungqonge ukushicilela kwenoveli ethile okanye isincoko kungakunceda ekuqondeni gabalala ngombhali
noko akutshoyo.
Oku kungakunceda ekuqondeni ngokuchanekileyo abalinganiswa bebali. Ukuqonda imbali nendlela acinga ngayo
umbhai kunganceda ekuqondeni indlela ababephila ngayo abantu belo xesha.
6.4 Imvelaphi yemo-ntlalo yezopolitiko yombhali inefuthe kwiimbono zakhe ngesimbo
sokubhala
Kuthetha ukuthiwani xa kuthethwa ngeembono zombhali kwaye ungakufumanisa njani oku? Iimbono/
izimvo zombhali ngomba othile zaziwa ngeengongoma eziphambili kumba lowo axoxa ngawo kunye necala
alikhethileyo. Umzekelo, ngokweembono zoqoqosho uphuhliso olutsha luyinzuzo enkulu edolophini.
Izimvo zomntu okanye indlela aziphatha ngayo ngento, umzekelo, ndiyayihlonipha indlela obona ngayo kodwa
andiqinisekanga ukuba ndiyavumelana nawe.
Umbhali angawuxhasa okanye awuchase umba othile. Kufuneka uqwalasele ukuba umbhali ungakweliphi na
icala uyaxhasa okanye uyachasa.
Oku kufuneka kunxulunyaniswe nokufundiswa kovavanyo lokuqonda okanye nokufunda nzulu iitekisi
zoncwadi
Iimbono zesithethi zingavakaliswa ngeendlela ezininzi kwitekisi, zichaphazela imvakalelo, iindidi ezithile
zomongo, ukhetho magama akhulisa umongo, ukukhulisa okanye ukunciphisa amandla, ubungakanani,
ukhetho magama agqamileyo, okanye angathathi cala ngokwexabiso, amaxesha ezenzi, uphindaphindo,
kunye neempawu zokubhala. Ukuze ukwazi ukuphendula le mibuzo ilandelayo khangela amagama aveza
46 ISIXHOSA GRADE 10-12
iimbono zombhali.
Sithetha ukuthini ngeenjongo zombhali, ungaziqaphela njani?
Iinjongo zombhali sisizathu sokuba abhale, xa bebhala babhala benenjongo ethile ngako oko injongo yombhali
ingakwazisa oku kulandelayo: ukuyalela, ukonwabisa, okanye ukulukuhla umfundi amkele uluvo oluthile okanye
athathe intshukumo ethile.
Kubalukile ukuba uyiqaphele injongo yombhali yokubhala kuba uza kukwazi ukuqaphela eyona nto emsusileyo ukuze
abhale kwaye uya kufumana ingqiqo malunga nokubaluleka komyalezo. Ukuqwalasela injongo yombhali kufuneka
uqaphele amagama umbhali awasebenzisileyo nendlela ulwazi aluveze ngayo.
Injani ithoni yombhali kwaye ungayiqaphela njani?
Ithoni yombhali yindlela yokubhala ebandakanya ukhetho magama nesimbo sokubhala esiphuhlisa imvakalelo yakhe
kumba lowo. Ingakunceda ukucinga ngemvakalo zwi xa ebethetha nawe ngqo. Ukuba awuyiqondanga ithoni yombhali
ungawutolika ngendlela engeyiyo umyalezo wakhe.
UMSEBENZI 16
Funda lo mbongo ulandelayo, ze uxoxe ukuba umbhali ususwe yintoni ukuze abhale lo mbongo.
IMBONGI – Z.S. QANGULE
1. Nkedama ezaziwa ngokubhonga,
2. Mithombo ehlupha ngokubhanga,
3. Nzala yamagqirha ngokunuka,
4. Luhlobo lwamanxila ngokuthuka,
5. Ziphoxo zenkundla ukubhoxa,
6. Xholovane benkundla ukuxoxa,
7. Zazi zeembalo ukuprofitesha,
8. Makholwa endalo ukubhedesha,
9. Manyange anyanga izizwe,
10. Bavuseleli abatyala ubuzwe,
11. Zingxangxasi iingcamango zenu,
12. Yingxubevange ukugxagxaza kwenu,
13. Ndiphuma nani ngokutola,
14. Ndivuma nina ngokuhlola.
ISIXHOSA GRADE 10-12 47
UMSEBENZI 17
Jongisisa le khathuni ilandelayo ubhale iimpawu ezahlukeneyo ezibonisa inkangeleko yobuso nolwimi lomzimba.
Zinxulumana njani izakhono zokufunda ezibalulekileyo
• Injongo yombhali kukusebenzisa imvakalozwi yakhe ukuvelisa imbono yakhe kubantu ajolise kubo.
• Umbhali uthatha isigqibo sokubhala ngeenjongo zokubhala:
Ukwazisa, ukuyalela, ukulukuhla, ukonwabisa.
• Ukufezekisa ezi njongo kufuneka asebenzise ithoni echanekileyo, umz: ukuqhatha, esesikweni,
enyanisekileyo, eyonwabisayo, angavumelaniyo nayo, ukuba novelwano, engekho sikweni, enoburharha,
ephoxisayo.
• Usebenzisa imvakalozwi okanye ithoni ukudlulisa umyalezo ophambili okanye iimbono zakhe ukubonakalia
ukuxhasa okanye ukuchasa ingxoxo kubantu ekujoliswe kubo, umz, uluntu, iqela elithile okanye umntu othile.
Izinto omawuziqwalasele xa ufunda nzulu
• Kufuneka uzinxweme ekuboneni injongo kuyo yonke into oyifundayo njengento ekunika ulwazi.
• Ukuba ngaba injongo yombhali kukulukuhla, kumele uqwalasele ukuba leliphi icala alithathayo kumba
lowo.
• Ukuqonda ithoni yombhali kungakunceda ekufumaneni inyani, injongo okanye intsingiselo
ekubhekiselelwe kuyo, nokuba ngaba amagama ombhali akhangeleka ngathi uthetha nto yimbi.
• Zimbini indidi zesigqebelo: isigqebelo kwimvakalo zwi nesigqebelo kwimeko.
Impoxo nesigqebelo aziyonto inye.
48 ISIXHOSA GRADE 10-12
UMSEBENZI 18
UKUHLOLA
• Hlola izibhengezo-ntengiso eziliqela/ okanye amanqaku aqulathe uluvo ngomba ofanayo ukuze ubone
ulwimi nemifanekiso esetyenzisiweyo.
• Chonga ababhali neembono zabo. Kutheni becinga ngolu hlobo.
• Xa sifunda /sibukela kwaye siphulaphula itekisi kumele siqwalasele le mibuzo ilandelayo:
o Ngubani ovelise le tekisi? Sazi njani?
o Umbhali ufuna abafundi bazi ntoni, bazi, bacinge ntoni okanye bazive njani? Kutheni sicinga ngolu
hlobo.
o Zeziphi iingqikelelo ezenziwa ngumbhali malunga neenkolelo, nexabiso kunye nolwazi lomfundi? Sazi
njani?
o Yeyiphi imbono evezwa yitekisi ngehlabathi? Kutheni sicinga ngolu hlobo?
o Ingaba ulwimi lusetyenziswe njani ukulukuhla ingcinga yakho?
o Loluphi ulwazi umbhali alushiyileyo? Ingaba lubaluleke kangakanani?
o Ingaba ngoobani abangafunda le tekisi?
o Loluphi ulwazi ngokwehlabathi jikele olungekhoyo kwitekisi olunokwenza uqonde intsingiselo
ngetekisi.
o Ingaba ulwazi lwakho lwetekisi luphenjelelwa njani yimvelaphi?
o Ingaba itekisi ikulukuhla njani, umz. ingaba ubume betekisi buyakulukuhla ekuqondeni intsingiselo.
7 IINTLOBO ZOLWIMI
Iimfuno zikaCAPS
• Sebenzisa ulwimi olufanelekileyo: olusesikweni, olungekho sikweni umzekelo usebenzisa
ulwimi olungekho sikweni kwileta yobuhlobo/ incoko, nolwimi olusesikweni kwileta
yoburhulumente.
• Sebenzisa ulwimi olusesikweni nolungekho sikweni ngendlela efanelekileyo.
• Xa abafundi behlaziya belungisa iziphene kumsebenzi wabo mabanciphise
ukuphindaphinda izinto, ulwimi olukrwada, kwaye bazivavanye kumxholo isimbo nerejista.
UMSEBENZI 19
Utitshala angacacisa ukuba sithetha ngokwahlukileyo, kwiindawo ezahlukileyo.
Ezi ndlela zokuthetha ngokwahlukeneyo zibizwa ngokuba yirejista yolwimi.
Zonke iilwimi zinerejista esesikweni nengekho sesikweni.
Utitshala uza kukhuthaza ukuqwalaselwa kokusetyenziswa kwerejista, kulwimi kusetyenziswa le mibuzo ilandelayo:
• “Ingaba indlela othetha ngayo ekhaya iyafana nale ndlela uthetha ngayo kwigumbi lokufundela?”
ISIXHOSA GRADE 10-12 49
• “Ingaba indlela othetha ngayo nabahlobo bakho iyafana nendlela othetha ngayo nabantu abadala?”
• “Ingaba uthetha ngokwahlukileyo xa uthetha notitshala okanye ugqirha naxa uncokola nomhlobo wakho
kwimfonomfono?”
Ngokwamaqela xoxani ukuba ningalusebenzisa njani ulwimi olusesikweni okanye olungekho sesikweni xa nithetha
naba bantu balandelayo ngezantsi. Ungababulisa njani aba bantu? Yabelana noogxa bakho ngezigqibo zakho
kwigumbi lokufundela:
• Umhlobo wakho osenyongweni.
• Abazali bakho.
• Inqununu yesikolo sakho.
• Umntwana omncinane olahlekileyo.
• Umakhulu wakho.
• Umntu omdala ongamaziyo.
Ngokwamaqela xoxani ukuba ningathetha njani kule micimbi ilandelayo. Ungathini? Yabelana noogxa bakho
ngezigqibo.
• Imini endandizikhuphe ngayo nomhlobo wam.
• Isidlo sokuhlangana kwakho nosapho lwakho.
• Utyelelo olukhethekileyo londwendwe olubalulekileyo.
Xoxa ngeendlela ezahlukeneyo zokwahlula ulwimi olusetyenzisiweyo, neempembelelo zalo. Jonga amagama
adweliswe kule theyibhile ingezantsi, ukuze ubuze abafundi ukuba kutheni bewasebenzisile, bewasebenzisa nabani
kunye nemeko abawasebenzise kuyo.
Uxele ukuba yeyiphi enye imeko apho anokusetyenziswa kuyo la magama.
Igama Imeko Injongo Abantu ekujoliswe kubo
(Phi?) (Kutheni?) (Kubhekiswe koobani?)
Indoda Kwiindibano Ukubonisa imbeko Ngabantu basemsebenzini
ezesesikweni
inene
i-owu Ekuhlaleni Ukubonisa Abahlobo
ubudlelwane
ibro Ekhaya Ukuzalana Abantu abazalanayo
inkwenkwe Ekuhlaleni Ukohlula isini Amakhwenkwe amancinci
Ibhinqa
inenekazi
iChick
igal
intombazana
50 ISIXHOSA GRADE 10-12
Iintlobo zolwimi zifumaneka kulungelelaniso oluncinane olwenziwa kwimiqathango yokuchonga isigama, kwisakhiwo,
indlela yokubiza amagama asetyenzisiweyo kwintetho: imizekelo yeentlobo zolwimi: Ulwimi lwengingqi, Irejista,
ikholokhwiliyam, isleng, isimbo.
7.1 Iilwimi zengingqi
Ulwimi yinto eqhelekileyo ukuba ludibanise ingqokelela yeelwimi zengqingqi.
Ulwimi lwengingqi lulwimi olusetyenziswa luluntu lwendawo ethile kwaye lwahluke mpela kwezinye iilwimi
ezifana nalo ngokwamagama, ulwakhiwo nendlela aphinyiselwa ngayo. Umzekelo isiMpondo, isiBhaca njalo
njalo.
Eli gama ulwimi lwengingqi libhekiselele nakwesiphi na isithili, intlalo, kunye neentlanga ezahlukeneyo zelo
lwimi. Iyantlukwano kwiilwimi zengingqi inokwenzeka nakwesiphi na isigaba solwimi. Loo nto iquka indlela
oluphinyiselwa ngayo, igrama, intsingiselo nendlela eyahlukileyo ekusetyenziswa ngayo ulwimi.
Iilwimi zengingqi zahlulwe zazindidi ezine:
Ulwimi lwesithili: Lulwimi olwahlukileyo oluthethwa kwisiphaluka eso.
Ulwimi lomzuzwana: Lulwimi oluvele ngenxa yesiganeko esithe sehla kwisithili eso.
Ulwimi ngokwentlalo: Lulwimi olwahlukileyo olusetyenziswa ngabantu ngokwemo-ntlalo yaloo ndawo. Eli
gama ulwimi lwentlalo lusetyenziswa ukuchaza iyantlukwana kwiintetho ezinxulumene namaqela ohlukeneyo
ekuhlaleni okanye nangokwezigaba.
Ulwimi lwengingqi lusekelezelwe kwisithili ukanti luvela kwindlela abantu abahlalisene ngayo kwaye luvela
kwiimeko ezahlukeneyo.
Ulwimi lwentlalo luyohluka ngokwesini, iminyaka, uhlanga, inkolo nesigaba. Ii-ayidolets (idiolects) zilwimi
ezisekelezelwe kwindlela umntu othile aphimisela ngayo amagama athile naphela esamkeleka kubantu
abangqongene naye. Ulwimi olusemgangathweni ophezulu lolona lusetyenziswa ngokusemthethweni
kumaziko kaRhulumente, kwiinkundla zomthetho, kwezonxibelelwano nakumaziko emfundo.
7.2 Yintoni irejista?
MOLO MONGAMELI SIYALUVUYELA UTYELELO LWAKHO
AKUVUMELEKANGA UKUTHETHA NOTITSHALA WAKHO USEBENZISE ULWIMI
OLUNGEKHO SESIIKWENI UMZEKELO UTHI “MFOWETHU”
AKUVUMELEKANGA UKUTHETHA NOMZALI WAKHO OKANYE ABANTU ABADALA
USEBENZISA ULWIMI OLUNGENAMBEKO, UMZEKELO, “BAFONDINI”.
• Sonke sithetha ngokwahlukileyo kwiimeko ezahlukileyo.
ISIXHOSA GRADE 10-12 51
• Ukwahluka kolwimi kubonisa oku kulandelayo:
o Imeko ethile.
o Injongo yonxibelelwano.
o Ubudlelwane phakathi kwezithethi.
o Irejista lulwimi olwahlukileyo olusetyenziselwa injongo ethile okanye imo ethile yezentlalo. Xa uthetha
okanye ubhala uyakhetha ukuba ufuna ukulusebenzisa njani ulwimi olusesikweni. Olu khetho lubizwa
ngokuba yirejista. Ukhetho lwerejita eyiyo luxhomekeka kwiimeko ezintathu: Abantu ekujoliswe kubo,
injongo nemeko. Ezi ndlela zontathu zizo ezisibonisayo ukuba sisebenzisa irejista esesikweni okanye
engekho sesikweni. Kwimeko yezemfundo xa uthetha okanye ubhala kulindeleke ulwimi olusesikweni
nolundilisekileyo. Umzekelo ulwimi olusetyenziswa kumakhasi onxibelelwano olungamkelekanga xa
ubhala esikolweni umz: “cc” endaweni kasisi.
• Irejista kukusetyenziswa kwamagama ahlukeneyo, isimbo, igrama, imvakalozwi nethoni ngokweemeko
neendawo ezahlukeneyo.
• Nantsi imizekelo yeemeko apho kunokusetyenziswa ulwimi olusesikweni nolwimi olungekho sesikweni:
ENGEKHO SESIKWENI ESESIKWENI
ABANTU Umntu omdala othetha nomntwana Umntwana othetha nomntu omdala
EKUJOLISWE Umqeshi othetha nomqeshwa Umqeshwa xa ethetha nomqeshi
KUBO Phakathi kwabahlobo nezihlobo.
INJONGO Kukonwabisa okanye ukuzisa Ukunika ulwazi
ulwazi.
Ukwakha ubudlelwane. Ukugcina ubudlelwane obusesikweni
Ukulukuhla Ukulukuhla
IMEKO Xa uzithathela amanqaku. Ikwimbalelwano ezisesikweni kunye neleta zomcimbi
Xa uthetha kwimfono-mfono Iimfono-mfono ezimalunga nezoshishino
ngezinto ezidla wena buqu.
Xa ubhala idayari Xa usenza ingxelo
Incoko engekho sesikweni Izimemo, amaxwebhu asemthethweni intetho
esesikweni, izaziso ezenziwa enkundleni
Amaxwebhu asenkonzweni
Udliwano-ndlebe lomsebenzi
Imizekelo yolwimi olundilisekileyo kwilwimi zesiNtu
Ukusetyenziswa kolwimi olundilisekileyo luboniswa zizimamva: mhlekazi, mongamelikazi izibizo
ezisetyenziswa ukubonisa intlonipho umzekelo utata uMandela, UNkosi uDalibhunga.
7.3 Irejista engekho sesikweni: Ulwimi olungandilisekanga nesleng
Ikholokhwiyam lulwimi olubhekiselele kwincoko yabantu abazanayo nabaqheleneyo.
Lulwimi olungekho sikweni kodwa lusemgangathweni. Abantu balusebenzisa kakhulu kumanqaku
amaphephandaba, kwiindibano zamashishini angekho sesikweni, kubantu abasebenza kunye naxa kuthethwa
nabahlobo. Lulwimi olusetyenziswa kwimeko ekhululekileyo xa uchaza iimfihlelo zakho, izinto ezikuxhalisayo,
xa kuvuyiswana nakunxibelelwano nje.
52 ISIXHOSA GRADE 10-12
Imizekelo yamagama neziqwenga ezingandilisekanga
ULwimi Umzekelo
IsiXhosa Mfondini, mkam
IsiZulu Ukudlisa umuntu ngamaphayiphi
Ungijwayela kabi, uyaphapha
Into yami (xa uthetha ngesinqanda mathe sakho)
IsiSwati Tintfo tami ( xa uthetha ngesinqanda mathe sakho)
Isleng
Isleng lulwiimi olungekho sesikweni olusetyenziswa liqela labantu, umzekelo ootsotsi, ulutsha – ekse, nto yam,
nozala, sester, bra, ingcosi, owledi. Umahluko phakathi kwesleng nekholokhwiliyam kukuba isleng lulwimi olungade
lwamkeleke kwintetho esesikweni kanti ikholokhwiyam ibundiliseka kwaye yamkelekile.
Umzekelo:
• Ek se, ntoyam, mfondini, nozala, sister, bra, ingcosi
• Zwakala ( ‘yiza” )
Imizekelo yeetekisi enokusinika la magama:
• Iincwadi ezihlekisayo umzekelo: imihlinzo
• Iintetho ezingekho sesikweni.
• Incoko ezingekho sesikweni.
• Ikhathuni.
7.4 Ijagon
Ijagon lulwimi lweqela labantu oluhambelana nomsebenzi lowo bawenzayo, umzekelo xa sithetha ngoCAPS
kulindeleke ibe ngabantu abakwiSebe lezeMfundo abaziyo ukuba sithetha ngantoni.
Iimpawu zejagon
• Ngamagama abhidisayo aziwa liqela elithile kuphela.
• Amagama ahloniphayo wasemzini.
• Amagama angacacanga asoloko asetyenziswa ngabantu abenza ucweyo
• Amagama anganiki ntsingiselo eyiyo koko nithetha ngako. Umzekelo, hayi suka, wethu, hayini
bethunana.
ISIXHOSA GRADE 10-12 53
Imizekelo yejagoni (amagama neziqwenga)
IQELA IJAGONI
INTSINGISELO
Ukuhlela
Ukulungisa iziphene
Kukuqulunqa umsebenzi wakho ngendlela
ukucwangcisa
KwiSebe lezeMfundo (ezikolweni) eyiyo
Umhlathi Izivakalisi ezithetha ngomba othile.
Ukuhlola Ukuvavanya.
Umsebenzi. Gqibezala lo msebenzi ulandelayo
Ibhola ekhatywayo/ yombhoxo/
yomnyazi
7.5 Ulwimi, igunya nerejista
• Xa amagunya elingana ukusetyenziswa kolwimi kuyakhawuleza umzekelo: indlela enibizana ngayo.
• Xa amagunya engalingani ukusetyenziswa kolwimi akukhawulezi, umzekelo phakathi kukaGqirha kunye
nesigulana.
• Xa nisoloko ninxibelelana kusoloko kusetyenziswa iziteketiso, kanti xa ningadibani rhoqo aninandlela ilula
yakubizana umzekelo unobhala waseposini nomqhubi webhasi.
7.6. Isimbo
• Isimbo sibhekiselele kulwimi olwahlulwe ngesimbo esisesikweni nesimbo esingekho sikweni.
• Isimbo sokuthetha sixhomekeka kumcimbi lowo kuthethwa kuwo, umzekelo usebenzisa isimbo
sokuthetha esindilisekileyo xa uthetha nabantu abakwisisusa esihloniphekileyo.
• Indlela eyahlukileyo akhetha nalungisa ngayo amagama akhe xa ebhala ixhomekeke kubantu ekujoliswe
kubo, akwazi nokufezekisa ngokuphelelelyo injongo leyo.
• Umbhali ngamnye unendlela ekhethekileyo yokuveza isimbo sakhe kuxhomekeka kumagama
awakhethileyo, ubude bezivakalisi nendlela ezakhiwe ngayo, ithoni, nokusetyenziswa kwezafobe.
8. UNXULUMANO PHAKATHI KOLWIMI NENKCUBEKO
Iimfuno zikaCAPS: Bonakalisa ukuqonda phakathi kolwimi nenkcubeko, ngokubonakalisa intlonipho kwimicimbi
yenkcubeko.
8.1 Yintoni inkcubeko?
• Inkcubeko ibhekiselele kubantu abanenkolelo enye, amasiko nezithethe, izinto zexabiso indlela yokuziphatha
kwimo ntlalo/ kweso sizwe, umzekelo amarasta.
• Inkcubeko iquka yonke imisebenzi neembono zabantu abanenkolelo efanayo abade bayikhuphele
bayibethelele nakwizizukulwana.
• Inkcubeko ikwabhekiselele kwizinto zobugcisa nemo-ntlalo esithi sizibonakalise ngokungcamla izinto zexabiso
zentlalo yethu, umzekelo, imbeko, izinxibo, imizobo.
• Inkcubeko iyatshintsha ngokuhamba kwamaxesha.
Lunxulumano luni olukhoyo phakathi kolwimi nenkcubeko?
54 ISIXHOSA GRADE 10-12
• Ulwimi nenkcubeko yoluntu zihamba kunye.
• Inkcubeko yoluntu ixhomekeka kwindlela ubani enza ngayo izinto ngokwamkelekileyo kwaba bantu ahlala
nabo.
• Ulwimi ngalunye lunyinxalanye yenkcubeko kwaye lubonisa ukukhonza izinto zenkcubeko.
• Ulwimi nenkcubeko zinxibelelene kangangokuba kunzima ukuqonda enye ungenalwazi lwenye.
• Amalungu eenkcubeko ezahlukeneyo abonisa iyantlukwana zawo kwilizwe jikele kusetyenziswa iinkqubo
zolwimi lwawo.
• Izithethe namasiko zibonakaliswa ngokusetyenziswa kolwimi, umzekelo izaci namaqhalo.
• Ukuhambisa indlela yokwenza izinto kwilizwe jikelele.
• Ukukhokelisa iindlela zokucinga zoluntu zeentshukumo (inika isikhokelo kwiingcinga nendlela uluntu
omalwenze ngayo izinto) umzekelo intaka evuka mva ikholwa zizagweba.
• Lunika imfundiso yokuziphatha.
Umongo nemeko bume malunga nokufundwa konxulumano phakathi kolwimi nenkcubeko
Umntu xa efunda ngonxulumano phakathi kolwimi nenkcubeko makaqwalasele ezi zinto zilandelayo:
• Isigama.
• Izaci namaqhalo.
• Izinto ezilihlazo.
• Ulwimi oluhloniphayo.
• Ulwimi olunembeko.
• Indlela yokubulisana ngokwenkcubeko.
• Ukwenziwa kwamasiko nezithethe.
• Ukwenziwa kwezisusa zesintu.
Ezi zinto zidweliswe apha ngasentla zinefuthe kwindlela abantu ababonakalisa ngayo iinkcubeko ezahlukeneyo
elizweni.
UKUFUNDISA NOKUHLOLA
IMISEBENZI YOKUZILUNGISELELA
• Wena nogxa wakho khanicinge ngeli gama lithi isishebo. Ngowuphi umfanekiso ngqondweni ofikayo kuwe xa
kuthethwa ngesishebo. Nika iindidi zezidlo ezihambela nesishebo.
• Jonga kumsebenzi womlingane wakho ukhangele ukuba nifake izidlo ezifanayo na. Ukuba akunjalo ucinga
ukuba yintoni isizathu?
• Ingaba igama isishebo likhona kwisiAfrikansi , isiNgesi okanye kwezinye iilwimi?
• Cinga ngokuguqulela ulwimi kolunye? Ingaba kwanele ukucinga kuphela ngamagama?
ISIXHOSA GRADE 10-12 55
• Ngokwamaqela cingani ngala magama alandelayo:
• Ucinga ukuba la magama xa eguqulelwe kulwimi lwakho anganika intsingiselo enye na: Ucinga ukuba
angohluka njani kwezinye iinkcubeko, umzekelo. kwisiBhulu, nesiNgesi.
Uncle (maternal = umalume) isiXhosa
Uncle (parternal): esiNgesini
Aunt (maternal = makazi) isiXhosa
Aunt (parternal) = esiNgesini
Cinga ngamaqhalo nezaci ucinge ukuba ayafana na nezinye iilwimi.
Imizekelo yemiba yolwimi lwezentlalo ebonisa unxulumano phakathi kolwimi nenkcubeko.
Inkcubeko nesigama
Ezinye iingcali zolwimi zikholelwa ukuba inkcubeko igudiswa lulwimi oluxhomekeke kwiqela loluntu, umzekelo,
amaXhosa anamagama amaninzi athetha ukuhamba.
Umzekelo: ukugxadazela, ukuchwechwa, ukugxanya ukucondoba, ukucotha.
Umzekelo wamagama athetha ukuhlala – ukuthi ngcu, ukuthi daxa, ukungxatha.
Masijonge la magama alandelayo sicinge ukuba asiveza njani elizweni ngenkcubeko yethu:
56 ISIXHOSA GRADE 10-12
yethu:
KHOMBA, DOMBA, LOVOLA,
LOBOLA, MAKGADI
NDAA, AA, INDABA, MAVU,
MOROGO, MOROHO,
DOMBOLO, TIHOVE
,UMNGQUSHO
Xitanga,
nhanga
Inkcubeko nezinto ezilihlazo
82
• Amahlazo zizinto abantu abangathethiyo ngazo: nalapho ibhekiselele kwimithetho engqingqwa ethi xa
yophulwe ubani afumane isohlwayo.
• Ngamagama abonakalisa ukuxabiseka nenkolelo yoluntu.
• Ngamagama asetyenziswa njengeziqalekiso/ athathwa ngokuba azisa ilishwa, umzekelo, xa ubhala
ngesandla sasekhohlo kuthiwa ubhala ngesandla semfene, amagama anxulumene nezifo zangaphantsi,
amagama angahambisaniyo nonqulo.
• Ngamanye amaxesha abantu bophula imithetho bawabize la magama ngenxa yezi zizathu:
ISIXHOSA GRADE 10-12 57
o Bafuna ukuhoywa.
o Ukungcikiva.
o Ukuxhokonxa.
o Ukudelela.
o Ukubonisa inkululeko.
Inkcubeko nokusetyenziswa kwezihlonipho
• Izihlonipho lulwimi olusetyenziswa ngabantu ukubonisa intlonipho okanye ukuquma ulwimi olunobukrwada,
umzekelo endaweni yokuthi umntu ufile uthi uswelekile. Endaweni yokuthi akaphangeli kuthiwa akayi
emlungwini.
Abantu bazisebenzisela ntoni izihlonipho?
• Nika imizekelo yezihlonipho ezisetyenziswa ngumakoti emzini/ kwantonjana.
• Ukuba ubungugqirha/ utitshala ubungazisebenzisa izihlonipho? Nika izizathu.
• Zeziphi ezinye izihlonipho nezakhi zolwimi ezisetyenziswa kulwimi lwakho ukuphuhlisa inkcubeko? Nika
imizekelo ibe lishumi.
Inkcubeko nentsingiselo efihlakeleyo
Intsingiselo efihlakeleyo inamagama ohlukileyo ngokweenkcubeko ezahlukeneyo, umzekelo, esiXhoseni xa kusithiwa
uyinja kuthethwa ukuba unemikhuba ukanti kulwimi lweSiswati kuthetha ukuba ubalulekile.
9 IITEKISI EZIBONWAYO NONXIBELELWANO OLUNGELULO OLOMLOMO
Abafundi mabakwazi ukutolika iitekisi ezibonwayo nokuqwalasela oku kulandelayo:
• Ubuchule bokulukuhla: abafundi mabaqonde ukuba kunafuthe lini kwintsingiselo ulwimi oluchukumisayo,
olulukuhlayo olukhethicala oluqhathayo.
• Abafundi mabaqonde indlela ulwimi nemifanekiso olubonisa ngayo ukuziphatha kunye nezinto zexabizo:
ulwimi nemifanekiso luyiveza njani into yocalucalulo ngokwesini, ubuhlanga iminyaka ekubetheleleni iingcinga
ezicalanye
ingakumbi kwizibhengezo.
• Ifuthe leendidi zefonti, isihloko, nemifanekiso.
• Ukuhlalutya, ukutolika, ukuvavanya nendlela ophendula ngayo iikhathuni ezohlukeneyo.
Imizekelo yeetekisi: isibhengezo-ntengiso, ikhathuni, imifanekiso, iwebhusayithi
Imisebenzi nokuhlola
Abafundi mabaphonononge:
• Ubume betekisi.
• Indlela umbhali awutsala nawubamba ngayo umdla womfundi
58 ISIXHOSA GRADE 10-12
• Indima yolwimi lomzimba.
• Indima yombala
• Isini, ubuhlanga, iminyaka ekubetheleleni iingcinga ezicalanye ingakumbi kwizibhengezo.
• Ifuthe leendidi zefonti, isihloko, inkcazelo yomqulunqi nemifanekiso,
• Ukuhlalutya, ukutolika, ukuvavanya nendlela ophendula ngayo iikhathuni ezohlukeneyo.
Ukutolikwa kweetekisi ezibonwayo
• Iitekisi ezibonwayo ziyindibanisela yeempawu ezibonwayo (imifanekiso ethathwe ngekhamera kunye nemizobo)
kunye nokubhaliweyo (amagama, ingxoxo, iimpawu zolwimi) ukugqithisa umyalezo kubantu ekujoliswe kubo.
• Ukuze ube nokuyiqonda itekisi ebonwayo kufuneka uyiphindaphinde.
• Jonga ingongoma ephambili, imifanekiso ukuba inxulumana njani nesakhiwo ubume, nokusetyenziswa kolwimi.
• Cinga ngenjongo yetekisi nendlela ezi mpawu ezincedisa ngayo ukudlulisa umyalezo kubantu ekujoliswe kubo.
• Iimpawu zokubonwayo: Umbala, ifonti, indlela ezibhalwe ngayo, ubume, ukuma kwekhamera.
• Iimpawu zolwimi: imibuzo buciko, uphindaphindo, ingxoxo, ithoni, ingoma, iziyaleli, izandi nomculo.
Zeziphi iimpawu zokubonwayo ezigqamileyo?
Jonga eyona nto etsala umdla xa uqala ukuwujonga umfanekiso, ingayimibala eyahlukeneyo, izinto ezithile
ezahlukileyo, abalinganiswa neempawu zabo, ukusebenzisa ulwimi lomzimba, isimo sentlalo, ukusetyenziswa
kwesikhanyisi namathunzi, izimvo ezichasanayo, ukwahlukana kobukhulu bento, ukusetyenziswa kwekhamera
ngendlela ngeendlela, uburharha.
Qwalasela iimpawu zetekisi ebonwayo nefuthe lazo kwintsingiselo nendlela umfundi ayibona ngayo itekisi.
Njengetekisi ebhaliweyo iitekisi ezibonwayo zakhiwe ngobuchule ngababhali bazo ukuze intsingiselo yazo ibe nefuthe
kubabukeli.
Ukuhlalutywa kweetekisi ezibonwayo
Xa uhlalutya iitekisi ezibonwayo kubalulekile ukuba uqwalasele le miba ilandelayo:
• Loluphi uhlobo lwetekisi ebonwayo olu?
• Kuboniswa ntoni emfanekisweni/ itekisi ingantoni?
• Yintoni injongo yetekisi? Uyazi njani loo nto?
• Ijoliswe koobani itekisi? Wazi njani?
• Yakhiwe njani?
• Zeziphi iimpawu ezigqamileyo ezibonwayo kule tekisi?
• Loluphi unxibelelwano oluveliswayo phakathi kombukeli nento ekuthethwa ngayo?
• Inafuthe lini itekisi kubantu ekujoliswe kubo?
• Ingaba itekisi iyiphumeza njani injongo yayo? Ingaba itekisi iphumelele njani njengesolotya lonxibelelwano?
ISIXHOSA GRADE 10-12 59
UMSEBENZI 19
UMSEBENZI 19
ISICATSHULWA: IKHATHUNI
ISICATSHULWA: IKHATHUNI
SIDENGE
Unikwe isoluleko 1
2 3 Njenga ...? SIMUNCU
Zininzi izinto eziqhubeka
esikolweni awandixelela!
ebomini bam ...
Ke
4
ngoku?
1.
1. Xelaizinto
Xela izinto zibe
zibe MBINI
MBINI ezibonisa
ezibonisa ukubaukuba umntu ongasekhohlo kwibhokisi
umntu ongasekhohlo (2) yoku-
kwibhokisi yoku-1 unomsindo.
1 unomsindo. (2)
2. Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Iveza ntoni
2. Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Iveza ntoni impendulo
impendulo yomntu osekunene okwibhokisi yoku-1 ngesimo sakhe?
yomntu osekunene okwibhokisi yoku-1 ngesimo sakhe?
a) Ukuhlonipha
a) Ukuhlonipha
b) Ukuthanda
b) Ukuthanda c) Ukucingela (1)
c) Ukucingela d) Ukudelela
d) Ukudelela (1)
33 Kubonisa
Kubonisa ntoni
ntoni ukujongwa
ukujongwa ntshoontshoo emehlweni
emehlweni komntu wasekhohlo(1)ngumntu
komntu wasekhohlo
ngumntu osekunene
osekunene kwibhokisi
kwibhokisi yesi-2?
yesi-2? (1)
4 Yeyiphi imvakalelo evezwa sisibini esikwibhokisi yesi-3? Xhasa (2)
4 Yeyiphi imvakalelo evezwa sisibini esikwibhokisi yesi-3? Xhasa impendulo (2)
impendulo yakho.
5 yakho.
Kunxulumana njani ukusongwa kwezandla ngumntu osekhohlo (2)
5 nento ayithethayonjani
Kunxulumana kwibhokisi yesi-4? kwezandla ngumntu osekhohlo nento
ukusongwa
6 Uthini umyalezo wale khathuni? (2)
ayithethayo kwibhokisi yesi-4? (2)
6 Uthini umyalezo wale khathuni? (2)
86
60 ISIXHOSA GRADE 10-12
Umsebenzi 20
Umsebenzi 2
1
Uzama ukuveza ntoni ukuveza
Uzama umbhali ngenkangeleko
ntoni umbhali ngenkangeleko yomntu omi ecaleni (2)
yomntu omi ecaleni kwebhasi kwibhokisi yoku-1?
1 kwebhasi kwibhokisi yoku-1? Xhasa impendulo
(2) yakho.
Xhasa impendulo yakho.
2 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Nika isithethantonye
2 segama
Khetha impendulo 'khawundincazele'
echanekileyo kwezi elisetyenziswe kwikhathuni.
zilandelayo. Nika isithethantonye segama
a) Khawundiboleke
‘khawundincazele’ elisetyenziswe
kwikhathuni. b) Khawundithengisele
a) c) Khawundiphe
Khawundiboleke
b) Khawundithengisele
d) Khawundingcamlise (1)
c) Khawundiphe
3 Abonisa
d) ntoni amazwi omntu othetha kwibhokisi yesi-2 ngesimo sakhe?
Khawundingcamlise (1)
4 Umsi wemoto ekwibhokisi yesi-3 unagalelo lini kokusingqongileyo? (2)
(1)
5 Yintoni injongo yombhali ngale khathuni? (2)
3 Abonisa ntoni amazwi omntu othetha (1)
6 Injani imvakalelo
kwibhokisi yomntusakhe?
yesi-2 ngesimo othetha kwibhokisi yesi-3? Xhasa impendulo (2)
4 Umsi wemoto ekwibhokisi yesi-3 unagalelo lini (2)
yakho.
kokusingqongileyo?
5 Yintoni injongo yombhali ngale (2)
UMSEBENZI 21
khathuni?
6 Injani imvakalelo yomntu othetha (2)
Imisebenzi yokuzilungiselela
kwibhokisi yesi-3? Xhasa impendulo
1. Ingaba uhamba
yakho. ngeteksi xa usiya esikolweni?
2. Zeziphi izijekulo ozisebenzisayo xa umisa iteksi?
UMSEBENZI 21
Imisebenzi yokuzilungiselela
87
1. Ingaba uhamba ngeteksi xa usiya esikolweni?
2. Zeziphi izijekulo ozisebenzisayo xa umisa iteksi?
3. Ingaba inkcubeko yakho iyayikhuthaza into yokumjonga emehlweni umntu omdala xa uthetha naye? Ukuba
akunjalo ucinga ukuba abantu bacinga ukuba awunamdla kwincoko yabo?
4. Jonga le khathuni ingasezantsi uze uchonge ulwimi lomzimba nonxibelelwano phakathi kwabantu.
ISIXHOSA GRADE 10-12 61
9.1 Unxibelelwano olungelulo olomlomo (ulwimi lomzimba)
Unxibelelwano olungelulo olomlomo lunzima kakhulu, kodwa sesinye sesakhono esibalulekileyo ekufuneka
sisisebenzisile. Abantu abaluthatheli ngqalelo ifuthe elenziwa lunxibelelwano olungelulo olomlomo. Ulwazi
lwamaqhinga aphangaleleyo onxibelelwano olungelulo olomlomo lunganceda kakhulu ukuphucula unxibelelwano.
Ulwazi lweempawu ezisetyenziswayo zingabakhuthaza abantu ukuba bathethe ngeenkxalabo zabo kwaye oko
kungakhokelela ekuqondeni injongo yonxibelelwano.
Unxibelelwano phakathi kwabantu aluquki kuphela iintsingiselo zamagama, ulwazi nemiyalezo egqithiswayo
koko lujolise kwimiyalezo ecacileyo nokuba inenjongo okanye ayinazinjongo, ezinokuboniswa yindlela
ethile yokuziphatha. Unxibelelwano olungelolomlomo luquka inkangeleko yobuso, ithoni, ukuhla nokunyuka
kwelizwi, izijekulo eziboniswa kukusetyenziswa kwamalungu omzimba nobungakanani phakathi kwabo bantu
banxibelelanayo. Ezi mpawu zonxibelelwano zinganika imikhombandlela kunye nokwazi intsingiselo ngaphezu
kunoku okuthethwa ngomlomo.
Imiyalelo engeyiyo eyomlomo yenza abantu ukuba:
• Babethelele balungise into ebithethwe ngamazwi, umzekelo, abantu banganqwala besithi ewe ngomlomo
ukugxininisa ukuba bayavumelana.
• Ukunyusa amagxa nenkangeleko yobuso obusangeneyo kodwa ube usithi yonke into ilungile eneneni yonke
le nto ibe ibonisa ukuba awuphathekanga kakuhle.
• Udlulisa ulwazi ngendlela avakalelwa ngayo.
62 ISIXHOSA GRADE 10-12
• Ichaza okanye ibethelele unxibelelwano phakathi kwabantu.
• Inika ingxelo komnye umntu.
• Ilawula indlela unxibelelwano oluhamba ngayo umzekelo, ukwenza uphawu olubonisa ukuba ixesha liphelile
okanye ufuna ukuthetha.
• Unxibelelwano olungelulo olomlomo luquka iimbonakalo eziqukeneyo ezifana nezandla, ukudlala ngamehlo,
indlela ome ngayo, izijekulo nendlela otolika ngayo intetho.
• Iindidi zonxibelelwano ezingezomlomo zibonisa:
o Ukushukuma komzimba (Kinesics)
o Indlela yokuma (Posture)
o Ukunxibelelana ngamehlo
o Imbonakalo yobuso
o Ukugudlana
9.2 Ulwimi lomzimba okanye iintshukumo zomzimba
Lubandakanya izijekulo, ukuma, ukushukuma kwentloko nesandla nomzimba wonke. Lusetyenziswa
ukubethelela okanye ukugxininisa okuthethwa ngumntu, lukwanika nolwazi ngendlela aziphethe naziva ngayo
ubani.
Ingenzeka ukuba intshukumo yomzimba abantu bangayitoliki ngokufanelekileyo. Umntu oyincutshe
ekuqwalaseleni angakwazi ukubona iimpazamo. Umntu oyincutshe angakwazi ukubona ezi ziphene
ekuziphatheni njengomkhombandlela wendlela ovakalelwa ngayo.
Imiqondiso: Izijekulo ezenza umsebenzi omnye negama zibizwa ngokuba yimiqondiso. Umzekelo,
uphawu olubonisa ukuba uyamkela, yiza apha, intshukumo yesandla esetyenziswa xa ufuna ukumiselwa
yiteksi. Qaphela nangona eminye imiqondiso ingamkelekanga elizweni abanye abantu bangayitolika
ngokwenkcubeko yabo.
Izalathisi: Zizijekulo ezihambelana namagama ukubonisa umyalezo womlomo. Umzekelo, ukusetyenziswa
kwesandla esijikelezwayo nesihambelana nentetho ethi “phaya”, ukunqwala ngentloko, ngendlela ethile
ukubonisa ukuba phaya.
Imbonakalo yobuso: Le yinkangeleko yobuso okanye izijekulo ezibonisa uvakalelo. Zivamise ukuzenzekela
kwaye zingangquzulana noko kuthethwa ngako. Ezi mbonakalo zinganika imikhombandlela egxininisa eyona
meko akuyo umntu.
Imbonakalo ezilawula imeko: zizijekulo ezisetyenziswa ukunika ingxelo umzekelo: ukunqwala, izandi
ezifana no “uh-uh-huh”, “mm-mm”, “mh-h-h”
Zivumela omnye umntu ukuba atshintshe kwintetho yakhe ejolise ukuba abonise umdla okanye isivumelwano.
Ngaphandle kokufumana impendulo kubanzima kwabanye abantu ukuqhubekeka nencoko.
ISIXHOSA GRADE 10-12 63
Imbonakalo ezilungelelanisayo: Yindlela yokuziphatha ezisetyenziselwa ukwanelisa iimfuno ngokwemo
yomzimba njengokuzikrwempa, ukulungisa iintanyongo. Zinakho ukumel’iimfuno ngokwasengqondweni
njengokutya iinzipho xa uphantsi koxinzelelo. Zidla ngokusetyenziswa emfikalweni apho ubani
engenakuqwalaselwa khona engenakubonwa esidlangalaleni. Zivamise ukuvelisa iimvakalelo zoxinzelelo
okanye ubundlobongela.
Indlela yokuma: Indlela yokuma ingabonakalisa imvakalelo, ukuziphatha neenjongo zabantu. Uphando
lubonise iimpawu ezohlukeneyo zokuma entsingiselo zazo ezifana nokuma uyekelele umzimba okubonisa
ukuzithemba nokuma usonge izandla okubonisa usizi.
Isipili somnye: Yindlela abantu ababonisa ngayo imvakalelo ngendlela efanayo ukubonisa ukuba imidla yabo
iyafana kuba benobudlelwane.
Inkangeleko yobuso: Imizekelo embalwa yeemvakalelo ezinokubonakaliswa ngembonakalo yobuso,
umzekelo, ukonwaba, usizi, umsindo, ukothuka, ukonyanya, ukoyika, ukubhideka neemfuno. Xa uvavanya
ulwimi lomzimba qwalasela ezi mpawu zobuso zilandelayo: Ukuthi ntsho-o-o ngamehlo. Xa uthetha nomntu
aze akujonge emehlweni oko kubonakalisa umdla nokuthatha ingqwalaselo. Kanti ukujonga isidala kungazisa
imvakalelo eyoyikisayo. Xa umana ujonga ecaleni oko kubonisa ukuba ubani ukruqukile kwaye akonwabanga.
Ukuqhwanyaza: Nangona ukuqhwanyaza kuyindalo qaphela ukuba umntu uqhwanyaza kakhulu okanye
kancinci. Umntu xa eqhwanyaza ngokukhawuleza oko kubonisa ukungonwabi okanye ukuba phantsi kox-
inzelelo. Ukungafane uqhwanyaze kubonisa ukuba uzama ukulawula intshukumo yamehlo.
Ubungakanani beliso: Kumaxesha athile imbonakalo yamehlo ingabonakalisa imeko ethile, umzekelo, uko-
thuka okanye ukoyika kuba sidla ngokukhupha amehlo xa sothukile.
Intshukumo yomlomo: Intshukumo yomlomo yenye yeendlela zokufunda ulwimi lomzimba, umzekelo, ukulu-
ma umlebe ongenzantsi kungathetha ukuba uyoyika, akuqinisekanga okanye uxhalabile. Ukugquma umlomo
ngesandla xa uzamla luphawu olubonisa intlonipho, xa usozela, ukhohlela okanye udiniwe. Kanti kungathetha
ukuba umba othile okanye into ethile iyakothusa. Ukuncuma lolunye lweempawu eziphambili ekusetyenziswe-
ni kolwimi lomzimba kodwa ke ukuncuma kungatolikwa ngeendlela ezahlukileyo. Ukunyaniseka okanye ukun-
ganyaniseki.
Unxibelelwano ngamehlo
Unxibelelwano ngamehlo lubalulekile kulwimi olungelulo olomlomo. Zintathu iindlela zokubonisa iinjongo
zonxibelelwano ngamehlo.
• Kukunikezela nokufumana ingxelo: xa usenza intetho nabaphulaphuli bakho uyakwazi ukubona ukuba banomdla
kusini na kule nto uyithethayo.
• Ukubonisa umlingane wakho ukuba lithuba lokuthetha. Xa ubani ebesenza intetho egqibile uya kubonakalisa
ngamehlo ukuba lithuba lomnye lokuthetha. Umntu xa engafuni kuphazanyiswa akakujongi nokukujonga.
• Unxibelelwano ngamehlo lusetyenziswa xa ufuna ukubonisa ubudlelwane phakathi kwabantu ababini, xa
ungamthandi umntu awumjongi, ukanti xa umjongile oko kubonisa umdla.
Ulwimi lwePara (Para language)
Ulwimi lwepara lulwimi olunxulumene nemvakalozwi, ithoni nesantya, ukuthandabuza, ukuman’unqumama. Ezi
zimpawu zibonisa indlela umntu avakalelwa ngayo.
64 ISIXHOSA GRADE 10-12
Umgama
womntu
buqu
Umgama
wemo-ntlalo
Umgama
woluntu
Inkcubeko nganye inezigaba ezohlukeneyo nezilindelelekileyo kubudlelwano kumntu nakuluntu. Xa ubani
Inkcubeko nganye inezigaba ezohlukeneyo nezilindelelekileyo kubudlelwano kumntu
engehambisaniyo nomgama omiselweyo phakathi kwabantu ubani anganemvakalelo ebonisa ukungonwabi. Zine
nakuluntu. Xa
iindidi zemigama ubani engehambisaniyo
eziqaphelekayo: nomgama
ezabathandanayo, ezomntu omiselweyo
othile buqu, phakathi
imo ntlalo kwabantu
noluntu.
ubani anganemvakalelo ebonisa ukungonwabi. Zine iindidi zemigama
Umgama womntu othile buqu: Umgama ophakathi kwesibini esincokolayo apho kuba lula ukunxibelelana ngamehlo,
eziqaphelekayo: ezabathandanayo, ezomntu othile buqu, imo ntlalo noluntu.
nokuxhawulana.
Umgama wemo ntlalo: Ngumgama oba phakathi kwabantu abasebenza kunye naxa kukho isisusa esithile. Indlela
Umgama
ekuhleliwe ngayo womntu othile buqu:
inendima eyidlalayo Umgama
kwindlela ophakathi
eninxulumana ngayo.kwesibini esincokolayo
Kulo mgama aphoumntu athethe
kulindeleke ukuba
kuvakale
kubakumntu wonke olapho.
lula ukunxibelelana ngamehlo, nokuxhawulana.
Umgama Umgama wemo
woluntu: Udla ntlalo: Ngumgama
ngokusetyenziswa oba phakathi
ngootititshala kwabantu
nezithethi abasebenza
zasesidlangalaleni apho kunye
zibhekisanaxa
kwiqela
elithile. Olonaisisusa
kukho lwimi lusetyenziswa kakhuluekuhleliwe
esithile. Indlela lulwimi lomzimba
ngayongakumbi
inendima ukusetyenziswa kwezandla nentloko
eyidlalayo kwindlela
ukugxininisa kwimiba ethile. Umgama xa kuthethwayo udlala indima enkulu kwaye ubonakalisa imvakalelo.
eninxulumana ngayo. Kulo mgama kulindeleke ukuba umntu athethe kuvakale kumntu
Isishwankathelo
wonke olapho.
Umgama
Izixhobo woluntu: Udla
ezinokusetyenziswa ngokusetyenziswa
ukuzisa umdla ngootititshala
kaCLA kwigumbi nezithethiabantwana ukuba benze
lokufundela: ungayalela
uphando, baqokelele ulwazi,apho
zasesidlangalaleni benzezibhekisa
ingxelo ngoko bakufumeneyo
kwiqela elithile. ngohlobo lodliwano-ndlebe,
Olona lwimi ukwenza
lusetyenziswa intetho
kakhulu
nengxoxo.
lulwimi lomzimba ngakumbi ukusetyenziswa kwezandla nentloko ukugxininisa
Kungaziswa
kwimibaimizekelo
ethile.yetekisi
Umgama efanaxa
namanqaku ephephandaba,
kuthethwayo izibhengezo
udlala indima enkuluntengiso,
kwayeipowusta neekhathuni.
ubonakalisa
imvakalelo.
Umfundi uzihlola ngokwakhe
Chonga utshatise inkcazelo eyiyo nemiba kaCLA.
93
ISIXHOSA GRADE 10-12 65
Imiba kaCLA Inkcazelo
1. Impikiswano a) Imigaqo yokuziphatha apho umntu ethatha isigqibo ngoko
kubalulekileyo ebomini.
2. Ukuqikelela b) Imbono ecalanye apho umntu athatha isigqibo engaveleli
iinkalo zonke.
3. Indlela yokuziphatha c) Yimbono enobunyani ngendima. efanelwe kukudlalwa
ngumntu ukusuka kwelinye ilizwe ukuya kwelinye ilizwe.
4. Intetho ekhetha icala elithile. d) Isleng – intetho engekho sesikweni esetyenziswa liqela
labantu umzekelo ulutsha.
5. ikholokhwiyam e) Kukuqala ugwebe – ukungabikho konyamezelwano
okanye ukuqala ugwebe umntu okanye iqela malunga
noluvo oluthile.
6. Intsingiselo efihlakeleyo/ f) Izimvo ezingenabungqina, yinto umntu akholelwa
yokunxulunyaniswa kuyo nekunzima ukungqinisiswa ukuba yinyani okanye
bubuxoki.
7. Imeko bume Yindima kanobalisa ngokobume bemeko abhala kuyo.
Umzekelo ungasebenzisa isivumelanisi somntu wokuqala
u-Ndi okanye umntu wesithathu.
8. Ukuhlaba amadlala g) Ukulukuhla – indlela yokulawula okanye yokuqhatha
abantu ukuze uzuze oko ukufunayo, umzekelo isibhengezo
ntengiso, iintetho zezopolitiko usebenzisa isigqebelo
ukubaxa neemfano zandi.
9. Intsingiselo yentsusa h) Ukusetyenziswa kolwimi ngokwahlukeneyo kusetyenziswa
uhlengahlengiso olungephi olumalunga nesigama
nesakhiwo.
10. Ucalucalulo i) Ufunda isimo ukuze ufumane intsingiselo ukuze ususe
konke ukuthandabuza.
11. Ulwimi oluchukumisayo j) Yinto/imeko enjalo kodwa ayithethwanga ngqo kwitekisi.
12. Intsingiselo ephuhlileyo k) Inobungqina bokuba yinyani umzekelo igama lombhali,
isihloko sencwadi.
13. Ubunyani l) Intsingiselo ethethwa ngokuthe ngqo ecace gca.
14. Intsingiselo engathanga ngqo m) Lulwimi oluvuselela imizwa/ imvakalelo.
15. Ukuqikelela n) Ukusebenzisa igunya ukutshintsha ukuqala ugwebe
phambi kokuba uthathe icala kube ziintshukumo zamaqela
alawulayo neziye zibe neziphumo ezibi kumaqela
alawulwayo.
16. Ilwimi ezahlukeneyo o) Yintsingiselo yokuqala/ yentsusa/ ethe ngqo yegama.
17. Ulwimi oluqhathayo/ olujija ingqondo p) Yinkcazo ecacileyo okanye ukuphononongwa kwento
njengeenkolo zepolitiki.
18. Indima kanobalisa/izimvo zakho q) Itekisi isoloko iyimveliso yemeko ethile ukuquka imo
yezentlalo inkcubeko nemvelaphi yepolitiki.
19. Izimvo r) Intsingiselo eboniswa ligama.
20. Ukuqala ugwebe ungevanga amacala s) Ulwimi okanye amagama asetyenziswa kwincoko engekho
omabini sesikweni kunaxa kubhalwa okanye usenza intetho
engekho sesikweni.
21. Isleng t) Uluvo lokuba le nto ilungile okanye ayilunganga nethi ibe
nefuthe kwindlela oyilawula ngayo.
22. Iingcinga ezibethelelekileyo/ubungqondo u) Yimvakalelo yakho okanye uluvo lwakho malunga nomntu
lukhuni okanye into ethile.
66 ISIXHOSA GRADE 10-12
23. Ukuxabiseka v) Yinto ocinga ukuba yinyani nangona ungenabungqina
bayo okanye yinkolelo ethi isekelezelwe kuluvo kodwa
ekungekho siqiniseko sabunyani bayo.
Imiba kaCLA Inkcazelo Isimboli/
umqondiso
1. Impikiswano a) Imigaqo yokuziphatha apho umntu ethatha A
isigqibo ngoko kubalulekileyo ebomini.
2. Ukuqikelela b) Imbono ecalanye apho umntu athatha isigqibo B
engaveleli iinkalo zonke
3. Indlela yokuziphatha c) Yimbono enobunyani ngendima efanelwe C
kukudlalwa ngumntu ukusuka kwelinye ilizwe
ukuya kwelinye ilizwe
4. Intetho ekhetha icala elithile. d) Isleng yintetho engekho sesikweni esetyenziswa D
liqela labantu umzekelo ulutsha.
5. ikholokhwiyam e) Kukuqala ugwebe ukungabikho konyamezelwano E
okanye ukuqala ugwebe umntu okanye iqela
malunga noluvo oluthile
6. Intsingiselo efihlakeleyo/ f) Izimvo ezingenabungqina, yinto umntu akholelwa F
yokunxulunyaniswa kuyo nekungakwaziyo ukungqinisiswa ukuba
yinyani okanye bubuxoki
7. Imeko bume g) Yindima kanobalisa ngokobume bemeko abhala G
kuyo. Umzekelo ungasebenzisa isivumelanisi
somntu wokuqala undi okanye umntu wesithathu.
8. Ukuhlaba amadlala h) Ukulukuhla yindlela yokulawula okanye H
yokuqhatha abantu ukuze uzuze oko ukufunayo.
Umzekelo isibhengezo ntengiso, iintetho
zezopolitiko usebenzisa isigqebelo ukubaxa
nemfano zandi
9. Intsingiselo yentsusa i) Ukusetyenziswa kolwimi ngokwahlukeneyo I
kusetyenziswa uhlengahlengiso olungephi
olumalunga nesigama nesakhiwo
10. Ucalucalulo j) Ufunda isimo ukuze ufumane intsingiselo ususe J
konke ukuthandabuza
11. Ulwimi oluchukumisayo k) Yinto/imeko enjalo kodwa ayithethwanga ngqo K
kwitekisi.
12. Intsingiselo ephuhlileyo l) Inobungqina bokuba yinyani umzekelo igama L
lombhali, isihloko sencwadi.
13. Ubunyani m) Intsingiselo ethethwa ngokuthe ngqo ecace gca. M
14. Intsingiselo engathanga ngqo n) Lulwimi oluvuselela imizwa/ imvakalelo N
15. Ukuqikelela o) Ukusebenzisa igunya ukutshintsha ukuqala O
ugwebe phambi kokuba uthathe icala kube
ziintshukumo zamaqela alawulayo neziye zibe
neziphumo ezibi kumaqela alawulwayo
16. Ilwimi ezahlukeneyo p) Yintsingiselo yokuqala/ yentsusa/ ethe ngqo P
yegama
17. Ulwimi oluqhathayo/olujija ingqondo q) Yinkcazo icacileyo okanye ukuphononongwa Q
kwento njengeenkolo zepolitiki.
ISIXHOSA GRADE 10-12 67
18. Indima kanobalisa/ izimvo zakho r) Itekisi isoloko iyimveliso yemeko ethile ukuquka R
imo yezentlalo inkcubeko nemvelaphi yepolitiki.
19. Izimvo s) Intsingiselo eboniswa ligama. S
20. Ukuqala ugwebe ungevanga t) Ulwimi okanye amagama asetyenziswa kwincoko T
amacala omabini engekho sesikweni kunaxa kubhalwa okanye
usenza intetho engekho sesikweni
21. Isleng u) Uluvo lokuba le nto ilungile okanye ayilunganga U
nethi ibe nefuthe kwindlela oyilawula ngayo
22. Iingcinga ezibethelelekileyo/ v) Yimvakalelo yakho okanye uluvo lwakho malunga V
ubungqondo lukhuni nomntu okanye into ethile
23. Ukuxabiseka w) Yinto ocinga ukuba yinyani nangona W
ungenabungqina bayo okanye yinkolelo ethi
isekelezelwe kuluvo kodwa ekungekho siqiniseko
sabunyani bayo.
IIMPENDULO
IMIBA KA-CLA ISIMBOLI/UMQONDISO
Impikiswano W
Ukuqikelela V
Indlela yokuziphatha U
Intetho ekhetha icala elithile. T
ikholokhwiyam S
Intsingiselo efihlakeleyo/yokunxulunyaniswa R
Imeko bume Q
Ukuhlaba amadlala P
Intsingiselo yentsusa O
Ucalucalulo N
Ulwimi oluchukumisayo M
Intsingiselo ephuhlileyo L
Ubunyani K
Intsingiselo engathanga ngqo J
Ukuqikelela I
Ilwimi ezahlukeneyo H
Ulwimi oluqhathayo/olujija ingqondo G
Indima kanobalisa/izimvo zakho F
Izimvo E
Ukuqala ugwebe ungevanga amacala omabini D
Isleng C
Iingcinga ezibethelelekileyo/ubungqondo lukhuni B
Ukuxabiseka A
68 ISIXHOSA GRADE 10-12
10 ISIHLOMELELO 1: Isikhokelo semibuzo eyintlanganisela sokuhlalutya nzulu iitekisi
zomlomo okanye ezibhaliweyo.
Imibuzo ebalulekileyo emayiqwalaselwe
Ithini injongo yombhali okanye yesithethi?
Ingaba itekisi inafuthe lini kwizimvo zomfundi okanye zomphulaphuli?
Zithini izimvo ezivezwa ngumbhali okanye isithethi?
Luthini uluvo okanye imbono yombhali?
Zeziphi izimvo zombhali/zesithethi ezikekelele kwicala elithile?
Zeziphi izimvo ezigqugqisayo kwitekisi?
Loluphi ulwazi olungaxelwanga kwitekisi?
Yeyiphi ingqikelelo ngabafundi ephuhliswe kwitekisi?
Zeziphi iinkolelo, iingqikelelo nokulindelekileyo ukuba abafundi baziqaphele ukuze bafumane intsingiselo yetekisi?
Ingaba ukuxabiseka, izimvo, umdla wombhali okanye isithethi kunafuthe lini kwitekisi?
Ingaba ulwazi, izimvo zibekwe ngenjongo yafuthe lini kumfundi/umbukeli/umphulaphuli?
Zeziphi ezinye iindlela ezinokuvelelwa?
Zeziphi iimbono ezingavelelwanga?
11. ISIHLOMELELO 2:
Imizekelo yemibuzo encedisa abafundi ukujonga ulwimi kwitekisi abayifundayo.
Dwelisa zonke izenzi ezichaza ukuba intshukumo eyenziwa liqela okanye umlinganiswa
uphinde udwelise zonke izibizo ezichaza umlinganiswa okanye iqela lasekuhlaleni.
Kutheni besitsho?
Kutheni besebenzisa eli gama endaweni yelinye?
Kutheni besebenzisa elo xesha?
Ngubani/kuthethwa ngantoni?
Uthetha ngantoni loo mlinganiswa? Zeziphi izichazi okanye izibizo azisebenzisileyo?
Zeziphi izenzi ezingqinelana nomlinganiswa?
Zeziphi iintlobo zezenzi ezisetyenzisiweyo? Ingaba ziziyaleli?
Zeziphi izimelabizo zoqobo ezikhethiweyo?
Ingaba umbhali usebenzisa ziphi iimpawu xa ejolise kuye, kule nto athetha ngayo kunye nomfundi?
Ithini indima kanobalisa?
Ngawaphi amakhonkco onxibelelwayo asetyenzisiweyo?
ISIXHOSA GRADE 10-12 69
12 ULUHLU LWEENCWADI EZISETYENZISIWEYO:
Fischer A et al. Oxford English Xhosa Dictionary 2014– Oxford university Press Cape town
Inkcazelo yePolisi yekharityhulam nokuhlola Ibanga 10–12 (2011) DBE South Africa
Google translator: www.google.com
Iphephandaba lesiXhosa iSolezwe: http://www.iol.co.za
Amaphepha eemviwo ezigqithileyo: Department of Basic education
70 ISIXHOSA GRADE 10-12
Published by the Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895, Pretoria, 0001
Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601
© Department of Basic Education
website facebook twitter
www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 IsiXhosa.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
