LewensWetenskappe Oorlewingsgids V1

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 KAAPSE WYNLAND ONDERWYSDISTRIK LEWENSWETENSKAPPE VRAESTEL 1 Oorlewingsgids 1

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Graad 12 Leerder Dit is vir JOU belangrik om jou NSS suksesvol af te lê, en om dit te behaal gaan daar ekstra tyd en inspanning van JOU geverg word. Ons het tyd geneem om hierdie oorlewingspakket saam te stel om dit vir JOU moontlik te maak om jou doelwit in Lewenswetenskappe te kan behaal. Berei jouself voor op eksamensukses Hierdie dokument is voorberei as studiemateriaal vir die voorbereidende September eksamen, sowel as die finale NSS eksamen. Die hulpbronne is georganiseer volgens die onderwerpe wat jy moet voorberei vir die eksamen. Kernnotas is ingesluit volgens onderwerpe wat aangespreek is in die 2021 Eksamenriglyne dokument. Vrae is gekies om die kern konsepte en kern vaardighede te toets en te oefen . Die aksiewoorde in die vrae is onderstreep, sodat jy kan oefen om die instruksies te volg. 2

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 MENSLIKE VOORTPLANTING – VRAESTEL 1, 41 punte Dit is belangrik dat jy byskrifte en funksies kan verskaf van die verskillende dele van die manlike en vroulike voortplantingstelsels MANLIKE VOORTPLANTINGSTELSEL Die diagram hieronder toon die verskillende dele van die manlike voortplantingsstelsel en hulle funksies. Funksies van testosteroon: ‘n Moontlike vraag in die NSS eksamen: Beskryf die proses van SPERMATOGENESE – (die vorming van manlike gamete, spermselle) • Onder die invloed van testosteroon • ondergaan diploïede selle in die saadbuisies/seminale buisies/tubules in die testes meiose • om haploïede spermselle te vorm 3

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Dit is baie belangrik dat jy die struktuur/bou van die spermsel kan teken met byskrifte en funksies van die dele ken Vroulike voortplantingstelsel: Ken die dele en funksies van die volgende dele: Jy moet die proses van oögenese kan beskryf soos volg Oögenese: die vorming van vroulike gamete - ovum • Diploïede selle in die ovarium ondergaan mitose • om talle follikels te vorm. • Sodra puberteit begin • en onder die invloed van FSH • vergroot een sel binne 'n follikel en ondergaan meiose. • Van die vier selle wat gevorm word, oorleef slegs een om 'n volwasse, haploïede ovum te vorm. • Dit vind in 'n maandelikse siklus plaas 4

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Jy moet die struktuur van die ovum kan teken en byskrifte verskaf (jellielaag, haploïede nukleus, sitoplasma) Struktuur van die ovum: Dwarssnit van die ovarium wat die ontwikkeling van die follikels aandui Proses van Ken die name en funksies van die volgende hormone wat ‘n rol speel in die menstruele siklus: Hormoon Klier/struktuur wat Funksie hormoon afskei FSH - Follikel- hipofise/ pituitere klier Stimuleer die ontwikkeling van die primere Stimulerende- follikel na ‘n volwasse Graafse follikel Hormoon LH hipofise/ pituitere klier -Stimuleer die vrystelling van die ovum (ovulasie) -Vorming van die corpus luteum estrogeen Graafse follikel Begin die verdikking van die endometrium (voering van die uterus) progesteroon Corpus luteum Verdik die endometrium nog verder, voorbereiding indien bevrugting plaasvind 5

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Gebeure in die ovariale siklus: 1. Ontwikkeling van die Graafse follikel 2. Ovulasie 3. Vorming van die corpus luteum Gebeure in die uteriene siklus: • Veranderinge wat in die dikte van die endometrium plaasvind • Menstruasie Uteriene siklus: 1. Estrogeen is verantwoordelik vir die verdikking van die endometrium 2. Progesteroon verdik die endometrium nog verder Menstruasie: - Die bloedvatryke endometrium breek af, en bloeding vind plaas deur die vagina. Progesteroonvlakke sal daal indien bevrugting NIE plaasvind nie, menstruasie sal plaasvind. Indien bevrugting WEL plaasvind, progesteroonvlakke sal hoog bly , endometrium sal nie afbreek nie en menstruasie sal nie plaasvind nie. Negatiewe terugvoer tussen progesteroon en FSH: Indien progesteroonvlakke hoog bly, sal die hormoon FSH nie vrygestel word nie, want geen follikel sal ontwikkel terwyl die vrou swanger is nie. Indien progesteroonvlakke daal, sal FSH-vlakke styg, en nuwe follikels sal ontwikkel. 6

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Proses van bevrugting: Die spermsel(n) en die ovum(n) versmelt om ‘n bevrugte eiersel, sigoot, te vorm Ken ook die volgende: Ontwikkeling van die sigoot tot embrio: • Die sigoot ondergaan mitose • Om n balletjie selle te vorm • word ‘n morula genoem • Wat aanhou om te verdeel deur mitose • Om ‘n hol balletjie selle te vorm • ‘n blastosist genoem morula VRAE - MENSLIKE VOORTPLANTING 1. Die diagram hieronder stel 'n gedeelte van die manlike voortplantingstelsel voor. 1.1 Gee die LETTER en NAAM van die deel wat: (a) By kopulasie gebruik word (2) (b) Testosteroon produseer (2) 1.2 Gee SLEGS die LETTERS van die TWEE dele in die diagram wat: (a) Tot die vorming van semen bydra (2) (b) 'n Kanaal vir die spermselle verskaf (2) Antwoord: 1.1 (a) A ; penis (2) (b) E; testes (2) 1.2 (a) D; prostaat (2) (b) C; vas deferens; /B; uretra (2) 2. Die struktuur hieronder stel 'n deel van die vroulike voortplantingstelsel voor. 7

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 2.1 Identifiseer deel D. (1) 2.2 Noem EEN funksie van deel A. (1) 2.3 Beskryf die proses van oögenese soos wat dit in deel B plaasvind. (4) 2.4 Noem EEN manier waarop struktuur C vir sy funksie tydens swangerskap geskik is. (1) 2.5 'n Persoon ondergaan 'n chirurgiese operasie om deel B aan beide kante te verwyder. Verduidelik waarom hierdie persoon nie sal menstrueer nie. (3) Antwoord: 2.1 serviks (1) 2.2 plek waar bevrugting plaasvind (1) 2.3 Diploïede selle in die ovarium ondergaan mitose om talle follikels te vorm. Sodra puberteit begin en onder die invloed van FSH vergroot een sel binne 'n follikel en ondergaan meiose. Van die vier selle wat gevorm word, oorleef slegs een om 'n volwasse, haploïede ovum te vorm. Dit vind in 'n maandelikse siklus plaas (4) 2.4 Spieragtig – trek saam tydens geboorte Vergroot omplek te maak vir die ontwikkelende foetus (1) 2.5 Die ovariums is verwyder Geen Graafse follikels sal ontwikkel Om estrogeen af te skei, wat die endometrium laat verdik, Geen verdikking, geen menstruasie (3) 3. Teken 'n benoemde diagram om die bou van 'n spermsel (4) en die bou van ‘n ovum aan te toon. (4) (Elke diagram tel 4 punte) 8

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Antwoord: Onthou om altyd ‘n opskrif te gee vir enige diagram wat jy gevra word om te teken. Jy kry een punt daarvoor. SPERMSEL (4) OVUM (4) 4. Die diagramme hieronder toon strukture wat tydens menslike voortplanting gevorm word. 4.1 Identifiseer deel A. (1) 4.2 Noem die organelle wat in groot getalle in deel C voorkom. (1) 4.3 Gee die NOMMER (1, 2, 3 of 4) van die diagram wat die volgende voorstel: (a) Morula (1) (b) Struktuur wat in die uterus sal inplant (1) (c) Blastula/Blastosist (1) 4.4 Gee die LETTER en NAAM van die deel wat die ovum tydens bevrugting sal binnedring. (2) 4.5 Noem die tipe seldeling wat plaasgevind het om die struktuur in diagram 3 te vorm. (1) Antwoord: 4.1 akrosoom (1) 4.2 mitochondria (1) 4.3 (a) 3 (1) (b) 1 (1) (c) 1 (1) 4.4 B- nukleus (2) 4.5 mitose (1) 9

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 5. Die diagram hieronder toon 'n menslike sperm en ovum. Die diagram is nie volgens skaal geteken nie. 5.1 Tabuleer EEN verskil tussen die struktuur van 'n ovum en 'n spermsel. (3) 5.2 Die kop van ‘n sperm bevat 'n ensiem wat proteïene verteer. Verduidelik die belangrikheid van hierdie ensiem tydens bevrugting. (2) 5.3 'n Aktiewe gesonde spermsel kan ongeveer 4 mm per minuut swem. As die afstand van die serviks tot aan die einde van die Fallopiese buis 20 cm is, hoe lank sal dit neem voordat die spermsel die ovum aan die einde van die Fallopiese buis bereik? Wys alle berekeninge. (3) 5.4 Semen het 'n pH van 7,5. Spermselle het 'n hoë sterftesyfer in suur toestande. Hoe verseker die manlike liggaam dat die spermselle nie deur suur urine doodgemaak word as hulle deur die uretra beweeg nie? (2) Antwoord: Indien jy gevra word om ‘n antwoord te tabuleer, trek altyd ‘n tabel. Jy sal een punt kry vir die trek van die tabel. 5.1 Ovum Spermsel Geen stert Besit ‘n stert vir voortbeweging 5.2 - die verterende ensieme is verantwoordelik om die selmembraan van die ovum af te breek - sodat die haploïede nukleus van die spermsel die ovum kan binnedring 5.3 20 cm = 200 mm 200 mm 4mm = 50 minute 5.4 die prostaatklier skei ‘n alkaliese stof af wat die suur van die vagina neutraliseer 10

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 6. Bestudeer die menslike manlike voortplantingstelsel hieronder en beantwoord die vrae 6.1 Identifiseer deel: (a) B (b) H (2) 6.2 Wat is die funksie van E? (2) 6.3 Bespreek TWEE strukturele aanpassings van die spermselle om die ovum in die Fallopiusbuis van die vrou te bereik. (4) 6.4 Toetsuitslae toon dat 'n man 'n lae spermtelling het. Die dokter raai die man aan wanneer hy op sy skootrekenaar werk, wat hitte uitstraal, dat hy nie die skootrekenaar op sy skoot moet sit nie. Waarom dink jy kan dit 'n invloed op vrugbaarheid hê? (3) Antwoord: 6.1 (a) B seminale vesikel (1) (b) H testes (1) 6.2 Vervoer semen met spermselle/ (2) Vervoer urine 6.3 Stert – om te swem Mitochondria in die middlestuk – vir energie om te swem (4) 6.4 Optimale sperm produksie vind plaas teen 2-3 0C laer as liggamstemperatuur Die warm skootrekenaar sal die temperatuur van die testes verhoog En die spermproduksie sal afneem/nie optimal wees nie Verlaag fertiliteit (3) 7. Bestudeer die diagram hieronder van die volgorde van gebeure wat plaasvind vanaf die bevrugting van die ovum tot die ontwikkeling van die embrio in 'n deel van die vroulike voortplantingstelsel van die mens. Die pyle dui die rigting van ontwikkeling van een ovum na bevrugting aan. 7.1 Identifiseer: (a) Struktuur C (b) Die ontwikkelingstadium van die embrio by E (c) Die struktuur wat ontwikkel uit 'n kombinasie van deel F en H 7.2 Noem die proses wat plaasvind: (a) By B (b) Wanneer G aan deel F vasheg 7.3 Gee die chromosoomgetal van: (a) Die selle by D (b) Sel A Antwoord: 11

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 7.1 (a) sigoot (b) morula (c) plasenta 7.2 (a) bevrugting (b) inplanting 7.3 (a) 46 (b) 23 REAKSIE OP DIE OMGEWING (MENSE) VRAESTEL 1, 54 punte Menslike Senuweestelsel Die belangrikheid van ‘n senuweestelsel in mense: - Reageer op inwendige en uitwendige veranderinge - Koördineer die verskillende aktiwiteite van die liggaam Ken die verskil tussen ‘n stimulus en ‘n impuls: STIMULUS – enige verandering in die omgewing bv. ‘n harde geluid, ‘n flitsende lig IMPULS – ‘n senuwee boodskap wat deur senuwees gelei word Sentrale Senuweestelsel Bestaan uit die Brein en Rugmurg Ken die volgende dele en funksies van die brein: 1. Brein 2.Rugmurg Funksies van die rugmurg: - Verskaf ‘n pad/baan vir senuwee impulse na die brein EN vanaf die brein - Die rugmurg dien as die sentrum vir refleksaksies BESKERMING van die SENTRALE SENUWEESTELSEL: Die brein word omring deur die skedel en die rugmurg deur die werwelkolom Beide die brein en die rugmurg word omring deur 3 membrane, wat meninges genoem word. Ons senuwees word uit miljoene klein neurone opgemaak: 12

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Jy moet ‘n eenvoudige neuron kan teken en byskrifte verskaf. Gebruik die volgende byskrifte: nukleus, selliggaam, sitoplasma, miëlienskede, aksons en dendriete Onthou die opskrif by enige tekening: ‘n Motoriese neuron Rigting van die impuls, van DENDRIETE na AKSONS Verskillende tipes neurone Sensoriese neuron – gelei impulse vanaf die RESEPTORE na die Sentrale Senuweestelsel Interneuron – verbind die sensoriese aan die motoriese neuron Motoriese neuron – gelei impulse vanaf die Sentrale Senuweestelsel na die EFFEKTORE Ken die verskil tussen ‘n reseptor en ‘n effektor: •RESEPTOR: gespesiliseerde selle wat bewus word van die STIMULUS (die verandering) en dit omsit/omskakel in ‘n IMPULS (boodskap gelei deur senuwees) •EFFEKTOR: ‘n orgaan of sel wat reageer op die stimulus – spiere of kliere 13

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Ken die verskil tussen: ‘n Refleksaksie en ‘n Refleksboog. •Refleksaksie – ‘n vinnige, outomatiese beweging/aksie deur ‘n effektor, in reaksie op ‘n stimulus wat deur die reseptor ontvang is. •Refleksboog – die pad waarlangs senuwee impulse gelei word vanaf ‘n reseptor tot ‘n effektor om ‘n refleksaksie teweeg te bring. Struktuur en byskrifte van ‘n Refleksboog: Refleksboog: pad is vanaf- 1 reseptor 2 sensoriese neuron 3 interneuron 4 motoriese neuron 5 effektor Die belangrikheid van ‘n refleksaksie Refleksbewegings beskerm die liggaam teen gevaarlike situasies , beskerm teen ernstige beserings. Die belangrikheid van ‘n sinaps Om te verseker dat impulse slegs in een rigting gelei word (vanaf dendriete na aksons) Oorsake en simptome van afwykings: • Alzheimer se Degenerasie van breinselle wat geheue en siekte denkprosesse beskadig • Veelvuldige Miëlienskede van neurone/senuweeselle sklerose word beskadig, geleiding van impulse is stadiger 14

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.1 Die diagram hieronder stel die menslike brein voor. 1.1 Gee die LETTER en NAAM van die deel van die brein verantwoordelik vir: 1.1.1 Memorisering van 'n selfoonnommer (2) 1.1.2 Koördinering van alle willekeurige bewegings (2) 1.1.3 Afskeiding van hormone (2) 1.1.4 Verbinding van die twee hemisfere van deel B (2) 1.1.5 Die refleksbeweging wat plaasvind wanneer jy kaalvoet op 'n skerp voorwerp trap (2) Antwoord 1.1.1 B - Serebrum 1.1.2 D - Serebellum 1.1.3 A - Pituïtêre klier/Hipofise 1.1.3 C - Corpus callosum 1.1.5 E - Rugmurg 1.2 Die diagram hieronder stel die bou van 'n neuron voor. 1.2.1 Noem die tipe neuron in die diagram hierbo. (1) 1.2.2 Identifiseer deel: (a) B (1) (b) F (1) (c) A (1) 1.2.3 Gee die LETTER en NAAM van die deel wat: (a)Impulse weg vanaf die selliggaam gelei (2) (b)Die oordrag van impulse isoleer en versnel (2) 1.2.4 Noem die toestand wat deur die toenemende agteruitgang van deel D veroorsaak word. (1) Antwoord: 1.2.1 Motoriese /multipolêre/efferente neuron 1.2.2 (a) B: Nukleus /kern/nukleusmembraan/kernmembraan (b) F: Sitoplasma (c) A: Dendriet 1.2.3 (a) C- Akson (b) D- Miëlienskede 1.2.3 Veelvuldige sklerose 15

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.3 Bestudeer die diagram hieronder van 'n refleksboog. 1.3.1 Wat is 'n refleksaksie? (2) 1.3.2 Gee byskrifte vir elk van die volgende: (a) Die funksionele verbinding by D (1) (b) Neuron B (1) 1.3.3 Noem die belangrikheid van die funksionele verbinding by D. (1) 1.3.4 Skryf, in die korrekte volgorde, SLEGS die LETTERS van die neurone neer wat betrokke is vanaf die tyd wanneer 'n stimulus ontvang word totdat 'n reaksie plaasvind. (2) 1.3.5 Verduidelik die gevolge vir 'n refleksaksie indien neuron C beskadig is. (2) 1.3.6 Teken 'n benoemde diagram om die struktuur van neuron A voor te stel. (5) Antwoord: 1.3.1 'n Refleksaksie is 'n vinnige, outomatiese respons op 'n stimulus. 1.3.2 (a) D: sinaps (b) B: interneuron 1.3.3 Dit verseker dat die impuls slegs in een rigting beweeg Dit verseker dat die impulse oorgedra word vanaf die sensoriese neuron na die motoriese neuron 1.3.4 A→B→C 1.3.5 Die persoon sal die stimulus ontvang, maar nie daarop reageer nie 1.3.6 Opskrif: 1 punt Korrekte tipe neuron geteken: 1 punt Enige 3 korrekte byskrifte: 3 punte (5) 16

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Menslike OOG: Ken die struktuur en funksies van die menslike oog, deur gebruik te maak van ‘n diagram: NB funksie van iris:: beheer die hoeveelheid lig wat die oog binnegaan Ken die verskil tussen OOG AKKOMODASIE en PUPILMEGANISME Oog Akkomodasie: is die aanpassing van die VORM VAN DIE LENS om voorwerpe duidelik te sien, ongeag of dit ver of naby is. *Vergelyk die VORM VAN DIE LENS in hierdie twee diagramme hieronder: VER VISIE (voorwerpe verder as 6m) NABY VISIE (voorwerpe verder as 6 m) Vorm van die lens is platter Vorm van die lens is ronder 17

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Beskryf oog akkomodasie vir ver visie en naby visie: Ver visie Naby visie 1. Siliêre spiere ontspan 1. Siliêre spiere trek saam 2. Suspensoriese ligamentse word styf 2. Suspensoriese ligamentse verslap 3. Spanning op lens vermeerder 3. Spanning op lens verminder 4. Lens is platter (minder konveks) 4. Lens is ronder (meer konveks) 5. Ligstrale word minder gebreek 5. Ligstrale word meer gebreek 6. Ligstrale word op die retina gefokus 6. Ligstrale word op die retina gefokus PUPILMEGANISME: is afhanklik van die HOEVEELHEID LIG wat beskikbaar is. Pupil raak KLEINER (vernou) Pupil word GROTER (verwyd) 18

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Gesigsgebreke: Vrae: Die OOG 1.1 Die diagram hieronder stel 'n snit deur 'n menslike oog voor. 1.1.1 Identifiseer: (a) A (1) (b) B (1) (c) C (1) 1.1.2 Gee die LETTER en NAAM van die deel wat: (a) Die hoeveelheid lig wat die oog binnekom, reguleer (2) (b) 'n Donker pigment bevat wat oortollige lig in die oog absorbeer (2) (c) Reseptore bevat wat ligsensitief is (2) (d) Met die breking van ligstrale help (2) (e) Verander van vorm vir naby en ver sig (2) Antwoord: 1.1.1 (a) A: Sklera (1) (b) B: Kornea (1) (c) C: Pupil (1) 19

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.1.2 (a) D – iris (b) G – choroïed (c) E – retina (d) B – kornea (e) F - lens 1.2 Die diagram toon twee oë (X en Y) wat op die voorwerpe (verteenwoordig deur die pyle) op verskillende afstande van die oog gefokus is. Voorwerpe A en C was 2 meter weg van die oog af. Voorwerpe B en D was 7 meter weg van die oog af is. 1.2.1 Skryf slegs die LETTER neer van die voorwerp waarop: (a) Oog X gefokus is (1) (b) Oog Y gefokus is (1) 1.2.2 Noem en beskryf die proses wat veroorsaak dat oog Y 'n duidelike beeld op die retina vorm. (6) 1.2.3 Beskryf die proses wat veroorsaak dat ‘n duidelike beeld op die retina vorm, wanneer ‘n Kaapse kobra 9 meter vanaf ‘n persoon is.(5) Antwoord: 1.2.1 (a) B (b) C 1.2.2 Akkommodasie* (verpligte punte) Siliêre spiere trek saam Suspensoriese ligamente verslap / trekkrag op draagligamente verminder Dit veroorsaak minder spanning op die len Die lens word meer konveks/ rond Brekingskrag van die lens neem toe Beeld van die bal val op die retina 1.2.3 Siliêre spiere verslap/ontspan Suspensoriese ligamente trek saam/styf / trekkrag op draagligamente vermeerder Dit veroorsaak meer spanning op die lens Die lens word minder konveks/platter Brekingskrag van die lens neem af Beeld van die bal val op die retina 5 20

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.3 Die tabel hieronder toon die veranderinge in die deursnee van die pupil van die menslike oog. Verandering van deursnee van pupil met tyd : Tyd in (s) Deursnee van pupil in (mm) 5 6 mm 10 6 mm 15 6 mm 20 6 mm 25 4 mm 30 2 mm 35 3 mm 40 3,5 mm 45 4 mm 50 4 mm 55 4 mm 60 4 mm 1.3.1 Watter struktuur in die menslike oog is verantwoordelik vir die veranderinge wat in die grafiek aangedui word? (1) 1.3.2 Tydens watter periode het die persoon van dowwe lig na skerp lig beweeg? (1) 1.3.3 Beskryf die veranderinge wat in die oog plaasgevind het wat gelei het tot die verandering in die deursnee wat van 30 tot 35 sekondes aangedui word. (3) 1.3.4 Teken 'n benoemde diagram van die vooraansig van die oog om pupil-meganisme te illustreer wanneer die ligintensiteit baie hoog is. (4) Antwoord: 1.3.1 iris 1.3.2 (20 – 30) s 1.3.3 Radiale spiere trek saam Kringspiere verslap Pupil vergroot 1.3.4 Opskrif 1 punt *Pupil vernou 1 punt Enige 2 korrekte byskrifte 21

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.4 Die diagram hieronder illustreer hoe ligbreking in die menslike oog tot 'n visuele defek lei. 1.4.1 Identifiseer deel: (a) B (1) (b) C (1) 1.4.2 Noem die visuele defek wat in die diagram geïllustreer word. (1) 1.4.3 Beskryf die gevolge van die visuele defek in jou antwoord op VRAAG 1.4.2.(2) 1.4.4 Verduidelik die gevolge indien die ligstrale op deel A sou val. (3) 1.4.5 Verduidelik TWEE maniere waarop die lens struktureel geskik is om sy funksie te verrig. (4) Antwoord: 1.4.1 (a) B: Lens (b) C: Choroïed 1.4.2 Versiendheid 1.4.3 Naby voorwerpe kan nie gesien word nie en die beeld is dof 1.4.4 Geen beeld sal gevorm word nie /kan nie die voorwerp sien nie Besit geen reseptore Lig sal nie na impulse omgeskakel word nie 1.4.5 Lens is elasties kan daarom van vorm verander/konveksiteit/om akkommodasie toe te laat Lens is deurskynend om ligstrale toe te laat om deur te gaan Lens is bikonveks om lig te breek 22

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 DIE MENSLIKE OOR Die OOR huisves die reseptore vir gehoor, maar speel ook ‘n belangrike rol in die handhawing van balans in ons liggaam. Ken die dele en funksies van die OOR Hoe gehoor plaasvind: klankgolwe vibrasies drukgolwe Beskryf die pad van die klankgolwe totdat jy hoor: 23

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Gehoor: Klankgolwe word deur die pinna opgevang En word gestuur na die uitwendige gehoorgang Klankgolwe tref die timpanum(oordrom) en dit begin vibreer Vibrasies word oorgedra na die ovale venster deur die 3 gehoorbeentjies Die ovale venster vibreer Die vibrasies van die ovale venster sal die vloeistof in die binneoor laat beweeg, veroorsaak drukgolwe •Drukgolwe(beweging van die vloeistof) in die binneoor stimuleer die reseptore (haarselle in die Orgaan van Corti) in die koglea Reseptore raak bewus van die stimulus skakel dit om in ‘n impuls •Die impuls word deur die gehoorsenuwee gelei na die SEREBRUM, waar gehoor geïnterpreteer word. BALANS: Beskryf die funsionering van die menslike oor om BALANS te handhaaf: Gehoorgebreke: 24

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Vrae: DIE MENSLIKE OOR 1.1 Die diagram hieronder stel die menslike oor voor. 1.1.1 Gee die LETTER en NAAM van die deel wat: (a) Impulse na die brein gelei (2) (b) Die druk tussen die uitwendige en die middeloor dieselfde maak (c) 'n Drukgolf in 'n vloeistof (2) (d)Verminder die druk in die inwendige oor (2) 1.1.2 Gee slegs die LETTER van TWEE strukture in die diagram van die oor wat, indien beskadig, die volgende tot gevolg sal hê: (a) wanneer klankgolwe nie deur die uitwendige oor en middeloor gelei kan word nie (2) (b) wanneer klankgolwe in die binneoor nie na senuwee-impulse omgeskakel word nie (2) 1.1.3 Middeloorontsteking is 'n algemene oorsaak van gehoorverlies. Noem EEN manier waarop middeloorontsteking behandel kan word. (1) Antwoord: 1.1.1 (a) F – Gehoorsenuwee (b) G - Eustachius-buis (c) E - Koglea (d) H - Ronde venster 1.1.2 (a) B en C (b) E en F 1.1.3 Dreineringsbuisies of Antibiotika 1.2 Die diagram hieronder stel die middeloor van die mens voor. 1.2.1 Identifiseer deel: (a) A (1) (b) B (1) (c) C (1) (d) D (1) 1.2.2 Verduidelik die gevolge indien deel E geblokkeer is. (4) 1.2.3 Beskryf hoe die dele van die middeloor, die membrane ingesluit, help om klankgolwe te versterk. (3) 1.2.4 Verduidelik waarom versmelting van die ossikels tot gehoorverlies kan lei. (2) Antwoord: 1.2.1 A - Timpaniese membraan B - Aambeeld /Incus C - Ovale venster D - Ronde venster 25

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.2.2 Lug kan nie ingeneem word nie /vrygestel word om die druk dieselfde te hou aan weerskante van die timpaniese membraan nie Timpaniese membraan/ossikels/gehoorbeentjies kan nie vrylik vibreer nie Dit kan daartoe lei dat die timpaniese membraan bars en kan daarom lei tot gehoorverlies /doofheid /pyn 1.2.3 Die klankvibrasies word oorgedra vanaf die groot timpanummembraan na die kleiner ovale venster deur die gehoorbeentjies/ossikels wat geranskik is van die grootste na die kleinste Dit konsentreer die vibrasies, versterk hulle 1.2.4 Die ossikels sal nie kan vibreer nie en gevolglik sal geen vibrasies na die binne-oor oorgedra word nie/koglea sal nie gestimuleer word nie/geen versterking 1.3 Die diagram hieronder stel 'n deel van die menslike oor voor. 1.3.1 Identifiseer deel: (a) C (1) (b) D (1) 1.3.2 Noem die reseptore wat in deel B gevind word. (1) 1.3.3 Beskryf hoe deel B, die halfsirkelvormige kanale, 'n rol speel om balans te behou wanneer die liggaam van spoed en rigting verander. (6) 1.3.4 Beskryf hoe balans en ewewig deur die oor gehandhaaf word wanneer 'n persoon sy/haar kop se posisie verander. (6) 1.3.5 n Doelwagter in 'n sokkerwedstryd het voorkom dat 'n doel aangeteken word toe hy na regs geduik het nadat die bal na hom toe geskop is. Beskryf hoe hy sy balans gehandhaaf het toe hy geduik het om die bal te keer. (6) Antwoord: 1.3.1 (a)C: Gehoorsenuwee (1) (b)D: Koglea (1) 1.3.2 Kristae (1) 1.3.3 'n Verandering in die spoed/rigting van beweging stimuleer die kristae Die prikkel word omgeskakel na 'n impuls Die impulse word vervoer na die serebellum via die gehoorsenuwee Die serebellum stuur impulse na die spier om balans te herstel (6) 1.3.4 'n Verandering in die posisie van die kop stimuleer die makulae Die prikkel word omgeskakel na 'n impuls Die impulse word vervoer na die serebellum via die gehoorsenuwee Die serebellum stuur impulse na die spier om balans te herstel (6) 26

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.3.5 ‘n Veranderinge in die rigting en spoed van die liggaam veroorsaak beweging van die vloeistof in die half-sirkelvormige kanale wat die kristas stimuleer ‘n Verandering in die posisie van die kop stimuleer die makulas in die utrikulus en sakkulus Die prikkels word omgeskakel na ‘n impuls wat deur die gehoorsenuwee vervoer word en wat deur die serebellum geïnterpreteer word wat die impulse na die spiere stuur om balans en ewewig te herstel (6) 1.4 Beskryf hoe die verskillende dele van die oor en brein gehoor laat plaasvind (7) Klankgolwe word deur die pinna gerig deur die gehoorgang tot by die trommelvlies/oordrom/timpanum wat veroorsaak dat dit vibreer Die vibrasies van die trommelvlies word na die gehoorbeentjies van die middeloor oorgedra wat sal veroorsaak dat die ovale venster vibreer Dit veroorsaak drukgolwe in die koglea Dit stimuleer die Orgaan van Corti in die koglea om prikkels om te skakel na seuwee-impulse wat dan vervoer word deur die gehoorsenuwee na die serebrum waar dit geïnterpreteer word ENDOKRIEN STELSEL EN HOMEOSTASE – VRAESTEL 1, 34 punte Ken die verskil tussen ‘n endokriene klier en ‘n eksokriene klier Endokriene kliere: buislose kliere Eksokriene kliere – kliere wat hul wat hulle afskeidings (hormone) direk in die afskeidings in buise vrylaat na ‘n bloed afskei. liggaamsholte, of na buite bv. Ovariums, adrenale klier(bynier), bv. Speekselkliere wat speeksel deur pankreas , hipofise buise afskei wat in die mondlholte open Hormone is chemiese boodskappers Hormone kan sekere prosesse stimuleer (toename in hormone afgeskei, laat ‘n proses om plaas te vind) of inhibeer(onderdruk - kan die afskeiding stadiger/minder laat plaasvind). Ligging van die volgende kliere en die hormone wat hulle afskei: Hipotalamus – ADH (beheer water Hoeveelheid in die bloed) Pituitêre klier/hipofise – Groeihormoon, TSH, FSH, LH en prolaktien Tiroïed klier – tiroksien Pankreas – insulien en glukagon Adrenale klier(bynier) – adrenalien, aldosteroon Ovarium – estrogeen, progesteroon Testes - testosteroon 27

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Homeostase: Die handhawing van ‘n konstante, interne omgewing Negatiewe terugvoermeganisme: om veranderinge op te tel of ‘n wanbalans in die interne omgewing en om die balans weer te herstel Jy moet die volgende negatiewe terugvoermeganismes ken en kan beskryf: Tiroksienvlakke Bloedglukose vlakke (pankreas skei insulien en glucagon af) Koolstofdioksiedvlakke in die bloed Waterbalans (osmoregulering) Soutvlakke Tiroksien en TSH – negatiewe terugvoer Wanbalans kan die volgende insluit: Tiroksienvlakke is TE HOOG: Tiroksienvlakke is TE LAAG: -Pituitêre klier/hipofise word gestimuleer Pituitêre klier/hipofise word gestimuleer -om MINDER TSH af te skei -om MEER TSH af te skei -Lae TSH-vlakke stimuleer die tiroïedklier -Hoë TSH-vlakke stimuleer die tiroïedklier -om MINDER tiroksien af te skei -om MEER tiroksien af te skei -Tiroksienvlakke DAAL -Tiroksienvlakke STYG -terug na normaal -terug na normaal Bloedglukose vlakke Glukosevlakke in die bloed is TE HOOG: Glukosevlakke in die bloed is TE LAAG: Pankreas word gestimuleer Pankreas word gestimuleer om INSULIEN af te skei in die bloed om GLUKAGON af te skei in die bloed Insulien stimuleer die omsetting van Glukagon stimuleer die omsetting van oortollige glikose na glikogeen wat gestoor gestoorde glikogeen na glukose word in lewer en spiere Glukosevlakke in die bloed DAAL Glukosevlakke in die bloed STYG Terug na normaal Terug na normaal Kyk na hierdie drie terme: Dit is belangrik dat jy nie hierdie terme met mekaar verwar nie, dit moet ook reggespel word in die eksamen Glukose Eenvoudigste suiker in die bloed Glikogeen Glikose word omgeskakel na glikogeen en word gestoor in hierdie vorm Glukagon Die hormoon wat vrygestel word deur die pankreas indien bloedsuiker te laag is 28

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Die regulering van koolstofdioksiedvlakke in die interne omgewing: (jy hoef slegs te weet hoe dit gebeur indien koolstofdioksiedvlakke te HOOG is) Regulering van die waterbalans (osmoregulering): Wanneer die bloed MINDER water as Wanneer die bloed MEER water as normal bevat: normal bevat: Hipotalamus word gestimuleer Hipotalamus word gestimuleer Stuur impulse na die pituitêre klier Stuur impulse na die pituitêre klier /hipofise /hipofise Om MEER ADH af te skei Om MINDER ADH af te skei ADH verhoog die deurlaatbaarheid van die ADH verlaag die deurlaatbaarheid van die nierbuisies nierbuisies MEER water word geherabsorbeer na die MINDER water word geherabsorbeer na bloed die bloed Minder water gaan verlore (uriene Meer water gaan verlore (verdunde gekonsentreerd) uriene) Waterbalans in bloed keer terug na normaal Waterbalans in bloed keer terug na normaal Die regulering van die soutbalans: Soutvlakke in die bloed TE HOOG: Soutvlakke in die bloed TE LAAG: Bynier word gestimuleer Bynier word gestimuleer Om MINDER aldosteroon af te skei Om MEER aldosteroon af te skei MINDER sout word deur die bloed MEER sout word deur die bloed geherabsorbeer geherabsorbeer Soutvlakke in die bloed DAAL Soutvlakke in die bloed STYG Terug na normaal Terug na normaal Afwykings wat veroorsaak word deur 'n wanbalans in vlakke van: Wanbalans van: Naam van afwyking: Tiroksien Goitre (lae vlakke van jodium) Bloedglukose Diabetes mellitus Thermoregulering Die rol van: sweet vasodilasie vasokonstriksie 29

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 VRAE: MENSLIKE ENDOKRIENE STELSEL EN HOMEOSTASE: 1.1 Die diagram hieronder stel dele van die endokriene stelsel van die mens voor. 1.1.1 Identifiseer klier: (a) A (1) (b) B (1) (c) C (1) 1.1.2 Gee die LETTER en die NAAM van die klier wat 'n hormoon afskei wat verantwoordelik is vir: (a) Die begin van puberteit by manlike individue (2) (b) Die stimulering van die absorpsie van glukose deur selle (2) (c) Die waterdeurlaatbaarheid van die nierbuisies (2) Antwoord: 1.1.1 (a) A Hipofise/Pituïtêre klier (b) B Byniere/adrenale kliere (c) C Pankreas 1.1.2 (a) D - Testis (b) C - Pankreas (c) A - Hipofise/Pituïtêre klier 30

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.2 Die diagram hieronder stel die interaksie tussen twee belangrike endokriene kliere voor. Die klier gemerk A word aan die onderkant/basis van die brein aangetref terwyl die klier gemerk C aan die voorkant van die nek voorkom. 1.2.1 Gee 'n byskrif vir klier A. (1) 1.2.2 Benoem hormoon B. (1) 1.2.3 Noem TWEE funksies van hormoon D. (2) 1.2.4 Beskryf die negatiewe terugkoppelingsmeganisme wat plaasvind wanneer die vlak van hormoon D hoër as normaal in die bloed is. (5) 1.2.5 Beskryf die negatiewe terugkoppelingsmeganisme wat plaasvind wanneer die vlak van hormoon D laer as normaal in die bloed is. (5) Antwoord: 1.2.1 A. Hipofise/Pituïtêre klier 1.2.2 B: TSH 1.2.3 Beheer metabolisme Beïnvloed tempo van hartklop 1.2.4 Hoë vlakke van tiroksien word waargeneem deur die hipofise wat lei tot 'n afname in die sekresie van TSH Aktiwiteit van die tiroïed neem af /minder tiroksien word vervaardig Vlak van tiroksien daal terug na normaal toe 1.2.5 Lae vlakke van tiroksien word waargeneem deur die hipofise wat lei tot 'n toename in die sekresie van TSH Aktiwiteit van die tiroïed neem toe /meer tiroksien word vervaardig Vlak van tiroksien styg terug na normaal toe 31

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.3 Bestudeer die vloeidiagram hieronder. Identifiseer: 1.3.1 Orgaan 1 (1) 1.3.2 Hormoon 2 (1) 1.3.3 Hormoon 3 (1) 1.3.4 Die siekte wat veroorsaak word wanneer orgaan 1 nie in staat is om genoegsame hoeveelhede van hormoon 2 vry te stel nie (1) 1.3.5 Beskryf hoe die bloedglukosevlak in die menslike liggaam na normaal terugkeer wanneer die glukosevlak tot onder normaal daal. (4) 1.3.6 Beskryf hoe die bloedglukosevlak in die menslike liggaam na normaal terugkeer wanneer die glukosevlak tot bo die normale styg (4) Antwoord: 1.3.1 Pankreas (1) 1.3.2 Insulien (1) 1.3.3 Glukagon (1) 1.3.4 Diabetes mellitus 1.3.5 Die pankreas word gestimuleer om glukagon in die bloed te sekreteer wat die lewer /spiere stimuleer om glikogeen na glukose om te skakel Die glukosevlak in die bloed styg nou en keer na normaal terug (4) 1.3.6 Die pankreas word gestimuleer om insulien in die bloed te sekreteer wat die lewer /spiere stimuleer om glukose na glikogeen om te skakel Die glukosevlak in die bloed daal nou en keer na normaal terug (4) 32

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.4 Die diagram hieronder stel een deel van die negatiewe-terugkoppeling-reaksie voor wat plaasvind wanneer 'n mens gedehidreer is. Die afname in bloedvolume, as gevolg van die oormatige waterverlies, word deur die brein waargeneem. 1.4.1 Identifiseer die: (a) Hormoon X (1) (a) Endokriene klier wat hormoon X afskei (1) (c) Teikenorgaan (1) 1.4.2 Beskryf die negatiewe-terugkoppeling-reaksie wat plaasvind wanneer 'n persoon gedehidreer is, nadat dit deur die brein waargeneem is. (4) 1.4.2Beskryf wat gebeur wanneer die bloed meer water as normaal bevat (4) Antwoord: 1.4.1 (a) ADH (b) Hipotalamus /Pituïtêre klier / Hipofise (c) Niere 1.4.2 'n Toename in ADH veroorsaak dat die wande van die nierbuisies meer deurlaatbaar vir water word Meer water word herabsorbeer en die bloedvolume neem toe Minder urine word geproduseer en die urine is meer gekonsentreerd (4) 1.4.3 'n Afname in ADH veroorsaak dat die wande van die nierbuisies minder deurlaatbaar vir water word Minder water word herabsorbeer en die bloedvolume neem af Meer urine word geproduseer en die urine is minder gekonsentreerd (4) 9 33

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.5 Bestudeer die vloeidiagram hieronder van 'n homeostatiese meganisme wat gebruik word om die konsentrasie van soute in die menslike liggaam te reguleer. 1.5.1 Definieer homeostase. (2) 1.5.2 Gee die naam van die volgende: (a) Orgaan A (1) (b) Klier B (2) (c) Hormoon C (1) 1.5.3 Beskryf die reaksie van die effektor by D. (2) Antwoord: 1.5.1 Die proses waardeur die mens 'n konstante interne omgewing handhaaf 1.5.2 (a) Nier (b) Adrenale klier /bynier (c) Aldosteroon 1.5.3 Wande van die nierbuisies Word meer deurlaatbaar meer natriumione word geabsorbeer vanaf die filtraat/na die bloedvaatjies 1.6 Beskryf hoe die menslike liggaam die konsentrasie koolstofdioksied in die bloed herstel indien dit hoër as normaal styg. Reseptorselle in die karotis/nekslagaar/aorta word gestimuleer om impulse na die medulla oblongatain die brein te stuur wat dan die hart stimuleer om vinniger te klop en die asemhalingspiere/voorbeeld trek meer aktief saam Dit verhoog die tempo / diepte van asemhaling Meer CO word na die longe geneem en uitgeasem, wat die CO vlak in die bloed normaliseer 2 2 34

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.7 Die diagram hier onder stel die vel van ‘n person voor onder verskillende omgewingstoestande. 1.7.1 Identifiseer deel X. (1) 1.7.2 Gee die LETTER van die diagram wat die vel op ‘n warm dag toon.(1) 1.7.3 Noem TWEE sigbare redes vir jou antwoord in VRAAG 1.7.2. (2) 1.7.4 Noem die deel van die brein wat liggaamstemperatuur reguleer. (1) 1.7.5 Noem EEN hormoon wat dieselfde effek het soos gesien in diagram A. Antwoord: 1.7.1 sweetkliere 1.7.2 B 1.7.3 vasodilasie (verwyding) van bloedvate sweetklier is baie aktief 1.7.4 hipotalamus 1.7.5 adrenalien REAKSIE OP DIE OMGEWING: PLANTE – VRAESTEL 1, 13 punte 35

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 Die rol van OUKSIENE in fototropisme and geotropisme: (stimulus: eensydige lig) Vraag: 1.1 'n Graad 12-leerder het 'n ondersoek uitgevoer om die effek van lig op die groei van plantlote te bepaal. Die leerder het die plante wat gebruik is soos volg in drie groepe verdeel: Groep A – Die punt van die loot was ongeskonde. Groep B – Die punt van die loot is verwyder. Groep C – Die punt van die loot is deur 'n doppie bedek wat geen lig deurgelaat het nie. Die diagram hieronder toon elke loot aan die begin van die ondersoek en langs elkeen, dieselfde loot aan die einde van die ondersoek. Die pyltjies dui die rigting van lig in elke ondersoek aan. 36

Lewenswetenskappe Gr 12 Kaapse Wynland Oorlewingspakket – Vraestel 1 2022 1.1.1 Watter planthormoon se invloed word ondersoek? (1) 1.1.2 Verduidelik die resultate wat in ondersoeke A en C waargeneem is, soos in die diagram hierbo geïllustreer. (6) 1.1.3 Plante reageer op swaartekrag. Verduidelik hoekom die wortel in verskillende rigtings groei wanneer 'n potplant horisontaal op die grond geplaas word en lig eweredig vanuit alle rigtings ontvang. (6) Antwoord: 1.1.1 Ouksiene 1.1.2 In ondersoek A: Lig vanaf die regterkant veroorsaak dat ouksiene na die skadukant van die loot beweeg wat lei tot verhoogde selverlenging en selverdeling Daar was dus meer groei aan die skadukant daarom groei/buig die loot na die ligbron In ondersoek C: Lig het geen invloed op die verspreiding van ouksiene nie daarom groei die loot regop 1.1.3 Daar is ʼn hoër konsentrasie ouksiene aan die onderkant van die wortel wat groei/ selverlenging/selverdeling aan die onderkant inhibeer /vertraag Daar ʼn laer konsentrasie ouksiene aan die bokant van die wortel wat groei/ selverlenging/selverdeling aan die bokant stimuleer Die bokant van die wortel groei vinniger /oneweredige groei kom voor wat veroorsaak dat die wortel afwaarts groei /buig Die wortel groei na gravitasie /Die wortel is positief geotropies 37