Skip to content
Study guide

ISIXHOSA CREATIVE WRITING 2018 final

Grade 11 IsiXhosa study guide from the 2018 (isiXhosa), 66 pages. Read online or get the free PDF download.

Publisher: Self Study

Subject: IsiXhosaGrade 11201866 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISIKHOKELO SOKUFUNDISA NOKUYILA IZINCOKO NEETEKISI ZONXIBELELWANO ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO AMABANGA 10-12 2019 Second Chance Matric Support Programme
ISIKHOKELO SOKUFUNDISA NOKUYILA IZINCOKO NEETEKISI ZONXIBELELWANO ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO AMABANGA 10–12 2018 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 1
ISIQULATHO UMXHOLO IPHEPHA ISIQENDU SOKU-1 ULWIMI LWASEKHAYA 1. INJONGO YESI SIKHOKELO 4 2 INKQUBO YOKUBHALA 4 3. IINDIDI ZEZINCOKO 5 3.1 Isincoko esibalisayo 5 3.2 Isincoko esichazayo 6 3.3 Isincoko esicamngcayo 6 3.4 Isincoko esixoxayo 7 3.5 Isincoko esivelela amacala omabini 7 4 IMIHLATHI 8 4.1 Ileta yobuhlobo/ engekho sesikweni 8 4.2 Ileta yaseburhulumenteni/ esesikweni 10 4.3 I-ajenda nemizuzu yentlanganiso 12 4.4 Isivi neleta ekhaphayo 14 4.5 I-obhitshuwari 16 4.6 Udliwanondlebe 17 4.7 Ingxoxo yababini 19 4.8 Intetho 20 4.9 Ingxelo 21 4.10.1 Inqaku lemagazini 23 4.10.2 Inqaku lephephandaba 24 4.11 Irivyu (isigxeko-ncomo) 25 ISIQENDU SESI-2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO OLONGEZELELWEYO OLONGEZELELWEYO 1. INJONGO YESI SIKHOKELO 28 2 INKQUBO YOKUBHALA 28 3. IINDIDI ZEZINCOKO 30 3.1 Isincoko esibalisayo 30 3.2 Isincoko esichazayo 30 3.3 Isincoko esixoxayo 31 3.4 Isincoko esivelela amacala omabini 31 3.5 Isincoko esicamngcayo 32 4. IMIHLATHI EMIDE 32 4.1 Ileta yobuhlobo/ engekho sesikweni 32 4.2 Ileta yaseburhulumenteni / esesikweni 35 4.3 I-ajenda nemizuzu yentlanganiso 36 4.4 Isivi neleta ekhaphayo 39 4.5 I-obhitshuwari 41 4.6 Udliwano-ndlebe 42 4.7 Ingxoxo yababini 44 2 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
4.8 Intetho 45 4.9 Ingxelo 46 4.10.1 Inqaku lemagazini 48 4.10.2 Inqaku lephephandaba 49 4.11 Irivyu/ isigxeko-ncomo 50 5. IMIHLATHI EMIFUTSHANE 52 5.1 Ungeniso kwidayari 52 5.2 Ukubhalwa kweflaya 53 5.3 Ukubhalwa kwe-imeyile 54 5.4 Isibhengezo-ntengiso 55 5.5 Ipowusta 56 5.6 Ikhadi lesimemo 57 5.7 Ukukhombisa indlela 58 5.8 Imiyalelo 59 5.9 Ukugcwalisa ifom 60 5.10 Iposikhadi 61 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 3
1. INJONGO YESI SIKHOKELO Le ncwadi inika ingcaciso emfutshane ngeendlela zokubhala kwaye inika amanqaku nemizekelo ngeendidi zezincoko nemihlathi. Ukufundiswa kwezi tekisi kuza kuphucula isakhono sokubhala nokunikezela kubafundi. 2. INKQUBO YOKUBHALA Ukufundisa ukubhala kuquka ukusebenza ngokwenkqubo yokubhala. Nangona kunjalo akunyanzelekanga ukuba asetyenziswe onke amanyathelo ale nkqubo ngamaxesha onke, umz. xa ubhala, ubhala uhlobo lwetekisi oluqhelekileyo, kuza kufuneka uhlalutye isakhiwo salo kunye neempawu zolwimi ngokunabileyo. Kungakho amaxesha apho kuza kufuneka ukuba ugxininise kwisakhiwo sesivakalisi okanye ekubhalweni komhlathi okanye ubhale iitekisi ezingenadrafti xa ulungiselela uviwo. AMANQANABA ALANDELWAYO KWINKQUBO YOKUBHALA 1. Ukucwangcisa/ phambi kokubhala. 2. Ukuyila / Ukwenza idrafti 3. Ukuhlaziya 4. Ukuhlela 5. Ukulungisa iziphene 6 Ukunikezela. Xa ebhala umfundi makenze oku kulandelayo: 1. Ukucwangcisa /phambi kokubhala • Ukugqala injongo oyibhalelayo nabantu obabhalelayo. • Ukuqaphela imo, indlela yokubhalwa koko kubhaliweyo noluvo loko abhala ngako. • Xoxa ngezimvo usebenzisa umzekelo, isazobe sokucinga neeflowu-tshati. • Phanda ngoko uza kubhala ngako usebenzisa imithombo yolwazi 2. Ukuyila/ ukwenza idrafti • Sebenzisa izimvo ezingundoqo nezixhasayo ngokukuko xa ucwangcisa. • Yenza idrafti yokuqala uthathela ingqalelo injongo, abafundi bayo isihloko nohlobo loncwadi. • Funda idrafti ngokuvakalayo ukuze ufumane uluvo lwabanye abantu abakuphulaphuleyo. • Chonga isigama esisiso nesichanekileyo ngokusebenzisa izichazi ezifanelekileyo, amagama namabinzana avisayo ukucacisa oko kubhaliweyo. • Ukumisela ilizwi nesimbo esithile ngokusebenzisa ulwimi nethoni ehambelana ncakasana nabafundi obabhalelayo nenjongo yokubhala. • Vakalisa uluvo lwakho gqibi, izithethe, iinkolelo namava akho. • Bhala iinkcukacha ezichanekileyo zetekisi leyo (sebenzisa ucaphulo ukuxhasa izimvo zakho). 4 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
3 Ukuhlaziya, ukuhlela, ukulungisa iziphene nokunikezela ngokubhaliweyo • Sebenzisa imilinganiselo emiselweyo ukuphendla umsebenzi wakho nowabanye usenzela ukuwuphucula. • Phucula uchongo lwesigama, isakhiwo sezivakalisi nemihlathi. • Nciphisa ubumbaxa, ukusebenzisa uphindaphindo, ulwimi olungasulungekanga nolungamkelekanga. • Phonononga umxholo isimbo sokubhala nerejista. • Sebenzisa iimpawu zokubhala uze upele ngokuchanekileyo. • Bhala idrafti yokugqibela uze ungenise itekisi oyibhalileyo. 3. IINDIDI ZEZINCOKO Zintlanu iindidi zezincoko. Kulindeleke ukuba umfundi webanga le-10 abhale amagama angama-240-290. Umfundi webanga le-11 kulindeleke ukuba abhale amagama angama-290-340. Umfundi webanga le- 12 abhale amagama angama340 - 390 kwisincoko. 3.1 ISINCOKO ESIBALISAYO Isincoko esibalisayo luthotho lweziganeko ezicwangciswe ngokulandelelanayo nangokuvakalayo: IIMPAWU:  Bhala ngebali / ngesiganeko esenzekileyo / isiganeko esiqwetyiweyo  Bhala isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo esinomtsalane nesikholelekayo.  Kumaxesha amaninzi kusetyenziswa ixesha elidlulileyo, kodwa ababhali abaninzi basebenzisa ixesha langoku ukutsala umdla.  Umhlathi wokuqala oyintshayelelo mawubhalwe ngendlela enomtsalane nenika umdla.  Qinisekisa ukuba isiphelo sesanelisayo okanye esintsingiselo mbini nesingenakuqikelelwa.  Sebenzisa intetho ngqo xa ufuna umlinganiswa abe ngathi ngophilayo.  Ibali kufuneka libe nomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba lisekwe kwinto ebuntsomirha.  Umdla womfundi kufuneka ugcinwe kude kuyokuba sekupheleni.  K ufuneka isimbo, izixhobo zobuciko kunye nentshukumo elapha ebalini iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla. Imizekelo yezihloko 1. Sasonwabe kakhulu nabahlobo bam, umculo usitsho phezulu. 2. Ngesiquphe kwavakala inyikima wanga umhlaba uyashukuma. 3. Ndandisithi ndiyamazi kanti ndiyazikhohlisa. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 5
4. Saba sibi isiphelo somdlalo owawuphakathi kwamaqela amabini aziwayo iChiefs nePirates. 5. Inene umthathi uyawuzala umlotha. 3.2 ISINCOKO ESICHAZAYO Kwisincoko esichazayo, umbhali uchaza umba othile, ngaloo ndlela ezama ukuba umfundi asive, asiqonde isihloko esichazwayo kangangoko ngendlela ecace gca. Kungachazwa umntu othile kungenjalo umba othile. IIMPAWU:  Chaza umntu / into ngendlela etsala umdla womfundi.  Sebenzisa isigama esikhethekileyo ukudala umfanekiso.  Sebenzisa imifanekiso ngqondweni yokubonwayo, okuvakalayo, okungcanyulwayo nokuphathwayo.  Sebenzisa izigaba zentetho ngokukuko. Imizekelo yezihloko: 1. Kwigumbi lokulindela logqirha wamazinyo. 2. Ubusuku benkqwithelo. 3. Iinguqulelo ezenziwa kwindawo ohlala kuyo. 4. Izinto zangomso asizazi, imini nganye indinika ithemba. 5. Liyinene elithi iindlela zimbini ebomini. 3.3 ISINCOKO ESICAMNGCAYO Isincoko esicamngcayo simalunga nezimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zombhali malunga nesihloko esithile. Idla ngokuba sisihloko avakalelwayo ngaso. Umbhali uvakalisa uluvo lwakhe. IIMPAWU:  Kufuneka sibe nesakhiwo esibunjwe ngobunono.  Izimvo/ iingcinga/ uvakalelo olunikwayo kufuneka luveze ukunyaniseka kunye nokubandakanyeka komntu.  Eyona ndawo ingundoqo apha kwisincoko esi ingaba yile inika inkcazo. Le nkcazo kufuneka icace kakuhle yaye ijonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye uvakalelo lombhali kumfundi. Imizekelo yezihloko: 1. Le yindlela endiyikhumbula ngayo eyona yona titshala yakhe yandifundisa. 2. Xa ndinokuba nguMongameli welizwe loMzantsi Afrika. 3. zinto endizenzileyo ebutsheni bam zindenza ndibambe ongezantsi. 6 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
4. Iliwa libhek’umoya. 5. Lubalulekile unxibelelwano phakathi kwabazali nabantwana. 3.4 ISINCOKO ESIXOXAYO Isincoko esixoxayo sidla ngokutyekela kwicala elinye, kubakho ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo oluthile. Kwisincoko esixoxayo umbhali unoluvo okanye imbono ethile, aze ke axoxe ngeenjongo zokukhusela okanye ukuphembelela icala alikhethileyo. Uluvo lombhali kufuneka lucace gca. Esi sisincoko apho umbhali anika uluvo lwakhe kuphela ngendlela ezama ukuqinisekisa lowo ufunda isincoko ukuba amkele ze abelane nabanye ngoluvo lwakhe. IIMPAWU:  Qala isincoko ngokwandlala ezakho iimbono ngesihloko ngendlela enika izimvo ezizezakho nezitsala umdla.  Khetha icala libe linye ze ulixoxele kangangoko.  Nika uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo, kunye nokuzingqina.  Nika ingqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasana nenkcazelo.  Ulwimi olusetyenziswayo malube lolubonisa uvakalelo, yaye lungaba loluchukumisayo, kodwa kufuneka lungabi nabukrwada.  Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo ekholelekayo ngoluvo. Imizekelo yezihloko: 1. Ikamva loMzantsi Afrika lixhomekeke kutyalo-mali lwamazwe asemzini. 2. Incwadi ngumqwayito wolwazi. 3. Ukufunda simahla kwiiYunivesiti zoMzantsi Afrika kuya kuyenza bayithakazelele abafundi imfundo. 4. Umntu wasetyhini angaliphatha eli lizwe loMzantsi Afrika. 3.5 ISINCOKO ESIVELELA AMACALA OMABINI Isincoko esivelela amacala omabini sithanda ukulungelelaniswa kwaye kuvelelwa zonke iinkalo xa kuxoxwa ngomba othile. Isakhiwo saso sicwangciswa ngobunono sicacise injongo yokokuba umbhali angathathi cala lithile nangona enokuvakalisa uluvo lwakhe. Umbhali uthathela ingqalelo iindidi ngeendidi zeemeko zesihloko esixoxwayo, aze anikezele ngezimvo ezingangqinelaniyo ngendlela engakhethi cala. Umbhali angafikelela kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko, kodwa iingxoxo ezingqinelana okanye ezichasene nesihloko kufuneka zibekwe ngendlela ebonisa ukulingana kwezimvo, nangendlela ecazulula ngokucacileyo kwisincoko siphela. Isiphelo esisiso simshiya umfundi engenamathandabuzo ngoluvo. IIMPAWU:  Umbhali kufuneka aqonde, kwakhona akwazi ukucingisisa nokucamngca ngawo omabini amacala engxoxo ngendlela engathathi cala, nangendlela ebonakalisa ulwazi. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 7
 Okubhaliweyo kufuneka kucace, kubonakalise ingqiqo.  Kufuneka kunikwe iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisiswe zaxhaswa kakuhle.  Umbhali angabonisa uluvo lwakhe ekupheleni kwesincoko, oku kufuneka kwenziwe kwisiphelo sesincoko. Imizekelo yezihloko: 1. Ukulunga nokungalungi kokukhutshwa kwezisu. 2. Yimfundo kuphela enokutshintsha ubomi bakho. 3. Umbutho we-EFF ngowona uza kusikhulula kweli lizwe. 4. Indima edlalwe ngoMongameli uZuma ngexesha lolawulo lwakhe. 5. Ukulunga nokungalungi kokukhethelwa ikamva ngumzali. Qaphela:  Isigama lulwimi oluchanekileyo olusetyenziswa kwimeko ethile obhala ngayo.  Amagama ngala abalwayo ukuba mawabe mangaphi xa ubhala isincoko. 4 IMIHLATHI Umfundi okwibanga le-10 -kwibanga le-12 kulindeleke ukuba abhale umhlathi okumyinge wamagama ali – 100- 120 (umxholo kuphela) 4.1 ILETA YOBUHLOBO Olu didi lubhalelwa izihlobo, izalamane, nabahlobo ngeenjongo ezahlukeneyo. Injongo Kukugqithisa ulwazi/ umyalezo nokugcina ubudlelwane. Umbhali ke kufuneka aqiniseke ukuba ubhalela bani kanye. Umbhali usenokubhalela umsakwabo ecela ukuya kuchitha iiholide ukanti usenokubhalela unina okanye uyise esenza esi sicelo sinye. Umahluko uba kwithoni nerejista. IIMPAWU:  Mayiqulathe idilesi enye ebhalwe ngendlela eyamkelekileyo iqalwe kwisiqingatha sephepha, ime, ingaxwesi. Umhla, inyanga nonyaka ebhalwe ngawo mawubhalwe ngasezantsi kwedilesi. (inyanga mayibhalwe ngokwamagama ingengawo amanani umz. 12 Julayi 2018)  Uvumelekile ukuboleka igama lesiNgesi xa ubhala inyanga kodwa ulibhale ngesiXhosa (umz. Matshi) okanye usebenzise iinyanga zentsusa (Tshazimpuzi).  Emva kwedilesi kulandela isibuliso. (umz: Nolundi endimthandayo)  Shiya umgca phakathi kwedilesi nesibuliso (isibuliso sibhalwa ngesiXhosa).  Akukho ziphumlisi kwidilesi, kwisibuliso nakwisiphelo.  Kubalulekile ukuba imihlathi yakho yesiqu uyahlule ngokweengcamango ezahlukeneyo. 8 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Sebenzisa ulwimi olungekho sesikweni ukuya kolusesikweni. (olusesikweni ulusebenzisa xa uthetha nomntu omdala kunawe)  Isiqukumbelo seleta yakho sidla ngokubhekisa kwimibuliso okanye iminqweno emihle.  Kwisiphelo seleta yobuhlobo kubhalwa: umhlobo wakho kunye negama lakho elingenafani. (Akuvumelekanga ukuba ufake intsayino gama)  Isiphelo sihambelana nalowo ileta ijoliswe kuye umz: ukuba ubhalela umama wakho, uza kuthi: Intombi yakho/ Unyana wakho wandule ukubhala igama lakho elingenafani ngasezantsi. Iindidi zimbini • Zileta zobuhlobo apho kungekho mmiselo uthe ngqo womongo, ziyimbalelwano nje phakathi kwabahlobo nezihlobo. Kwezi leta kuncokolwa iindaba nje malunga notyelelo, imitshato, iiholide, imibhiyozo, ukucela imali njl. njl. • Ezinye iileta zobuhlobo kufuneka uhlale ngqo emongweni, ungqala ngqo kumongo umz: xa unqwenelela ubani aphile okanye aphumelele kwiimviwo, xa uvakalisa amazwi ovelwano kobhujelweyo, usomeleza umntu ogulayo okanye osengxakini njl njl. Umzekelo weleta eyamkelekileyo: P.O BOX 1889 Alice 5685 12/Meyi/2018 Mama endimthandayo Kuluvuyo kum ukuba ndifumane eli thuba lokukubhalela le leta, kuba sixakeke ngeyona ndlela kule kota, silungiselela iimviwo zesiqingatha sonyaka. Solanga omhle, ndicela nindivumele notata ngezi holide zobusika ndihambe nomhlobo wam uNana ndiye kutyela iholide kokwabo eGcuwa. Uthi kuza kube kukho iqela elivela kuCentane eliza kudlala eqongeni incwadi esiyifundayo ethi iNkawu idliw’ilila. Kubalinganiswa abaza kube bengabadlali kwiqonga, kuza kube kukho nombhali wale ncwadi uMnu. S. Kula, nto leyo eya kundinika ithuba lokuba ndizibuzele imibuzo kwiindawo endingaziqondiyo. Loo nto iza kwenza ukuba ndiyiqonde ngakumbi le ncwadi kuba ndiza kubabona ngamehlo ndibeve ngeendlebe abalinganiswa. Ndiyanithembisa ukuba ndakuziphatha kakuhle, andisayi kuniphoxa. Ndibulisele kutata nakubantakwethu. Ndikuthembile ke Bhelekazi, mama wam, ukuba akunakundiphoxa. Sala kakuhle mama wam Intombi yakho Yandisa Umzekelo weleta engamkelekanga: Umsebenzi: Funda lo mzekelo wale leta engamkelekanga usebenzisa ulwazi olufumene ngasentla ulungisa iziphene. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 9
Alice P.O Box 1885 West Street 5685 12-05-2018 Mama wam othandekayo. Kuluvuyo kum ukuba ndifumane elithuba lokukubhalela le leta, kuba sixakeke ngeyona ndela kule kota silungiselela imviwo zesiqingatha sonyaka. Solanga omhle, ndicela nindivumele notata ngezi holide zobusika ndihambe nomhlobo wam uNana ndiye kutyela iholide kokwabo egcuwa. Uthi kuza kube kukho iqela elivela kuCentane eliza kudlala incwadi esiyifundayo ethi iNkawu idliw’ilila. Kubalinganiswa abaza kube bengabadlali kwiqonga, kuzakube kukho nombhali wale ncwadi uMnu. S kula nto leyo eyakundinika ithuba lokuba ndizibuzele imibuzo kwiindawo endingaziqondiyo. Lo nto iza kwenza ukuba ndiyiqonde ngakumbi lee ncwadi kuba ndiza kubabona ngamehlo ndibeve ngeendlebe abalinganiswa. Ndiyanithembisa ukuba ndakuziphatha kakuhle, andisayi kuniphoxa. Ndibulisele kutata nakubantakwethu. Ndikuthembile ke Bhelekazi, mama wam ukuba akunakundiphoxa. Sala kakuhle mama wam Eyakho intombi Yandisa vena (nkszn.) 4.2 IILETA ESESIKWENI/YASEBURHULUMENTENI Olu didi lubhalelwa umntu osesikhundleni esithile ngenjongo yokucela umsebenzi, inkxaso-mali, ukukhalaza okanye umbulelo. Kunyanzelekile ukuba ulandele imigaqo eyiyo kuba kulindeleke ukuba kubuye impendulo ngokwengxam yoko kuphakathi eleteni. Ixabiso lolu didi lweleta luvela xa sekubuye impendulo. IIMPAWU:  Ineedilesi ezimbini (eyokuqala yeyombhali weleta ikwingalo yangasekunene kumantla ephepha elandelwa ngumhla ebhalwe ngawo ileta , eyesibini yeyalo mntu ubhalelwayo ikwingalo yangasekhohlo entla kwesibuliso).  Entla kwale yesibini idilesi kuvela igama okanye isikhundla salo ubhalelwayo (umanejala /inqununu).  Iidilesi zilandelwa sisibuliso umz. Mhlekazi obekekileyo njl njl.  Isibuliso silandelwa ngumcimbi engawo ileta leyo, ushwankathelwa ube libinzana elifutshane. Kukho umgca otsitywayo phakathi kwesibuliso kunye nomcimbi.  Umcimbi ukuba ubhalwe ngoonobumba abakhulu awuwukrweleli mgca ngaphantsi kodwa ukuba ubhalwe ngoonobumba abancinci uyawukrwelela.  Emva komcimbi kulandela isiqu seleta yakho.  Isiqu seleta silandelwa ngumhlathi wokuqukumbela. 10 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Phakathi komhlathi wokuqukumbela kunye nesiphelo kubakho umgca otsitywayo.  Iphethwa ngelithi, Ozithobileyo, kuze kulandeliswe ngegama kunye nefani yombhali ngezantsi.  Akukho ntsayino gama ekugqibeleni. Umzekelo weleta yaseburhulumenteni 51 Charlotte Street Sakhele Park East London 5000 17 Juni 2018 Inqununu Sakhele Senior Secondary School P.O. Box 28 Ngqeleni 5100 Mhlekazi obekekileyo Isicelo sendawo yokufunda ibanga leshumi elinanye ngowama-2019 Ndiyinkwenkwe eneminyaka elishumi elinesixhenxe, ndifunda kwisikolo semfundo ephakamileyo saseMditshwa ndifunda ibanga leshumi. Ndicela indawo yokufunda ibanga leshumi elinanye kwisikolo sakho kulo nyaka uzayo. Ndenza ezi zifundo zilandelayo: isiXhosa ulwimi lwasekhaya, ezeNzululwazi, iziBalo, ezobuGcisa, ezoLimo, isiNgesi kunye nezifundo ngezoBomi. Ndililungu lequmrhu lengxoxo-mpikiswano, ndikwathabatha nenxaxheba kukhuphiswano lwentetho elungiselelweyo. Ndithabatha inxaxheba kwibhola ekhatywayo ukanti ndikwayiyo nenjuze. Ndingavuya kakhulu ukuba isicelo sam sinokwamkeleka. Ozithobileyo Namama Andile SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 11
4.3 I-AJENDA NEMIZUZU YENTLANGANISO I-ajenda sisicwangciso senkqubo eza kulandelwa xa kuxoxwa imiba entlanganisweni. Imizuzu yentlanganiso zizigqibo ezibhaliweyo ezithatyathiweyo entlanganisweni ngokubhekiselele kwimiba leyo ebekuxoxwa ngayo. IIMPAWU:- I-ajenda  Kwi-ajenda kubekwa imiba/izihlokwana ekuza kuxoxwa ngazo  Ithunyelwa kubantu abamenyiweyo entlanganisweni.  Umba ngamnye wabelwa ixesha. Imizuzu yentlanganiso:  Kwimizuzu kubhalwa oko bekuxoxwa kwaza kwavunyelwana ngako entlanganisweni.  Bhala oku kulandelayo: o Igama lequmrhu. o Umhla, indawo nexesha lentlanganiso. o Ukudwelisa amagama abantu abakhoyo nezingxengxezo. o Ukubhala ingxoxo, izigqibo/ inyathelo elithatyathiweyo nomntu oza kuthabatha uxanduva o Sebenzisa ixesha elidlulileyo Umzekelo we-ajenda nemizuzu yentlanganiso 12 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
I-ajenda nemizuzu yentlanganiso yesigqeba esilawula isikolo (SGB) iGungubele S.S.S. Umhla: 20/Matshi/2018 Indawo: eholweni lesikolo I-AJENDA 1. Uvulo nolwamkelo. 2. Abakhoyo nezingxengxezo. 3. Ufundo lwemizuzu yentlanganiso edlulileyo. 4. Imivuka. 5. Imicimbi. 5.1 Ukutshintshwa kukamakufanwe esikolweni. 5.2 Ukongezwa komdlalo weqakamba kwimidlalo ekhoyo. 6. Eminye imiba. 7. Umbulelo. 8. Uvalo. IMIZUZU YENTLANGANISO 1.Uvulo nolwamkelo Intlanganiso ivulwe ngomthandazo nguMnumzana Mvambo ongusihlalo. Wamkele onke amalungu ewabulela ngokubamba ixesha. 2. Abakhoyo nezingxengxezo Unobhala ujikelezise irejista kubantu abakhoyo ukuze basayine. Amalungu aphelele akukho singxengxezo. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 13
3.Ukufundwa kwemizuzu yentlanganiso engaphambili Imizuzu ifundwe nguNkosazana Saga, yangqinwa yaxhaswa nguMnumzana Matewu. Usihlalo wentlanganiso uye wayisayina ngokusemthethweni. 4. Imivuka Imivuka ayibangakho. 5. Imicimbi: 5.1 Ukutshintshwa kukamakufanwe esikolweni USihlalo uchaze umcimbi wokutshintshwa kukamakufanwe esikolweni. Intlanganiso ivumelene ngamxhelo mnye ukuba makatshintshwe umakufanwe ukususela kunyaka olandelayo, abafundi bathenge evenkileni enye. 5.2 Ukongezwa komdlalo weqakamba kwimidlalo ekhoyo. Amalungu avumelene ngamxhelo mnye ukuba olu hlobo lomdlalo luyadingeka kwaye luyathandwa ngabafundi. Kugqitywe ukuba uMnumzana Zinto, okwangutitshala apha esikolweni, uza kuba ngumqeqeshi njengamntu unesakhono kulo mdlalo. 6. Eminye imiba UMnu. Pilayi ongusekela sihlalo uphakamise umcimbi wokuchetywa kwamabala esikolo njengoko iimvula zehlobo ziyenza ikhule ngokukhawuleza ingca. Kuye kwavunyelwana ukuba lo mcimba uza kuxoxwa kwintlanganiso elandelayo. 7.Umbulelo Usihlalo ubulele amalungu ngenkxaso yawo engagungqiyo ekukhuliseni esi sikolo. 8.Uvalo Intlanganiso ivalwe ngofefe nguSihlalo ngentsimbi yesixhenxe. Iqulunqwe: nguNomandla Nodidi (Unobhala) 4.4 ISIVI Isivi ziinkcukacha anokuthi ubani azithengise ngazo kumqeshi. IIMPAWU:  Iinkcukacha ngawe.  iziqinisekiso zemfundo onazo.  Amava onawo omsebenzi xa unawo.  Izinto onomdla kuzo.  Abantu abanokunika ulwazi ngawe (abantu abanokukungqina). Umzekelo wesivi neleta ekhaphayo 14 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
IINKCUKACHA NGAM Habe IFANI IGAMA Linamandla IDILESI YASEKHAYA No 25 Jojweni Street Aliwali North 2515 INOMBOLO YOCINGO 0519555970 ISINI Indoda INOMBOLO YESAZISI 8809265457083 UMHLA WOKUZALWA 26 Septemba 1988 ULWIMI LWENKOBE IsiXhosa EZINYE IILWIMI IsiNgesi, IsiBhulu IMPILO Intle IPHEPHA MVUME LOKUQHUBA Khowdi 14 IZINTO ENDINOMDLA KUZO Ukufunda amaphephandaba, umculo, ezemidlalo nokuqeqesha abantwana kwibhola ekhatywayo ekuhlaleni IINKCUKACHA NGEMFUNDO ISIKOLO ESIPHAKAMILEYO Khanyisa High School IBANGA Ibanga le-12 UNYAKA 2007 IZIFUNDO ENDIZIPHUMELELEYO IsiXhosa, IsiBhulu, IsiNgesi, Izibalo, ezeNzululwazi, ezoLimo kunye nezifundo zoBomi. IINKCUKACHA NGOMSEBENZI IGAMA LENKAMPANI PEP OWONA MSEBENZI Ukuhlawulisa abathengi UNYAKA 2008-2009 ABANTU ABANOKUNIKA ULWAZI NGAM Mnu B. Zondo (Inqununu yesikolo) Inombolo yomnxeba: 0617026392 H.Z Lunika (imanejala yakwaPEP) Inombolo yomnxeba: 0798842670 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 15
34 Jojweni Street Aliwal North 2515 10 Matshi 2018 Umanejala Edgars Stores Aliwal North 2515 Mnumzana Obekekileyo Umcimbi: Isicelo somsebenzi Ndingumfana oneminyaka engama-30, ndenza isicelo somsebenzi kwicandelo lokubala impahla. Ndiphumelele ibanga leshumi kunyaka ka-2007 kwisikolo samabanga aphakamileyo iKhanyisa. Ndifunde izifundo zoshishino. Ulwazi oluthe vetshe ngam luyafumaneka kwiSivi ehambelana nale leta. Ndingavuya ukuba isicelo sam singamkeleka. Ozithobileyo Linamandla Habe 4.5 I-OBHITSHUWARI I-obhitshuwari ngamagqabantshintshi ngobomi bomntu ongasekhoyo. IIMPAWU  Ibhalwa kumntu wesithathu HAYI kumntu wokuqala u(NDI)  Igama nefani yomntu oswelekileyo, umhla awazalwa ngawo, indawo awazalelwa kuyo, amagama abazali bakhe.  Amagqabantshintshi ngemfundo apho kukho imfuneko.  Amagqabantshintshi ngeendawo aphangele kuzo.  Izinto ezibalulekileyo nezimalunga nobomi bakhe ezifana nokutshata (ukuba kuyangena).  Unobangela wokusweleka kwakhe ukuba ugulile kodwa ungangeni nzulu.  Abantu abashiya ngasemva namazwi okuthuthuzela umz inkosikazi / umyeni wakhe /abantwana nabantakwabo (ukuba ebenabo)  Amazwi okumkhapha, mhlawumbi neziduko zakhe. Umzekelo we-obhitshuwari 16 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
I-OBHITSHUWARI KANOMZEKELO TRIPHINA RATYELO UMzekelo Thomas Ratyelo walibona ilanga ngomhla wama-21 kuNovemba ngowe-1977. Uzalwa ngutata uMthetheli nomama uNonceba Ratyelo, ezalelwa kwilali yaseQhankqu kuQumbu. Ulizibulo kubantwana abathathu, nguye namantombazana amabini. Amabanga akhe aphantsi uwafunde eQhankqu J.S.S. waze wadlulela kwisikolo samabanga aphezulu iSulenkama S.S.S. apho aphumelele ibanga lematriki ngonyaka wama-2006. Ufumene umsebenzi kwisikhululo samapolisa eMthatha ngowama-2007. Emva kwethuba uye wonyuselwa wayingqonyela yamapolisa waza watshintshelwa kwisikhululo saseMonti. Uzimanye ngeqhina lomtshato nentombi enguMsuthukazi uMaMokoena onkaba yakhe iseMount Fletcher kwilali yaseThinana. Balizwe ngabantwana abathathu, inkwenkwe enye neentombi ezimbini. Ukhale ngentloko kwiveki ephelileyo, waza wathi singalindelanga savakala isithonga sokuwa komthi omkhulu esiya kwelo khaya lokugqibela ngomhla we-19 kuDisemba ngowama-2017. Ushiya ngasemva inkosikazi yakhe kunye nabantwana bakhe abathathu,noodade wabo ababini. Thuthuzelekani mzi wamaMpondo naBakoena akuhlanga lungehlanga. UThixo akathathi nto angashiyi nto. Sithi lala ngoxolo Nokwindla, Tyhopho, Malambedlile, umzamo omhle uwuzamile. QAPHELA  Sebenzisa ulwimi oluhloniphayo nolundilisekileyo, umz. endaweni yokuthi ufile yithi uswelekile / usishiyile/ usandulele. 4.6 UDLIWANO-NDLEBE Yingxoxo elungiselelweyo phakathi kwabantu ababini nangaphezulu. IIMPAWU:  Ingxoxo ibhalwa njengoko isenzeka.  Kwintshayelelo obuza imibuzo unika imvelaphi yomntu ambuzayo.  Kwisiqu obuzayo ubuza imibuzo esemxholweni emalunga nesihloko nobuzwayo uphendula okubuzwayo.  Makushiywe umgca phakathi kwezithethi.  Sebenzisa ulwimi olundilisekileyo.  Mamelisisa uphendule imibuzo ngendlela obuzwe ngayo ubonakalisa ukuzithemba.  Umntu obuzwayo uphendula imibuzo enika ulwazi olulindelekileyo.  Umntu omnye usenokubuzwa imibuzo yiphaneli. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 17
 Indlela yokulubhala kukubhala umbuzo olandelwa yimpendulo.  Qala kumgca osekhohlo ubhale igama lesithethi lilandelwe yikholon.  Njengakuzo zonke iingxoxo kwintetho-ngqo awuzifaki iimpawu zocaphulo.  Usebenzisa umntu wokuqala umz. Ndi….. Imibuzo neempendulo: • Obuzayo makabonise ulwazi oluphangaleleyo. Imibuzo mayihlelwe ngendlela ukuze kufunyanwe ulwazi olufanelekileyo nolulindelekileyo kulowo ubuzwayo. • Imibuzo inganxibelelana nengaphambili. • Iimpendulo mazicacise ngokwaneleyo, zinike izimvo neengongoma ezifanelekileyo. • Ithoni nolwimi luxhomekeke kubudlelwana phakathi kwezithethi nomba ekuxoxwa ngawo. • Imibuzo neempendulo makube ngathi ziyazizela. • Ulwimi malungabi loluntsokothileyo mayibe lolwamkelekileyo nolulula. Umzekelo wodliwano-ndlebe 18 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
Udliwano-ndlebe oluphakathi kwegosa elimele idyunivesithi kwicandelo lezamakhondo kunye nomfundi okwibanga leshumi elinambini. Mnu. Phosa: Ndiyabulisa Zandile, ndiyavuya ukufumana ithuba lokuthetha nawe malunga namakhondo ofuna ukuwalandela. Zandile; Ndiyabulisa nam mnumzana, ndinovuyo ukwabelana nawe ngendlela yokukhetha Ikhondo. Mnu. Phosa: Khawuthi gqabagqaba ngamakhondo abe mathathu onqwenela ukuwalandela siza kujonga kuwo. Zandile: Ndinqwenela ukufundela ukuba ngunontlalo ntle, ubutitshala okanye ubugqwetha. Mnu. Phosa: Qaphela ke Zandile, kula makhondo uwanqwenelayo iyunivesithi ilindele ukuba ube namanqaku (points) athile kwikhondo ngalinye, umz: ubunontlalontle kulindeleke ukuba abe namanqaku angama-28, ubutitshala amanqaku angama-34, ubugqwetha amanqaku angama-36. Zandile: Ndiyabulela uyisusile inkwethu emehlweni ngale nkcaza, bendingazi ukuba kungenwa ngamanqaku eyunivesithi. Mnu. Phosa: Eyunivesithi kukho isebe elinceda abafundi abangenandlela yokuhlawula nelibizwa ngokuba nguNSFAS.Qiniseka ukuba ufaka isicelo sokufuna indawo yokufunda kwangoku. Imali ka- NSFAS uyifumana usakube ungene eyunivesithi. Zandile: Enkosi kakhulu tata ngolu lwazi, Ndiza kube sendifaka ezi ziphumo xa ndisenza isicelo sokwamkelwa. Mnu. Phosa: Kuluvuyo kakhulu kum ukuthetha nawe Zandile, ndibona umntu ozimiseleyo nonomdla, ukuze uphumelele ebomini kufuneka uzimisele uzixelele ukuba into oyifunayo uza kuyifumana, enkosi. 4.7 INGXOXO YABABINI: Yingxoxo ephakathi kwabantu ababini nangaphezulu. IIMPAWU:  Kufuneka kubekho intshayelelo ebhalwe kwizibiyeli umz: indawo, izithethi nomba ekuxoxwa ngawo.  Kusetyenziswa intetho-ngqo ngaphandle kweempawu zocaphulo.  Isithethi sibhalwa ngasekhohlo ephepheni, ze silandelwe yikholon [:]  Shiya umgca ongabhalwanga phakathi kwezithethi.  Ingcaciso engenye ibhalwa kwizibiyeli ( )  Ithoni nerejista zixhomekeke kubuhlobo bezithethi kunye nesihloko abathetha ngaso. Umzekelo wegxoxo yababini SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 19
(Kusendlwini kaNzwaki kudibana uNzwaki noBuyiswa baxoxa ngeendlela zokonga imali) Buyiswa Halala! Mhlobo wam, utyhile kwelinye iphepha ngoku. Nzwaki: Uthetha ukuthini na MaBuyi mhlobo wam, ndisokola kangaka? Buyiswa: Ndibona umnyobo lo wemoto, wenza njani wena? Nzwaki: Ndizincamile mhlobo, ndidinwe kukusokola. Buyiswa: Usokola entwenini na? Hayi uyandilinganisela ke ngoku. Nzwaki: Uyayazi nje mhlobo wam ukuba ndiphuma ebusuku emsebenzini ngeentsuku ezithile, ndihambe ngeenyawo, loo nto indibeke emngciphekweni wokulinyazwa ngootsotsi. Kuye kwanyanzeleka ukuba ndinciphise kwizinto ezingabalulekanga ndizithengele le moto. Yiyo le nto ndikwaziyo ukuyibhatala. Buyiswa: Ndiyavuyisana nawe mhlobo wam. Nam ndingavuya ukuba ungandicebisa ngeendlela zokonga imali ukuze ndizithengele nam imoto. Nzwaki: Icebo linye mhlobo wam kukunciphisa kwizinto ezingabalulekanga ebomini bakho ukwenzela ukuba umvuzo wakho ukwazi ukumelana namatyala akho. Buyiswa: Enkosi kakhulu mhlobo wam ngecebo ondiphe lona ungumhlobo wenene. Nzwaki: Umhlobo yinto yaloo nto, ukuba singabahlobo benene kufuneka sincedane, sikhulisane kwaye singamonelani. Ukuba awuxakekanga kule mpelaveki singahamba kunye ndikukhuphe ukhe uyive. Buyiswa: Ndakuzama kangangoko mhlobo wam, enkosi. (Baphume) 4.8 INTETHO Kukuthetha gabalala, unabe ngomba othile esidlangalaleni. IIMPAWU:  Kubalulekile ukusazi isimbo sokuthetha oza kusisebenzisa, ixesha, indawo, injongo, abaphulaphuli noko uza kuthetha ngako.  Qala intetho yakho ngendlela etsala umdla.  Waphuhlise amanqaku akho kakuhle, ungatsho ngentetho ekruqulayo.  Sebenzisa izivakalisi ezimfutshane ezikhatshwa ziingcingane ezilula usebenzisa imizekelo eqhelekileyo.  Lungelelanisa izigxeko zakho nezincomo onazo.  Isiphelo sibalulekile kwaye ukhumbule ukuba ayisosishwankathelo sokubhaliweyo. Qaphela oku phambi naxa ubhala/usenza intetho: • Njani? Uza kuthetha njani, wonwabile okanye ukhathazekile. • Nini? Uza kuthetha nini? Usisithethi sosuku? Emva kwesidlo sakusasa, emini, emalanga okanye ebusuku. • Phi? Ecaweni, emtshatweni, esikolweni, elalini, uthetha eholweni o k a n y e ebaleni lebhola. • Yintoni injongo yetheko /into oza kuthetha kuyo? Umenyelwe ukuba uthethe ngantoni? 20 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
• Ngubani oza kuba elapho? Bangaphi, bancinci, badala, ngoomama, ngootata, ngabantwana njl njl. Umzekelo wentetho Intetho kaMongameli uThabo Mbeki yoBume beSizwe yomhla we-9 kuFebruwari ngowama-2009, i “State of the Nation Address” Somlomo obekekileyo kunye neSekela lakho; Malungu eNdlu yowiso-mthetho kunye nabaThunywa beNdlu yeBhunga leSizwe yePhondo abekekileyo, iindwendwe zethu nabantu ngokubanzi. Ndiyavuya ukuxela ukuba ngokubhekiselele kwesinye nesinye sezi zibophelelo, uRhulumente uthe gqolo ukusebenza nzima ukuqinisekisa ukuba iinjongo zesizwe ziyafezekiswa. Inani labantu abaqeshiweyo liye linyuka kangangesiqingatha sesigidi ngonyaka. Sibone inkqubela ethe chu ekuphuculweni kwamathuba abantu abaNtsundu kuqoqosho. Ukusuka ekubeni ngabanini bokungaphezulwana nje kwe-3% bemalike yotyalo-mali yeJSE ngowama-2004, oku kunyuke phantse kufike ku-5%; yaye nokumelwa kwabantu abaNtsundu kwinqanaba eliphezulu lolawulo kukhule ukusuka kuma-24% olu lawulo lulonke, lwaya kuma-27%. Kodwa kunjalo, kufuneka sihlale sikhumbula ukuba la manani asemancinane ngokungathethekiyo. Imitsi kwimeko yoqoqosho ibeke imingeni emikhulu ngolona hlobo phambi kwethu. Ukwanda okukhulu okungabuyi mva kwiimfuno zabathengi kubonisa ukukhula okuncomekayo kumanqanaba empilo engcono kuluntu lonke jikelele; yaye nezona projekthi zeziseko ezingoondoqo eziphezu kwazo zinyanzelisa amagalelo amakhulu ezibonelelo noomatshini bokwenza. Nangona kunjalo isiphumo sokuzinikela nokwamkela kurhwebo lwamazwe ngamazwe sibonisa ukuba asiphumelelanga ukwakha ikhono lokuvelisa iimpahla eziphambili nezo esezilungele ukusetyenziswa eziyimfuneko elizweni lethu. [Esi sicatshulwa sithatyathwe kwintetho kaMongameli u Thabo Mbeki i “State of the Nation Address” yomhla we-9 Februwari kowama-2009, iphepha lesi-5. Yaze yaguqulelwa esiXhoseni] 4.9 INGXELO Sisishwankathelo esinika iinkcukacha eziphambili ngesiganeko, imeko okanye uphando oluthile. Luxwebhu olusesikweni oluqulethe iinyaniso zodwa ngesiganeko esithile. Kufuneka ibe nesihloko esitsala umdla kumfundi wayo. IIMPAWU:  Ingxelo inokuba yephandwayo okanye eboniweyo. Injongo yayo kukwabelana ngolwazi.  Bhala isihloko, intshayelelo isiqu, isiphelo, izindululo, izalathisi nezihlomelelo.  Ukuze kube kulula ukuyiqonda into ekuthethwa ngayo imiba mayibhalwe ngokweengongoma.  Sebenzisa ulwimi nethoni ngokodidi lwengxelo leyo uyenzayo.  Makucace gca ukuba kuthethwa ngantoni kwaphaya kwisihloko sakho.  Kusetyenziswa ingxelo-ntetho.  Yahlule intetho yakho ngokwezihlokwana, uzinike iinombolo ukuze kube lula ukwenza unxibelelwano. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 21
 Mayibe nombhali wayo onegama aze ayisayine kunye nomhla ebhalwe ngawo. Umzekelo wengxelo Ingxelo ngohambelo lwabafundi kwifama yeenciniba e-Oudtshoorn eNtshona Koloni Igama lesikolo: Senyukele S.S.S. eMt. Ayliff Umhla: 10 Epreli ukuya kumhla we-15 ku-Epreli ngowama- 2018 Inani labafundi: Ngama-30 Ibhalelwa: uMnu Gasela (inqununu yesikolo) Izithuthi Izithuthi esizisebenzisileyo bezikumgangatho ophezulu kakhulu nowanelisayo zinabo noomabonakude. Beziwulungele kakhulu umsebenzi wazo ebeziwukhethelwe. Iindawo zokulala Silele kwiibhedi ezikhweleneyo zabantwana noxa kunjalo ubuncumisa umgangatho, zicocekile kwakunye neengubo zazo. Amagumbi ngokunjalo nawo ebecocekile. Iindawo zokutyela nokutya Umgangatho wokutya ubuphezulu kakhulu, sisitya ukutya okumnandi nokuya egazini. Ibicocekile indawo yokutyela nabantu abakulungisayo becocekile, benxibe iimpahla ezifanayo ezimhlophe bethe chu iminqwazana entloko ukogquma iinwele. Bebenenkathalo bebonisa ububele nokusamkela abantu bomzi esilaliswe kuwo. Ibikokokuqala sisitya inyama neqanda lenciniba. Iindlela zokuzonwabisa Sikhweliswe iinciniba sathatha neefoto nazo. Sisiwe kwindawo apho kwenziwa khona imveliso ngesikhumba senciniba, kulapho abafundi bathengele khona abazali babo izipho ezinjengeminqwazi, amabhanti, iiwalethi njl njl. QAPHELA:  Ibhalwa kumntu wesithathu.  Ingcaciso egqibeleleyo.  Ulwimi olusesikweni. 22 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
4.10 NQAKU LEMAGAZINI NEPHEPHANDABA Kulapho umbhali adandalazisa khona izinto azithandayo nangazithandiyo. 4.10.1 IMAGAZINI IIMPAWU ZENQANKU LEMAGAZINI:  Isihloko masibe sifutshane sitsale umxhelo.  Ubhalo malulungelelaniswe lahlulwe ngokwemihlathi kubekho intshayelelo, isiqu nesiphelo.  Umbhali makakhankanywe.  Indlela yokubhala mayibe yevela kuwe, uthetha ngqo nomfundi.  Ukuze utsale umdla womfundi, inqaku malibe lelinika ulwazi lusithi ndifunde.  Ithoni eveza okucingwa ngumbhali, imo nesihloko zixhomekeke kuhlobo lwenqaku, abantu ababhalelwayo nakumbhali.  Amanqaku adla ngokuchaphazela izinto ezifana nezoluntu, ezopolitiko, ezenkcubeko njl njl. Umzekelo: Inqaku lemagazini ISINQANDAMATHE SILITSHISILE ITYOTYOMBE Intokazi eminyaka ingama-23 iye Abekhaya bathi obu buhlobo USindie Van Wyk ongunina wexhoba yatsha kanobomi emva kokuba ebekhathazekile kuba intombi ityotyombe layo lintunyekwe sekungamatyeli amaninzi buchithwa. yakhe iya kuphuma esibhedlele ngomlilo sisinqandamathe sayo Esi sibini kungona sisanda ingenakhaya. Iingubo zakhe nezinye bakuba bexabene. Ivumba lokutsha, kubuyelana. Isithethi samapolisa izinto zomandlalo, asazibhatalayo, ubumpahlana obutshileyo nesitya uSajini Dlamini uthe abekhaya zonke zitshe kuloo mlilo. Uthi ubulela sokuhlambela kuphela kwezinto nabamelwane bancedisene uThixo kuba umzukulwana wakhe eziseleyo kweli tyotyombe. ukucima loo mlilo basindisa eso wayengalalanga nabazali bakhe URachael Van Wyk ebexheleke sibini phambi kokufika kwezicima- ngolwesiHlanu. Icawa yamaDatshi, emoyeni akukhumbula ukuba udade mlilo. Esi sibini sisiwe esibhedlele amapolisa neWomen’s Network wabo ebevaleleke kuloo malangatye. eKimberley apho sinyangelwa zinikezele ngokutya nempahla ukutsha ezandleni, ebusweni yokunxiba. ‘Indoda ethile ikwazile ukophula nasemilenzeni. Bobabini bakwimeko amacangci etyotyombe encumisayo noko. Kubekwe ngomhlakulo yazenza idini yangena amapolisa esibhedlele ukuba agade Ithatyathwe kwiBona yesiXhosa kuloo malangatye ebelephuza indoda eminyaka engama-27 ukuze kaFebruwari 2018 ngokungenalusizi. Umnyango ingaqhweshi. ubuvalwe mba. Udade wethu waxhuma wagqotsa ukuza UDlamini uthe le ndoda ibanjwe kum. Ndambona kwantlandlolo ngamapolisa asemoyeni ngentsimbi ndathatha ibhatyi ebendiyinxibile yesibhozo ekuseni ngonobangela ndamcima umlilo ngayo. Ebetshe walo mlilo. Iziphumo ziya kakhulu nasebusweni enezilonda.’ kuthunyelwa kubacuphi. Isinqandamathe sakhe naso Umrhanelwa uza kuvela kwinkundla sibalekile sinezilonda zokutsha yamatyala eKimberley kungentsuku entloko nasezingalweni. zatywala. UDlamini wongeze ngelithi, amapolisa ecandelo lezinja enza uphando SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 23
4.10.2 INQAKU LEPHEPHANDABA Inqaku ngumhlomlo ofumaneka kwiphephandaba, elibhalwa ngumntu/ngabantu abathile malunga nomba/ imiba ethile. Injongo: • Kukwazisa nokonwabisa umfundi ngokumbandakanya kwizinto anomdla kuzo. • Inqaku lingabhalwa ngendlela evuselela umothuko, inkathalo, ukuvuyisa ngesihloko acinga ukuba umbhali sibalulekile ekuhlaleni. IIMPAWU:  Veza iingongoma njengoko zinjalo zingachatshazelwa ziimbono zakho.  Bhala nangayiphi na into onomdla kuyo neza kudala umdla wabafundi.  Chaza ngokufutshane umba obhala ngawo kodwa ucace gca.  Shwankathela ngokucacileyo ungayigqwethi into eyinyaniso.  Nika isihloko esicacileyo nesivakalayo uze wongeze nesihlokwana esicacileyo.  Qala ngokona kubaluleke kakhulu: umzekelo, ngubani, yintoni, nini, phi, kutheni nokangakanani. Umzekelo wenqaku lephephandaba: 24 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
KODE KUBE NINI SILINDE IZITHEMBISO EZINGAZALISEKISWAYO? Abahlali badikwe yeyokosa Le mali ingaka inikwa Uthini ngesiqebheyi nesiqendu ngathi batye inyama yehagu abantwana bethu, saseLand Bank apho izigidi zizithembiso zomlomo ibakhuthaza ukuba ngezigidi zemali zokuphuhlisa ezenziwa esidlangalaleni mababe ngathi bayazala abalimi zehliswe ngomlenze? ziinkokheli zezopolitiko endaweni yokufunda “Kungaqhuma kubasiwe” ezingazalisekiswayo. Ucinga bazisebenzele, uyithini? le misadulo noqhankqalazo ukuba kwakuze kubekho olwenziwa ngabahlali ithi badikwe Kudala sijonge utshintsho kwiziphumo yeyokosa, bathi maxhalanga enkalweni akukho zebanga leshumi eMpuma sidleni, ingase ihle ehlayo inyuke Koloni? Kukangaphi ufunda lutshintsho, sisathenjiswa enyukayo, kwanele zizithembiso emaphepheni ngokusilela imihla nezolo. Intetho zomlomo. Kode kube nini kanti kweSebe lezezindlu kweli silinde iinkonzo zokuphuhlisa loMzantsi Afrika ekuphuhliseni ethi “ukuthetha ayisikokwenza” ithi thaa impilo yabahlali! isimo sentlalo? engqondweni yam qho xa Lithatyathwe kwi-Ilisolomzi Umbane wona lo unyuka imihla ndibhala inqaku. Masilibale Februwari 10 2018 nezolo phofu indawo ezininzi ngoJacob Maronga azikabi nawo siwulibalelani? weEskom owamkela izigidi ezihlanu ngonyaka, ze anyuselwe umvuzo ngamashumi amabini anesihlanu eepesenti. 4.11 IRIVYU: Sisigxeko-ncomo Isenokuba sisigxeko-ncomo sencwadi, somdlalo weqonga, somboniso bhanyabhanya, serestyu njlnjl, kodwa apha siza kugxila kwisigxeko-ncomo sencwadi. IIMPAWU:  Inika uluvo lomphendli ngencwadi okanye umdlalo.  Inika ulwazi lwencwadi ngeli lixa kanye ibhalelwe ukunika uluvo.  Iyashwankathela, ukuba yincwadi ithathwa ifakwe ebalini ngeziganeko ezilandelelanayo, kucalulwe umlinganiswa ngamnye kwababalulekileyo ngamagama ambalwa.  Iyabhalwa ukuze inike isigxeko-ncomo ngencwadi efundiweyo, umdlalo obukelweyo njl njl.  Kufuneka umbhali walo msebenzi abonakalise ukunyaniseka.  Kufuneka abonakalise ukuyazi kakhulu le nto kuthethwa ngayo.  Kuyafuneka ke ukuba kubalulwe ukuba ngoobani abantu abafanele ukusebenzisa le ncwadi nezizathu zoko.  Umsebenzi wayo kukuncedisa ekuthatheni izigqibo zokuba uyithenge na oko kukuthi iyabancedisa abathengisi ekuthengiseni izinto zabo. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 25
 Uvumelekile umbhali ukuba acaphule nalapha kumxholo eyona nto inokwenza umtsalane ebantwini . Okubalulekileyo ngobhalo lwerivyu/ isigxeko-ncomo sencwadi • Nika ezi nkcukacha: igama lencwadi, umbhali, isihloko sencwadi, umpapashi, kwakunye nexabiso layo. • Umbhali ngamnye ubhala ngovakalelo lwakhe malunga nencwadi olungaphikisekiyo nakubani na omakishayo. • Gqiba ukuba ifanele oobani le nto ubhala ngayo ungabhali nje. • Qaphela ukuba uyaluveza udidi lwencwadi leyo uyihlalutyayo ukuba yidrama /noveli /imibongo/ ibhayografi. Gqala indlela abakhiwa ngayo abadlali /abalinganiswa, umoya, isimo sentlalo esiphembelela izinto ukuba zenzeke kwakunye nodidi lobhalo. • Irivyu ithabatha icala elithile. Bangababini abantu abenza irivyu ngomsebenzi omnye kodwa bavakalise izimvo ezahlukeneyo ngomsebenzi lowo. Buxhaphakile uburharha/ izihlekiso kwirivyu. • Xela umyalezo esiwunikwa ngumbhali ngale ncwadi yakhe/ okanye imfundiso. 26 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
Umzekelo werivyu yencwadi: Igama lencwadi: Inkawu idliw’ilila Umbhali: Siphatheleni Kula Unyaka wokupapashwa: 2015 Abalinganiswa abaphambili: Thantaswa, Mfuneko, Mapheza, Msindisi Uhlobo lwencwadi: iNoveli Indawo eliqhubeka kuyo ibali: Kwidolophu iMthatha, iGcuwa neDutywa kunye nelali yaseNtabozulu kuCentane. Lenzeka nini: Kule mihla (oko kungqinwa zizixhobo ezisetyenziswayo – imoto kaMsindisi, iiselula nemipu. Lingantoni ibali: Lingolwaphulo mthetho olubangelwe zezi ziganeko zilandelayo: • Uthando olunganyanisekanga oluphuhliswa ngumlinganiswa onguThantaswa. • Ukunyoluka,Ukukrexeza, Ubugwinta nenzondo Izinto endizithandileyo ebalini: a. Ukuvela kukaMfuneko ukuba nguye owaphula umthetho nangona elipolisa. b. Ukufa kukaThantaswa noMfuneko emsebenzini wabo okhohlakeleyo. c. Ixhwele elinguSiphongo lifumana isohlwayo ngokophula umthetho kaThixo othi uz’ungabulali, ufuna ukubulala uMapheza kuba ethengwe nguMfuneko engaqondanga ukuba isikhuni sibuya nomkhwezeli. d. Endaweni yokufa kukaMapheza kufa unyana kaSiphongo uSakhiwo. Imfundiso: Le ncwadi iqulethe imfundiso ebhekisa kuzo zonke iindidi zabantu, injongo ekuhlaleni, emisebenzini, emitshatweni, emakhaya njl njl. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 27
ISIQENDU SESIBINI ISIKHOKELO SOKUFUNDISA NOKUYILA IZINCOKO NEETEKISI ZONXIBELELWANO ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO AMABANGA 10–12 2018 1. INJONGO YESI SIKHOKELO Le ncwadi inika ingcaciso emfutshane ngeendlela zokubhala kwaye inika amanqaku nemizekelo engqamene neendidi zezincoko, imihlathi emide nemifutshane. Ukufundiswa kwezi tekisi kuza kuphucula isakhono sokubhala nokunikezela kubafundi. 2. INKQUBO YOKUBHALA Ukufundisa ukubhala kudla ngokuquka ukusebenza ngokwenkqubo yokubhala. Nangona kunjalo akunyanzelekanga ukuba asetyenziswe onke amanyathelo ale nkqubo ngamaxesha onke, umz. xa ubhala uhlobo lwetekisi oluqhelekileyo kuza kufuneka uhlalutye isakhiwo salo kunye neempawu zolwimi ngokunabileyo. Kungakho amaxesha apho kuza kufuneka ukuba ugxininise kwisakhiwo sesivakalisi okanye ekubhalweni komhlathi okanye ubhale iitekisi ezingenadrafti xa ulungiselela uviwo. AMANQANABA ALANDELWAYO KWINKQUBO YOKUBHALA 1. Ukucwangcisa/ phambi kokubhala. 2. Ukuyila / Ukwenza idrafti 3. Ukuhlaziya 4. Ukuhlela 5. Ukulungisa iziphene 6 Ukunikezela. Ukucwangcisa/ phambi kokubhala. • ukuhlalutya isakhiwo, iimpawu zolwimi nerejista yodidi lwetekisi eza kubhalwa 28 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
• Ukuthabatha izigqibo ngenjongo yetekisi, abantu ababhalelwayo kunye nomxholo. • Ukuqokelela izimvo ngesihloko usebenzisa ubungqina bokucwangcisa. • Ukuxoxa ngemilinganiselo eza kusetyenziswa ukuphonononga lo msebenzi ubhalwayo. • Ukuphanda ngesihloko umz: Ithala leencwadi. • Ukuchonga izimvo eziphambili neengcombolo ezixhasayo. • Ukulandelanisa izimvo ngokwesicwangciso ukwenzela ukuba zivakale. Ukuyila /ukwenza idrafti • Ukubhala idrafti yokuqala uthathele ingqalelo injongo, abafundi bayo, isihloko nohlobo lwetekisi. • Ukukhetha amagama afanelekileyo, umz. kwizincoko usebenzise amagama atsala umdla namabinzana ukwenzela ukuba okubhaliweyo kunike umdla. • Cwangcisa izimvo ngokulandelana okuvakalayo ukwenzela ukuba ingxoxo ithungelane kakuhle kwisincoko. • Cwangcisa izimvo ukwenzela ukuba ibali livakale. • Sebenzisa ilizwi ( umntu woku-1 nomntu wesi-3) nesimbo esithile. • Fundisisa idrafti, ufundele notitshala noogxa bakho basesikolweni baze banike ingxelo. Ukuhlaziya, ukuhlela, ukulungisa iimpazamo nokunikezela ngokubhaliweyo • Ukuphonononga izinto abazibhalileyo nezibhalwe ngabanye belungiselela ukuziphucula besebenzisa imilinganiselo emiselweyo. • Phucula isigama, isakhiwo sezivakalisi nemihlathi. • Ukulandelelanisa nokunxibelelanisa imihlathi. o Ukunciphisa ubumbaxa bolwimi ususe amagama angeyomfuneko okanye naluphi na ulwimi olungamkelekanga olusetyenzisiweyo. o Sebanzisa igrama, upelo neempawu zokubhala ngokuchanekileyo. • Ukulungisa idrafti yokugqibela kuquka inkangeleko umzekelo izihloko. • Nikezela ngetekisi. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 29
3. IINDIDI ZEZINCOKO Zintlanu iindidi zezincoko. Kulindeleke ukuba umfundi webanga le-10 abhale amagama-90-140, umfundi webanga le-11 amagama ali-140-190 umfundi kwbanga le 12 abhale amagama ali-190-240 3.1 ISINCOKO ESIBALISAYO Kwisincoko esibalisayo kulapho kubaliswa khona ibali okanye kulapho kubaliswa ngesiganeko esadlulayo. Singavelelwa nangayiphina indlela. IIMPAWU:  Ibali kufuneka libe nomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba lisekwe kwinto ebuntsomirha.  Isincoko esibalisayo sidla ngokubhalwa kusetyenziswe ixesha eladlulayo.  Umhlathi oyintshayelelo kufuneka uyithimbe ingqondo yalowo ufunda isincoko.  Ibali elililo lisoloko linento elifuna ukuyiphuhlisa.  Isiphelo esinomdla esingaqhelekanga sinika ibali umqukumbelo wokugqibela.  Umdla womfundi kufuneka ugcinwe kude kuyokuba sekupheleni. Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko kunye nentshukumo elapha ebalini iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.  Ukubalisa okuphumeleleyo kubonakalisa ngokucacileyo iinkcukacha zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa ngokuziphatha ngesandla.  Isincoko esibalisayo sisoloko sinophawu lokubalisa olumandla. Imizekelo yezihloko • Ingozi esube imiphefumlo yabantu eyenziwe nguloliwe osuka eBhayi esiya eRhawutini. • Ingingqi ohlala kuyo ibihlaselwe yinkanyamba yenza umonakalo omkhulu. • Isala kutyelwa sibonwa ngolophu. 3.2 ISINCOKO ESICHAZAYO Kwisincoko esichazayo umbhali uchaza umba othile, ngaloo ndlela ezama ukuba umfundi asive, asiqonde isihloko esichazwayo kangangoko, ngendlela ecace gca. Kungachazwa umntu othile kungenjalo umba othile. IIMPAWU:  Umbhali kufuneka ayile umfanekiso ngokusebenzisa amagama achaza oko kwenzeka kwesi sincoko sichazayo.  Amagama kwakunye noluvo akhethwa ngocoselelo ukuze kuphunyezwe ifuthe elifunekayo.  Kungasetyenziswa imifanekiso ngqondweni, isandi, incasa kunye nomfanekiso wokubamba into uyichukumisa, kusenzelwa ukunika umfanekiso othe tha waloo nto ichazwayo kwisincoko.  Izafobe zisetyenziswa zikwimo yazo yentsusa. 30 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Kufuneka abafundi babe namava ngesihloko. Kunzima kakhulu ukuchaza into ngaphandle kokuba ube nolwazi lwentsusa ngento leyo ayichazayo. Imizekelo yezihloko • Amaphephandaba neemagazini ziphelelwe lixesha ngenxa kamabona kude. • Zithande ukwanda iingozi ezindleleni ngenxa yokuqhuba phantsi kwempembelelo yotywala. • Inani labantwana abahlala ezitalatweni liyanda mihla le. 3.3 ISINCOKO ESIXOXAYO Kwisincoko esixoxayo umbhali unoluvo okanye imbono ethile, aze ke axoxe ngeenjongo zokukhusela okanye ukuphembelela icala alikhethileyo. Uluvo lombhali kufuneka lucace jikelele. Esi sisincoko apho umbhali anika uluvo lwakhe kuphela ngendlela ezama ukuqinisekisa lowo ufunda isincoko ukuba abelane nabanye ngoluvo lwakhe IIMPAWU:  Qala isincoko ngokwandlala ezakho iimbono ngesihloko ngendlela enika izimvo ezizezakho nezitsala umdla.  Khetha icala libe linye ze ulixoxele kangangoko.  Nika uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo, kunye nokuzingqina.  Nika ingqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasana nenkcazelo.  Ulwimi olusetyenziswayo malube lolubonisa uvakalelo, yaye lungaba loluchukumisayo, kodwa kufuneka lungabi nabukrwada.  Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo ekholelekayo ngoluvo. Imizekelo yezihloko • Ifuthe lobuhlanga lisavakala noxa uMzantsi Afrika uneminyaka ukhululekile. • Ukunyuka kwezinga lemfundo elizweni lethu luxanduva lomntu wonke. 3.4 ISINCOKO ESIVELELA AMACALA OMABINI Isincoko esivelela amacala omabini sibhalwa ngendlela engabonisi kuqhutywa luluvo lombhali, yaye iinjongo zolu hlobo lwesincoko kukunika omabini amacala engxoxo. Umbhali uthathela ingqalelo iindidi ngeendidi zeemeko zesihloko esixoxwayo, aze anikezele ngezimvo ezingangqinelaniyo ngendlela engakhethi cala. Umbhali angafikelela kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko, kodwa iingxoxo ezingqinelana okanye ezichasene nesihloko kufuneka zibekwe ngendlela ebonisa ukulingana kwezimvo, nangendlela ecazulula ngokucacileyo kwisincoko siphela. IIMPAWU:  Qala isincoko ngokwandlala ezakho iimbono ngesihloko ngendlela enika izimvo ezizezakho netsalayo.  Umbhali kufuneka anike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo, kunye nokuzingqina.  Umbhali uya kuqwalasela kumanqaku angqinelana OKANYE achasane nenkcazelo. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 31
 Isincoko esixoxayo singanika iimbono zombhali kuphela, izimvo ziya kunikwa ngendlela engqalileyo. Iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye nobugcisa bokucenga, kufuneka busetyenziswe.  Ulwimi olusetyenziswayo luya kuba lolubonisa uvakalelo, yaye lungaba loluchukumisayo, kodwa kufuneka lungabi nabukrwada.  Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo ekholelekayo ngoluvo lombhali. Imizekelo yezihloko • Ukuyekiswa koswazi ezikolweni ngunobangela weziphumo ezibi zebanga leshumi elinambini. • Ukufika kweselula kubenze ngcono ubomi bethu. • Abantu abavela kwamanye amazwe basithathela imisebenzi yethu. 3.5 ISINCOKO ESICAMNGCAYO Kwisincoko esicamngcayo umbhali ucamngca ngoluvo, aze anike impendulo kunye novakalelo lwakhe oluchukumisayo. Umbhali angacamngca, umzekelo, ngamaphupha okanye umnqweno. IIMPAWU:  Isincoko esicamngcayo siya kuveza iimbono ngendlela eveza iimbono zombhali kuphela.  Uvakalelo kunye nokuchukumiseka, kudlala indima ephambili.  Eyona ndawo ingundoqo apha kwisincoko esi ingaba yile inika inkcazo. Ezi nkcazo kufuneka zicace kakuhle yaye zijonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye uvakalelo lombhali kumfundi.  Izimvo/iingcinga/uvakalelo olunikwayo kufuneka luveze ukunyaniseka kunye nokubandakanyeka komntu. Imizekelo yezihloko zocamngco: • Uyile nto uyityayo. • Ukuba amanzi angangabikho. • Abantu abatsha mabanikwe ithuba bamanyelwe ePalamente. 4 IMIHLATHI EMIDE Ubude betekisi obulindelekileyo bungamagama angama-80 ukuya kumagama ali-100 (umxholo kuphela) ibanga le-10-12. Iindidi zeetekisi umlingwa aya kulindeleka ukuba azibhale. 4.1 ILETA YOBUHLOBO IIMPAWU:  Mayiqulathe idilesi enye ebhalwe ngendlela eyamkelekileyo iqalwe kwisiqingatha sephepha, ime, ingaxwesi. Umhla, inyanga nonyaka ebhalwe ngawo mawubhalwe ngasezantsi kwedilesi. (inyanga mayibhalwe ngokwamagama ingengawo amanani umz. 12 Julayi 2018)  Akukho ziphumlisi kwidilesi, kwisibuliso nakwisiphelo.  Uvumelekile ukuboleka igama lesiNgesi xa ubhala inyanga kodwa ulibhale ngesiXhosa (umz. Matshi) okanye usebenzise iinyanga zentsusa (Tshazimpuzi). 32 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Emva kwedilesi kulandela isibuliso. (umz. Nosipho endimthandayo)  Shiya umgca phakathi kwedilesi nesibuliso.  Kubalulekile ukuba imihlathi yakho yesiqu uyahlule ngokweengcamango ezahlukeneyo.  Sebenzisa ulwimi olungekho sesikweni ukuya kolusesikweni. (olusesikweni ulusebenzisa xa uthetha nomntu omdala kunawe)  Isiqukumbelo seleta yakho sidla ngokubhekisa kwimibuliso okanye iminqweno emihle.  Kwisiphelo seleta yobuhlobo kubhalwa: umhlobo wakho kunye negama lakho elingenafani. (akuvumelekanga ukuba ufake intsayino gama)  Isiphelo sihambelana nalowo ileta ijoliswe kuye umz: ukuba ubhalela umama wakho, uza kuthi: Intombi yakho/ Unyana wakho wandule ukubhala igama lakho elingenafani ngasezantsi. Injongo Kukugqithisa ulwazi/ umyalezo nokugcina ubudlelwane. Iindidi zimbini Ziileta zobuhlobo apho kungekho mmiselo uthe ngqo womongo, ziyimbalelwano nje phakathi kwabahlobo nezihlobo. Kwezi kuncokolwa iindaba nje malunga notyelelo, imitshato, iiholide, imibhiyozo, ukucela imali njl.njl. Ezinye i i l e t a zobuhlobo kufuneka u h l a l e ngqo emongweni, u n g q a l a ngqo kumongo, umz: xa unqwenelela ubani ukuba aphile okanye aphumelele kwiimviwo, xa uvakalisa amazwi ovelwano kobhujelweyo, usomeleza umntu ogulayo okanye osengxakini njl njl. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 33
Umzekelo weleta eyamkelekileyo: P.O. BOX 1885 Alice 5685 12 Meyi 2018 Mama endimthandayo Kuluvuyo kum ukuba ndifumane eli thuba lokukubhalela le leta, kuba sixakeke ngeyona ndlela kule kota, silungiselela iimviwo zesiqingatha sonyaka. Solanga omhle, ndicela nindivumele notata ngezi holide zobusika ndihambe nomhlobo wam uNana ndiye kutyela iholide kokwabo eGcuwa.Uthi kuza kube kukho iqela elivela kuCentane eliza kudlala incwadi esiyifundayo ethi UMonwabisi. Kubalinganiswa abaza kube bengabadlali kwiqonga, kuza kube kukho nombhali wale ncwadi uMnu. Z. A.Japhta nto leyo eya kundinika ithuba lokuba ndizibuzele imibuzo kwiindawo endingaziqondiyo. Loo nto iza kwenza ukuba ndiyiqonde ngakumbi le ncwadi kuba ndiza kubabona ngamehlo ndibeve ngeendlebe abalinganiswa. Ndiyanithembisa ukuba ndakuziphatha kakuhle, andisayi kuniphoxa. Ndibulisele kutata nakubantakwethu. Ndikuthembile ke Bhelekazi, mama wam ukuba akunakundiphoxa. Sala kakuhle mama wam Intombi yakho Alunamda Umzekelo weleta e engamkelekanga: Umsebenzi:  Funda lo mzekelo wale leta engamkelekanga usebenzisa ulwazi olufumene ngasentla ulungisa iziphene 34 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
Alice P.O. Box 1885 West Street 5685 12-05-2018 Mama wam othandekayo. Kuluvuyo kum ukuba ndifumane elithuba lokukubhalela le leta, kuba sixakeke ngeyona ndela kule kota silungiselela imviwo zesiqingatha sonyaka. Salonga omhle, ndicela nindivumele notata ngezi holide zobusika ndihambe nomhlobo wam uNana ndiye kutyela iholide kokwabo egcuwa. Uthi kuza kube kukho iqela elivela kuCentane eliza kudlala incwadi esiyifundayo ethi Umonwabisi. Kubalinganwabiiswa abaza kube bengabadlali kwiqonga, kuzakube kukho nombhali wale ncwadi uMnu. Z. Japhta nto leyo eyakundinika ithuba lokuba ndizibuzele imibuzo kwiindawo endingaziqondiyo. Lo nto iza kwenza ukuba ndiyiqonde ngakumbi lee ncwadi kuba ndiza kubabona ngamehlo ndibeve ngeendlebe abalinganiswa. Ndiyanithembisa ukuba ndakuziphatha kakuhle, andisayi kuniphoxa. Ndibulisele kutata nakubantakwethu. Ndikuthembile ke Bhelekazi, mama wam ukuba akunakundiphoxa. Sala kakuhle mama wam Eyakho intombi Yandisa vena (nkszn.) 4.2 ILETA ESESIKWENI /YASEBURHULUMENTENI Olu didi lubhalelwa umntu osesikhundleni esithile ngenjongo yokucela umsebenzi, inkxaso mali, ukukhalaza okanye umbulelo njl njl. Kunyanzelekile ukuba ulandele imigaqo eyiyo kuba kulindeleke ukuba kubuye impendulo ngokwengxam yoko kuphakathi eleteni. Ixabiso lolu didi lweleta luvela xa sekubuye impendulo. IIMPAWU:  Ineedilesi ezimbini (eyokuqala yeyombhali weleta ikwingalo yangasekunene kumantla ephepha, eyesibini yeyalo mntu ubhalelwayo ikwingalo yangasekhohlo entla kwesibuliso).  Entla kwale yesibini idilesi kuvela igama okanye isikhundla salo ubhalelwayo.  Iidilesi zilandelwa sisibuliso umz Mhlekazi obekekileyo njl njl.  Isibuliso silandelwa ngumcimbi engawo ileta leyo, ushwankathelwa ube libinzana elifutshane. Kukho umgca otsitywayo phakathi kwesibuliso kunye nomcimbi.  Umcimbi ukuba uwubhale ngoonobumba abakhulu awuwukrweleli mgca ngaphantsi kodwa ukuba uwubhale ngoonobumba abancinci uyawukrwelela.  Emva komcimbi kulandela isiqu seleta yakho.  Isiqu seleta silandelwa ngumhlathi wokuqukumbela.  Phakathi komhlathi wokuqukumbela kunye nesiphelo kubakho umgca otsitywayo. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 35
 Iphethwa ngelithi, Ozithobileyo, kuze kulandeliswe ngegama kunye nefani yombhali ngezantsi.  Akukho ntsayino gama ekugqibeleni. Injongo yeleta yoburhulumente  Ineenjongo ezahlukeneyo umzekelo: ukufaka isicelo somsebenzi okanye inkxaso mali yemfundo / ibhasari ukukhalaza ukucela njalo njalo Umzekelo weleta yaseburhulumenteni 51 Charlotte Street Sakhele Park East London 5000 17 Juni 2018 Inqununu Sakhele Senior Secondary School P.O. Box 28 Ngqeleni 5100 Mhlekazi obekekileyo Isicelo sendawo yokufunda ibanga leshumi elinanye ngowama-2018 Ndingumfana oneminyaka elishumi elinesixhenxe, ndifunda kwisikolo semfundo ephakamileyo saseMditshwa ndifunda ibanga leshumi. Ndicela indawo yokufunda ibanga leshumi elinanye kwisikolo sakho kulo nyaka uzayo. Ndenza ezi zifundo zilandelayo isiXhosa ulwimi lwasekhaya, ezeNzululwazi, iziBalo, ezobuGcisa, ezoLimo, isiNgesi kunye nezifundo ngezoBomi. Ndililungu lequmrhu lengxoxo-mpikiswano, ndikwathabatha nenxaxheba kukhuphiswano lwentetho elungiselelweyo. Ndithabatha inxaxheba kwibhola ekhatywayo ukanti ndikwayiyo nenjuze. Ndingavuya kakhulu ukuba isicelo sam sinokwamkeleka. Ozithobileyo Namama Andile 4.3 I-AJENDA NEMIZUZU YENTLANGANISO I-ajenda sisicwangciso senkqubo eza kulandelwa xa kuxoxwa imiba entlanganisweni. Imizuzu yentlanganiso zizigqibo ezibhaliweyo ezithatyathiweyo entlanganisweni, ngokubhekiselele kwimiba leyo ebekuxoxwa ngayo. IIMPAWU I-ajenda  I-ajenda sisicwangciso senkqubo eza kulandelwa entlanganisweni xa kuxoxwa. 36 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Kwi-ajenda kubekwa imiba/ izihlokwana ekuza kuxoxwa ngazo.  Imiba idla ngokunonjolwa.  Ulwimi lucaca gca.  Kusetyenziswa amagama azizenzi. Imizuzu  Kwimizuzu kubhalwa oko bekuxoxwa kwaza kwavunyelwana ngako entlanganisweni.  Ihambelana nezihlokwana ezikwi-ajenda.  Ubhala iziphakamiso kunye nezigqibo kuphela.  Usebenzisa ixesha elidlulileyo xa uyibhala.  Igama lequmrhu.  Umhla, indawo nexesha lentlanganiso.  Ukudwelisa amagama abantu abakhoyo nezingxengxezo.  Ukubhala ingxoxo, izigqibo/ inyathelo elithatyathiweyo nomntu oza kuthabatha uxanduva.  Ixesha ephele/ evalwe ngalo intlanganiso. Injongo ye-ajenda:  Kukunika ukuma / indlela eza kuqhuba ngayo intlanganiso. Injongo yemizuzu  Ukubonisa ngobungqina ukuba intlanganiso ibihleli. Umzekelo we-ajenda nemizuzu yentlanganiso SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 37
I-ajenda nemizuzu yentlanganiso yesigqeba esilawula isikolo (SGB) iGungubele SSS Umhla: 20/Matshi/2018 Indawo: eholweni lesikolo I-AJENDA 1. Ukuvula nolwamkelo. 2. Abakhoyo nezingxengxezo. 3. Ufundo lwemizuzu yentlanganiso edlulileyo. 4. Imivuka. 5. Imicimbi. 5.1 Ukutshintshwa kukamakufanwe esikolweni. 5.2 Ukongezwa komdlalo weqakamba kwimidlalo ekhoyo. 6. Eminye imiba. 7. Umbulelo. 8. Ukuvala. IMIZUZU YENTLANGANISO 1.Ukuvula nolwamkelo Intlanganiso ivulwe ngomthandazo nguMnumzana Mvambo ongusihlalo. Wamkele onke amalungu ewabulela ngokubamba ixesha. 2. Abakhoyo nezingxengxezo Unobhala ujikelezise irejista kubantu abakhoyo ukuze basayine. Aphelele amalungu akukho zingxengxezo. 38 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
3.Ukufundwa kwemizuzu yentlanganiso engaphambili Imizuzu ifundiwe nguNkosazana Saga yangqinwa yaxhaswa nguMnumzana Matewu. Usihlalo wentlanganiso uye wayisayina ngokusemthethweni. 4. Imivuka Imivuka ayibangakho. 5. Imicimbi: 5.1 Ukutshintshwa kukamakufanwe esikolweni USihlalo uchaze umcimbi wokutshintshwa kukamakufanwe esikolweni. Intlanganiso ivumelene ngamxhelo mnye ukuba makatshintshwe umakufanwe ukususela kunyaka olandelayo, abafundi bathenge evenkileni enye. 5.2 Ukongezwa komdlalo weqakamba kwimidlalo ekhoyo. Amalungu avumelene ngamxhelo mnye ukuba olu hlobo lomdlalo luyadingeka kwaye luyathandwa ngabafundi. Kugqitywe ukuba umnumzana Zinto okwangutitshala apha esikolweni uza kuba ngumqeqeshi njengamntu unesakhono kulo mdlalo. 6. Eminye imiba UMnu. Pilayi ongusekela sihlalo uphakamise umcimbi wokuchetywa kwamabala esikolo njengoko iimvula zehlobo ziyenza ikhule ngokukhawuleza ingca. Kuye kwavunyelwana ukuba lo mcimbi uza kuxoxwa kwintlanganiso elandelayo. 7.Umbulelo Usihlalo ubulele amalungu ngenkxaso yawo engagungqiyo ekukhuliseni esi sikolo. 8.Ukuvala Intlanganiso ivalwe ngofefe nguSihlalo ngentsimbi yesixhenxe ngokuhlwa Iqulunqwe: nguNomandla Nodidi (Unobhala) 4.4 ISIVI Isivi ziinkcukacha anokuthi ubani azithengise ngazo kumqeshi. IIMPAWU:  Iinkcukacha ngawe.  Iziqinisekiso zemfundo.  Amava onawo ngomsebenzi.( xa unawo).  Izinto onomdla kuzo.  Abantu abanokwenza ingxelo ngokuziphatha kwakho.  Ingqalile kwaye isesikweni ngokwesimbo. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 39
Injongo  Kukunika isishwankathelo ngobomi bomntu neziqinisekiso zemfundo. Umzekelo wesivi IINKCUKACHA NGAM Habe IFANI IGAMA Linamandla IDILESI YASEKHAYA No 25 Jojweni Street Aliwali North 2515 INOMBOLO YOCINGO 0519555970 ISINI Indoda INOMBOLO YESAZISI 8809265457083 UMHLA WOKUZALWA 26 Septemba 1988 ULWIMI LWENKOBE IsiXhosa EZINYE IILWIMI IsiNgesi, IsiBhulu IMPILO Intle IPHEPHA MVUME LOKUQHUBA Khowdi 14 IZINTO ENDIZITHANDAYO Ukufunda amaphephandaba, umculo ezemidlalo nokuqeqesha abantwana kwibhola ekhatywayo ekuhlaleni IINKCUKACHA NGEMFUNDO ISIKOLO ESIPHAKAMILEYO Khanyisa High School IBANGA Ibanga le-12 UNYAKA 2007 IZIFUNDO ENDIZIPHUMELELEYO IsiXhosa, IsiBhulu, IsiNgesi, Izibalo, ezeNzululwazi, ezoLimo kunye nezoBomi IINKCUKACHA NGOMSEBENZI IGAMA LENKAMPANI PEP OWONA MSEBENZI Ukuhlawulisa abathengi UNYAKA 2008-2009 ABANTU ABANOKUNIKA ULWAZI NGAM Mnu B. Zondo (Inqununu yesikolo) Inombolo yomnxeba: 0617026392 Mnu. H.Z Lunika (imanejala yakwaPEP) Inombolo yomnxeba: 0798842670 40 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
34 Jojweni stalato Aliwal North 2515 10 Matshi 2018 Umanejala Edgars Stores Aliwal North 2515 Mnumzana Obekekileyo Umcimbi: Isicelo somsebenzi Ndingumfana oneminyaka engama-30, ndenza isicelo somsebenzi kwicandelo lokubala impahla. Ndiphumelele ibanga leshumi kunyaka ka-2007 kwisikolo samabanga aphakamileyo iKhanyisa. Ndifunde izifundo zoshishino. Ulwazi oluthe vetshe ngam luyafumaneka kwiSivi ehambelana nale leta. Ndingavuya ukuba isicelo sam singamkeleka. Ozithobileyo Linamandla Habe 4.5. I-OBHITSHUWARI I-obhitshuwari ngamagqabantshintshi ngobomi bomntu ongasekhoyo. IIMPAWU  Ibhalwa kumntu wesithathu HAYI kumntu wokuqala u(NDI)  Igama nefani yomntu oswelekileyo, umhla awazalwa ngawo, indawo awazalelwa kuyo, amagama abazali bakhe.  Amagqabantshintshi ngemfundo apho kukho imfuneko.  Umsebenzi kamfi, iindawo axelenge kuzo nesikhundla sakhe kwindawo nganye.  Izinto ezibalulekileyo nezimalunga nobomi bakhe ezifana nokutshata (ukuba kuyangena)  Ukuhlabeka kwakhe ( uqale nini ukugula).  Unobangela wokusweleka kwakhe ukuba ugulile kodwa ungangeni nzulu.  Igalelo lakhe ekuhlaleni nezinto ebenomdla kuzo esaphila.  Abantu abashiya ngasemva namazwi okubathuthuzela umz inkosikazi/ umyeni wakhe/abantwana nabantakwabo (ukuba ebenabo)  Amazwi okumkhapha, mhlawumbi neziduko zakhe. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 41
Injongo ye- obhitshwari  Ukukhumbula, ukubika/ ukwazisa abanye ngokusweleka komntu. Umzekelo we-obhitshuwari I-OBHITSHUWARI KANOMZEKELO TRIPHINA RATYELO UMzekelo Thomas Ratyelo walibona ilanga ngomhla wama-21 kuNovemba ngowe-1977. Uzalwa ngutata uMthetheli nomama uNonceba Ratyelo, ezalelwa kwilali yaseQhankqu kuQumbu. Ulizibulo kubantwana abathathu, nguye namantombazana amabini. Amabanga akhe aphantsi uwafunde eQhankqu J.S.S. waze wadlulela kwisikolo samabanga aphezulu iSulenkama S.S.S. apho aphumelele ibanga lematriki ngonyaka wama-2006. Ufumene umsebenzi kwisikhululo samapolisa eMthatha ngowama-2007. Emva kwethuba uye wonyuselwa wayingqonyela yamapolisa waza watshintshelwa kwisikhululo saseMonti. Uzimanye ngeqhina lomtshato nentombi enguMsuthukazi uMaMokoena onkaba yakhe iseMount Fletcher kwilali yaseThinana. Balizwe ngabantwana abathathu, inkwenkwe enye neentombi ezimbini. Ukhale ngentloko kwiveki ephelileyo, waza wathi singalindelanga savakala isithonga sokuwa komthi omkhulu esiya kwelo khaya lokugqibela ngomhla we-19 kuDisemba ngowama-2017. Ushiya ngasemva inkosikazi yakhe kunye nabantwana bakhe abathathu,noodade wabo ababini. Thuthuzelekani mzi wamaMpondo naBakoena akuhlanga lungehlanga. UThixo akathathi nto angashiyi nto. Sithi lala ngoxolo Nokwindla, Tyhopho, Malambedlile, umzamo omhle uwuzamile. QAPHELA  Sebenzisa ulwimi oluhloniphayo nolundilisekileyo, umz. endaweni yokuthi ufile yithi uswelekile okanye usishiyile/ usandulele. 4.6 UDLIWANO-NDLEBE Yingxoxo elungiselelweyo phakathi kwabantu ababini nangaphezulu. IIMPAWU:  Kwintshayelelo uvelisa ukuba udliwano ndlebe lungantoni.  Isithethi siphanda esinye ngokuthi sisibuze imibuzo.  Njengakwingxoxo yababini amagama abo bathethayo abhalwa ngasekhohlo ephepheni.  Kusetyenziswa ikholoni emva kwegama lomlinganiswa lowo uthethayo.  Makushiywe umgca phakathi kwezithethi.  Sebenzisa ulwimi olundilisekileyo.  Udliwano ndlebe lubhalwa kwixesha langoku.  Mamelisisa uphendule imibuzo ngendlela obuzwe ngayo ubonakalisa ukuzithemba. 42 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Umntu omnye usenokubuzwa imibuzo yiphaneli.  Indlela yokulubhala kukubhala umbuzo olandelwa yimpendulo.  Njengakuzo zonke iingxoxo kwintetho-ngqo awuzifaki iimpawu zocaphulo.  Usebenzisa umntu wokuqala umz. Ndi …  Kwisiqu obuzayo ubuza imibuzo esemxholweni emalunga nesihloko nobuzwayo uphendula okubuzwayo. Imibuzo neempendulo: • Obuzayo makabonise ulwazi oluphangaleleyo. • Imibuzo mayihlelwe ngendlela ukuze kufunyanwe ulwazi olufanelekileyo nolulindelekileyo kulowo ubuzwayo. • Imibuzo inganxibelelana nengaphambili. • Iimpendulo mazicacise ngokwaneleyo, zinike izimvo neengongoma ezifanelekileyo. • Ithoni nolwimi luxhomekeke kubudlelwana phakathi kwezithethi nomba ekuxoxwa ngawo. • Imibuzo neempendulo makube ngathi ziyazizela. • Ulwimi malungabi loluntsokothileyo mayibe lolwamkelekileyo nolulula. Injongo:  Kukuhlola okanye ukubuza umntu / abantu ukuze nifumane ulwazi ngaye kunye nomsebenzi. Umzekelo wodliwano-ndlebe SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 43
Udliwano-ndlebe oluphakathi kwegosa elimele idyunivesithi kwicandelo lezamakhondo kunye nomfundi okwibanga leshumi elinambini. Mnu. Phosa: Ndiyabulisa Zandile, ndiyavuya ukufumana ithuba lokuthetha nawe malunga namakhondo ofuna ukuwalandela Zandile: Ndiyabulisa nam mnumzana, ndinovuyo ukwabelana nawe ngendlela yokukhetha ikhondo. Mnu. Phosa: Khawuthi gqabagqaba ngamakhondo abe mathathu onqwenela ukuwalandela siza kujonga kuwo. Zandile: Ndinqwenela ukufundela ukuba ngunontlalo ntle, ubutitshala okanye ubugqwetha. Mnu. Phosa: Qaphela ke Zandile, kula makhondo uwanqwenelayo iyunivesithi ilindele ukuba ube namanqaku (points) athile kwikhondo ngalinye,umz: ubunontlalontle kulindeleke ukuba abe namanqaku angama-28, ubutitshala amanqaku angama-34, ubugqwetha amanqaku angama-36. Zandile: Ndiyabulela uyisusile inkwethu emehlweni ngale nkcaza, bendingazi ukuba kungenwa ngamanqaku eyunivesithi. Mnu. Phosa: Eyunivesithi kukho isebe elinceda abafundi abangenandlela yokuhlawula nelibizwa ngokuba nguNSFAS.Qiniseka ukuba ufaka isicelo sokufuna indawo yokufunda kwangoku. Imali ka- NSFAS uyifumana usakube ungene eyunivesithi. Zandile: Enkosi kakhulu tata ngolu lwazi, ndiza kube sendifaka ezi ziphumo xa ndisenza isicelo sokwamkelwa. Mnu. Phosa: Kuluvuyo kakhulu kum ukuthetha nawe Zandile, ndibona umntu ozimiseleyo nonomdla, ukuze uphumelele ebomini kufuneka uzimisele uzixelele ukuba into oyifunayo uza kuyifumana, enkosi. 4.7 INGXOXO YABABINI: Yingxoxo ephakathi kwabantu ababini nangaphezulu. IIMPAWU:  Kufuneka kubekhona intshayelelo ebhalwe kwizibiyeli umz: indawo, izithethi nomba ekuxoxwa ngawo.  Kusetyenziswa intetho-ngqo ngaphandle kweempawu zocaphulo.  Isithethi sibhalwa ngasekhohlo ephepheni, ze silandelwe yikholon [:]  Shiya umgca ongabhalwanga phakathi kwezithethi.  Ingcaciso engenye ibhalwa kwizibiyeli ( )  Ithoni nerejista zixhomekeke kubuhlobo bezithethi kunye nesihloko abathetha ngaso. Injongo  Kukubhalwa konxibelelwano njengoko lusenzeka ngokuthe ngqo ngokweembono zesithethi. 44 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
Umzekelo wegxoxo yababini (Kusendlwini kaNzwaki kudibana uNzwaki noBuyiswa baxoxa ngeendlela zokonga imali) Buyiswa Halala! Mhlobo wam, utyhile kwelinye iphepha ngoku. Nzwaki: Uthetha ukuthini na MaBuyi mhlobo wam, ndisokola kangaka? Buyiswa: Ndibona umnyobo lo wemoto, wenza njani wena? Nzwaki: Ndizincamile mhlobo, ndidinwe kukusokola. Buyiswa: Usokola entwenini na? Hayi uyandilinganisela ke ngoku. Nzwaki: Uyayazi nje mhlobo wam ukuba ndiphuma ebusuku emsebenzini ngeentsuku ezithile, ndihambe ngeenyawo, loo nto indibeke emngciphekweni wokulinyazwa ngootsotsi. Kuye kwanyanzeleka ukuba ndinciphise kwizinto ezingabalulekanga ndizithengele le moto. Yiyo le nto ndikwaziyo ukuyibhatala. Buyiswa: Ndiyavuyisana nawe mhlobo wam. Nam ndingavuya ukuba ungandicebisa ngeendlela zokonga imali ukuze ndizithengele nam imoto. Nzwaki: Icebo linye mhlobo wam kukunciphisa kwizinto ezingabalulekanga ebomini bakho ukwenzela ukuba umvuzo wakho ukwazi ukumelana namatyala akho. Buyiswa: Enkosi kakhulu mhlobo wam ngecebo ondiphe lona ungumhlobo wenene. Nzwaki: Umhlobo yinto yaloo nto, ukuba singabahlobo benene kufuneka sincedane, sikhulisane kwaye singamonelani. Ukuba awuxakekanga kule mpelaveki singahamba kunye ndikukhuphe ukhe uyive. Buyiswa: Ndakuzama kangangoko mhlobo wam, enkosi. (Baphume) 4.8 INTETHO Kukuthetha gabalala, unabe ngomba othile esidlangalaleni. IIMPAWU:  Kubalulekile ukusazi isimbo sokuthetha oza kusisebenzisa, ixesha, indawo, injongo, abaphulaphuli noko uza kuthetha ngako.  Qala intetho yakho ngendlela etsala umdla.  Waphuhlise amanqaku akho kakuhle, ungatsho ngentetho ekruqulayo.  Sebenzisa izivakalisi ezimfutshane ezikhatshwa ziingcingane ezilula usebenzisa imizekelo eqhelekileyo.  Lungelelanisa izigxeko zakho nezincomo onazo.  Isiphelo sibalulekile kwaye ukhumbule ukuba ayisosishwankathelo sokubhaliweyo. Qaphela oku phambi naxa ubhala/usenza intetho: • Njani? Uza kuthetha njani, wonwabile okanye ukhathazekile. • Nini? Uza kuthetha nini? Usisithethi sosuku? Emva kwesidlo sakusasa, emini, emalanga okanye ebusuku. • Phi? Ecaweni, emtshatweni, esikolweni, elalini, uthetha eholweni ebaleni lebhola. • Yintoni injongo yetheko /into oza kuthetha kuyo? Umenyelwe ukuba uza SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 45
kuthetha ngantoni? • Ngubani oza kuba elapho? Bangaphi, bancinci, badala, ngoomama, ngootata, ngabantwana njl njl. Injongo  Ukwazisa, ukufundisa nokonwabisa abantu. Umzekelo wentetho Intetho kaMongameli uThabo Mbeki yoBume beSizwe yomhla we-9 kuFebruwari ngowama-2009, i “State of the Nation Address” Somlomo obekekileyo kunye neSekela lakho; Malungu eNdlu yowiso-mthetho kunye nabaThunywa beNdlu yeBhunga leSizwe yePhondo abekekileyo, iindwendwe zethu nabantu ngokubanzi. Ndiyavuya ukuxela ukuba ngokubhekiselele kwesinye nesinye sezi zibophelelo, uRhulumente uthe gqolo ukusebenza nzima ukuqinisekisa ukuba iinjongo zesizwe ziyafezekiswa. Inani labantu abaqeshiweyo liye linyuka kangangesiqingatha sesigidi ngonyaka. Sibone inkqubela ethe chu ekuphuculweni kwamathuba abantu abaNtsundu kuqoqosho. Ukusuka ekubeni ngabanini bokungaphezulwana nje kwe-3% bemalike yotyalo-mali yeJSE ngowama-2004, oku kunyuke phantse kufike ku-5%; yaye nokumelwa kwabantu abaNtsundu kwinqanaba eliphezulu lolawulo kukhule ukusuka kuma-24% olu lawulo lulonke, lwaya kuma-27%. Kodwa kunjalo, kufuneka sihlale sikhumbula ukuba la manani asemancinane ngokungathethekiyo. Imitsi kwimeko yoqoqosho ibeke imingeni emikhulu ngolona hlobo phambi kwethu. Ukwanda okukhulu okungabuyi mva kwiimfuno zabathengi kubonisa ukukhula okuncomekayo kumanqanaba empilo engcono kuluntu lonke jikelele; yaye nezona projekthi zeziseko ezingoondoqo esiphezu kwazo zinyanzelisa amagalelo amakhulu ezibonelelo noomatshini bokwenza. Nangona kunjalo isiphumo sokuzinikela nokwamkela kurhwebo lwamazwe ngamazwe sibonisa ukuba asiphumelelanga ukwakha ikhono lokuvelisa iimpahla eziphambili nezo esezilungele ukusetyenziswa eziyimfuneko elizweni lethu. [Esi sicatshulwa sithatyathwe kwintetho kaMongameli u Thabo Mbeki i “State of the Nation Address” yomhla we-9 Februwari kowama-2009, iphepha lesi-5. Yaze yaguqulelwa esiXhoseni] 4.9 INGXELO Sisishwankathelo esinika iinkcukacha eziphambili ngesiganeko, imeko okanye uphando oluthile. Luxwebhu olusesikweni oluqulethe iinyaniso zodwa ngesiganeko esithile. Kufuneka ibe nesihloko esitsala umdla kumfundi wayo. IIMPAWU:  Ingxelo inokuba yephandwayo okanye eboniweyo.  Bhala isihloko, intshayelelo isiqu, isiphelo, izindululo, izalathisi nezihlomelelo.  Ukuze kube kulula ukuyiqonda into ekuthethwa ngayo imiba mayibhalwe ngokweengongoma.  Sebenzisa ulwimi nethoni ngokodidi lwengxelo leyo uyenzayo. 46 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Makucace gca ukuba kuthethwa ngantoni kwaphaya kwisihloko sakho.  Kusetyenziswa ingxelo-ntetho.  Yahlule intetho yakho ngokwezihlokwana, uzinike iinombolo ukuze kube lula ukwenza unxibelelwano.  Mayibe nombhali wayo onegama aze ayisayine kunye nomhla ebhalwe ngawo. Injongo  Injongo yayo kukwabelana ngolwazi.  Ukuhlela nokuchaza okuthile. Umzekelo wengxelo Ingxelo ngohambelo lwabafundi kwifama yeenciniba e-Oudtshoorn eNtshona Koloni Igama lesikolo: Senyukele S.S.S. eMt. Ayliff Umhla: 10 Epreli ukuya kumhla we-15 ku-Epreli ngowama- 2018 Inani labafundi: Ngama-30 Ibhalelwa: uMnu Gasela (inqununu yesikolo) Izithuthi Izithuthi esizisebenzisileyo bezikumgangatho ophezulu kakhulu nowanelisayo zinabo noomabonakude. Beziwulungele kakhulu umsebenzi wazo ebeziwukhethelwe. Iindawo zokulala Silele kwiibhedi ezikhweleneyo zabantwana noxa kunjalo ubuncumisa umgangatho, zicocekile kwakunye neengubo zazo. Amagumbi ngokunjalo nawo ebecocekile. Iindawo zokutyela nokutya Umgangatho wokutya ubuphezulu kakhulu, sisitya ukutya okumnandi nokuya egazini. Ibicocekile indawo yokutyela nabantu abakulungisayo becocekile, benxibe iimpahla ezifanayo ezimhlophe bethe chu iminqwazana entloko ukogquma iinwele. Bebenenkathalo bebonisa ububele nokusamkela abantu bomzi esilaliswe kuwo. Ibikokokuqala sisitya inyama neqanda lenciniba. Iindlela zokuzonwabisa Sikhweliswe iinciniba sathatha neefoto nazo. Sisiwe kwindawo apho kwenziwa khona imveliso ngesikhumba senciniba, kulapho abafundi bathengele khona abazali babo izipho ezinjengeminqwazi, amabhanti, iiwalethi njl njl.  Qaphela: o Ibhalwe kumntu wesithathu. o Ingcaciso egqibeleleyo. o Ulwimi olusesikweni. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 47
4.10 INQAKU LEMAGAZINI Kulapho umbhali adandalazisa khona izinto azithandayo nangazithandiyo. IIMPAWU ZEMAGAZINI: • Isihloko masibe sifutshane sitsale umxhelo. • Ubhalo malulungelelaniswe lahlulwe ngokwemihlathi kubekho intshayelelo, isiqu nesiphelo. • Umbhali makakhankanywe. • Indlela yokubhala mayibe yevela kuwe, uthetha ngqo nomfundi. • Isimbo sokubhala singaba sesichazayo nesikhatshwa zizafobe ukutsala umdla wabafundi. • Amagama, iindawo, amaxesha, ubume bendawo kunye nezinye iinkcukacha ezifunekayo mazifakwe kwinqaku. • Ukuze utsale umdla womlesi, inqaku malibe lelinika ulwazi lusithi ndifunde. • Ithoni eveza okucingwa ngumbhali, imo nesihloko zixhomekeke kuhlobo lwenqaku, abantu ababhalelwayo nakumbhali. • Amanqaku adla ngokuchaphazela izinto ezifana nezoluntu, ezopolitiko, ezenkcubeko njl njl. Injongo: • Kukwazisa ukufundisa nokonwabisa abantu. 48 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
Umzekelo:Inqaku lemagazini ISINQANDAMATHE SILITSHISILE ITYOTYOMBE Intokazi eminyaka ingama-23 iye Abekhaya bathi obu buhlobo USindie Van Wyk ongunina wexhoba yatsha kanobomi emva kokuba ebekhathazekile kuba intombi ityotyombe layo lintunyekwe sekungamatyeli amaninzi buchithwa. yakhe iya kuphuma esibhedlele ngomlilo sisinqandamathe sayo Esi sibini kungona sisanda ingenakhaya. Iingubo zakhe nezinye bakuba bexabene. Ivumba lokutsha, kubuyelana. Isithethi samapolisa izinto zomandlalo, asazibhatalayo, ubumpahlana obutshileyo nesitya uSajini Dlamini uthe abekhaya zonke zitshe kuloo mlilo. Uthi ubulela sokuhlambela kuphela kwezinto nabamelwane bancedisene uThixo kuba umzukulwana wakhe eziseleyo kweli tyotyombe. ukucima loo mlilo basindisa eso wayengalalanga nabazali bakhe URachael Van Wyk ebexheleke sibini phambi kokufika kwezicima- ngolwesiHlanu. Icawa yamaDatshi, emoyeni akukhumbula ukuba udade mlilo. Esi sibini sisiwe esibhedlele amapolisa neWomen’s Network wabo ebevaleleke kuloo malangatye. eKimberley apho sinyangelwa zinikezele ngokutya nempahla ukutsha ezandleni, ebusweni yokunxiba. ‘Indoda ethile ikwazile ukophula nasemilenzeni. Bobabini bakwimeko amacangci etyotyombe encumisayo noko. Kubekwe ngomhlakulo yazenza idini yangena amapolisa esibhedlele ukuba agade Ithatyathwe kwiBona yesiXhosa kuloo malangatye ebelephuza indoda eminyaka engama-27 ukuze kaFebruwari 2018 ngokungenalusizi. Umnyango ingaqhweshi. ubuvalwe mba. Udade wethu waxhuma wagqotsa ukuza UDlamini uthe le ndoda ibanjwe kum. Ndambona kwantlandlolo ngamapolisa asemoyeni ngentsimbi ndathatha ibhatyi ebendiyinxibile yesibhozo ekuseni ngonobangela ndamcima umlilo ngayo. Ebetshe walo mlilo. Iziphumo ziya kakhulu nasebusweni enezilonda.’ kuthunyelwa kubacuphi. Isinqandamathe sakhe naso Umrhanelwa uza kuvela kwinkundla sibalekile sinezilonda zokutsha yamatyala eKimberley kungentsuku entloko nasezingalweni. zatywala. UDlamini wongeze ngelithi, amapolisa ecandelo lezinja enza uphando 4.11 INQAKU LEPHEPHANDABA Inqaku ngumhlomlo ofumaneka kwiphephandaba, elibhalwa ngumntu/ ngabantu abathile malunga nomba/ imiba ethile. IIMPAWU:  Veza iingongoma njengoko zinjalo zingachatshazelwa ziimbono zakho.  Bhala nangayiphi na into onomdla kuyo neza kudala umdla wabafundi.  Chaza ngokufutshane umba obhala ngawo kodwa ucace gca.  Gqithisa umyalezo wakho uvakale kulowo umbhalelayo.  Shwankathela ngokucacileyo ungayigqwethi into eyinyaniso.  Nika isihloko esicacileyo nesivakalayo uze wongeze nesihlokwana esicacileyo.  Qala ngokona kubaluleke kakhulu: umzekelo, ngubani, yintoni, nini, phi, kutheni nokangakanani. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 49
 Sebenzia ulwimi olucacileyo noluthe ngqo ubhale ngokomntu wesithathu.  Malibandakanye ucaphulo, intetho. izimvo neembono ezivela ebantwini ababandakanyekayo okanye iingcaphephe kwisihloko eso. Injongo: • Kukwazisa ukufundisa nokonwabisa abantu. • Inqaku lingabhalwa ngendlela evuselela umothuko, inkathalo, ukuvuyisa ngesihloko acinga ukuba umbhali sibalulekile ekuhlaleni. Umzekelo wenqaku lephephandaba KODE KUBE NINI SILINDE IZITHEMBISO EZINGAZALISEKISWAYO? Abahlali badikwe yeyokosa Le mali ingaka inikwa abantwana Uthini ngesiqebheyi nesiqendu saseLand Bank ngathi batye inyama yehagu bethu, ibakhuthaza ukuba apho izigidi ngezigidi zemali zokuphuhlisa zizithembiso zomlomo mababe ngathi bayazala abalimi zehliswe ngomlenze? “Kungaqhuma ezenziwa esidlangalaleni endaweni yokufunda kubasiwe” le misadulo noqhankqalazo ziinkokheli zezopolitiko bazisebenzele, uyithini? olwenziwa ngabahlali ithi badikwe yeyokosa, ezingazalisekiswayo. Ucinga bathi maxhalanga ukuba kwakuze kubekho Kudala sijonge enkalweni akukho sidleni, ingase ihle ehlayo inyuke enyukayo, utshintsho kwiziphumo kwanele zizithembiso zomlomo. Kode kube zebanga leshumi eMpuma lutshintsho, sisathenjiswa nini kanti silinde iinkonzo zokuphuhlisa impilo Koloni? Kukangaphi ufunda yabahlali! emaphepheni ngokusilela imihla nezolo. Intetho ethi kweSebe lezezindlu kweli “ukuthetha ayisikokwenza” ithi loMzantsi Afrika ekuphuhliseni thaa isimo sentlalo? Lithatyathwe kwi-Ilisolomzi Februwari 10 engqondweni yam qho xa 2018 Umbane wona lo unyuka imihla ndibhala inqaku. Masilibale nezolo phofu indawo ezininzi ngoJacob Maronga weEskom azikabi nawo siwulibalelani? owamkela izigidi ezihlanu ngonyaka, ze anyuselwe umvuzo ngamashumi amabini anesihlanu eepesenti. 4.12. IRIVYU: Sisigxeko-ncomo sencwadi. IIMPAWU:  Inika uluvo lomphendli ngencwadi okanye umdlalo.  Inika ulwazi lwencwadi ngeli lixa kanye ibhalelwe ukunika uluvo.  Iyashwankathela, ukuba yincwadi ithathwa ifakwe ebalini ngeziganeko ezilandelelanayo, kucalulwe umlinganiswa ngamnye kwababalulekileyo ngamagama ambalwa.  Iyabhalwa ukuze inike isigxeko ncomo ngencwadi efundiweyo, umdlalo obubukelwe njl njl.  Kufuneka umbhali walo msebenzi abonakalise ukunyaniseka.  Kufuneka abonakalise ukuyazi kakhulu le nto kuthethwa ngayo. 50 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Kuyafuneka ke ukuba kubalulwe ukuba ngoobani abantu abafanele ukusebenzisa le ncwadi nezizathu zoko.  Umsebenzi wayo kukuncedisa ekuthatheni izigqibo zokuba uyithenge na oko kukuthi iyabancedisa abathengisi ekuthengiseni izinto zabo.  Uvumelekile umbhali ukuba acaphule nalapha kumxholo eyona nto inokwenza umtsalane kubantu. Okubalulekileyo ngolu bhalo lwerivyu/ isigxeko ncomo soncwadi • Nika ezi nkcukacha: igama lencwadi, umbhali, isihloko sencwadi, umpapashi, kwakunye nexabiso layo. • Umbhali ngamnye ubhala ngovakalelo lwakhe malunga nencwadi olungaphikisekiyo nakubani na omakishayo. • Gqiba ukuba ifanele oobani le nto ubhala ngayo ungabhali nje. • Qaphela ukuba uyaluveza udidi lwencwadi leyo uyihlalutyayo ukuba yidrama /noveli /imibongo/ ifilimu. • Gqala indlela abakhiwa ngayo abadlali/ abalinganiswa, umoya, isimo sentlalo esiphembelela izinto ukuba zenzeke . • Irivyu ithabatha icala elithile. Bangababini abantu abenza irivyu ngomsebenzi omnye kodwa bavakalise izimvo ezahlukeneyo ngomsebenzi lowo. • Buxhaphakile uburharha/ izihlekiso kwirivyu. • Xela umyalezo esiwunikwa ngumbhali ngale ncwadi yakhe/ okanye imfundiso. Umzekelo werivyu yencwadi Igama lencwadi: Umonwabisi Umbhali: ZA Japhta Unyaka wokupapashwa: 2015 Abalinganiswa abaphambili: Thandabantu, UMamTolo noMonwabisi Uhlobo loncwadi: Noveli Indawo eliqhubeka kuyo ibali: Edolophini kuTsolo naseMthatha szilalini eNtshiqo Lenzeka nini: Lenzeka kwixesha lamandulo nelanamhla Kwixesha lamandulo – ivenkile ezinkulu ezithengisa yonke into ezilalini. Kwelanamhla – abantwana bahlala ezikolweni, kwiihostela. Lingantoni ibali:  Lingendlela oomama abafekethisa ngayo abantwana babo.  Ukuzimisela kukaMonwabisi xa asebenzayo.  Nokuzimisela kwakhe ukuba abengumonwabisi kuluntu jikelele.  Ukubaluleka kokuthanda abantu njengoThandabantu. Izinto endizithandileyo kwisakhiwo sebali a) Ukubunjwa kwabalinganiswa – bazotywe ngqo. Balandele amagama abo (b)Ukufika kukaMaRhadebe kwaThandabantu Imfundiso: Le ncwadi isifundisa ukubaluleka nokukhathalela umntwana nokuba asingowakho, ukubaluleka kokuthanda ukusebenza, ukubaluleka kokungafekethisi abantwana kuba unemali. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 51
5. IMIHLATHI EMIFUTSHANE Ubude bemihlathi emifutshane kulindeleke ukuba kube ngamagama angama-60 ukuya ku-80 kwibanga le-10- 12. 5.1. UNGENISO KWIDAYARI Wonke umntu uneminqweno anga angayifezekisa. Enye yeendlela oqinisekisa ngayo ukuba iminqweno yakho ayibhangi ilibaleke kukuyibhala kwidayari. QAPHELA:  Ibhalwa ngokomntu wokuqala kuba umbhali wedayari ubhala ngeemeko zakhe.  Umhla nexesha lokubhala libalulekile nangakumbi. IIMPAWU:  Idayari imalunga nendlela ovakalelwa ngayo zizinto ezenzekayo.  Umbhali uyazibhalela, esebenzisa ixesha elidlulileyo.  Ungeniso ngalunye malube nomhla nexesha, akunyanzelekanga ukuba imihla yakho ilandelelane.  Izingeniso zedayari ezibhaliweyo (umzekelo: ezeveki okanye ezemihla ngemihla)  Bhala usebenzisa isivumelanisi somntu wokuqala u “ndi” kuba ubhala ngawe.  Ibhalwa ngokungekho sesikweni. Injongo  Ukubhala nokubonisa amava akho buqu. Umzekelo wongeniso lwedayari: FEBRUWARI 2018 IZINTO ENDIZENZILEYO 05 Mvulo: Ndiye kwithala leencwadi ukuphuma kwesikolo. 07 Lwesithathu: Ndiye kubukela ibhola ekhatywayo. 09 Lwesihlanu: Ndiye eSinema ukuya kubukela umboniso bhanya-bhanya. IZINTO EZIYE ZANDONWABISA 20 Lwesibini: Ndiye ndonwabela usuku lokuzalwa komhlobo wam. 22 Lwesine: Ndiye ndakhutshwa ngumama wam nabantwana basekhaya saya edolophini sathengelwa iimpahla. IZINTO EZIYE ZANDIPHATHA KAKUBI 23 Lwesihlanu: Ndiye ndabukela umntwana wesikolo egilwa yimoto. 25 Cawa: Ndiye ndangxoliswa kabuhlungu ngutata wam ngenxa yokonqena ukuya eCaweni. 52 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
5.2 UKUBHALWA KWEFLAYA Liphetshana elithengisa imveliso / inkonzo ethile. Itsala ilukuhle umntu ukuba athenge into okanye inkonzo ethile. IIMPAWU:  Igama leshishini.  Isayizi yayo incinane umz: iphepha elingu-A5.  Mayibe nesihloko esitsala umdla, isilogani okanye ilogo.  Mayinike inkcaza emfutshane ngemveliso.  Mayidwelise amaqithiqithi ehamba nawo.  Mayiveze ingcombolo yolwazi engoqhagamshelwano, umz. indawo, inombolo yomnxeba yeshishini kunye newebhusayithi.  Amaxabiso ezinto ekushishinwa ngazo.  Amaxesha omsebenzi.  Imifanekiso yezinto ekushishinwa ngazo. Injongo  Kukutsala nokulukuhla umntu ukuba athenge into okanye inkonzo ethile Umzekelo weflaya: SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 53
ZAMAZAMA CLOTHING SHOP 15 NOJOLI SOMERSET EAST Tel: 042-243371 Fax: 042-242271 Amaxesha omsebenzi: Mvulo–Lwesihlanu: 08:00–17:00 Mgqibelo: 07:30–13:00 www.zamazamaclothing.co.za info@zamazamaclothing.co.za IZIHLANGU: R99,00 IIJEZI: R50,00 IIBHULUKHWE ZOOSISI: R 79,00 IIHEMPE ZOOTATA: R 45,00 IZIKIPHA ZABAFANA: R35.00 IIBHATYI ZAMAKRWALA: R125.00 THENGA IBHATYI YEKRWALA IBENYE ZE UFUMANE ISIKIPA MAHALA 5.3 UKUBHALWA KWE-IMEYILE Ngumyalezo obhalwa kwikhomputha, kwifowni okanye kwithablethi, uze uhambe nge-intanethi ukuya kulo mntu uthunyelwa kuye kwaye uhamba ngokukhawuleza. IIMPAWU:  Idilesi ye-imeyile yalowo/ abo ubathumelelayo, Umzekelo: soso@uvelo.co.za nana@gmail.com  uCC – kulapho ufaka iidilesi zabanye abantu ofuna bayifunde ngaphandle kwalo ibhekiswe kuye 54 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Isihloko(subject) – esi sisishwankathelo somxholo we-imeyile.  Isibuliso: Umzekelo:Mnu Fakude  Umyalezo –Yile nto ufuna ukuyithetha.  Isiphelo Umzekelo womyalezo othunyelwe nge-imeyile: IYA KU: lwazi@gmail.com ABANYE ABANTU ETHUNYELWA KUBO (CC): nsobhuza@yahoo.com senzopatelo@gmail.com;sfakude@ telkomsa.net ISIHLOKO (subject): Izifundo ezongezelelweyo zabafundi bebanga le-12 Bafundi bebanga le-12 Oku kukunikhumbuza ngezifundo ezongezelelweyo eziza kuba khona esikolweni: UMHLA: 14 Februwari 2018 INDAWO: Walter Sisulu eMthatha. IZIFUNDO EZIZA KWENZIWA NAMAXESHA AZO: Izibalo: 08:00–09:30 Ezenzululwazi: 09:30-10:30, Ezolimo: 11:00-12:30 kunye nesiXhosa 12h30–14:00 Enkosi Thuto Lehana 5.4 ISIBHENGEZO-NTENGISO: Yindlela umthengisi abhengeza ngayo imveliso yakhe. IIMPAWU:  Isihloko sesibhengezo masibe sesitsala umdla kusetyenziswa amagama akhethiweyo kwabo bantu kujoliswe kubo.  Isayizi yefonti mayahluke, ibhalwe ngokugqamileyo neenkcukacha ngokucacileyo.  Masibhalwe ngendlela engazukuchaphazela amalungelo ngokobuhlanga, isini nokukhubazeka.  Intengiso isasaza ulwazi ngento ethile ngendlela eya kwenza abathengi bayithenge loo nto ithengiswayo.  Mayibe nesilogani nelogo.  Mayikuchaze okuthengiswayo ibonisa ukuba umthengi akanakuphila ngaphandle kwayo.  Mayichaze ixabiso, apho ifumaneka khona neenombolo zonxibelelwano. Injongo  Kukutsala nokulukuhla umntu ukuba athenge into okanye inkonzo ethile. SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 55
Umzekelo wesibhengezo-ntengiso Kwavirgin active sinezixhobo ezanelisa wonke umntu Ufuna ukukhathelela impilo yakho nxibelelala nathi. Ukuba wenza imithambo awusoze uhlaselwe zizifo usoloko ungumqabaqaba. Joyina ngomhla we 07/06/2018 ukuya kowe-12/Juni /2018 uze ufumane ibhegi yakwaVirgin Active ujime inyanga yonke simahla. Khawuleza kuba evuka mva ikholwa zizagweba. 5.5 IPOWUSTA Ipowusta licwecwe elibonwayo neliqulathe ulwazi olucwangciswe ngendlela enika umdla nomtsalane kulowo uyifundayo. Imiyalezo ithunyelwa ngemifanekiso ngamagama agqamileyo nangemibala-bala etsala umdla. IIMPAWU:  Okubhaliweyo makucace gca, kunike umdla.  Qaphela ukuba ujolise koobani ngale powusta.  Iinkcukacha mazivelelwe zonke. Injongo  Kukutsala nokulukuhla umntu ukuba athenge into okanye inkonzo ethile. Umzekelo wepowusta 56 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
UMZANTSI FOSHO WAMKELEKILE KWILIZWE LEENTLANGA NGEENTLANGA Gxoth’ikat’eziko ngokuba ngumkhokeli wabakhenkethi! Ngomhla we-10 Epreli 2018 kuya kube kuqubisene oompondo zihlanjiwe beekwayala zomculo weGospile zivela mbombo zone zehlabathi. Khasa! Ugaqe!! Uhambe-e-e-e!! Uyakwaziukuthetha ezi lwimi isiNgesi , isiFrentshi, isiJamani nesiPhuthukezi? Ungabi naxhala lukhona uqeqesho. LO MSEBENZI NGOWAKHO! KHAWULEZA! YIZA EKONENI YEBREE STREET NEVANDER WALT EGOLI UFUNE USITHEMBELE UMAZI WAZO-072 2016 723 5.6 IKHADI LESIMEMO Likhadi elisetyenziswa xa kumenywa umntu kumnyhadala othile. IIMPAWU:  Isakhono nobuchule bokuyila buyafuneka ukuze umsebenzi okanye itheko libe lelilodwa nelinika lowo umenywayo isizathu sokuzimasa umcimbi lowo.  Nika ulwazi oluquphayo nolucacileyo.  Nini - umhla nexesha.  Phi - idilesi.  Isinxibo – esindilisekileyo njl. njl.  Mayiveze iinkcukacha zomntu oza kuphendula kuye.(RSVP)  Igama lommemi malivele.  Indlela yokunxibelelana: imfonomfono, okanye i-imeyile yomntu oza kuphendula kuye mayicace. Injongo  Ukumemela umntu kumntu kumnyhadala ikanye kwitheko. Umzekelo wekhadi lesimemo SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 57
5.7 UKUNIKA IZALATHISO/UKUKHOMBISA INDLELA Kukuxelela/ukuyalela umntu indlela yokuya kwindawo ethile. IIMPAWU :  Apha sinika imiyalelo malunga nendlela elula emayithathwe ngulowo walathiswayo.  Cacisa indawo asukela kuyo,umzekelo ukuhla kwakho kwitekisi erenkini, necala amakaye ngakulo ( ekhohlo okanye ekunene).  Imiyalelo yakho yinike ngendlela elandelelana ngayo ukuze ifezekiseke lula  Xela umgama oza kuhanjwa.  Xela ukuba uza kuhamba ngohola wendlela, isitalato, igama laso, izinto aza kuhlangana nazo, ibhulorho anqumla kuzo njl njl.  Kubaluleke kakhulu ukucacisa inani lezitalato eziza kunqunyulwa kwakunye namagama azo.  Izihlomelo ezisetyenziswayo – ezendawo.  Sebenzisa iziyaleli. 58 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
 Sebenzisa izivakalisi ezichanekileyo, ezifutshane nezicacileyo. Injongo  Kukuxelela umntu indlela yokuya kwindawo ethile. Umzekelo: Ukunika izalathiso/ ukukhombisa indlela Indlela eya eSizamile S.S.S. Ukuhla kwakho eteksini erenkini uze uphose amehlo ngaphesheya kwesitalato, uza kubona igaraji yakwaEngen. Landela amehlo lawo akho ngeenyawo. Uya kuhlangana nesitalato esinguhola. Thatha esi sandla sakho sasekhohlo, uya kuhamba iinyawo ezilishumi kuphela, uhlangane nekhonteyina ebomvu ethengisa iimpahla zokunxiba. Kwakhona kwisandla sakho sasekhohlo uza kubona ivenkile ethengisa ukutya ungayihoyi udlule. Phosa amehlo kwakhona ngaphesheya uya kubona umbhalo othe “Phuzimpuzi” ugqirha wamazinyo. Dlula nje le sejari yalo gqirha. ngaphaya kwayo uya kube sele ufikile , ubona ngombhalo othi Sizamile S.S.S. ebhodini ngasesangweni. 5.8 IMIYALELO Kukunika imiyalelo malunga nento ethile ekufuneka yenziwe ngulowo uyalelwayo. IIMPAWU  Imiyalelo yakho mayicace.  Usebenzisa isiyaleli- ubukhulu becala imo evumayo noxa ungayisebenzisa nelandulayo kodwa hayi kakhulu.  Mawucace gca umyalelo.  Inokubekwa ngokulandelana kwayo ngokwexesha umzekelo qala..., emva koko...  Isebenzisa amanani neembumbulwana ezizingongoma ukubonisa ucwangco. Injongo  Kukuchaza okanye ukuyalela ngendlela ekufanele yenziwe ngayo into kulandelwa uthotho lwamanyathelo alandelelaniswe kakuhle. Umzekelo wemiyalelo: Iphepha lesithathu SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 59
ELI PHEPHA LINEMIBUZO EMITHATHU ICANDELO A: Izincoko ICANDELO B: Imihlathi emide ICANDELO C: Imihlathi emifutshane IIMIYALELO: • Phendula umbuzo ube mnye kwicandelo ngalinye. • Bhala ngolwimi obuzwe ngalo • Yenza uyilo, hlela uze ulungise iimpazamo kumsebenzi wakho. Bhala amagama ali 190–240 kwisincoko, angama-80 ukuya kwali-100 kwimihlathi emide, engama-60 • ukuya kwengama-80 kwimihlathi emifutshane. ICANDELO A • Khetha isincoko sibe sinye kwezi zisibhozo uzinikiweyo ubhale ngaso ICANDELO B: • Khetha isihloko sibe sinye kwezi uzunikiweyo ubhale umhlati ube mnye ICANDELO C: • Khetha isihloko sibe sinye kwezi zilandelayo ubhale ngaso umhlathi ube mnye. 5.9 UKUGCWALISA IFOM Kukufaka iinkcukacha ezifunekayo ulandela imiyalelo ekwifom leyo. IIMPAWU:  Umntu ogcwalisa ifom kufuneka icace gca.  Ibe sesikweni.  Icoceke (okubhaliweyo kufundeke). Injongo:  Iza kwahluka ngokwenjongo leyo yokusetyenziswa kwayo ifom Umzekelo wokugcwaliswa kwefom IFOM YOKUKHWELISA ABANTWANA KWIIMOTO ZAKWASOPHAKAMA IFANI: Mzimba AMAGAMA: Asavela UBUDALA: 10 iminyaka IDILESI YEKHAYA: 175 Makwande Street Fort Gale 5100 60 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
IDILESI YEPOSI: P.O. Box 23 Fort Gale 5100 ISIKOLO AFUNDA KUSO UMNTWANA Gladys King J.S.S. IBANGA 4 IXESHA LOKUNGENA KWESIKOLO 07H45 IXESHA LOKUPHUMA KWESIKOLO 14H30 IGAMA LOMZALI Nkosazana Nosipho Mzimba UKUFUNGA: Mna Nkosazana Nosipho Mzimba ndiyavuma ukuba intombi yam egama linguAsavela Mzimba akhweliswe yimoto yakho yonke imihla. Ndiyavuma nokuba ndiza kubhatala imali engangama-R500 ngenyanga, ngaphandle kwangoDisemba. Igama lomzali: Nkszn. Nosipho Mzimba Utyikityo....................................... Umhla: 18 Janyuwari 2018 5.10 IPOSIKHADI Likhadi lokugqithisa umyalezo ongafihlwayo. IIMPAWU:  Liba nesitampu esithe nca kulo.  Liba nomfanekiso ngaphambili otsala umdla wabafundi.  Ngaphambili kubhalwa umntu eliya kuye kunye nedilesi yakhe elandelwa yikhowudi yaloo ndawo.  Ngasemva kulapho kuvela khona umyalezo ongafihlakalanga kuba unokufundwa nangubani na. Injongo  Kukugqithisa umyalezo ongafihlwayo Umzekelo weposikhadi Uyacelwa ukuba ukhawuleze ufike apha ekhaya Isitampu Ongothuki akukho nto imbi kukho umba ekufuneka siwukhawulezele. Ivela ku: Asisipho Ngewu Lizo Guntu No 30 Sikhokho Street Daphula Township Kokstad 5780 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA 61
62 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISIXHOSA
Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895, Pretoria, 0001 Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601 © Department of Basic Education website facebook twitter www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 IsiXhosa.

More papers and memos for this grade and subject.