SESOTHO

Difuperweng tsa tokomane ena se sebediswe ntle ho tumello Phetla

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO BANGODI BA TOKOMANE ENA KE BANA BA LATELANG: BANGODI BA TOKOMANE ENA KEMahalefele Ms. P.M. BANA BA LATELANG: Mr. M.E. Mofokeng Mr. M.B. Molotsi Ms. Ms.P.M. M.M.Mahalefele Seane Mr. M.E. Mofokeng Dr. J.M. Sethabela Mr. M.B. Ms. T.P. Molotsi Sithebe Ms. Ms. E.M.Seane M.M. Skosana Dr. J.M. Sethabela Ms. T.P. Sithebe Ms. E.M. Skosana 2

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Dumela moithuti ya ratehang Re elelletswe hore ho ngola ditema tsa boiqapelo ke pharela. Pharela ena e etsa hore o se ipabole Pampiring ya boraro (3). Lefapha la Thuto le ngongorehiswa ke taba ena. Ke ka hoo le tlileng ka lewa lena la ho o tataisa e le tsela ya ho hlaola lehola le teng bongoding ba ditema tsa boiqapelo, kaha Pampiri ya boraro (3) e na le matshwao a mangata ha e bapiswa le ya pele (1) le ya bobedi (2). Tataiso ena ke lewa la ho o thusa ho ba le bokgoni le boiphihlelo bo babatsehang, ho hlahiseng le ho nehelana ka ditema tse ngolwang tsa mefutafuta ka maikemisetso a fapafapaneng. Bokgoni bona bo tla o thusa ho kena dipuisanong tsa letsatsi ka leng o etse hloko dintlha tse latelang: - sepheo sa puisano, - maemo a ditaba mmoho le - maikutlo a lebelletsweng bakeng sa puisano tse fapafapaneng. Ho ela hloko tsena tse boletsweng ho tla boela ho o thusa hore o kgone ho sebedisa puo ka bokgoni bo babatsehang le ho pampiri ya pele (1) le ya bobedi (2), mmoho le ho lekola ka tshesefo maikutlo, sehalo le tshebediso ya puo ka kakaretso dipuisanong tsa letsatsi ka leng. Jwale, o eletswa hore o iphe nako ya ho bala ka botebo e le hore o be le kutlwisiso e tebileng ya bongodi ba boiqapelo. 3

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO DIKAHARE DITEMA TSE NGOLWANG Maqephe 1. KETAPELE Ketapele 6 2. Tsela/Tshebetso yah o ngola mmapa wa monahano 8 3. Meqoqo: Mefuta ya meqoqo 12 3.1 Moqoqo phetelo 13 3.2 Moqoqo o hlalosang 14 3.3 Moqoqo wa boinahanelo/ o tebisang maikutlo 14 3.4 Moqoqo wa kgang / ngangisano 15 3.5 Moqoqo o tshehetsang mahlakore a mabedi 15 3.6 Moqoqo wa setshwantsho 16 3.7 Moqoqo o thehilweng diqotsong, maeleng le dikapolelong 18 3.8 Mosebetsi wa meqoqo 20 3.9 Tataiso ya ho tshwaya 22 Diruburiki tsa ho tshwaya meqoqo 4. Ditema tsa kgokahano tse telele 35 4.1 Mangolo 35 4.1.1 Lengolo la setlwaedi/ setswalle 35 4.1.2 Mangolo a semmuso 38 4.2 Lenanetsamaiso le Metsotso ya kopano 43 4.3 Diatikele le dikholomo tsa dikoranta le Dimakasine 44 4.4 Tsa Bohlophisi 47 4.5 Tokomane ya Boitsebiso le Diphihlello 48 4.6 Imeile 51 4.7 Tsa Bophelo ba mofu 54 4.8 Puisano 55 4.9 Inthavui e ngolwang 57 4.10 Pou e ngotsweng 59 4.11 Tekolokakaretso/Tsa Boikgopotso (Reviews) 60 4.12 Raporoto/Tlaleho 63 Diruburiki tsa ho tshwaya ditema tsa kgokahano 66-70 5. Ditema tsa kgokahano tse kgutshwane 71 5.1 Papatso 71 5.2 Pampitshana ya thlahisoleseding 72 5.3 Phousetara 74 5.4 Ditshupiso le Ditaelo 75 5.5 Dikarete tsa memo 77 5.6 Bukatsatsi (dayari) 80 5.7 WhatsApp 81 5.8 Feisbuku 83 5.9 Tshebediso ya Molaetsa o Mokgutshwane (TMM) 85 5.10 Diruburiki tsa ho tshwaya ditema tsa kgokahano tse . 87- 95 kgutshwanyane 4

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 1. KETAPELE Ketapele 1.2 Bukaneng ena ya tataiso o tla fumana tsena tse latelang:  Mefuta ya meqoqo le mekgwa ya tshebetso: Bakeng sa baithuti ba Sesotho Puo Ya Lapeng (PL), Puo Ya Tlatsetso Ya Pele (PTP) mmoho le Puo Ya Tlatsetso ya Bobedi (PTB).  Ditema tsa kgokahano tse telele le mekgwa ya tshebetso: Bakeng sa baithuti ba Sesotho PL, PTP mmoho le PTB.  Ditema tsa kgokahano tse kgutshwane le mekgwa ya tshebetso: Bakeng sa baithuti ba Sesotho PTP mmoho le PTB.  Qetellong o tla fuwa mesebetsi ya boikwetliso oo o tlang ho itshwaya ho wona. 1.3 Pele o ngola tlhahlobo o ka itokisa ka ditsela tsena tse latelang:  Arola mosebetsi wa hao ka meralo e tshwanelang. Hona ho tla thusa kelello ya hao ho tsepamisa mehopolo hantle. Hlokomela hore o be le kgefutso ha o ntse o ithuta.  Etsa bonnete ba hore o hlophisitse disebediswa tseo o di hlokang tse kang: dipene, dipensele, pampiri le kgalase ya metsi pele o ka qala ho bala.  E ba le maikutlo a tletseng tshepo ho seo o se etsang.  Kelello ya hao e sebetsa hantle ha o sebedisa mebala e fapaneng. Leka ho e sebedisa moo ho hlokehang teng.  Phetapheto e thusa haholo hore o kgone ho hopola seo o ithutileng sona. Ikgopotse mosebetsi wa hao.  Ruta/phetela e mong ka seo o ithutileng sona.  Ho a hlokeha hore o balle hodimo seo o ithutileng sona.  O hloka nako e lekaneng ya ho phomola. Ho ja dijo tse ahang mmele le ho nwa metsi a mangata ho thusa kelello ya hao hore e dule e le tjhatsi. 1.4 Ka letsatsi la tlhahlobo  Tsoha ka meso ho ikgopotsa le ho okola dintlha tse bohlokwa tsa bongodi ba boiqapelo.  Etsa mekgwaritso nakong eo o ntseng o ikgopotsa dintlha tse mabapi le bongodi ba boiqapelo.  Eba le kelello e kgutsitseng ho shebana le pampiri eo o tlang ho e ngola.  Fihla ka nako ho qoba pherekano nakong eo o tlang ho ngola ka yona.  Ema/dula sebakeng se kgutsitseng ho imamela.  Se dumelle metswalle ho o ferekanya ka ho o tlisetsa tsebo e ntjha.  Kgetha le ho badisisa dihlooho ka kutlwisiso pele o ka qala ho ngola. 5

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Pampiri tsa tlhahlobo di radilwe tjena: PUO Ya Lapeng (PL) KAROLO YA A Meqoqo Mantswe a 400-450 Matshwao a 50 KAROLO YA B Ditema tse telele tsa kgokahano Mantswe a 180-200 Matshwao a 25 x 2 Puo Ya Tlatsetso ya Pele (PTP) KAROLO YA A Meqoqo Mantswe a 250- 300 Matshwao a 50 KAROLO YA B Ditema tse telele tsa kgokahano Mantswe a 120-150 Matshwao a 30 KAROLO YA C Ditema tse kgutshwane tsa Mantswe a 80-100 Matshwao a 20 kgokahano Puo Ya Tlatsetso ya Bobedi (PTB) KAROLO YA A Meqoqo Mantswe a 200- 250 Matshwao a 40 KAROLO YA B Ditema tse telele tsa kgokahano Mantswe a 80- 100 Matshwao a 20 KAROLO YA C Tema tse kgutshwane tsa kgokahano Mantswe a 60-80 Matshwao a 20 6

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 2. TSELA/TSHEBETSO YA HO NGOLA Lekola le ho hlahloba tsela e latelang e sebediswang ha ho ngolwa mefuta ya meqoqo: Mohato wa 1: Moralo/ boitokisetso Mohato wa 3: Boeletsa, o hlaole - tshekatsheko ya sehlooho, diphoso, o bale hape mme o nehelane - ela hloko sepheo le baamohedi ba ditaba. ka mosebetsi o phethahetseng. - etsa qeto ka ditlhokeho tsa sebopeho ho ya ka mofuta wa moqoqo, - sebedisa makgetha a behilweng - setaele, rejistara le ntlhakemo ya hao. (ruburiki ya kabo ya matshwao) - kgwaritsa dintlha tse tlang ka kelellong ka ho bakeng sa ho lekola mosebetsi etsa mmapa wa monahano, tjhate e bontshang tatelano ya dintlha. wa hao le wa baithutimmoho, e le - lekola mehlodi e nang le tlhahisoleseding e ho ka o ntlafatsa. nepanang le sehlooho. - lokisa dipolelo mme o di lotomanye hantle ho tlisa kgokahano le hore di phethahale. - hlahloba le ho lekola momahano ya diratswana, selelekela, mmele le qetelo. Mohato wa 2: Mokgwaritso: - hlahloba le ho lekola mopeleto, - ngola dintlha tseo o di kgwariditseng ka tatellano tshebediso ya makgohledi le ho hlahisa mokgwaritso wa pele. matshwao a ho bala. - sebedisa dintlha tsa sehlooho le mehopolwana e - tsepama rejistareng, sehalong, tshehetsang o etse hloko sepheo, baamohedi ba setaeleng le tlotlontsweng e ditaba, sehlooho le mofuta wa mosebetsi o ngolwang. nepahetseng. Dibopeho tsa puo le ditlwaelo (melao) tsa tshebediso ya puo Hlokomela dintlha tse latelang tse amanang le melao ya tshebediso ya puo: Rejistara setaele le boikutlwahatso:  Tshebediso ya rejistara le sehalo di laolwa ke mofuta wa moqoqo o hlahiswang.  Ela hloko baamohedi ba ditaba.  Qoba ho sebedisa puo e hlohlontshang ditsebe. Kgetho ya mantswe:  Sebedisa maetsi a fapaneng a bontshang ketso, makgethi, mahlalosi ho totobatsa mehopolo e itseng. Dintlha le ditlhaloso di hlakiswe.  Sebedisa dibetsa tsa bonono ka kutlwisiso moo di kgohlelang teng.  Tshebediso ya puo e hlokolosi e hlahiswe ha ho ngolwa. Mohlala: e otlolohileng, e patehileng, e akantsweng, jj.  O totobatse boikutlwahatso dintlheng tse kang tjhadimo, leeme, puo e fehlang maikutlo, e matla, jj. Popo ya dipolelo tse fapaneng:  Ngola mefuta ya dipolelo tsa bolelele bo fapaneng.  Sebedisa dikarolwana tsa puo ka nepahalo.  Sebedisa tatellano ya mantswe ka nepo dipolelong. Popo ya diratswana:  Fapafapanya dipolelo diratswaneng tsa hao.  Bopa diratswana tse fapaneng ho tlisa kgokahano.  Seratswana ka seng se fupare ntlha e ikemetseng.  Sebedisa matshwao a puo ka nepo, mme mopeleto wa mantswe o nnetefatswe hore o fela o nepahetse.  Sebedisa bukantswe moo ho hlokehang. 7

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO MEHLALA YA DITSELA TSA HO NGOLA Mohlala o mong ha o hlahlamanya dintlha e ka ba o kang ona: Makala a thuto Dithuto tseo ke ithutang tsona 3.Maeto 2. Dithuto 1. Selelekela Ka etela kae? Nna le bokamoso ba ka Ke tsamaya ka eng? 6. Dikgahleho 5. Batho 4. Mosebetsi Ke etsang? Mmino, ho bala Ba lelapa, ba leloko, Ke thusa jwang le boithapollo metswalle setjhabeng? 8

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala o mong hape ha o ngola moralo Nna le bokamoso ba ka Selelekela Bokamoso ke eng? Bo botjwa jwang? Mmele Kgetho Ya dithuto Dithuto Makala a thuto Tsepamo ya maikutlo Semelo Kelohloko ya dikgelosi 1. Selelekela 2. Kgetho ya dithuto Seabo sa ka setjhabeng Mosebetsi wa le katleho ya ka boithaopi ho bophelong ho ba fihlella mohlala batjheng ba ditabatabelo ho Qetelo: bang ithekisa Phethela ka ho fana ka keletso ya seo o tlang ho . se etsa ho fihlella ditabatabelo tsa hao Kelohloko ya dikgelosi Tsepamo ya maikutlo 9

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Ela hloko tsena tse latelang: O lokela ho ngola kgafetsa, mme bopaki ba hore mesebetsi e entswe bo hlahelle ka hara buka ya hao. O ngole ka bolokolohi e le ho ikwetlisetsa ditlhahlobo le mesebetsi ya tekanyetso ya semmuso. Boikwetlisong bona ba hao, o lokela ho ithuta ho hlaola diphoso mosebetsing wa hao kaha tlhaolo ya diphoso ke karolo ya bohlokwa ya tshebetso ya ho ngola le ho nehelana, mme e ntlafatsa kelohloko ya hao le baamohedi ba ditaba tsa hao. Ka morao ho ho hlaola diphoso, o ka arolelana ka tshebetso ya hao le bomphato, matitjhere, sekolo sohle, batswadi kapa bohle ba nang le seabo thutong ya hao. Sehlahiswa sa hao se phethetsweng ka makgethe, se tla o etsa motlotlo le wena. Ka ho fetisisa o lokela ho ngola o ikamahantse le sesebediswa sa kabo ya matshwao (ruburiki) le ditlhokeho tsa mefuta ya ditema tsa boiqapelo le tsa kgokahano tse fapaneng, sepheo e le hore o tle o iphumanele matshwao a babatsehang pampiring ena. Bokamoso ke eng? 2. Selelekela Bo botjwa jwang? Nna le bokamoso ba ka 2. Kgetho ya dithuto Kgetho ya dithuto 3. Semelo 4. Qetelo: Makala a Akaretsa thuto mohopolo wa sehlooho Kelohloko ya Tsepamo ya dikgelosi maikutlo 10

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 3. MOQOQO (KAROLO YA PAMPIRI 3 YA TLHAHLOBO) Ha re bua ka moqoqo, re bua ka tema ya boiqapelo, e ngolwang ke wena ho ya ka kutlwisiso ya hao ka sehlooho seo o ikgethetseng sona ho tswa letotong la dihlooho tse robedi tse thehilweng hodima mefuta e mehlano. O kgethe sehlooho seo o nang le tsebo ka sona hobane ho boima ha o ngola ka sehlooho seo o se nang tsebo kapa kutlwisiso e felletseng ka sona. Ela hloko hore letotong lena, ho ba le dihlooho tse pedi kapa tse tharo ho PL le ya PTP ho ya ho PTB e le dihlooho tse tharo ho isa ho tse nne tse thehilweng hodima ditshwantsho. Ela hloko hore meqoqo e na le bolelele bo lebelletsweng le kabo ya matshwao. Mohlala: Sesotho PL Mantswe a 400 - 450 Matshwao a 50 Sesotho PTP Mantswe a 250 - 300 Matshwao a 50 Sesotho PTB Mantswe a 200 - 250 Matshwao a 40 Tseo motshwai a di shebang ha a aba matshwao ke tse latelang Sesotho PL / Sesotho PTP Dikahare le Moralo Matshwao a 30 Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana kaofela o lokela ho: Nehelana ka sehlahiswa se babatsehang, se supang bokgoni bo ikgethang, mehopolo ebe e bontshang boqhetseke, e phephetsang mme e sutse. Momahano e kenyelletse selelekela, mmele le qetelo. Puo, Setaele le Tokiso ya diphoso Matshwao a 15 Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana kaofela o lokela ho: Sebedisa sehalo se matla, rejistara, setaele le tlotlontswe e loketseng sepheo ka tsela e babatsehang. O ntse o etse hloko baamohedi ba ditaba le maemo, tshebediso ya puo ebe e ikgethang e bontshang boitshepo. Moqoqo wa hao o hloke diphoso tsa puo le tsa mopeleto. Sebopeho Matshwao a 5 Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana kaofela o lokela ho: Hodisa sehlooho le ho atolosa mehopolo ya sehlooho ka mokgwa o ikgethang, dipolelo le diratswana tsa hao di bopehe, di be le momahano ka tsela e ikgethang. Sesotho PTB Dikahare le Moralo Matshwao a 24 Ela hloko : Hore o fumane matshwao ana kaofela o lokela ho: Nehelana ka sehlahiswa se babatsehang, se supang bokgoni bo ikgethang, mehopolo ebe e bontshang boqhetseke, e phephetsang mme e sutse. Momahano e kenyelletse selelekela, mmele le qetelo. Puo, Setaele le Tokiso ya diphoso Matshwao a 12 Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana kaofela o lokela ho: Sebedisa sehalo se matla, rejistara, setaele le tlotlontswe e loketseng sepheo ka tsela e babatsehang. O ntse o etse hloko baamohedi ba ditaba le maemo, tshebediso ya puo ebe e ikgethang e bontshang boitshepo. Moqoqo wa hao o hloke diphoso tsa puo le tsa mopeleto. Sebopeho Matshwao a 4 Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana kaofela o lokela ho: Hodisa sehlooho ka tsela e babatsehang, o atolose dintha tse bopang dipolelo le diratswana ka tsela e ikgethang. 11

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mefuta ya meqoqo e lebelletsweng ho ya ka dikgato tsa Puo Sesotho PL le PTP  Moqoqo phetelo  Moqoqo o hlalosang/wa tlhaloso  Moqoqo o tshehetsang mahlakore a mabedi  Moqoqo wa kgang/ngangisano  Moqoqo o tebisang maikutlo/wa boimamelo Sesotho PTB  Moqoqo phetelo  Moqoqo o hlalosang/wa tlhaloso 3.1 MOQOQO PHETELO Tlhaloso ya moqoqo phetelo Moqoqo phetelo o pheta pale kapa o qoqa ka diketsahalo tse seng di etsahetse, tseo o di boneng kapa o di qoqetsweng. O ka ngola mofuta ona ho tswa lehlakoreng lefe kapa lefe. Mehlala ya dihlooho  Re ne re robile monakedi. Mona o lebelletswe ho ngola o pheta moqoqo moo o neng o dutse le bao o neng robile monakedi le bona ho le monate le ithabisa.  Mohlang ntlo ya heso e tjhang lore! Mona o lebelletswe ho ngola ka diketsahalo tsa ho tjha ha ntlo ya heno hore ho tlile jwang hore mollo o qhome? Qoqa ka mahlatsipa, tshenyeho le hore o kgonne jwang ho hlola mollo oo.  Pale e monate haholo eo nkileng ka e phetelwa. Mona o lebelletswe ho pheta pale eo mang kapa mang a kileng a o phetela yona. Ke eng eo o e hopolang e etsang hore pale eo e be monate haholo. Ha o ngola moqoqo phetelo hopola tsena tse latelang:  Ditaba tsa moqoqo di lokela ho etsa ketane e sa kgaoheng ya diketsahalo, mme e be tse kgolwehang leha di theilwe hodima kgopolotaba le boiqapelo.  Hangata moqoqo phetelo o ngolwa makgatheng a fetileng kapa lephethi.  Tema ya selelekela e tshwanela ho ngoka thahasello ya mmadi.  Moqoqo / pale e ntle hangata e fupere ntlha e itseng.  Qetello e sa tlwaelehang, mme e kgahlisa e phethela ha monate.  Thahasello ya mmadi e lokela ho hohelwa ho fihlella qetellong. Setaele, disebediswa tsa bonono le bokgabo, mmoho le diketsahalo di lokela ho tlisa thahasello e tswelang pele.  Moqoqo phetelo o atlehileng o ama ditho tsa kutlo tse fapaneng tse jwalo ka pono, kutlo, modumo, tatso, phofonelo, le kamo (karaburetso).  Hopola hore moqoqo phetelo o ntse o na le matshwao a matla a ho hlalosa. 12

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 3.2. MOQOQO O HLALOSANG/ WA TLHALOSO Mofuteng ona wa moqoqo o lokela ho hlalosa ho hong ho dumellang mmadi ho itemohela sehlooho se hlaloswang ka tsela e hlakileng jwaloka wena (moithuti/mongodi). Hlalosa motho, ho hong kapa ketsahalo e itseng. Mehlala ya dihlooho  Phaposing ya ngaka ya meno. Mona o hlalosa maikutlo le mehopolo ya hao ka seo se neng se etsahetseng nakong eo o ntseng le ka hara phaposi ya ngaka ya meno.  Mosuwe/mosuwetsana eo e leng qhoku bophelong ba ka. Mona o hlalosa semelo le diketso tse o susumelleditseng hore o rate mosuwe/mosuwetsana ka tsela eo e kgethehileng, e mo etsang mohale.  Bosiung boo tsa be di ruthutha difefo. Mona o lebelletswe ho hlalosa diketsahalo tsa bosiung ba difefo tse neng di ruthutha. Qoqa ka mahlatsipa, tshenyeho le hore o kgonne jwang ho fumana thuso/phonyoha bosiung boo. Hlokomela tse tsena latelang ha o ngola moqoqo ona:  O bopa setshwantsho ka tshebediso ya mantswe.  O kgetha mantswe ka hloko e le ho fana ka sekgahla se lebelletsweng.  Karaburetso ya pono, kutlo, modumo, tatso, phofonelo, le kamo o ka di sebedisa bakeng sa hore tlhaloso ya hao e totobale.  Sebedisa mekgabisopuo ka tsela e nepahetseng. 3.3. MOQOQO WA BOINAHANELO / O TEBISANG MAIKUTLO (BAKENG SA PL) Mofuteng ona wa moqoqo o lokela ho nahanisisa ntlha e itseng, mme o nehelane ka maikutlo le mehopolo eo e leng ya hao. Mohlala: O ka nahanisisa ka ditoro kapa ditabatabelo tsa hao. Mehlala ya dihlooho  Eo ebile titjhere ya ka ya mmakgonthe! Mona o hlalosa maikutlo le mehopolo ya hao e tebileng ka tsela eo o hopolang titjhere ya hao ya nnete ka yona.  Boo, ke bona bophelo! Mona o hopola tsela eo bophelo bo lokelang ho phelwa ka yona ka ho bopa setshwantsho ka bophelo bo phethahetseng . Hlokomela tsena tse latelang ha o ngola moqoqo ona:  Moqoqo wa boinahanelo o nka lehlakore.  Maikutlo a hao a na le seabo se seholo moqoqong ona.  Karolo e kgolo e ka ba sebopehong sa tlhaloso. Sehlooho se lokela ho ba se hlakileng ka sepheo sa ho bopa / ho ntshetsa pele maikutlo a hao ho mmadi.  Mehopolo /menahano /maikutlo a hlaloswang a lokela ho pepesa nnete e tswakilweng le boiqapelo, mme o bontshe seabo sa hae ho wena. 13

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 3.4. MOQOQO WA KGANG /NGANGISANO (BAKENG SA PL) Mofuteng ona wa moqoqo o lokela ho ba le mohopolo o itseng kapa ntlhakemo e itseng, mme o hlahisa le ho ntshetsa pele lehlakore la hao; o tshehetse le ho sireletsa ntlhakemo ya hao ka ho hlaka le ho tsepama sehloohong ka nako tsohle. Moqoqong ona o kgetha lehlakore, leo wena o lekang ho susumetsa mmadi hore a dumellane le wena ntlhakemong ya hao. Mehlala ya dihlooho  Thelevishene e sitisa boiqapelo. Dumellana kapa o hanane le sehlooho sena. Mona o etsa kgetho ya ho dumellana kapa ho hanana le sehlooho. Kgethong ya hao o lokela ho tshehetsa mohopolo oo ho fihlella qetellong o ntse o tshehetsa ntlhakemo ya hao.  Tshehetso ya dinaha tsa ka ntle e phahamisa moruo wa Afrika Borwa. Dumellana kapa o hanane le sehlooho sena. Mona o etsa kgetho ya ho dumellana kapa ho hanana le sehlooho. Kgethong ya hao o lokela ho tshehetsa mohopolo oo ho fihlella qetellong o ntse o tshehetsa ntlhakemo ya hao.  Tshehetso ya letlole le fuwang bana ke mmuso le lokela ho fediswa. Dumellana kapa o hanane le sehlooho sena. Mona o etsa kgetho ya ho dumellana kapa ho hanana le sehlooho. Kgethong ya hao o lokela ho tshehetsa mohopolo oo ho fihlella qetellong o ntse o tshehetsa ntlhakemo ya hao. Hlokomela tsena tse latelang ha o ngola moqoqo ona:  Qala moqoqo ka ho totobatsa ntlhakemo ya hao mabapi le sehlooho ka tsela e bontshang boiqapelo le ho hohela.  Nehelana ka dintlha tse batsi tse hlakisang ntlhakemo ya hao, mme o di tshehetse.  Kgetha lehlakore, mme o tsepame ho seo o dumellanang kapa o hanyetsanang le sona.  Moqoqo wa kgang o nka lehlakore, mme mehopolo e matla e hlahiswe ho nontsha lehlakore la taba.  Disebediswa tsa bonono tse fapaneng le mawa a tshusumetso di lokela ho sebediswa.  Puo ya maikutlo e ka sebediswa ho tshehetsa ntlhakemo, empa e se hlohlontshe ditsebe.  Qetello e lokela ho ba matla, o hlake ka puo e kgodisang le ho totobatsa maikutlo a hao. 3.5 MOQOQO O TSHEHETSANG MAHLAKORE A MABEDI Mofuta ona wa moqoqo ke o sa nkeng lehlakore, mme sepheo sa wona ke ho nehelana ka maikutlo a lekalekanang a mahlakore a mabedi a kgang. O lokela ho lekola mahlakore a fapaneng a sehlooho se hlaloswang ebe o nehelana ka dintlha tse dumellanang le tse hananang ntle le tshekamelo lehlakoreng lefe kapa lefe. O ka fihlella qeto e itseng pheletsong ya moqoqo, empa dintlha tse tshehetsang le tse kgahlanong (hananang) di lokela ho hlahiswa hantle le ho sekasekwa ka tekano ha o ntse o ngola. Hopola tsena tse latelang ha o ngola moqoqo o sa tshehetseng lehlakore: - O lokela ho utlwisisa le ho lekodisisa mahlakore a mabedi a taba o sa kgethe lehlakore, mme o bontsha tsebo e phethahetseng ya ho tshehetsa mahlakore ka bobedi. - Moqoqo o lokela ho hlahisa mehopolo e hlakileng, e nahanisitsweng hantle, mme e hloke leeme. - O hlahise dipolelo tse otlolohileng, tse tsheheditsweng ka mabaka le dintlha tse utlwahalang. - Mahlakore a lokela ho tshehetswa ka ho tshwana/lekana. - O lokela ho hlahisa maikutlo a nang le sekgahla/matla a ho kgodisa baamohedi ba ditaba ntle le ho susumetsa kapa ho buella lehlakore le leng ho feta le leng. - O lokela ho nehelana ka ntlhakemo ya hao pheletsong ya moqoqo wa hao. 14

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mehlala ya dihlooho: • Ho ntsha mpa ke tokelo ya motho ka mong. Moqoqong ona o lokela ho qala ka ho hlalosa hore ho ntsha mpa ke eng, mme o totobatse hore bohle ba nang le tabatabelo ya ho ntsha mpa ba ka etsa jwalo, o boele o totobatse hore le ba se nang tabatabelo ya ho ntsha mpa, ba ka se e ntshe leha bophelo bo itshetlehile tabeng eo. O lokela ho tshehetsa mahlakore ana a mabedi ka ho tshwana kapa ho lekana. Mahlakoreng ana ka bobedi, o lokela ho hlahisa maikutlo a nang le sekgahla/matla a ho kgodisa baamohedi ba ditaba ka ntlhakemo ya hao, ntle le ho susumetsa kapa ho buella lehlakore le leng ho feta le leng. O lokela ho nehelana ka maikutlo a hao pheletsong ya moqoqo wa hao. Ela hloko: Ntlhakemo ya hao o nehelana ka yona qetellong ya moqoqo.  Kajeno thuto ke ya barui. Dumellana o be o hanane le sehlooho sena. Mona o tshehetsa mahlakore a mabedi a taba/sehlooho. Moqoqong wa hao o ka totobatsa kamoo thuto e hlokang tjhelete e ngata kateng hore o e fumane, o boele o hanane le sehlooho sena hape ka ho bontsha kamoo mmuso o phallelang ba dikojwana di mahetleng kateng ho iphumanela thuto.  Ho setjhuwa ha baithuti dikolong ba sa lebella ke tharollo ya mathata. Dumellana o be o hanane le sehlooho sena. Moqoqong ona o lokela ho hlalosa hore lentswe ‘ho setjhuwa’ ke eng. Ho feta moo, o ka hlalosa hore ha ntho e etsahala o sa lebella ke ha e etsahala ka tsela e jwang. O lokela ho hlahisa mahlakore ana a mabedi: 3.6 MOQOQO WA SETSHWANTSHO Mofuteng ona wa moqoqo o lokela ho boha setshwantsho, mme o ngole moqoqo ho ya ka se qholotswang ke setshwantsho seo maikutlong a hao, feela ha o hlalose setshwantsho. Iqapele sehlooho se nepanang le se qholotswang maikutlong a hao. O ka ngola moqoqo ona ho hlaha lehlakoreng lefe kapa lefe la moqoqo. Lehlakore leo e ka ba la moqoqo phetelo, wa tlhaloso, o tshehetsang mahlakore a mabedi, wa ngangisano, kapa wa boimamelo. Mehlala ya meqoqo ya ditshwantsho [Setshwantsho sena se nkuwe ho tswa ho www.google/pictures] [50] 15

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO [Setshwantsho sena se nkuwe ho tswa ho www.google/pictures] [50] [Setshwantsho sena se nkuwe ho tswa ho www.google/pictures] [50] [Setshwantsho sena se nkuwe ho tswa ho www.google/pictures] [50] 16

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO [Setshwantsho sena se nkuwe ho tswa ho www.google/pictures] [50] 3.7 MOQOQO O THEHILWENG DIQOTSONG, MAELENG LE DIKAPOLELONG (PL le PTP): Ha o araba mofuta ona wa moqoqo, o lokela ho ba le kutlwisiso le tsebo e phethahetseng ya maele le maelana mmoho le qotso e tla beng e qotsitswe. Bahlahlobi ba ka fana ka dihlooho tsa meqoqo tse totobetseng le tse sa totobalang kapa qotso e itseng. Ha o ngola moqoqo o ipapisitseng le qotso, o se ke wa bua ka moqotsuwa empa o bue ka mantswe a qotso eo. Mehlala: Maele Dikgomo ha di na motloha pele. Mona o ka ngola moqoqo ka batho le bophelo ba bona, wa bontsha hore batho ba bang ba ka atleha pele ho ba bang, mme seo ha se bolele hore ba so kang ba atleha ba ke ke ba hlola ba atleha bophelong. Mohale o tswa maroleng. Mona o ka pheta pale ka diketsahalo tsa motho ofe kapa ofe ya qadileng bophelo ba hae ka thata empa a qetella a atlehileng. Tlhapi folofela leraha, metsi a ptjhele o a bona. Mona o ka ngola ditaba tse mahlonoko tsa bana ba ileng ba hlokahallwa ke batswadi ba bona, empa ka boitelo le boikitlaetso bo matla ba kgona hore ba fihlelle ditoro le ditabatabelo tsa dipelo tsa bona. Diqotso ‘Ka nako e nngwe Modimo o fokotsa jwang hore o tsebe ho bona dinoha’. (Dipuo tsa bohlale tsa maAfrika) O ka dumellana le sehlooho ka ho ngola moqoqo o bontsha hore Modimo a ka tlosa eng kapa eng eo o neng o itshetlehile ka yona bophelong ba hao, ka sepheo sa ho o bontsha matla/bokgoni ba hao/ho o thusa ho ba le boikemelo. O ka hanana le sehlooho sena o bontsha hore mathata a ka nna a e ba teng leha tsohle tseo o nang le tsona di ntse di le teng empa o makale ditaba tsa hao di hana ho kopana. 17

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO ‘Ha kelello e le matla, ha ho tshitiso e ka o emang ka pele’. (Nick Vujicic) Kelello e leng boko, leha e le setho se senyenyane hakaalo mothong, empa ha o e sebedisa hantle e ka o thusa ho phethahatsa merero/ditabatabelo tsa hao. Le teng ha o e sebedisa hampe e ka o senyetsa bophelo. kapa Ha o le bohlale, o na le kelello e tjhatsi ha ho bothata bofe kapa bofe boo o ka sitwang ho bo rarolla. ‘Mmui ya buang nnete o hloka metswalle’. (Maele a Morabe wa MaIgbo) Le ha o ka ba le metswalle e mengata hakae, e bileng e o rata, ha o le motho ya tlwaetseng ho bua nnete, e tla o hlanohela metswalle eo. kapa Nnete le botshepehi, ke dibetsa tse tla o tlisetsa metswalle ya nnete, e tshepahalang, e o ratang e tla ema le wena maemong ohle, eseng bomenomasweu. ‘Thuto ke sebetsa se matla se ka fetolang lefatshe’. (Nelson Mandela) O ka pheta pale e bontshang hore batho bohle ba rutehileng, ba kgonne ho fetola maphelo a bona, a malapa a habo bona, baahisane ba bona le a lefatshe ka kakaretso. kapa O ka pheta pale mmo o bontshang hore ke ka thuto feela o ka kgonang ho bula mamati a fapaneng bophelong, a mesebetsi le menyetla e fapaneng bophelong. 3.8 MOSEBETSI WA MEQOQO KAROLO YA A: MOQOQO POTSO YA 1 Kgetha sehlooho kapa setshwantsho SE LE SENG, mme o ngole moqoqo wa bolelele ba mantswe a 400 - 450 (dikahare feela). Ebang o kgetha setshwantsho, ngola o itshetlehile ka mohopolo wa sehlooho o qholotswang ke setshwantsho seo maikutlong a hao, mme o iqapele sehlooho. Hopola ho etsa moralo le ho hlaola diphoso.  Mohatong wa boitokisetso etsa moralo kapa mmapa wa monahano, moo o bontshang mehopolo ya sehlooho le dintlha tse e tshehetsang tseo o tlang ho ngola ka tsona.  Ha o qeta ho ngola moqoqo boela o o bale mme o sebedise pensele kapa pene ya mmala osele ho hlaola diphoso. O tla abelwa matshwao bakeng sa ho ela hloko mehato ena. 1.1 Ha ke re phapha ka iphumana ke ntse ke lora. [50] 1.2 Thuto e tlisitse phetoho e kgolo Afrika Borwa. [50] 1.3 Hanana o be o dumellane le sehlooho se reng, mmui ya buang nnete o hloka metswalle. [50] 1.4 Bohadi ba matsatsing a jwale ke kgwebo ho feta ho kopanya malapa. [50] 1.5 Ha nka ba moetapele wa baipehi motseng wa heso. [50] 18

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 1.6 Boha ditshwantsho tse latelang, e be o ngola moqoqo o itshetlehileng mohopolong wa sehlooho o qholotswang ke setshwantsho ka seng maikutlong a hao. Se lebale ho iketsetsa moralo. Iqapele sehlooho. 1.6.1 [50] 1.6.2 [50] 19

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 1.6,3 [50] MATSHWAO A KAROLO ENA KAOFELA [50] 3.9 TATAISO YA HO TSHWAYA Ha ho tshwauwa ho tla shejwa dintlha tse lotomantsweng ka tlase ka mona. KAROLO YA A: MOQOQO 1.1 Ha ke re phapha ka iphumana ke ntse ke lora. O lokela ho qoqa o hlalose se bolelwang ke sehlooho. Dikahare O ka qoqa ka ketsahalo ya ho nkeha kapa ho tshoha ho bileng teng torong le ho makala ha hao hang ha o lemohe hore e ne e le toro feela. [50] 1.2 Thuto e tlisitse phetoho e kgolo Afrika Borwa. O lokela ho hlalosa se bolelwang ke sehlooho. Dikahare O ka qoqa ka diphetoho tse tlisitsweng ke thuto Afrika Borwa. O ka bua ka ditholwana tse ntle tse tliswang ke thuto. [50] 1.3 Mmui ya buang nnete o hloka motswalle. O dumellana le ho hanana le sehlooho. O hlahise mahlakore a mabedi a taba, mme o a tshehetsa ka dintlha tse lekalekanang. Dikahare O lokela ho qoqa o tshehetsa mahlakore a taba ka bobedi hore ha motho a bua nnete hangata o hloka metswalle hobaneng, o boele o tiise lehlakore le leng la taba ka ho hlahisa hore metswalle e jwalo ka yena e ka ikatametsa ho yena hobaneng. [50] 1.4 Bohadi ba matsatsing a jwale ke kgwebo ho feta ho kopanya malapa. O kgetha lehlakore la hao, mme o le tshehetse ka dintlha tse utlwahalang. Dikahare O ka hlalosa bobe bo tlisitsweng ke ditefello tse phahameng haholo tsa bohadi. O ka hlalosa botle bo tliswang ke bohadi. [50] 20

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 1.5 Ha nka ba moetapele wa baipehi motseng wa heso. O ka qoqa o hlalosa se bolelwang ke sehlooho Dikahare: O ka qoqa o hlalosa mekgwa eo o tla e kenya tshebetsong ho rarolla ditshita le ditharollo tse ka sebediswang molemong wa kgotso le kahisano [50] 1.6 Setshwantsho sa 1.6.1, 1.6.2 le sa 1.6.3: Boha setshwantsho, mme o iqapele sehlooho o itshetlehile ka mohopolo wa sehlooho o qholotswang ke setshwantsho seo o se kgethileng; Dikahare Moqoqo ona o ka ngolwa ho tswa lehlakoreng lefe kapa lefe, ho latela moelelo oo a o [50] fumanang ka setshwantsho. 1.7 Maele le maelana Monna o tentshwa tshea ke banna ba bang. O ka qoqa kamoo re hlokanang kateng re le batho kapa kamoo re bontshwang diphoso ke ba bang. Dikahare Moqoqo ona o ka ngolwa ho tswa lehlakoreng lefe kapa lefe, ho latela maele ana a Basotho. [50] 1.8 Diqotso Le ha nka tsamaya kgohlong ya moriti wa lefu … O ka qoqa kamoo o ileng wa hlahelwa ka mathata, maima le ditsietsi kateng empa o ile wa hlola ka lebaka ka mantswe ana. Dikahare Moqoqo ona o ka ngolwa ho tswa lehlakoreng lefe kapa lefe, ho latela moelelo oo o [50] fumanang ka qotso ena. MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A: [50] 21

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA A: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – SESOTHO PL (PL) – SLKT (MATSHWAO A 50) Makgetha a ho Phihlello e babatsehang Phihlello e supang bokgoni Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo Phihlello e lekanyetsa feela haellang DIKAHARE LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MORALO -nehelano e bontshang -nehelano e ralehileng -nehelano ke e -nehelano e momahane -nehelano e tswile Tshekatsheko ya kutlwisiso e babatsehang ya hantle haholo -mehopolo e kgotsofatsang ditlhokeho mona le mane; lekoteng sehlooho: sehlooho e supang bokgoni bo tsamaellana le sehlooho ka -mehopolo e momahane -mehopolo ke e seng ya hohang; tlhophiso ya ikgethang botlalo, e a kgahlisa, mme e ka tsela e kgotsofatsang boiqapelo, mme e sa -mehopolo ke e sa mehopolo le -mehopolo e bontsha na le bopaki ba mehopolo e le e kgodisang -o hlakang; tsepamang e dintlha, kelohloko boqhetseke, e phephetsa sutsitseng -o hlophisitswe hlophisitswe ka tsela e -ho na le bopaki bo seng dubakaneng; ya baamohedi ba monahano, mme ke e hantle haholo, mme o utlwisisehang, mme o bokae ba tlhophiso le -ha e utlwahale, ditaba, sutsitseng momahane ka tshwanelo ho momahane ka momahano ya nehelano mme dintlha di a maikemisetso le -e hlophisitswe ka tsela e kenyelleditswe selelekela, tshwanelo ho phetakakwa; maemo ikgethang/babatsehang, mme mmele le qetelo kenyelleditswe selelekela, -ha e a hlophiswa e momahane ka tshwanelo ho mmele le qetelo ka tshwanelo le kenyelleditswe selelekela, momahano ha e mmele le qetelo yo. MATSHWAO A: 30 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -mosebetsi o tswileng -nehelano e radilweng -nehelano e a kgotsofatsa -nehelano boholo e -boiteko ha bo yo matsoho leha o haellwa ke hantle -mehopolo ke e leha e sa tswile lekoteng - ba ho arabela dintlha tse ikgethang tsa loketseng, mme e hlaka mona le mane mehopolo ha e a sehlooho moqoqo o babatsehang thahasellisang -mehopolo e momahane momahana ka -mehopolo e tswile -mehopolo ke e sutsitseng, - o hlophisitswe hantle ka le ho kgodisa ka tsela e tshwanelo, mme e a lekoteng ka ho mme e bontsha boqhetseke tsela e bontshang bokgoni, mahareng -ho na le lahlehisa phethahala, ha e a - o hlophisitswe hantle haholo mme o momahane ka tlhopiso le momahano e -nehelano e na le nepahala - ka tsela e ikgethang, mme o tshwanelo ho kenyeditswe itseng ho kenyelleditswe bopaki bo fokolang nehelano ha e a momahane ka tshwanelo ho selelekela, mmele le qetelo selelekela, mmele le haholo ba tlhophiso le tsepama kenyelleditswe selelekela, qetelo momahano sehloohong, mme mmele le qetelo e dubakane PUO, SETAELE LE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 22

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO TOKISO YA -sehalo, rejistara, setaele le -sehalo, rejistara, setaele le -sehalo, rejistara, setaele le -sehalo, rejistara, setaele le -puo e DIPHOSO tlotlontswe di loketse sepheo ka tlotlontswe di loketse sepheo, tlotlontswe di loketse tlotlontswe ha di a lokela sebedisitsweng ha se Sehalo, rejistara, tsela e babatsehang, baamohedi baamohedi ba ditaba mmoho le sepheo, sepheo, e utlwisisehang setaele, tlotlontswe ba ditaba mmoho le maemo - maemo haholo baamohedi ba ditaba baamohedi ba ditaba -sehalo, rejistara, ke tse lokelang tshebediso ya hae ya puo e a -tshebediso ya puo e matla, mmoho le mmoho le setaele le sepheo/tshusumets ikgetha, mme e bontsha mme ho sebedisitswe sehalo se maemo maemo tlotlontswe ha di a o le maemo; boitshepo ka tsela e tsotehang -o loketseng ka nako tsohle -tshebediso ya puo ke e -puo e sebedisitswe feela lokela baamohedi ba Kgetho ya mantswe sebedisitse sehalo se matla, mme -boholo ba mosebetsi ha o na loketseng, mme e fetisa ka tsela ya motheo ditaba, sepheo Tshebediso ya puo se susumetsang ka tsela e diphoso tsa tshebediso ya puo moelelo ka tshwanelo -puo -sehalo mmoho le moelelo le maemo le tlwaelo, ikgethang -o batla o hloka le mopeleto -o radilwe hantle ya bonono ke e loketseng, o -tshebediso ya matshwao a ho bala diphoso tsa puo le tsa mopeleto haholo. mme e sebedisitswe ka hlahiswang ke tema ke tse tlotlontswe e le mopeleto -o radilwe ka bokgoni bo tshwanelo sa lokelang haellang haholo hoo MATSHWAO A: 15 tsotehang. -sehalo se sebedisitswe ka -ho sebedisitswe nehelano e sa tshwanelo: tlotlontswe ya motheo utlwisiseheng -o radilwe ka tsela e feela mahareng feela 13 10 7 4 -tshebediso ya puo ke e -tshebediso ya puo ke e -tshebediso ya puo ke e -puo ke ya motheo feela, sefutho, mme e nepahetseng, mme e kgotsofatsang leha ho na le mme e sebedisitswe ka loketseng maemo susumetsang sehalo sa tema - ho se tsamaellane mona le tsela e haellang -popeho ya -o batla o hloka diphoso tsa sehalo ke se matla, mme se mane -Ka kakaretso sehalo dipolelo ke e tshwanang e puo le tsa mopeleto loketseng ke se loketseng leha puo ya se nang motswako -o radilwe ka bokgoni bo -ho na le diphoso tse seng kae bonono e le e haellang -tlotlontswe e haella tsotehang tsa puo le tsa mopeleto -o haholo feela radilwe hantle SEBOPEHO 5 4 3 2 0–1 Makgetha a tema: -kgodiso ya sehlooho ke e -mehopolo ke e hodisang - mehopolo ke e loketseng e -e meng ya mehopolo ke e - mehopolo ya popeho ya dipolelo babatsehang -katoloso ya sehlooho ka tshwanelo. hodisang sehlooho ka tsela utlwahalang bohlokwa e a le kgodiso ya mehopolo ya sehlooho ke e -momahano e bopilweng ke e e -dipolelo le diratswana di haella diratswana ikgethang supang bokgoni mahareng na le diphoso -moqoqo o a -dipolelo le le bolelele bo -dipolelo le diratswana di -dipolelo le diratswana di -dipolelo le diratswana di utlwisiseha leha o le diratswana tse hlokehang. bopilwe ka tsela e ikgethang bopilwe hantle haholo. bopilwe hantle diphoso tse itseng hlahisitsweng ke tse MATSHWAO A: 5 -moqoqo o ntse o hlahisa fosahetseng moelelo -moqoqo ha o na moelelo o lebeletsweng 23

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO SENOTLOLO SA HO TSHWAYA: Senotlolo Makgetha a tekanyetso Matshwao DM = Dikahare le Moralo 30 PST = Puo le Setaele le Tokiso ya diphoso 15 Seb = Sebopeho 05 Matshwao ohle 50 24

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA A: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – SESOTHO PTP – SLKT (MATSHWAO A 50) ELA HLOKO: Sebedisa ruburiki ena ka nako tsohle ha o lekanyetsa meqoqo (PAMPIRI YA 3, KAROLO YA A). • Matshwao a 0-50 a arotswe ho ya ka dikgato tse 5 tsa ditlhaloso. • Lekgetheng la Dikahare, Puo le Setaele, tlhaloso e nngwe le e nngwe ya bokgoni e arotswe habedi ho hlahisa boemo bo hodimo le boemo bo tlase; boemo bo bong le bo bong bo na le tlhaloso ya bona. • Lekgetha la sebopeho lona ha le a arolwa ka bokgoni bo nang le boemo bo hodimo le bo tlase. RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – SESOTHO PTP – SLKT (MATSHWAO A 50) Makgetha a ho Phihlello e babatsehang Phihlello e supang bokgoni Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo feela Phihlello e haellang lekanyetsa DIKAHARE LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MORALO -Nehelano e bontshang -Nehelano e ntle e supang -Nehelano ke e kgotsofatsang -Nehelano e momahane -Nehelano e tswile lekoteng kutlwisiso e babatsehang ya tsebo le bokgoni -Mehopolo ditlhokeho; -Mehopolo e mona le mane ho hang (Nehelano ya sehlooho e supang bokgoni bo ke e ipapisitseng ka botlalo le momahane ka tsela e -Mehopolo ke e seng ya -Mehopolo ke e sa sehlooho) tlhophiso ikgethang sehlooho, mme e kgahlisang kgotsofatsang le e kgodisang; boiqapelo, mme e sa hlakang tsepamang e dubakaneng - ya mehopolo le -Mehopolo e matla, e phepetsa -O hlophisitswe hantle ka tsela -O hlophisitswe hantle ka tsela e -Ho na le bopaki bo seng Ha e utlwahale, mme dintlha dintlha, kelohloko ya monahano, mme ke e supang bokgoni, mme o mahareng, mme o momahane bokae ba tlhophiso le di a phetakakwa -Ha o a baamohedi ba e kgodisang momahane ka tshwanelo ho ka tshwanelo ho kenyeleditswe momahano ya mosebetsi ditaba, hlophiswa ka tshwanelo le -O hlophisitswe hantle ka tsela e kenyeditswe selelekela, selelekela, mmele le qetelo. maikemisetso le momahano ha e yo babatsehang, mme o momahane mmele le qetelo maemo ka tshwanelo ho kenyeleditswe selelekela, mmele le qetelo MATSHWAO A 30 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 25

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO -Mosebetsi o tswileng -Mosebetsi o radilweng hantle -Mosebetsi o a kgotsofatsa -Mosebetsi boholo o tswile -Boiteko ke bo fokolang ba ho matsoho leha o haellwa ke -Mehopolo ke e loketseng, leha o sa hlaka mona le mane lekoteng -Mehopolo ha e a arabela sehlooho dintlha tse ikgethang tsa mme e thahasellisang -O -Mehopolo e momahane ka momahana ka tshwanelo, -Mehopolo e tswile lekoteng moqoqo o babatsehang - hlophisitswe hantle ka tsela tsela e mahareng, mme e a mme e a lahlehisa -Nehelano ka ho phethahala, ha e a Mehopolo ke e supang e bontshang bokgoni, mme o kgodisa ha e na bopaki nepahala boiphihlelo bo hodimo -O momahane ka tshwanelo ho -Karolo feela e hlophisehile ka bo bokaalo ba tlhophiso -Mosebetsi ha o a tsepama kenyeleditswe selelekela, tshwanelo ho kenyeleditswe le momahano sehloohong, mme o dubakane hlophisitswe hantle ka tsela e mmele le qetelo selelekela, mmele le qetelo babatsehang, mme o momahane ka tshwanelo ho kenyeleditswe selelekela, mmele le qetelo Makgetha a ho Phihlello e babatsehang Phihlello e supang bokgoni Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo feela Phihlello e haellang lekanyetsa PUO, SETAELE LE HO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 HLAOLA DIPHOSO -Sehalo, rejistara, setaele le -Sehalo, rejistara, setaele le -Sehalo, rejistara, setaele le -Sehalo, rejistara, setaele le -Tshebediso ya puo ke e sa tlotlontswe di loketse sepheo, tlotlontswe di loketse sepheo, tlotlontswe di loketse sepheo, tlotlontswe ha di a lokela utlwisiseheng Sehalo, rejistara, baamohedi ba ditaba mmoho le baamohedi ba ditaba mmoho baamohedi ba ditaba mmoho sepheo, baamohedi ba ditaba -Sehalo, rejistara, setaele le setaele le maemo ka tsela e babatsehang - le maemo ka tsela e supang le maemo ka tsela e mahareng mmoho le maemo a ditaba tlotlontswe ha di a lokela tlotlontswe ke tse Tshebediso ya hae ya puo e a bokgoni -Tshebediso ya puo e -Tshebediso ya puo ke e -Tshebediso ya puo ke ya baamohedi ba ditaba, sepheo lokelang ikgetha, mme e bontsha matla, mme ho sebedisitswe loketseng, mme e fetisa le maemo motheo feela -Sehalo sepheo/tshusumetso boitshepo ka tsela e tsotehang sehalo se loketseng moelelo ka tshwanelo -Puo ya -Tshebediso ya tlotlontswe e mmoho le moelelo o le maemo -O sebedisitse sehalo se matla, -Boholo ba mosebetsi ha o bonono ke e loketseng, mme e haellang ke sesosa sa nehelano Boemo bo hodimo hlahiswang ke tema ke tse Kgetho ya mantswe mme se susumetsang ka tsela e sebedisitswe ka tshwanelo - na diphoso tsa tshebediso ya sa lokelang -Ho e sa utlwisiseheng Tshebediso ya puo le ikgethang Sehalo se sebedisitswe ka puo le mopeleto -O radilwe sebedisitswe tlotlontswe ya tlwaelo, matshwao a -O batla o hloka diphoso tsa puo tshwanelo hantle ka tshwanelo motheo feela ho bala le mopeleto le tsa mopeleto -O radilwe ka tsela e mahareng -O radilwe ka bokgoni bo feela MATSHWAO A 15 tsotehang 13 10 7 4 -Tshebediso ya puo ke e -Tshebediso ya puo ke e -Tshebediso ya puo ke e -Tshebediso ya puo ke ya nepahetseng, mme e sefutho, mme e loketseng kgotsofatsang leha ho na le ho motheo feela. susumetsang sehalo sa tema - maemo sa tsamaelane mona le mane -Popeho ya dipolelo ke e O batla o hloka diphoso tsa -Sehalo ke se matla, mme se -Ka kakaretso sehalo ke se tshwanang e se nang puo le tsa mopeleto -O loketseng loketseng leha puo ya bonono e motswako o monyane kapa o radilwe ka bokgoni -Ho na le diphoso tse seng le e haellang siyo hohang -Tlotlontswe e kae tsa puo le tsa mopeleto haella haholo feela -O radilwe hantle 26

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO SEBOPEHO 5 4 3 2 0–1 -Kgodiso ya sehlooho ke e -Tlhahlamano ya dintlha ke e -Dintlha tse loketseng di -Dintlha tse itseng di a -Dintlha tse hlokehang tsa Makgetha a tema: babatsehang loketseng, mme e hodisang ntshetswa pele utlwahala bohlokwa ha di a haella - popeho ya dipolelo -Dintlha tse phethahetseng ka sehlooho -Momahano e -Dipolelo le diratswana di -Dipolelo le diratswana di na Dipolelo le diratswana tse le kgodiso ya botlalo. bopilweng ke e supang bopilwe ka tsela e mahareng - le diphoso hlahisitsweng ke tse diratswana -Dipolelo le diratswana di Moqoqo o a utlwisiseha leha o -Moqoqo o ntse o hlahisa fosahetseng bokgoni -Dipolelo le le bolelele bo bopilwe ka tsela e babatsehang. le diphoso. moelelo o itseng. -Moqoqo ha o na moelelo o diratswana di a hlahlamana hlokehang lebeletsweng mme di fapafapantswe. MATSHWAO A 5 MATSHWAO 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Matshwao a ka sebediswang bakeng sa ho tshwaya: Senotlolo Makgetha a Tekanyetso Matshwao DM = Dikahare/Moralo (60%) 30 PST = Puo/Setaele/Ho hlaola diphoso (30%) 15 Seb = Sebopeho (10%) 05 Matshwao ohle 50 27

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA A: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – SESOTHO PTB – SLKT (MATSHWAO A 40) ELA HLOKO: • Sebedisa ruburiki ena ka nako tsohle ha o lekanyetsa meqoqo (PAMPIRI YA 2, KAROLO YA A). Matshwao a 0–40 a abilwe ho ya ka ditlhaloso tse arotsweng ka dikgato tse 5. • Lekgetheng la pele, tlhaloso ya boiphihlelo e arotswe HABEDI ho hlahisa boemo bo hodimo le boemo bo tlase; boemo bo bong le bo bong bo na le tlhaloso ya bona. RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – SESOTHO PTB – SLKT (MATSHWAO A 40) Makgetha a ho Phihlello e supang bokgoni Phihlello e Phihlello ya motheo Phihlello e babatsehang Phihlello e haellang lekanyetsa mahareng feela DIKAHARE LE 22–24 18 12–16 7–11 0–6 MORALO -nehelano e bontshang kutlwisiso e -nehelano e ntle e supang -nehelano ke e -nehelano e -nehelano e tswile babatsehang ya sehlooho e supang bokgoni tsebo le bokgoni kgotsofatsang momahane mona le lekoteng ho hang - Nehelano ya bo ikgethang -mehopolo e matla, e ditlhokeho - -mehopolo ke e ipapisitseng mane mehopolo ke e sa sehlooho: tlhophiso phephetsa monahano, mme ke e kgodisang mehopolo e ka botlalo le sehlooho, mme -mehopolo ke e seng tsepamang e ya mehopolo le -o hlophisitswe hantle ka tsela e ikgethang, e kgahlisang momahane ka tsela e ya boiqapelo, mme e dubakaneng -ha e dintlha, kelohloko mme o momahane ka tshwanelo ho kgotsofatsang le e -o hlophisitswe hantle ka sa hlakang utlwahale, mme ya baamohedi ba kenyeleditswe selelekela, mmele le qetelo tsela e ikgethang, mme okgodisang -ho na le bopaki bo dintlha di a phetakwa - ditaba, momahane ka tshwanelo ho-o hlophisitswe seng bokae ba ha o a hlophiswa ka maikemisetso le hantle ka tsela e kenyeleditswe selelekela, tlhophiso le tshwanelo le maemo mmele le qetelo ikgethang, mme o momahano ya momahano ha e yo momahane ka mosebetsi 19–21 17 tshwanelo ho -mosebetsi o tswileng matsoho leha o -mosebetsi o radilweng kenyeleditswe haellwa ke hantle selelekela, mmele le dintlha tse ikgethang tsa moqoqo o -mehopolo ke e loketseng, qetelo babatsehang -mehopolo ke e supang mme e thahasellisang boiphihlelo bo hodimo -o hlophisitswe -o hlophisitswe hantle ka hantle ka tsela e bontshang bokgoni, mme o tsela e bontshang bokgoni, MATSHWAO A 24 momahane ka tshwanelo ho mme o momahane ka kenyeleditswe selelekela, mmele le qetelo tshwanelo ho kenyeleditswe selelekela, mmele le qetelo 28

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – SESOTHO PTB – SLKT (MATSHWAO A 40) (e tswela pele) Makgetha a ho Phihlello e supang Phihlello ya motheo Phihlello e babatsehang Phihlello e mahareng Phihlello e haellang lekanyetsa bokgoni feela PUO, SETAELE LE 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 HO HLAOLA -puo e sebedisitswe ka -puo e sebedisitswe ka -puo e sebedisitswe ka -puo e sebedisitsweng -puo e sebedisitsweng ha DIPHOSO tsela e babatsehang, tsela e supang bokgoni, tsela e kgotsofatsang ke e haellang haholo - se e utlwisisehang Sehalo, rejistara, mme o sebedisitse sehalo mme ka kakaretso e a leha mona le mane ho na popeho ya dipolelo ke e -tshebediso ya setaele, tlotlontswe se utlwahala, sehalo se le ho se tsamaellane tshwanang e se nang tlotlontswe e haella ke tse lokelang matla, mme se matla, mme se -ka kakaretso sehalo ke motswako haholo, mme ke sesosa sa sepheo/tshusumetso susumetsang loketseng -ho na le se loketseng leha -tlotlontswe e haella nehelano e sa le maemo -o batla o hloka diphoso diphoso tse seng kae tsa tshebediso ya puo ya haholo feela utlwisiseheng tsa puo le tsa mopeleto puo le mopeleto bonono e haella Kgetho ya mantswe -o radilwe ka bokgoni -o radilwe hantle -o radilwe hantle Tshebediso ya puo le tlwaelo, matshwao a bo tsotehang ho bala le mopeleto MATSHWAO A 12 SEBOPEHO 4 3 2 1 0 -kgodiso ya sehlooho ke e -o hlophisitswe hantle -dintlha di a utlwahala - -tse ding tsa dintlha di -dintlha tse hlokehang tsa Makgetha a tema: babatsehang ka tsela e bontshang dipolelo le diratswana di etsa moelelo, mme di a bohlokwa di a haella - popeho ya dipolelo le -katoloso ya dintlha ke e bokgoni, mme o bopilwe ka tsela e utlwahala dipolelo le diratswana tse kgodiso ya ikgethang momahane ka mahareng -dipolelo le diratswana hlahisitsweng ke tse diratswana -dipolelo le diratswana di tshwanelo -dipolelo le di na le diphoso; fosahetseng le bolelele bo bopilwe ka tsela e diratswana di etsa moqoqo o a utlwisiseha -moqoqo ha o na hlokehang ikgethang moelelo, mme di leha o na le diphoso moelelo o lebeletsweng MATSHWAO A 4 fapafapanngwa ka tshwanelo 29

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Senotlolo Makgetha a ho lekanyetsa Matshwao DM = Dikahare/Moralo 24 PSH = Puo/Setaele/Ho hlaola diphoso 12 Seb = Sebopeho 4 Matshwao ohle 40 30

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 4. DITEMA TSA KGOKAHANO TSE TELELE Ena ke mefuta ya ditema tsa kgokahano tse telele tsa ka mehla, tseo o lokelang ho di hlahisa nakong eo o hlahlobuwang ka yona. O lokela ho tseba hore moralo o ntse o lokela ho etswa jwaloka ha ho etswa meqoqong. Bolelele bo lebelletsweng le matshwao ke ana a latelang: Sesotho PL Mantswe a 180 - 200 Matshwao a 25 x 2 = 50 Sesotho PTP Mantswe a 120 - 150 Matshwao a 30 Sesotho PTB Mantshwe a 80 - 100 Mats wao a 20 ELA HLOKO: Nakong ya tlhahlobo, Sesotho PL o lokela ho kgetha ditema TSE PEDI tsa kgokahano. Sesotho PTP le Sesotho PTB ho kgetwa tema e LE NNGWE Sheba senotlolo sena se latelang bakeng sa ho tshwaya ditema tsa kgokahano: SENOTLOLO SA PL Dikahare, Moralo le DMS 15 Sebopeho Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana o lokela ho bontsha nehelano e supang bokgoni bo ikgethang ba kutlwisiso ya sehlooho, le tsebo e batsi ya makgetha a ditema tsa kgokahano, o tsepame sehloohong, o momahanye dintlha mme o di hlalose ka botebo. Puo, Setaele le Tokiso ya PST 10 Diphoso Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana o lokela ho ngola ka sehalo, registara, setaele le tlotlontswe tse loketseng maikemisetso, baamohedi ba ditaba le maemo ka tsela e babatsehang.Sebedisa puo e nepahetseng ho qoba nehelano e diphoso. Sheba senotlolo sena se latelang bakeng sa ho tshwaya ditema tse telele tsa kgokahano: SENOTLOLO SA PTP Dikahare, Moralo le Sebopeho DMS 18 Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana o lokela ho bontsha nehelano e supang bokgoni bo ikgethang ba kutlwisiso ya sehlooho, le tsebo e batsi ya makgetha a ditema tsa kgokahano, o tsepame sehloohong, o momahanye dintlha mme o di hlalose ka botebo. Puo, Setaele le Tokiso ya Diphoso PST 12 Ela hloko: Hore o tle o fumane matshwao ana o lokela ho ngola ka sehalo, registara, setaele le tlotlontswe tse loketseng maikemisetso, baamohedi ba ditaba le maemo ka tsela e babatsehang. Sebedisa puo e nepahetseng ho qoba nehelano e diphoso. Sheba senotlolo sena se latelang bakeng sa ho tshwaya ditema tse telele tsa kgokahano: SENOTLOLO SA PTB Dikahare, Moralo le Sebopeho DMS 12 Ela hloko: Hore o fumane matshwao ana o lokela ho bontsha nehelano e supang bokgoni bo ikgethang ba kutlwisiso ya sehlooho, le tsebo e batsi ya makgetha a ditema tsa kgokahano, o tsepame sehloohong, o momahanye dintlha mme o di hlalose ka botebo. 31

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Puo, Setaele le ho Hlaola Diphoso PSH 08 Ela hloko: Hore o tle o fumane matshwao ana o lokela ho ngola ka sehalo, registara, setaele le tlotlontswe tse loketseng maikemisetso, baamohedi ba ditaba le maemo ka tsela e babatsehang. Sebedisa puo e nepahetseng ho qoba nehelano e diphoso. MEHLALA YA MEFUTA YA DITEMA TSA KGOKAHANO TSE TELELE 4.1 MANGOLO Lengolo ke e nngwe ya ditema tsa kgokahano tse sebediswang tsatsi le leng le le leng. Le ka sebediswa ho tsebisa ba bang ditaba/la fana ka tlhahisoleseding e itseng, ho leboha kapa ho lebohisa, ho tshedisa ha ho hlahile ho hong ho bohloko, jwalojwalo. Lenanethuto le bua ka mangolo a semmuso le ao e seng a semmuso, a kopo, a tletlebo, a kutlwelobohloko, a teboho le a takaletso tsa mahlohonolo. Ka hoo, ho ya ka dikahare tsa lona, lengolo le ka ngolwa ka merero e batsi haholo. Ho na le mefuta e fapaneng ya mangolo, mme e tlwaelehileng ke e latelang: • Lengolo la setswalle/setlwaedi • Lengolo la semmuso • Lengolo la kgwebo • Lengolo le yang dikoranteng kapa dimakasineng Ha re lekole mehlala e mmalwa ya mefuta e seng mekae ya mangolo: 4.1.1 LENGOLO LA SETSWALLE/ SETLWAEDI Lena ke lengolo leo re le ngollang batho bao re tswalanang le bona, e ka ba metswalle kapa batho bao re ba tlwaetseng le ho phela le bona ka mehla. Maemo a lona ke a lokolohileng, mme puo le sehalo tsa lona ke tse bobebe. O etsa sena ka ho ela hloko kgetho ya mantswe le sehalo. Sebopeho • Aterese e nngwe; ya mongodi, mme o e ngola o qala hodimo bohareng ba leqephe ho tloha tsohong le letshehadi ho ya ho le letona. Aterese ya ya ngollwang (moamohedi) ha o e hlahise mofuteng ona wa lengolo. • Aterese ya mongodi e ngolwa ka mokgwa wa boloko; ha o ngole matshwao a puo , mme o qetella ka letsatsi la mohla lengolo le ngolwang. • Kamora aterese o tlola mola, o nto ngola mohla. • Kamora mohla o tlola mola, ebe o ngola tumediso; yona o e ngola ka tsohong le letshehadi, haufi feela le mola o mokhubedu moo leqephe le qalang. Hlokomela hore ha o ngole letshwao la puo kamora tumediso. E ka ba feela Ntate, kapa Mme, kapa Moroesi, motswalle wa ka, jj. O tlola mola hape e be o qala ditaba tsa lengolo. Seratswana sa pele ke sa selelekela. Seratswaneng sa selelekela o lokela ho ba mokgutshwane, o omele ditaba kapa o totobatsa sepheo sa lengolo. • Mmele wa lengolo o o aha ka diratswana tse seng kae feela; di ka ba pedi kapa ho feta, mme mona ke moo o ngolang o nontsha taba ya hao – sepheo sa hao sa ho ngola lengolo lena se hlake le ho totobala. • Qetelo ya lengolo la hao e ba kgutshwane ka tlwaelo, ke moo o phethelang ditaba. Yona e nka dibopeho tse ngatanyana, o itshetleha feela kamanong ya hao le ya ngollwang. Lengolong lena ha o hlokehe hore o ngole sefane sa hao, mme ha o ngolla motswalle o ka nna wa qetella hamonatjana ka tsela eo le bitsanang ka yona. 32

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala: Ke nna, Wa thaka /Wa Mphato, Ntaoleng jj. Dikahare Dikahare tsa lengolo lena ke tse amanang le sepheo sa lengolo tseo o ratang ho di hlahisetsa eo o ngollanang le yena. E ka ba ho mema motho, ho leboha, ho lakaletsa mahlohonolo, ho thoholetsa, ho kopa, ho bontsha kutlwelobohloko, jj. Bongodi bo atlehileng ba lengolo lena bo hodima bokgeleke ba puo le tsela eo o behang ditaba ka yona. Hopola hore o sebedisa matshwao a puo dikahareng tsa lengolo. O etsa tsena ka ho ela hloko kgetho ya mantswe le sehalo. Mohlala wa lengolo la matshediso 7 Matjie Street Atteridgeville 0008 28 Hlakola 2025 Motswalle Lengolo la Moekelesia le re ntho e nngwe le e nngwe e na le nako ya yona. Ho na le nako ya tlokotsi le ya thabo. Ke bohloko haholo ha e le mona ke o ngolla lengolo lena ka taba tse seng monate tsa lefu. Lefu ke tsela eo re tlohang ka yona lefatsheng, mme Modimo ha a etse phoso. Phephi hle! Tahlehelo ya lona ke tahlehelo ya rona bohle hobane mme wa hao o amana le batho ba bang ka tsela tse fapaneng. Ho ba bang ke mosebetsimmoho, mokerekimmoho, rakgadi, nkgono, jj. Tseba hore moedi wa mme o ne o se o fihlile qetellong, re lokela ho amohela ke hona. Ho lla ke tshwanelo ya rona empa tshepo e teng hodimo hobane ya re tshepisitseng o a tshepahala. Modimo ke yena ya hlathileng, mme ke yena ya tla re tlamella maqeba. Ka mantswe ana, ke re o tshepe ntate Modimo, o mo rapele ka nako tsohle, mme o mmolelle ditsietsi tsohle tse o kgathatsang tsa bophelo. O tla o phahamisa le ho o lwanela. O lehlohonolo hobane mme wa hao o ile a o fa lefa e leng thuto, mme dithuto tseo a o rutileng tsona, di tla o thusa ho ikgwantlella bophelong. Tshediseha, mme o tshedise banabeno le lelapa lohle. Wa hao Bokang 33

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa lengolo la ho leboha: P.O. Box 290 Matatiele 4730 2 Mmesa 2025 Mmangwane le Rangwane Amohelang ditumediso tsa ka tse mofuthu ke tseo. Ke ntse ke phetse hamonate ka tlasa paballo ya Mmopi mona Matatiele, mme ke a tshepa hore Ramasedi le lona o ntse a le baballetse. Mmangwane le Rangwane ke le ngolla lengolo lena ho le leboha. Ha ke sheba molemo oo le nketseditseng wona, ka nnete ha ke tsebe hore na nka reng ha ke bula molomo ona wa ka. Ke nna enwa kajeno ke se ke phethela lengolo la ka la B.A. ka lebaka la dikgothalletso le dithuso tsa lona. Ha ntate a qeta ho hlokahala ke ile ka rwala matsoho hloohong, ka lla sa mmokotsane kaha ke ne ke bona hantle hore jwale raka le shwetswe ke molebo. Ke ne ke ipona ke tlo fetoha sekatana, sekolo ke ne ke tlo se supa feela ka monwana, leha ke ne ke rata thuto. Ke leboha ho menahane hle batswadi ba ka, ka tshehetso ya lona, la rwala boikarabelo ba ho lefella dithuto tsa ka. Haufinyane ke se ke tlo fumana mohatlanyana o motle kamora lebitso la ka, Masechaba Mafothola, B.A! Tsohle tsena ke di fihlelletse ka baka la lona. Nke ke ka lebala sena seo le nketseditseng sona bophelong bohle ba ka. Ke a le tshepisa hore nka se tsohe ke le lahlile. Eka Ramasedi a ka mpolokela lona hore le tle le fumane molemo wa boitelo ba lona bophelong ba ka. Ke boka dikgomo. Ngwana wa lona Masechaba Hlokomela hore o latela bolelele bo balletsweng ba ditema tsa kgokahano, ho balwa dikahare feela, e seng makgetha a mang a sebopeho. 34

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 4.1.2 LENGOLO LA SEMMUSO Lena ke lengolo le ngollwang mesebetsing, mebusong, mafapheng le mekgatlong ka ho fapafapana ha yona, ho boradikgwebo le boramabenkele, dikoranteng le dimakasineng, jwalojwalo. Sebopeho  Diaterese di pedi. Aterese ya mongodi wa lengolo o e ngola ho tloha bohareng ba leqephe ho leba ka letsohong le letona, e nto latelwa ke letsatsi, kgwedi le selemo, feela jwalo ka lengolo la setlwaedi.  Kamora aterese o tlola mola o ngole mohla. • Aterese ya ya ngollwang (moamohedi) o e ngola ka letsohong le letshehadi. Aterese ya moamohedi o e qala ka maemo a tshebetso a eo o mo ngollang, ebe o latela ka aterese ya hae ka botlalo. • Tlasa aterese o ngola tumediso (monghadi, mofumahadi kapa mofumahatsana/ mohlomphehi). • Tlasa tumediso o tlola mola, ebe o ngola mola wa sehlooho, e leng o akaretsang dikahare tsa lengolo, o sehele mola ebang o o ngotse ka ditlhaku tse nyenyane. Ha o ngotse sehlooho ka tlhaku tse kgolo, ha o sehele mola. • Kamora mola wa sehlooho ngola seratswana sa selelekela seo e leng ntshetsopele ya ditaba. • Ho feta mona seratswana se seng le se seng ke se matlafatsang taba eo o buang ka yona. Tlola mola dipakeng tsa diratswana. • Qetelo le yona ke ya puo ya semmuso, mme o ka e ngola e le ‘Ka botshepehi’, ‘Ka boikokobetso’, jj.  O lokela ho ngola lebitso la hao ka botlalo kamora qetelo, ebe o saena lebitso ka hodima. Dikahare Dikahare tsa lengolo la semmuso ke tse batsi, tse fapafapaneng hobane merero ya ho ngola e fapafapane. E ka ba lengolo la semmuso la ho kopa mosebetsi, ho kopa ho hong, mohlala, thuso ya ditjhelete, la ho tletleba jj. O etsa tsena ka ho ela hloko kgetho ya mantswe le sehalo. 35

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa lengolo la thoholetso Lena ke lengolo la thoholetso, moo naha e thoholetsang naha e nngwe ka baka la botle boo e bo entseng Lefapha la Ditaba tsa Matjhaba Puso ya Naha ya Afrika Borwa P.O. Box 9594 PRETORIA 0001 25 Motsheanong 2025 Motsamaisi-moholo Merero ya Ditaba tsa Selehae Puso ya Naha ya Zimbambwe P.O. Box 458 ZIMBABWE 4500 Mohlomphehi KOPANO KE MATLA Re le naha ya boahisane ya Afrika Borwa, re rata ho le ngolla tjena ho le thoholetsa ka katleho eo le seng le bile le yona mabapi le ho fedisa dikgohlano ka hara naha le ho theha mmuso wa kopanelo. Re ntse re re feela, pele-a-pele, ditlatse! Re thabetse ho bona kamoo dipolao di ntseng di fokotseha kateng, le ho bona kamoo le ntseng le atleha ho bopa kgotso le kutlwano setjhabeng. Kajeno le tswelletse ho theha mmuso wa kopanelo wa mahlakore ohle a neng a lwantshana; le nnetefaditse taba ya hore “kgotso ke kgaitsedi ya kgutso”, mme “o ka nketsang ha e ahe motse, motse ho ahwa wa morapedi”. Tsebang hore re le naha e ahisaneng le lona, re motlotlo haholo ka lona. Re bile re intsha sehlabelo hore, ha eba ho na le thuso efe feela eo re ka nehelanang ka yona, re ke ke ra qeaqea ho etsa jwalo! Kgolo ya moruo pakeng tsa dinaha tsena tsa rona e tla unela batjha ba rona molemo. Ka tshebedisano re tla kgona ho e hlanaka. Tswelang pele ka taba tse kgahlisang! Re ka thaba haholo ha re ka tswela pele ho bopa selekane, kgotso le botsitso pakeng tsa dinaha tsena tse pedi. Ke rona Afrika Borwa ________________________ (Saena mona) Mong. J. Maseka (Mongodi kakaretso) 36

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa lengolo la kgwebo Mohlala o mong wa lengolo la semmuso ke lengolo la kgwebo. Ho lona taba di a itlhalosa – di amana le kgwebo, le ditshebetso tsa ditjhelete. Ho lona o ka ngola o otara dibuka, diaparo, kapa thepa efe kapa efe. O ka ngola hape wa tletleba ka thepa eo o e fumaneng, wa kopa tshwarelo ka ho ba morao ka ditefello tsa hao tsa mokitlane, jwalojwalo. Ka sebopeho, lengolo la kgwebo le tshwana feela jwaloka la semmuso le hlalositsweng ka hodimo. Lona le mpa le fapana feela ka sepheo, hoba ditaba tsa lona ke tsa kgwebo. Ikgopotse matshwao a sebopeho sa lengolo la semmuso le hlalositsweng diratswaneng tse ka hodimo. Mohlala wa lengolo la kgwebo la ho lefa mekitlane: 27 Matla Street Bethlehem 9506 30 Mmesa 2025 Motsamaisi Lefapha la Mekitlane Woolworths Ltd P. O. Box 20091 Johannesburg 9000 Monghadi/Mofumahadi/Mofumahatsana Lebaka la ho se lefe mokitlane: 4601-444-2587. Ke o tsebisa hore ha ke a ka ka kgona ho lefa mokitlane wa ka kgweding ena. Ke bile le bothata ba ditjhelete, ka hona ka sitwa ho lefa. Bothata ba ka bo ne bo ile ba tswalwa ke ketso tsa botlokotsebe; ke utsweditswe karete ya banka ya ATM nakong eo ke neng ke ntsha tjhelete motjhining ka la 25 Mmesa kgweding yona ena. Ka Mantaha wa la 26 ha ke fihla bankeng ke fumane tjhelete ya ka e nkuwe kaofela. Ha jwale mapolesa a fuputsa taba ena. Ke se ke entse kopo ya kadimo ya tjhelete bankeng ka maikemisetso a ho tla lefa mokitlane wa ka wa kgwedi. Banka e ntshepisitse ho nkadima tjhelete kamora matsatsi a mahlano a tshebetso. Ke tshepisa ho lefella kgwedi tsena bobedi mafelong a kgwedi ena ya Motsheanong. Nka thaba haholo ha le ka nkutlwela bohloko, mme lebitso la ka la se ke la senyeha. Ka botshepehi ___________________ (Saena mona) Mong. J.M. Maleke 37

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa lengolo le yang ho mohlophisi wa koranta kapa wa makasine Mohlala o mong wa lengolo la semmuso ke le yang ho mohlophisi wa koranta kapa makasine leo ho lona o hlahisang maikutlo a hao mabapi le taba e itseng, mohlomong e ntseng e o hwayahwaya. Mona o hlahisa taba ya hao ka mantswe a matla haholo, e le ha o habile ho susumetsa babadi ho dumellana le ho bona taba ena ka ihlo le le leng le wena. Mong. M Makhetha P.O. Box 1437 Letlhabile 0264 29 Pherekgong 2025 Mohlophisi Daily Sun P.O. Box 345 Johannesburg 2009 Monghadi/Mofumahadi/Mofumahatsana Kgera – lefu la letlobo le letjha. Boitshwaro ba batjha ba kajeno ke bo utlwisang bohloko e le ka nnete. Ke hampe haholo ho bona letlobo le letjha, sona setjhaba sa ka moso se ipolaya se iqeta ka boomo tjena. Ka nnete ha ke bone hore re tla ba le bokamoso ha re ka nna ra phehella ho tsamaya ka tsela e tjena. Tjhatjha ena e ntjha e iphelela matlong a thitelo. Potso ke hore ba nka kae tjhelete ha tlhokeho ya mesebetsi e jele setsi tjee, jwale tjhelete ya mothamahane wa tsatsi le leng le le leng e tswa kae? Ke potso eo ke labalabelang ho fumana karabo ya yona. Mafelong a mang le a mang a beke ho tswa ditopo tsa batjha ba kgaoletsweng ditshiu tsa bona tsa ho phela ka baka la kgera. boMpuse le boMatseka ba tla nne ba hloke mofuthu wa malapa a tsitsitseng hantle, a nang le batswadi ka bobedi. Di-ATM-ng re bona mela e le metelelehadi, moo tjhatjha ena e ntshang tjheletenyana e mona eo ho thweng ke ya letheka, e fellang mothamahaneng! Ho tloha mona, motho wa teng o se o tla mo fumana kwana mebileng e meholo, a ipapatsa, a hweba ka mmele wa hae hore a fumane lethonyana feela le tla thusa ho fumana sengwathwana seo a ka se jang le ngwana kapa bana. Oweele, hle! tjhaba sa Rantsho, ho lekane. Ha re ikopanyeng re bone hore pharela ena re ka e fedisa kapa hona ho e rarolla jwang. Ha re se ke ra emela e marothodi a maholo. Setjhaba ke sena se matha lepatlapatla ho ya timelong! Ya ngongorehileng ____________________ (Saena mona) Mong. M. Makhetha 38

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa lengolo le yang makasineng. Mofts E.M. Mofokeng 20 Moorosi Street Pretoria 0001 10 Loetse 2025 Mohlophisi Makasine wa ‘BONA’ P.O. Box 32083 Mobeni 4060 Monghadi/ Mofumahadi/Mofumahatsana Thuto ke lefa le sa feleng Ke ngola lengolo lena e le ha ke rata ho kgothalletsa batjha ba kajeno ho rata thuto le ho iphumanela mangolo a thuto nako e sa dumela Sesotho se re “ngwana mahana a jwetswa o bonwa ka dikgapa”. Banabeso, thuto ha e tsofallwe, mme thuto ke senotlolo se bulang mamati wohle. Nna ke ile ka hloka monyetla wa ho ya sekolong, kaha batswadi ba ka ba ne ba sa ruteha, ba sa sebetse mme ba se na tjhelete ya ho nkisa sekolong. Yaba ke a ithuta boholong ba ka. Ke sa tswa fumana lengolo la ka la kereiti ya 12 hona jwale ke le dilemo tse 53. Ke motlotlo haholo ka seo. Lona le lehlohonolo haholo hoba menyetla ya ho ithuta e mengata kajeno. Basotho ba pele ba ne ba nepile ha ba re: “Tlhapi folofela leraha hobane metsi a pshele o a bona. Ke le eletsa ka hore thuto ke lefa le sa feleng ebile ke sona senotlolo sa bophelo bo botle. Le a tseba hore kajeno ha o batla mosebetsi ho batlwa mangolo a thuto, o tla a nka kae ha o sa ruteha? Nkang keletso tseo ke le nehang tsona, ke tse molemo bakeng sa bokamoso ba lona. Kgotso ___________________ (Saena mona) Mofts. E.M. Mofokeng 39

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mosebetsi wa 1: Itekole ka mofuta ofe kapa ofe wa lengolo ho lekola tsebo le bophihlello ba hao ba mofuta ona wa tema tsa kgokahano. Ela hloko: Mosebetsi o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.2 LENANETSAMAISO LE METSOTSO YA KOPANO Lenanetsamaiso ke moralo le tlhophiso ya ditaba tse tla tshohlwa kopanong. Hangata Lenanetsamaiso le tsebisa ditho tsa kopano ka dintlha tse tla tshohlwa mohlang oo kopano e tla tshwarwa. Tlaleho ya ditaba tsa kopano yona e bitswa Metsotso, mme e lokela ho tsamaellana le dintlha tsa Lenanetsamaiso. Sebopeho sa Lenanetsamaiso la dikopano hangata se a tshwana. Mohlala wa Lenanetsamaiso le Metsotso ya kopano Lenanetsamaiso le metsotso ya kopano ya Lekgotlakemedi ya Baithuti (RCL) ba Thutopele, e neng e tshwaretswe ka phaposing ya ho rutela ya Kereiti ya 11A ka la 29 Phupu 2022 ka hora ya bobedi motsheare wa mantsiboya. LENANETSAMAISO 1. Pulo ya kopano le kamohelo 2. Tlhomamiso ya kopano 3. Ba teng le ba siyo 4. Metsotso ya kopano e fetileng 5. Tse tswang metsotsong 6. Ditaba tse ntjha tsa letsatsi leo 6.1 Tokisetso ya leeto la Qwaqwa 6.2 Kopo ya thuso ya ditjhelete 7. Ditaba tse ka kenyelletswang 8. Kgetho ya letsatsi la kopano e latelang 9. Ho kwalwa K.A. Motseetso (Mongodi) 8 Moshoeshoe Street Sebokeng 29 Phupu 2021 Metsotso ya kopano Pulo le kamohelo Modulasetulo, Katleho Motaung o ile a bula kopano semolao. O ile a amohela ditho tse teng ka mantswe a mofuthu, mme a di tiisetsa hore kopano ena e tla ba ntle, jwaloka mehleng. Ba teng le ba siyo Ba teng e ne e le Tlhapi Mphele, Mmamuso Mantja, Mamorema Maleke, Masechaba Tsotetsi, Letsie Mashai, Katleho Tladi le Masabata Polo, mme ho ile ha tsamaiswa pampiri ya ngodiso ya ba teng. Modulasetulo o ile a bolela mabitso a ditho tse siyo, mme mongodi wa kopano a di ngola fatshe. 40

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Metsotso ya kopano e fetileng Masabata Polo o ile a bala metsotso ya kopano e fetileng; metsotso ya amohelwa mme modulasetulo a e saena. Ditaba tse tswang metsotsong Modulasetulo o ile a tlaleha hore taba ya ho ya kadima dibuka tsa pale ya Sesotho PL sekolong se mabapi e ile ya nyopa, mme taba ena e lokela ho tadingwa botjha. Ditaba tse ntjha Tokisetso ya ho ya Qwaqwa Mofts. Tsotetsi o ile a nehelana ka tlaleho mabapi le ditokisetso tseo a seng a di entse tsa leeto la ho ya Qwaqwa. Sebaka se se se beheleditswe, mme le dipalangwang di se di lefelletswe. Kopo ya thuso ya ditjhelete Ka kopo ya thuso ya ditjhelete, modulasetulo o boletse hore lebenkele la Bafokeng Bassar ke lona feela le dumetseng hore le tla thusa ka tjhelete e kopilweng. Lekgotla le tla lokela ho sekaseka tsela eo tjhelete e tla eketswa ka yona. Ditaba tse ka kenyelletswang Ha ho a ka ha ba le ditaba tse ding tse ka thoko. Kgetho ya letsatsi la kopano e latelang Kopano e hlahlamang e tla ba ka la 10 Phato 2021, ka hora ya 15h00 motsheare wa mantsiboya. Ho kwalwa Modulasetulo o ile a leboha ditho ka ho ba teng kopanong, a etsa thapelo mme kopano ya kwalwa ka hora ya 16h00. Mosebetsi wa 2: O mongodi wa mokgatlo wa batjha motseng/kerekeng, mme le ne le tshwere kopano bekeng e fetileng. Ngola metsotso ya kopano eo ho lekola tsebo le bophihlello ba hao ba mofuta ona wa tema ya kgokahano. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.3 DIATIKELE TSA DIKORANTA LE DIMAKASINE Sepheo sa atikele ke ho ruta, ho seholla, ho tsebisa babadi, ho hlaba malotsana, jj. Puo ke ya semmuso, mme e phakisa ho toba taba. Mefuta ena ya ditema tsa kgokahano e reretswe ho ya dikoranteng kapa dimakasineng ka sepheo sa ho pepesa taba e itseng hore e phatlalatswe. Atikele e yang koranteng Mofuta ona wa atikele o batla o fapana haholo le mefuta e meng e latelang ka sebopeho, selelekela, mmele le qetelo. E bonwa haholo ka sebopeho sena: - e ba le sehlooho se matla se bileng se hohela mahlo a mmadi, mme se fupere mohopolo wa sehlooho. 41

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO - lebitso la moqolotsi wa ditaba (e leng wena) mmoho le sebaka moo atikele e ngolletsweng teng, hangata di hlahiswa ka mongolo o motenya ka ditlhaku tse kgolo ka hodimo ho seratswana sa pele. - hangata atikele ya koranta e ka arolwa ka dikholomo tse pedi/tharo tse bopilweng ka diratswana tse kgutshwane, tse bopilweng ka dipolelo tse ka bang tharo. - o ka siya mola dipakeng tsa diratswana kapa wa qala seratswana se setjha harenyana feela. - ditaba tsa hao o di hlahisa ka sebopeho sa phiramiti/fanele e shebileng tlase; o hlahisa ditaba le tlhahisoleseding e bohlokwahlokwa pele, ho theoha jwalo ho isa ho e seng bohlokwa hakaalo. - seratswana se lelekelang ke ditaba tsa atikele tse kgutsufaditsweng; o tsebisa mmadi dintlha tsa bohlokwa, tse kang ho etsahala eng, ke mang, ho kae, neng, hobaneng le hore tsohle di tla latela jwang. - e be jwale ntlha kapa mohopolo ka mong o namiswa seratswaneng sa ona. - sehalo sa hao se hlahe eka ha se na tshekamelo ya letho le ho se hlahise maikutlo a hao, leha e le ntho e tsebahalang hore ha ho na tema e ka hlokang tshekamelo. Ha ho le jwalo mmadi o lokela ho ribolla tlasa majwe ho sibolla tshekamelo. Se lokelang ho behwa pepeneng ke dintlha, e seng maikutlo. - diatikele di ngolwa ho hlaha lehlakoreng la mmuuwa (yena kapa bona, yona, tsona, jj,); - maemedi a mmui (ke kapa nna, rona) ha a sebediswe ho hang. - tshebediso ya mabitso a batho e eketsa bonnete ba ditaba tseo o ngolang ka tsona. - moo batho ba qotswang kapa moo ba nehelanang ka bopaki teng, ho sebediswe puo ya mmui le matshwao a di-a-bulwa-di-a-kwalwa. Sena se eketsa thahasello le toboketso ya dintlha/ditaba tseo o buuwang ka tsona. Sebedisa dipolelo tse ho lekgathe la jwale le la nako e fetileng Mohlala wa atikele e yang koranteng e sehollang tshwaro e mpe ya baqolotsi ba ditaba BAQOLOTSI BA DITABA BA Le hoja setshwantsho se O bonahala a tshwenngwa JESETSWA KGWEBELENG shebahala se le setle karolong ke maemo a ntseng a tse kang tsa Afrika e Borwa le e hlahella dinaheng tse kang MAHLOMOLA LEFATA Leboya, basebeletsi ba ditaba Sudan, Somalia, Eritria, MATATIELE ba dikarolong tse Afrika Gambia le Senegal, hobane 12 Mphalane 2021 Bohareng le Bophirima ba ntse melao ya boqolotsi ba ditaba ba tswela pele ho hlekefetswa. ya tsona e ntse e tiiswa Baqolotsi ba bangata Afrika Ha o fihla dinaheng tse kang tlasa taolo ya boqolotsi ba mona ba sebetsa tlasa maemo Sudan, ditaba bo matla. a boima. Gambia, Senegal Somalia, Ngwahola ka la 17 Eretria le dinaheng tse ka Afrika Pudungwana ho tshwerwe Le hoja lefatshe kajeno le Bophirima o fumana mehau baqolotsi ba ditaba ba 70 keteka letsatsi la tokoloho ya feela. Empa ha ho hobe Khartoum ha ba ne ba boqolotsi ba ditaba, baqolotsi hakaalo, ho ya ka modulasetulo ipelaetsa mabapi le ba ditaba mona Afrika ha ba wa Mokgatlo wa Bahlophisi ba melawana eo ya kgatello. na lebaka la ho keteka letsatsi Afrika, Mathata Tsedu. “Ee, lena le bohlokwahlokwa dinaheng tse ding maemo a [E fetoletswe ho tswa ho City hakaana. Ba a tlatlaptjwa, ba mpefetse empa ho na le dinaha Press ya la 3 Motsheanong tujwe, ba sotlwe ka sehloho, tse ding moo maemo a ntseng 2009] ba tshwarwe le ho bolawa a ntlafala” ho realo Tsedu. moo ba reng ba etsa mosebetsi wa bona. Ikwetlise: O ka ikwetlisa ka ho ngola atikele e yang dikoranteng kapa dimakasineng e rutang setjhaba ka kotsi ya ho tjha ha matlo, boshodu le botlokotsebe bo etswang sebakeng seo o dulang ho sona 42

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Diatikele tsa dimakasine Re se re hlalositse hore sepheo sa atikele ke eng le hore e lebelletswe ho ka phatlalatswa mabapi le taba e itseng e amang setjhaba kapa phedisano. Kaofela ha tsona ditema tsena di ngolwa ka sepheo sa: • ho hlahisa maikutlo a mongodi mabapi le taba e itseng, kapa • ho behela babadi ka ditaba tsa bohlokwa bodulong, setjhabeng, kapa • ho botsisisa le ho batla tlhakisetso ka ntho e itseng, kapa • ho nehelana ka tsebo kapa lesedi le itseng, kapa • ho tletleba mabapi le ntho e itseng, kapa • ho araba lengolo le neng le hlahisitswe ke e mong koranteng kapa makasineng. Hlokomela hore hangata ho bontshwa feela atikele le ditaba, e le hore mohlahisi o na le mabitso, motekeno wa mongodi le aterese, empa feela a sa di hlahisa phatlalatsong, mohlomong ka kopo ya mongodi kapa lebaka le itseng la boitshireletsi. O ka hlahise feela lebitso la boikgakanyo. Sheba mohlala o latelang: Matshwao a sebopeho - o e ngola ka bokgabane le bokgeleke; ho be le sehlooho se sekgutshwane, se be matla, mme se kgahle mahlo le ho tsosa tjantjello; - atikele ya hao e arolwa ka dikholomo ho etsa hore e balehe habobebe. O hlahiswa ditaba ka sebopeho sa diratswana, ho be le selelekela, kgolo (mmele) le qetelo; - diratswana e be tse kgutshwane, ka puo e balehang habonolo; - o tobe taba, e bua le mmadi ka ho otloloha, mme e ame maikutlo a mmadi; - o hlahise mabitso a batho, dibaka, dinako kapa tlhahisoleseding efe feela e amang atikele; - jwaloka ka mongodi, o lokela ho hlahiswa ka mehla; - Sehlooho, sehalo le setaele di itshetleha mofuteng wa atikele, bothong ba ya ngolang mmoho le boamoheding ba ditaba. Mohlala wa atikele e yang makasineng e hlabang setjhaba malotsana ka phano ya matlo a mmuso: PHANO YA MATLO E BULA MENYETLA Matlo a 200 000 a lekanyetswa tjhelete e Ha esale ho YA MESEBETSI ka bang dibilione tse R4, 5 ka selemo. tloha ka selemo Hona ke boikitlaetso bo boholo sa 2000, lehlakoreng la mmuso, mme hona ho diprojeke tse KOETE KOETE matlafatsa batho le moruo wa naha ena. 290 ho tse 2 QWAQWA Ha ho eketswa hape ho faneng ka matlo 573 di ile tsa 21 Hlakubele 2021 a tjhelete e tlase, kgwebo ya ho aha e abelwa basadi. entse hore ho be le mesebetsi ya ho aha Lefapha la Phano ya Matlo le sebedisana e 15 000. Mesebetsi e meng hape e 14 mmoho le diprofense le bomasepala ho aha 000 e ba teng ha ho ntse ho betlwa thepa matlo a mangatangata naheng ena. ya ho aha. Lefapha le fihlelletse ho aha le ho aba matlo a fetang 200 000 selemo le selemo. Mmuso o matlafaditse batho ba bomme ka ho etsa hore bomme ba nehwe 10% Ho ya ka phatlalatso e entsweng ke ba ya ditekanyetso tsa diprojeke tsa ho aha Phano ya Matlo le Moruo Afrika Borwa matlo diprofenseng. Dikonteraka tsa dikhampane tsa poraefete di ahile matlo a diprojeke tseo di etelletswe pele ke 20 000 ka selemo sa 2005 ha mmuso ona o basadi. ahile matlo a 40 000 ka sona selemo seo. 43

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mosebetsi wa 3: Sebaka seo le dulang ho sona, matlo/mekhukhu e tjha haholo nakong ya mantsiboya ka mariha. Ngola atikele e yang koranteng/makasineng ho hlaba baahi malotsana ka ho qoba koduwa ena. Ela hloko: Mosebetsi o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.4 TSA BOHLOPHISI Ke tema ya makasine kapa ya koranta eo o e ngolang jwaloka mohlophisi wa koranta kapa wa makasine oo. Mona o nehelana ka tjhebokakaretso ya makasine le diatikele tse hlahellang ho wona, kapa o be le molaetsa oo a batlang ho o fetisetsa ho babadi. Dintlha tsa bohlokwa - Ditaba tsa bohlophisi ba koranta kapa makasine di etswa ka ditaba tse etsahetseng tsatsing leo kapa ka nako eo; - Di ngolwa ke wena jwaloka mohlophisi ka sebele kapa motho e mong eo o mo laetseng ho ngola ‘tsa Bohlophisi’. - Temeng ena o bontsha ntlhakemo. - Ka nako e nngwe tema ena e ema e tiile hodima ntlha e itseng, e bontshang ho hloka botshepehi kapa toka, kapa e sekaseke ketapele ya mmuso kapa ya naha e itseng. Mohlala wa lengolo la Mohlophisi wa makasine wa Bona Lengolo le tswang ho Se re utlwisitseng bohloko ka ho Mohlophisi fetisisa ke ho bona bana ba setse ba le bang kaha lefu lena Bophelong ho na le nako tsa le fietse batho ba baholo mahlonoko, nakong eo batho ba malapeng a mangata. Ka mona thatafalletsweng ke maemo a ho hlahella bobodu bo etswang bophelo hoo ba lahlehetsweng ke ke boradipolotiki le bomadipoltiki tshepo ya hore maemo ao a ho sebedisa tjhelete ya mmuso renang a tla feta. Setsebi se seng bohlaswa le ho ikgumisa. se ne se nepile ha se re “Pheletso ya selemo ha se qetelo, ha se qalo, Ha re ne re kena sehleng seo empa e le kgatelopele ya nako le majakane a se bitsang ‘Festive ho fumana bohlale bohle, boo re season’, ho bile bohloko haholo itemohelang bona letsatsi ka leng. malapeng a mangata kaha Ha ho nnete e fetang ena. malapa a mangata a ne a setse a itlhopere, e le mehau feela. Selemo sa 2020 se fihlile pheletsong ho le boima, bohloko le Nna mmoho le moifo wa Bona re mahlomola ka hare ho naha ya itelletse ho le sebelletsa ka Afrika Borwa le malapeng a botshepehi. mangata. E bile selemo se bohloko ka ho fetisisa. Re utlwisitswe Tsietsi bohloko haholo ke ho bona batho ba ngata ba hlokahala ka baka la COVID-19, ba bang ba lahlehelwa ke mesebetsi, jj. 44

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mosebetsi wa 4: O mohlophisi wa koranta ya selehae moo o dulang teng mme o tshwenngwa ke maemo a renang a tlhekefetso ya bana le bomme. Ngola lengolo la bohlophisi leo o tlang ho le romela korateng e le ho seholla ketso ena e soto. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.5 TOKOMANE YA BOITSEBISO LE DIPHIHLELLO LE LENGOLO LE TSAMAYANG LE YONA Ena ke tokomane e buang ditaba tsa hao bosiyong ba hao. E o hlalosa le ho nehelana ka tlhahisoleseding ka wena. Ntle le dintlha tsa boitsebiso tsa hao, e bontsha mangolo ao o a fihlelletseng thutong, dikgau tseo o di fumaneng, moo o kileng wa sebeditsa teng, boitemohelo ba hao mesebetsing, tseo o thabelang ho di etsa, mmoho le bao ba ka pakang ka wena. Ha o etsa kopo ya mosebetsi, o ngola dintlha tse tsamaellanang le tse batlwang phatlalatsong ya sekgeo seo sa mosebetsi. Kahoo, o lokela ho fetofetola tokomane ena ho latela ditlhoko tsa sekgeo seo. 45

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa tokomane ya Boitsebiso le Diphihlello BOITSEBISO LE DIPHIHLELLO TSA MONYOKOLO TLHABELI ISHMAEL DINTLHA KA NNA Sefane : Monyokolo Mabitso a qalang : Tlhabeli Ishmael Nomoro ya boitsebiso : 751029 0746 084 Letsatsi la Tswalo : 29 Mphalane 1975 Bong : Ke e motona Aterese ya lapeng : 8 Bonatla Street : Zone 13 : Sebokeng : 0907 Mohala (wa lapeng) : (016) 346 5076 Selefounu : 071 486 9003 Botjhaba : Mosotho Boemo lenyalong : Ke nyetse Boemo ba bophelo : Ke phetse hantle haholo Dipuo tse ding : Sesotho Puo ya Lapeng, English, Afrikaans (ke tseba ho di bua le ho di ngola) : Isizulu, IsiXhosa (ke tseba ho di bua) Lengolo la ho kganna : Khoutu ya 08 MANGOLO A THUTO Sekolo sa ka sa ho qetela : Esokwazi Secondary, Sebokeng Sehlopha se hodimodimo se pasitsweng : Kereiti ya 12 Selemo : 2008 Dithuto tseo ke di pasitseng : Sesotho PL; Senyesemane PTP; Maths : Literacy; Life Orientation; Accounting; : Business Studies; Economics Mangolo a mang le dikgau Business Economics Award : Windows 2003 – Microsoft Word: Lilungile Training Opportunities, 2004 : Kgau ya sekolo bakeng sa mosebetsi o motle ka ho fetisisa, 2006 Boetapele : Modulasetulo wa Lekgotlataolo la Baithuti (RCL), : Modulasetulo wa batjha - Lutjha Youth Club, 2008 Boithabiso le dithahasello : Bolo ya maoto, Rakebi, ho bala, ho boha Thelevishene Dipaki 1. Mong. P.K. Kuthamela: Mosuwehlooho, Esokwazi Secondary School Nomoro ya mohala: (016) 352 6590, Kapa 071 498 4567 2. Mong. K.L. Bambanani: Motsamaisi, Sebokeng Community Services Nomoro mohala: (016) 154 3355, kapa 073 673 2905 Services Nomoro ya Mohala: (016) 154 3355, kapa 073 673 2905 3. Ngk. M. Mahanke: Setho sa PANSALP. Nomoro ya Mohala: (016) 315 8843, kapa 073 078 7344 46

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Hlokomela: Ha o ngole matshwao a puo Tokomaneng ya Boitsebiso le Boiphihlello, ntle feela le moo ho hlokehang teng, mohl. dikgutsufatsong le dikgutlopeding. Setshwantsho sena se ka hodimo ke mohlala feela wa sebopeho sa Tokomane ya Boitsebiso le Boiphihlello. LENGOLO LE TSAMAYANG LE TOKOMANE YA BOITSEBISO LE DIPHIHLELLO Lengolo lena le ngolwa ka mokgwa wa lengolo la semmuso ho araba papatso ya sekgeo sa mosebetsi, mme le omela dintlha feela ka ho taka setshwantsho sa ditokomane tse kenyelleditsweng ho matlafatsa/ho tiisa Tokomane ya Boitsebiso le Boiphihlello. DIKAHARE Dikahareng tsa mofuta ona wa lengolo, o lokela ho toba taba ka ho otloloha. O lokela ho ithekisa, o itlhalose hore o motho ya jwang, o hlahise diphihlello tsa hao, semelo, maikemisetso, boikitlaetso, tshebedisanommoho le batho ba bang le ho ikobela melao ka mehla. Ditaba tsena tsohle o di hlahisa e le ho fana ka setshwantsho se setle ka wena hore o motho ya loketseng mosebetsi oo ho feta bakopi ba bang. O ngola ka tsela e tla siya mophatlalatsi a se na boikgethelo, ntle le ho nka/hira wena. Mohlala wa lengolo le tsamayang le tokomane ya boitsebiso le diphihlello 2 Moshoeshoe Street Vanderbjilpark 9506 30 Mphalane 2025 Mookamedi Woolworths Store Ltd P. O. Box 91 Cape Town 9000 Monghadi/Mofumahadi/Mofumahatsana KOPO YA MOSEBETSI WA HO HLWEKISA DIKANTORO. Ke ngola lengolo lena mabapi le phatlalatso ya sekgeo sa mosebetsi e entsweng Lesedinyaneng la Mail & Guardian ka la 12 Mphalane 2021, e bontshang hore khamphani ya lona e hloka motho ya matjato ebile a nang le boiphihlello. Ke motho ya ratang bohlweki, ke ka hoo ke bileng le tjantjello ya ho iketela mosebetsi ona. Ke mafolofolo, ebile ke na le matsoho a matle a ho hlwekisa le ho ka sebetsa tlasa maemo afe kapa afe, ho kenyelletsa le nako e ekeditsweng ya tshebetso. Ke na le bokgoni ba ho ka sebetsa ke le mong kapa ho ka sebetsa le basebetsimmoho ba bang. Ke na le dilemo tse tsheletseng (6) ke sebetsa mosebetsi ona, mme Tokomane ya ka ya Boitsebiso le Boiphihlello e a mpakela ntlheng ena. Ke le tshepisa hore ha le ka nneha monyetla wa ho le sebeletsa, ke tla phahamisetsa boemo ba khamphani ena hodimo ka bohlweki. Ke kentse mangolo a latelang ho matlafatsa kopo ya ka: • Khophi ya lengolo la Kereiti ya 12. • Khophi ya bukana ya boitsebiso e nnetefaditsweng. • Setefikeiti sa lekgetho se nnetefaditsweng. Nka thaba haholo ha kopo ya ka e ka ananelwa le ho wela matsohong a mofuthu. Ka boikokobetso ___________________ (Saena mona) Mofts. A.T. Mampedi Mosebetsi wa 5: O bone sekgeo sa mosebetsi se phatlaladitsweng lesedinyaneng la koranta ho thwe ho hlokwa motho ya ka lebelang makoloi lebenkeleng la Pick n Pay. Romela Tokamane ya hao ya Boitsebiso le Diphihlello le lengolo le tsamayang le yona ho iketela mosebetsi oo. 47

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Ela hloko: Mosebetsi o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.6 MOLAETSA WA IMEILI Molaetsa wa imeili ke tsela e ntjha ya moraorao, e kgemang mmoho le tshebediso ya thekenoloji e sebediswang ka ithanete. Molaetsa ona o ka ngolwa ka dikhomputa kapa diselfounu pakeng tsa mongodi le moamohedi wa ditaba. Sepheo se seholo sa molaetsa wa imeili ke ho fetisa ditaba ka potlako. Imeili e fetotse tsela eo batho ba neng ba ngollana ka yona hobane e potlakisa ho romela molaetsa ka ho boloka nako. Re na le mefuta e mmedi ya diimeili, ya setlwaedi le ya semmuso. PHAPANO PAKENG YA IMEILI YA SETLWAEDI/SETSWALLE LE YA SEMMUSO IMEILI YA SETLWAEDI IMEILI YA SEMMUSO Mofuta ona wa imeili o itshwanna hantle le Mofuta ona wa imeili o itshwanna hantle le mofuta wa lengolo la setswalle/setlwaedi. mofuta wa lengolo la semmuso. Imeili e na le seboho sa setlwaedi mme e ntse Imeili e na le seboho sa semmuso mme e ntse e ngolwa ka diratswana, ditumediso le qetelo. e ngolwa ka diratswana, ditumediso, qetelo le tshaeno. Puo, setaele le registara tse sebediswang Puo, setaele le registara tse sebediswang mona mona ke tsa setlwaedi hobane o ngolla motho ke tsa semmuso eo o tsebanang le yena. Matshwao a ikgethang a mofuta ona wa tema Diaterese:  Mongodi le mongollwa ba lokela ho ba le diaterese tsa imeili  Aterese ya imeili ya mongodi o e ngola hodimo sebakeng sa yona, mme o qala ka yona molaetseng oo wa imeili  Aterese ya imeili ya mongollwa e ba ka tlasana ho ya mongodi ka mantswe a mang e tla ka mora ya mongodi.  Diaterese tsa batho ba bang ba ka romellwang molaetsa oo, di ba le sebaka sa tsona ka tlasa ya ya romellwang molaetsa. Sebaka seo se hlahiswa ka Cc, mme diaterese tsa imeili tsa batho bao di a hlahella.  Ho ka boela ha ba le batho ba bang hape ba ka romellwang molaetsa oo empa diaterese tsa diimeile tsa bona di sa hlahelle moo molaetseng, mme sebaka seo se hlahiswa ka Bcc.  Ka mora sebaka sa diaterese ho ba le sebaka sa ho ngola sehlooho sa molaetsa. Sehlooho sa molaetsa wa imeili se lokela ho ngolwa hantle, se hlake, se utlwisisehe. Iphe nako ya ho ngola sehlooho se utlwahalang.  Ka tlasa sehlooho ho latela sebaka sa ho ngola molaetsa.  Ditumediso di tla fapana ho ya ka mofuta wa molaetsa o ngolwang. Ditumediso e be tse kgutshwane kaha ho bolokwa nako. DIKAHARE:  Dikahare tsa molaetsa wa imeili le tsona di tla fapana ho ya ka mofuta wa dikamano tsa mongodi le mongollwa/bangollwa le mofuta wa molaetsa, wa setswalle kapa wa semmuso. Ditaba e be tse utlwahalang tse tobileng, o ntse o hopola palo ya mantswe ya ditema tse telele tsa kgokahano. Ha ho a lebellwa hore o hokele eng kapa eng imeiling ya hao. 48

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO QETELO:  Le yona e tla fapana ho ya ka hore molaetsa ke wa setswalle kapa ke wa semmuso, mme o ka e ngola e le ‘Ka botshepehi’, wa hao ka boikokobetso, motswalle wa hao jj. Sebopeho sa mohlala wa imeili E tswa ho: nthabiseng79@gmail.com E ya ho : thabangramosoeu@yahoo.co.za Cc : matsaur@lantic.co.za, rethabilelekwa89@gmail.com Bcc : diimeili tsa baamohedi ba bang ba molaetsa ona ha di hlahelle/ha di bonahale Letsatsi : Sehlooho: Leeto la Mangaung Ditumediso: Mohlomphehi Mmele Nthabiseng Ramaru …………………….. (tshaeno) Mongodi 089 6574 400 Dikgokello: Ela hloko: Palo ya mantswe e etswa ke dikahare tsa molaetsa feela. Mohlala wa imeili (PL) E tswa ho: lebewana@gmail.com E ya ho : nthakwana4@gmail.com Cc : Bcc : Letsatsi : Sehlooho: Memo moketjaneng wa phelehetso ya baithuti Ditumediso: Monghadi/Mofumahadi/Mohlomphehi/Weso/Ngwaneso, jj Fumana molaetsa wa memo ho tswa sekolong sa Khorong SS. Re o memela moketjaneng wa ho felehetsa baithuti ba kereiti ya 12 o tla ba ka la 17 Pherekgong 2021. Qeto ena e susumeditswe ke ho tseba hore o na le mpho ya ho kgona ho kgothatsa baithuti ha e le mona ba lokela ho ya kopana le bophelo bo botjha isao. Sekolo sa heso se tsebahala ka mabaka a fapaneng. A kenyelletsang ho ipabola ha baithuti ditlhahlobong tsa makgaolakgang selemo le selemo. Le leng la mabaka ke hore o e mong wa baithuti ba neng ba siye setumo sa ho fumana dinaledi feela dithutong tsa hao, dilemong tse 30 tse fetileng. Ke ka hoo re kopang hore o tle ho tla ba tshetlehela puo hore kelello le maikemisetso a bona di be tjhatsi, mme ba bone tsela boitjhorisong ba bokamoso ba bona. Boikgathatso bona bo hlohlelleditswe ke ho bona hore bongata ba baithuti ba hloka tjantjello ya ho itshematlela le ho ntshetsa dithuto tsa bona pele leha mmuso o na le letlole le shebaneng le ditefello tsa mahala diyunivesithing. Re le moifo wa sekolo re ka thaba haholo ha o ka ananela kopo ya rona. Ya ikokobeditseng Tshepo Dikgokelo: 49

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa imeili (PTP) E tswa ho: thabo@gmail.com E ya ho : tshepo@gmail.com Cc : Bcc : Letsatsi : Sehlooho: Sephetho sa tlhodisano tsa mmino Alfred Ndzo Monghadi/Mofumahadi/Mohlomphehi/Weso/Ngwaneso, jj Fumana sephetho sa ditlhodisano tsa mmino tseo di neng di tshwaretswe Alfred Nzo ka la 8 Hlakola 2021. Tsohle di tsamaile hantle haholo, hoo re ileng ra fihlella sephetho se neng se sa lebellwa ke ba bangata. Dihlopheng tse leshome le metso e tsheletseng tse neng di kenetse tlhodisano tse sebeditseng hantle haholo ke tse hlano tse lokelang ho ya emela mmasepala wa rona ditlhodisanong tsa lebatowa isao. Dihlopha tsena ke tse etelletsweng pele ke monghadi Lebelo, mofumahatsana Thekiso, monghadi Tebele, monghadi Mohlomi le mofumahatsana Lebetso. Dihlopha ke tse latelang, boemong ba bohlano e bile Ditswere tsa Mphaki, boemong ba bone e bile Mahaqasi a Fobane, boemong ba boraro e bile Mabewana a Phamong, boemong ba bobedi e bile Marwana a Tseki ha boemong ba pele e bile hlopha se tummeng haholo sa Ditau tsa Thwahlane. Ya Mosa Tautona Ka boikokobetso/Ka botshepehi/ Weno/Motswalle wa hao, jj. Sediadiane Malekelle 4.7 TSA BOPHELO BA MOFU Mona o lokela ho ngola nalane ya bophelo ba mofu ho latela ditlha tseo o di fuweng ke ba lelapa la mofu. Mofu a ka se tsohe borokong ba hae bo boholo a ngole tsa bophelo ba hae, o ngollwa ke motho wa boraro e seng wa pele. Dintlha tse pedi tseo o lokelang ho di qoba, ke tsa hore mofu o hlahetse sepetlele le ho hlahisa mofu ha o qeta o mmolaye, o boele o mo phedise hape, mohlala, mofu o hlahetse sepetleleng sa Pelo Nomi, a hlokahala ka la 14 Pherekgong 2021. Ha o qeta ebe o re: A qala ka dithuto tsa hae... Lokodisa dintlha tsa mofu ho fihlela a hlokahala. Dintlha tsa bohlokwa tse bopang tema ena ya kgokahano ke tsena tse latelang: Dikahare le sebopeho sa tema ena ke sena: • Mofu ke mang, ke wa ha mang; • Tlhaho ya hae: sebaka moo a hlahetseng teng, letsatsi la tswalo le selemo. • Tsa kgolo ya mofu: dithuto; mosebetsi; lenyalo. • Tsa lefu la hae: letsatsi le mokgwa oo a hlokahetseng ka wona; • Maballo: bao a ba siyang; • Theneketso ya seboko 50

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa tsa bophelo ba mofu Tsa bophelo ba mofu Mofu Tankiso Polao ke ngwana wa matsibolo baneng ba bahlano ba ntate Phakisi Polao le mme Mosidi Polao. O hlahile ka la 12 Phato 1958, seterekeng sa Makeleketla, polasing e bitswang Sterkfontein. Mofu o qadile dithuto tsa hae sekolong sa poraemari sa Mohaung hona polasing eo ya Sterkfontein. O ile a fetela sekolong se phahameng sa Senkepeng sa Masheng moo a ileng a phethela lengolo la materiki teng ka selemo sa 1977. O qadile ho sebetsa khampaning ya Clover e Harrismith ka selemo sa 1978, e le mokganni wa dilori tse kgolo tse tsamaisang dihlahiswa tsa Clover ho tloha Harrismith ho phatlalla le Freisetata ena yohle. O sebeditse moo dilemo tse tharo. Ka selemo sa 1981 a ya sebetsa Koporasing Bloemfontein, e le yena mohlophisi ya ka sehloohong dihlahisweng tse romellwang ka ntle. O sebeditse moo ho fihlela lefu le mo kgaoletsa. Mofu o ile a kena lenyalong le Disemelo Seohlolo ka selemo sa 1984, mme ba hlohonolofatswa ka bana ba babedi e leng Thakgodi le Pulane. O hlokahalletse kotsing ya koloi ka la 14 Pherekgong 2021. O siya mofumahadi wa hae Disemelo le bana ba hae ba babedi le dikgaitsedi tse tharo. Robala ka kgotso Mosia Motubatsi, motho wa mantsha nthebe di ome! Ela hloko: Lenanetsamaiso la lepato ha le hlokehe ha ho ngolwa tsa bophelo ba mofu bakeng sa tekanyetso. Mosebetsi wa 6: Malomao o hlokahetse mme lelapa le o kopile ho ngola tsa bophelo ba hae. Ngola tsa bophelo ba mofu enwa. Ela hloko: Mosebetsi o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.8 PUISANO Puisano ke tema e ngolwang ho hlahisa puisano e bileng teng dipakeng tsa batho ba babedi kapa ho feta. Ka nako e nngwe puisano ena e ka ba moqoqo feela e tlwaelehileng pakeng tsa batho ba tshohlang taba e itseng e amang maphelo a bona, ka lehlakoreng le leng e ka ba puisano e hlophisitsweng bakeng sa morero o itseng, mohlala, inthaviu. O e ngole ka tsela ya terama. Ha o ngola puisano o ele hloko dintlha tsena tse latelang: - puisano e ngolwa ka mehla e le ho puo ya mmui, empa matshwao a di-a-bulwa-di-a kwalwa (“…”) ha a sebediswe ntle feela ha o qotsa puo/mantswe a sebui se tummeng; - lebitso la sebui le ngolwe ka letsohong le letshehadi la leqephe, mme le latelwe ke letshwao la kgutllopedi (jk. Moleboheng:); - tlhaloso ya tlatsetso (jwalo ka ho terama), e kang ditaelo tsa hore ho itseng ho etswa jwang kapa ho buuwa jwang, e ngolwa ka masakaneng; - polelo e nngwe le e nngwe e lokela ho ba karabelo ya polelo e sa tswa buuwa; - sehalo le puo ya hao ebe tse tla itshetleha kamanong ya dibui/dibapadi tse pedi tse buisanang esita le ho sehlooho hammoho le puisano ka boyona; - o tlole mola dipakeng tsa sebui ka seng ho etsa hore mosebetsi o balehe habonolo esita le ho ba makgethe. 51

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Ho na le mehlala e mengatangata ya sebopeho sa puisano eo o ka e fumanang bukeng efe kapa efe ha feela e le ya tshwantshiso kapa terama. E sebedise ho sheba kamoo e radilweng kateng. Mohlala wa puisano Ena ke puisano pakeng tsa Tshepo le Seithati bao e leng baithuti ba kereiti ya 11 sekolong sa Sedibeng Sekondari ka Tumahole. Ke hoseng Laboraro bekeng pele sekolo se kena. Baithuti bana ba qoqa ka mokgwa oo ba kenang sekolo kateng ka ho sielana matsatsi. Tshepo: Dumela kgaitsedi, o ne o ntse o ipatile kae matsatsing ana? Seithati: Dumela aubuti, ha se tsamaiso ee e monyebe, e bakwang ke Covid-19. Tshepo: Ao ngwaneso! O bolela tsamaiso efe e monyebe? Seithati: Ena ya ho tla sekolong habedi bekeng empa mosebetsi wa kereiti ya 11 o le mongata. Tshepo: Nna ke tshoswa ke ditlhahlobo tsa makgaolakgang tswe tswang boemong ba lebatowa. Seithati: Tshabo ya ka ke boitokisetso ba kereiti ya 12. Eka re tla fihla moo re le tala. Tshepo: O bolela jwang ngwaneso? Seithati: Ke hore re tla fihla kereiting eno re sa tsebe letho, bona kamoo re sebeditseng hampe kateng kotareng ena. Tshepo: Ke ditlhong. Wena o ne o nahana hore tharollo e ka ba efe? Seithati: Ke nahana hore re qale sehlopha ka WhatsApp. Tshepo: Ke tharollo e ntle eo, jwale re ka qala neng? Seithati: Ha re fumane mabitso a baithutimmoho ba ka thabelang pono ena. Tshepo: Ha re qale ka rona pele. Ke tshepa hore mathata a rona a tla fela. Seithati: Ha re ipetlele tsela e ntle ya ho feta kereiti ena le lengolo la kereiti ya 12 ka dinaledi. Tshepo: Le dumme! (Tshepe ya sekolo ya lla) Seithati: Ha re di behe mohatla kgwiti. (Ba arohana). 52

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mosebetsi wa 7: Dipula tsa dikgohola di sentse boholo ba ditsela Porofenseng ya lona mme le hloleha ho ya dikolong. Ngola puisano e pakeng tsa hao le titjhere moo o mo hlalosetsang mabaka a entseng hore o se tle sekolong beke e fetileng kaofela. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.9 INTHAVIU E NGOTSWENG Inthaviu ke tsela e nngwe ya puisano. Re ka hlalosa inthaviu ka ho re ke puisano e ikgethang pakeng tsa batho ba babedi kapa ho feta moo ka sepheo se itseng. E mong (ba bang) o/ ba botsa dipotso tse qophellang mabapi le ntlha tse itseng, e mong a di arabe mme a fane ka tlhahisoleseding. Ka sebopeho se seng sa inthaviu, sehlopha sa babotsi se botsa sehlopha sa babotswa dipotso. Inthaviu e etswa ka dipheo tse fapaneng, e ka ba ho etsa diphuputso, ho lekola/ hlahloba, ho batla mosebetsi, ho phahamiswa mosebetsing, ho batla tlhahisoleseding (mohl, ka moento wa Johnson & Johnson wa Covid-19) jj. Ela hloko tsena tse latelang: - o botsa dipotso tse qophellang le ho botswa ka bokgeleke, di hlake e le ho fumana dikarabo ka botlalo hodima (di)potso e botsitsweng; - jwaloka ka ha re entse puisanong e ngolwang, lebitso la sebui le ngolwe ka letsohong le letshehadi la leqephe, le bile le latelwa ke letshwao la kgutllopedi (jk.Teboho:); - selelekeleng mmotsi o nehelana ka tlhahisoleseding e amanang le sepheo sa inthaviu. - mmeleng mmotsi o botsa mmotsuwa dipotso tse itshetlehileng sehloohong se itseng mme mmotsuwa o araba dipotso tsena. - Dipotso di ka nyalana le dikarabo tse hlahisitsweng pejana, mme dikarabo tsohle di tobe dipotso, mme di tshehetswe ka dintlha. O nehelane ka dintlha tse batsi, tse amanang le seo o se botsitsweng; - Sehalo e be se lokelang kopano ena, mme puo e be ya semmuso. O se ke wa sebedisa puo ya seterateng e sebediswang tlasa maemo moo ho iketlilweng. Mohlala o latelang ke wa inthaviu e ileng ya ba teng pakeng tsa sebapadi sa ditshwantsho tsa thelevishene le sebohodi sa mananeo a thelevishene, Anele Ndoda, le mmabotle wa Afrika Borwa ka selemo sa 2020 e leng, Shudufhadzo Musida: 53

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa inthaviu MMABOTLE E MOTJHA WA AFRIKA BORWA KA SELEMO SA 2020 “Ditoro tsa hao di ka phethahala…” [Lebitso la hae ke Shudufhadzo Musida ya lemo tse 23, mmabotle ya hapileng tlhodisano ya bommabotle mona Afrika Borwa. Sebapadi sa ditshwantsho tsa thelevishene le sebohodi sa thelevishene Anele Mdoda, o ile a ipha nako ho ya buisana le yena, mme o di beha tjena inthaviung ya bona] Anele O qadile neng ho kenela ditlhodisano tsa bommabotle? Shudufhadzo Ke qadile ka 2017 ke sa le sekolong. Anele O susumelleditswe ke eng ho kenela ditlhodisano tsa bommabotle? Shudufhadzo Ke ile ka kgothalletswa ke tlholo ya Zozi ngwahola. Anele Ke sefe se etsang hore o dule o ipabola? Shudufhadzo Ke thapelo, ho ikwetlisa le ho phethela ditaba ka sefutho. Anele Ke eng eo e neng e o tukisa malakabe kalaneng? Shudufhadzo Ke boikwetliso, boitshepo le toro ya tlholo. Anele Ke eng eo o tsohileng o e ratile ka wena kajeno? Shudufhadzo Ke ratile tlholo, setumo le moqhaka. Anele O reng ka koloi le ntlo tseo o di hapileng? Shudufhadzo Jo! sebaka seo e leng sa ka. Tsena ekare ke toro feela. Anele Na ho na le seo o lakatsang ho se fetola ntlong ee e ntjha? Shudufhadzo Tjhe, ha ho sekodi. Tsohle tse ka hare, ke tsa maemo. Anele Maemo a lehodimo a fetohile haholo matatsing ana. Ha o nahana ebe tharollo e ka ba efe ka ho fetofetoha ha maemo ana a lehodimo Afrika Borwa le lefatsheng ka bophara? Shudufhadzo Baetapele ba lokela ho sebetsa mmoho hobane kopano ke matla. Anele Ke thuto efe eo o ka e rutang bana ba banana? Shudufhadzo Ba lokela ho ba le seabo boetapeleng. Anele Ke leboha kamohelo ya memo. Shudufhadzo Le nna ke leboha sebaka [E qotsitswe le ho hlophiswa botjha ho tswa ho You Tube, Pudungwana 2020] 54

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mosebetsi wa 8: O moqolotsi wa ditaba tsa Lesedi FM mme o lokela ho ba le inthaviu le Letona la tsa Bophelo bo Botle, Ngk. Z. Mkhize ka moento wa Covid-19. Bonkgono le bontatemoholo ba kgutliswa ditliliniking ba sa hlajwa ente ena. Ngola inthaviu e pakeng tsa hao le Letona moo o mo hlabang malotsana le ho ngongoreha kamoo tshwaro ena e mpe e ba tetebetsang maikutlo kateng. Ela hloko: 4.10 PUO E NGOLWANG Puo ke karolo e bohlokwa ya phedisano. O hlokometse hore meketjaneng e fapafapaneng kapa dikopanong ho tla kotjwa kapa ho be le motho ya tla nehelanang ka puo. Ha o fana ka puo, o fana ka yona o mametswe ke sehlopha sa batho/bamamedi ba fapaneng tlasa maemo a itseng. Tataisong ena re tla fana ka mohla wa puo e ngolwang empa o lokela ho tseba dintlha tsa bohlokwa tseo o lokelang ho di sheba ha o ngola. Dintlha tsa tlhokomediso ha ho ngolwa puo Pele o qala ho ngola puo o lokela ho ela hloko dintlha tse latelang: - Ipotse lebaka la hore ke hobaneng o lokela ho nehelana ka puo le hore sepheo sa kopano ke sefe? - Tseba mofuta wa kopano eo o yang ho bua ho yona hore ke ofe, ebe ke dikapeso tsa baithuti thutong, moketjana wa ho keteka ho pasa dithutong, mokete o itseng wa sekolo, lenyalo, jj. - Tseba bamamedi ba hao hore e tla be e le bomang, na ke batjha, banyalani, bahwebi, batswadi, jj. - Sheba hore o tla nehelana ka puo ka tsela efe, na ke ka tsela e bonolo, ka ho tshehisa, ka puo ya semmuso, jwalo-jwalo. - E tla be e le nako efe eo o tlang ho bua ka yona, na ke hoseng, motshehare, mantsiboya, bosiu, jj. Ha o se o fumane dikarabo tsa dipotso tse ka hodimo, hlophisa puo ya hao ka tsela e latelang: - Pulo ya hao e be polelo kapa polediso ya bohlale, e matla e tla hohela le ho qhahamisa ditsebe tsa bamamedi. E ka nna ya ba motlae kapa qotso e tla hokahana le puo ya hao. - Hlophisa le ho hlahlamisa dintlha tsa hao ka boqhetseke hore puo e phalle. - Sebedisa dipolelo tse kgutshwane mme o nne o tswake ka mehlala le dipolediso tsa bonono tse sa tlwaelehang ho natefisa puo. - Puo ya hao e be le phallo – ho be le qaleho e hlakileng, mmele wa dintlha tse momahaneng, le qetelo e mathemalodi. - Bua dintlha tsa nnete, tse sa tswakwang ka leshano. 55

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa puo ya mohla letsatsi la tswalo Dumelang bomme le bontate hammoho le bohle ba teng ho ya ka maemo le ditulo tsa lona. Motsamaise wa mosebetsi ke a leboha. Ke thabo le tlotla e kgolo ho nna ho ka fuwa monyetla wa ho beha mantswenyana a se makae ka ausi Dimakatso. Ha ke tsebe hore ke qale kae ka pabala ena, seilatsatsi sa nnete. Ke dilemo tse 20 jwale ke tsebana le Maki. Re sebeditse mmoho makaleng a fapaneng a thuto le phatlalatsong. Maki o mofuthu, o lerato, o mokokotlo o sephara, ke motho wa batho, jj. Tshebetsong ya rona, ha ho na bothata boo bo neng bo le ka hodimo ho matla a hae. Ka mehla ha re isa mathata a rona ho yena, o ne a re eletse le ho re thusa ho re rarollela ona. Ausi, o se ke wa fotoha mme ke kopa hore o fetisetse kgodiso e ntle eo batswadi ba hao ba o hodisitseng ka yona baneng ba hao. Dilemo tse mashome a mahlano ha se thaka ya motho. O bile le diphephetso empa ha di a o fetola. Pele ya pele maradi wa Taung. O se dumelle maemo a mosebetsi, tjhelete kapa motho ho o fetola. Re unne tse molemo feela ho wena E re ke emiseng mona hobane nka se qete ho bua ka ausi Maki. Ntate Modimo a o etse hantle le ka ho loka. Ke a leboha Mosebetsi wa 9: Ngola puo eo o tlang ho nehelana ka yona mohla mokete wa ditumediso tsa baithuti ba kereiti ya 12 sekolong sa lona. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.11 TEKOLOKAKARETSO Ke mofuta wa tema moo molekodi a hlahisang maikutlo a hae ka sengolwa, mosebetsi wa bonono, lebenkele leo ho jelwang ho lona, konsarete, filimi, jj. Ha o ngola mofuta ona wa tema o lokela ho tadima dintlha tsena tse latelang tsa sebopeho: - e ngole ho hlaha ntlhakemong ya hao (molekodi/mongodi) ka ho sebedisa maemedi a motho wa pele kapa a mmui (a kang ‘ke le nna’); - o lokela ho hlahisa mahlakore ka bobedi, tse ntle le tse mpe ka tseo o ngolang ka tsona; - o sebedisa dipolelo tse ho lekgathe lejwale, makgethi le mantswe a utullang puo ya maikutlo ka tshwanelo ka sepheo sa ho hlahisa mehopolo le maikutlo a hao jwaloka molekodi (mongodi). Sehalo se ka sebediswa bakeng sa ho beha leseding le ho thabisa baamohedi ba ditaba; - o lokela ho tshehetsa ntlhakemo ya hao o itshetlehile ka dintlha kapa mehlodi e itseng e tshepahalang; - o ka nna wa hlahiswa maikutlo mabapi le dintlha tsa setekgeniki tse jwalo ka ho kganya ha mabone le modumo; - pheletsong, o hlahise maikutlo a ahlolang hodima seo o ngotseng ka sona, mme le dikgothaletso (ditshisinyo) di ka kenyelletswa. 56

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Ho na le mefuta e mmalwa ya tekolokakaretso, e kenyeletsa dibaka tsa ho jela, dibuka, difilimi, dikonsarete, dikoduwa, jj. Ha re shebe dikeletso tse mmalwa ho ka ipeha hantle sekaleng sa mofuta ona wa tema. Tekolokakaretso ya dibaka tsa ho jela Mongodi/molekodi wa tekolokakaretso ya sebaka sa ho jela o lebeletswe hore o nehelane ka mohopolo wa hao ka sebaka seo. Molekodi (Mongodi) wa sebaka sa ho jela hangata e ka ba sephehi se hlwahlwa kapa setsebi sa dijo. O ka rorisa/thoholetsa kapa a seholle sebaka seo. Sebopeho sa tekolokakaretso ya dibaka tsa ho jela e ka kenyelletsa tsena tse latelang: - Selelekela, moo o hlahisang tekolokakaretso moo o tlang ho tsepamisa maikutlo a hao teng. – - Selelekela e be se sekgutshwane haholo. - O fane ka mabitso a batho ba atisang ho etela sebakeng sena, kapa bao sebaka sena se tobileng ho ba sebeletsa ka bobatsi (mohlala e ka toba batho bohle kapa morabe o itseng, jj) - O hlahse bonono le bokgabo ba sebaka sena; mona o kenyelletse tjhebahalo kapa popeho ya tulo, tjhebahalo ya tikoloho eo sebaka sena se leng ho yona, sebaka sa ho emisa makoloi le tshireletso; - O fane ka tlhaloso e phethahetseng ya mefuta ya dijo – dijo tsa tsatsi ka leng, boleng ba dijo le tefello ya tsona; - Ka kakaretso, molekodi (mongodi) o tadima dintlha ka mahlakore a fapaneng ho taka setshwantsho se hlakileng sa sebaka sena sa ho jela. Setshwantsho sa sebopeho sa sebaka sa ho jela. Lebitso la lebenkele: Aterese: Maemo a tshireletso: Ho na le sebaka se sireletsehileng sa makoloi, mmoho le bahlokomedi ba makoloi. Ntlokgolo ya sepolesa e teng pela lebenkele. Tikoloho: Moaho ke o motle o kgabileng tikolohong e maphodi pela letamo. Ke tse dutlisang mathe, tse reng ntje! O tla sitwa ho itshwara; ha eba o Dijo: rata dijo tse hlabosang. Menyu wa dijo o eme tjena: Mantaha: Kgoho e hlabosehang, mmoho le meroho le reisi. Disalate di pedi; Labobedi: Tlhapi le mefuta e meng e tswang ka metsing ka ho fapana ha yona; Laboraro: Sepeshele ke sa nyakafatane, potele; dipabi, jj. Labohlano: O ja pesonama (borae) e monate, kamoo o ka iketsetsang yona kateng; Moqebelo le Sontaha: Kgetho ke e batsi, o ikgethela kamoo o ratang kateng. Matsatsi le dinako tsa tshebetso Dinako tsa pulo: 57

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mantaha ho isa ho Moqebelo: 08:00 – 20:00 Sontaha: 08:00 – 15:00 Mekgwa ya kgokahano O ka kenya otoro ka mohala ka ho letsetsa 016 547 2596 kapa ka imeili ho makgetloane.koete@gmail.com Tekolokakaretso ya difilimi kapa dipapadi tsa kalaneng Sepheo ka kgutsufatso ena ke ho beha babadi leseding ka filimi kapa dipapadi tsa kalaneng tseo e leng hona di kena setjhabeng. Ho ka hlahiswa tsena tse latelang ha ho ngolwa tekolokakaretso: • o ka rorisa le ho seholla tekolokakaretsong e le nngwe; • o hlakisa tseo o di boneng ka tshwanelo, mme o totobatse mehopolo ya hao; • mehopolo yohle e lokela ho tshehetswa. Tekolokakaretso ya buka Sepheo sa tekolokakaretso ya buka ke ho nehelana ka tlhahisoleseding ka buka e badilweng le ho tsosa thahasello ya babadi mabapi le yona. Tekolokakaretso ya buka e lokela ho hlahisa tse latelang: - o lekola ka bokgutswane moralo, tikoloho le baphetwa/dibapadi, empa o se ye lolololo kapa o beha ditaba ka tsela e hlakileng haholo; - tekolokakaretsong, o na le kgetho ya ho ka nka ntlhakemo e itseng mme o hlahise mohopolo wa hao mabapi le ntlhakemo eo ya hao; - babadi ba tla etsa qeto ya ho e bala kapa ho se e bale ba itshetlehile ka nehelano ya hao ka buka eo. Sebopeho nehelano e ngolwa e itshetlehile ntlhakemong/maikutlong a molekodi/mongodi wa tekolokakaretso;  Jwaloka molekodi/mongodi o hlahisa mahlakore ka bobedi, tse ntle le tse mpe tsa tseo o ngolang ka sona;  hangata ho sebediswa dipolelo tse ho lekgathe lejwale, makgethi le mantswe a utullang;  puo ya maikutlo ka tshwanelo ka sepheo sa ho hlahisa mehopolo le maikutlo a ya ngolang;  sehalo ebe se behang leseding le ho thabisa baamohedi ba ditaba;  o lokela ho tshehetsa ntlhakemo/maikutlo a hao o itshetlehile ka dintlha kapa mehlodi e itseng e tshepahalang;  ho ka nna ha hlahiswa maikutlo mabapi le ntlha tsa setekgeniki;  pheletsong o hlahisa maikutlo a ahlolang hodima seo o ngolang ka sona le ho kenyeletsa dikgothaletso. Mohlala wa tekolokakaretso ya konsarete ya sebini sa mmino wa sedumedi Konsarete ya mmino wa Sedumedi: Joyous Celebration 23. Sebaka: Bloemfontei, Mabaleng a Dipontsho Mohla: 22 Hlakola 2019 Nako: hora ya 20h00 - 02h00 Bahlophisi: Moruti Mthunzi, Moruti Hlongwane le Ntate Mkhize Batshehetsi: MTN le Translux Molekodi wa tekolokakaretso: Masabata Polo 58

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Joyous ke sehlopha se tummeng Afrika Borwa le dinaheng tse ka ka ntle. Se thehilwe ka selemo sa 1996 ke ntate Lindelani Mkhize, moruti Mthunzi Namba le moruti Jabulani Hlongwane. Se fa batjha monyetla wa ho hodisa talente ya bona mminong wa Sedumedi. Ba kgonne ho hatisa Joyous 21 Amerika kerekeng ya moruti TD Jakes, The Potters House. Sebaka se ne se bolokehile hobane balebedi ba makoloi ba ne ba bonahala hohle moo makoloi a neng a pakile teng. Ke bone dikgalala tse kang Zakes Bantweni le ba bang. Ka hare mmohi o ne a hohelwa ke mabone a mebalabala kalaneng mme a ikgetha jwaloka Jerusalema e hlaloswang Bebeleng. Hang ha Joyous e palama kalaneng, modumo le lehlaso di bile bohale hoo babohi ba ileng ba ema ka maoto kaofela. E binne hamonate bosiung boo ho fihla ka hora ya 02h00 ka meso. Ho bile le tshubuhlellano e mpe haholo nakong eo konsarete e tswang. Tshubuhlellano ena e bakilwe ke makoloi a ileng a thulana ka baka la ho tatela ho tswa. Nna ke thabetse tsohle tseo ke di boneng ka tsatsi la konsarete ntle le tshubuhlellano e thuntheditseng konsarete ena qetellong. Nka phehisa ka hore nakong e tlang ho fumanwe sebaka se nang le diheke tse nne ho qoba tshubuhlellano. [Tema ya boiqapelo] Mosebetsi wa 10: Ngola Tekolokakaretso ka mofuta ofe kapa ofe ho tswa mefuteng e ka hodimo ho lekola boiphihlello le tsebo ya hao. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 4.12 RAPOROTO (TLALEHO) Raporoto e ngolwa kamora diphuputso tse ileng tsa etswa, kapa ha ho tlalehwa ka ketsahalo e itseng e ileng ya bonwa ka mahlo, k.h.r. o le paki ya se ileng sa etsahala, mohlala, ntlo ha e tjha, makoloi a thulana, moithuti a lemala sekolong, jj. Maemo a bophelo ao ho tlalehwang ka wona ke a batsi haholo. Raporoto e lokela ho ba kgutshwane, empa e fupare dintlha kaofela. Hlahisa dintlha tsa bohlokwa feela. Sehalo e be se loketseng bongodi ba semmuso. Ho ka latelwa mehato ena e mehlano: • Etsa diphuputso ka botlalo tsa taba eo o shebaneng le yona; • Bokelletsa tlhahisoleseding; • Manolla le ho sekaseka tlhahisoleseding eo o e bokelleditseng; • Etsa ditlhahiso le ditshisinyo; • Kgwaritsa le ho ngola raporoto ka botlalo. Sebopeho sa Raporoto (Tlaleho) Dihloohwana tse ka sebediswang ho ngola raporoto e ka ba tsena tse latelang: • Motho kapa batho bao raporoto e lebisitsweng ho bona; • Sehlooho sa Raporoto; • Ditaba kapa dintlha tseo ho tlalehwang mabapi le tsona (Thomo); • Mokgwa wa tshebetso; 59

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO • Diphumano • Diqeto; • Ditlhahiso/ Ditshisinyo; • Mohla le tshaeno/sikeneitjhara. Mohlala wa Raporoto e entsweng kamora diphuputso Ntlo ya Mong. Sekerekere e atereseng ya 45 Phindile street, Palmietfontein e rekiswa Fantising ka baka la ho se lefellwe nako e telele. Banka ya ABSA e o kgethile, wena le e mong ho ya lekola maemo a ntlo ena mme o nehelane ka tlaleho/ raporoto ka diphuputso tsa lona. Tlaleho/Raporoto ka maemo a ntlo ya ha Sekerekere, 45 Phindile street, Palmietfontein 1. Raporoto e lebisitswe ho : Lekgotla la Tsamaiso, ABSA Bank. Ntlokgolo 2. Sehlooho sa phuputso : Maemo a ntlo ya ha Sekerekere, 45 Phindile street, Palmietfontein 3. Ditaba tseo ho tlalehwang ka tsona (Thomo): Lekgotla la tsamaiso la banka ya ABSA le kopile mofuputsi ho ya lekola le ho tlaleha ka tjhebahalo, maemo a tlhweko le ditlhokeho bakeng sa ntlafatso tsa ntlo e atereseng e boletsweng ka hodimo. 4. Mokgwa wa tshebetso 4.1 Bafuputsi, e leng Benghadi RA Mofokeng le LO Ntaramane, tlasa boetapele ba Mong.M Mofokeng ba ile ba ya lekola ntlo ena mohla la 15 Mmesa 2008. 4.2 Mokgwa wa tshebetso: 4.3 Bafuputsi ba ile ba etela ntlo ka seqo ho lekola maemo a yona. Batho ba dulang haufi le mono ba ile ba botswa dipotso di se kae malebana le ntlo ena. Bafuputsi ba ile ba nna ba ngola dinoutso ka tekolo ya bona le ka dikarabo tseo ba neng ba di fumana. 4.4 Diphumano: • Lemati la ka pele le tswelang ka ntle le ne le le ditshila, galase ya lona e tshwatlehile; • Moaho ohle o ne o le ditshila ka ntle le ka hare, o le mengwapongwapo; • Mabota ka hare ho ntlo a ne a na le mapatso a mabe haholo; • Bongata ba diphaepe di phanyehile, mme dikgwerekgwere ha di tsamaye hantle; • Siling ya ntlo boholo e wetse; • Lebota la fense ho potoloha jarete le ne le wele ka mahlakoreng a mabedi. 4.5 Diqeto: Ntlo e senyehile haholoholo, boholo ba yona e lokela ho lokiswa le ho ntjhafatswa. Tlaleho e tla ngolwa ke moetapele wa lekgotlana le fuputsang. 4.6 Ditlhahiso/ ditshisinyo • Ho lokela ho kenngwe lemati le letjha le ka pele; • Mapatso a maboteng a lokela ho lokiswa, mme ntlo e polaseterwa le ho pentwa botjha ka ntle le ka hare; • Diphaepe tse senyehileng di ntshuwe mme ho kenngwe tse ntjha; • Ho kenngwe siling e ntjha tlong kaofela; • Lebota lohle ho potoloha jarete le tshwanetse ho lokiswa Tshaeno ya motlalehi: _________________ Lebitso ka botlalo: Mong. M. Mofokeng Mohla la: 29 Mmesa 2008. 60

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa Raporoto e tlalehang ka kotsi Raporoto e tlalehang kotsi e ka tla ka sebopeho se bonojana mme tlhahisoleseding e ka kenyelletsa e latelang: Mohlala wa tlhahisoleseding e lokelang ho kenngwa tlalehong ya kotsi: SEKOLO SE SEHOLO SA THUTO-LORE Mohala: (016) 451 4121 P.O.BOX 235 Fekese: (016) 985 4331 SHARPEVILLE TLALEHO YA KOTSI Sefane sa ya tswileng kotsi …………………………………………… Lebitso la ya tswileng kotsi …………………………………………………. Mohla la kotsi: ………………………… Nako: ……………………. Tlhaloso ya kotsi:…………………………………………………………………..... ……………………………………………………………………………………………. Dikgato tse nkuweng kamora kotsi: …………………………………………….. …………………………………………………………………………………………… (Di)Paki:………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………… Pehelo e ngotswe ke: ……………………………………………………….. Maemo mosebetsing: ………………………………………………………….. Motekeno: ……………………………. Mohla la: ……………………………. Mosebetsi wa 11: Maemo a thuto sekolong sa lona a mabe mme le ile la ipopa jwaloka baithuti ho tshohla maemo ana. O kopilwe ke moifo wa baithuti ho ngolla mosuwehlooho tlaleho/raporoto ka maemo ana. Ngola Tlaleho/raporoto ka maemo a mabe ao le ithutelang ka tlase ho ona sekolong sa lona. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 61

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO – SESOTHO PL [MATSHWAO A 25] Makgetha a ho Phihlello e babatsehang Phihlello e supang Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo Phihlello e haellang lekanyetsa bokgoni feela DIKAHARE, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 MORALO -Nehelano e babatsehang -Nehelano e ntle -Nehelano e lekaneng e -Nehelano ya motheo e -Nehelano e totobatsa LE SEBOPEHO ya sehlooho e supang haholo e bontshang bontshang tsebo ya bontshang tsebo ya kgaello ya tsebo ya bokgoni bo ikgethang tsebo e ntle ya makgetha a mofuta ona makgetha a itseng feela makgetha a mofuta ona wa (Nehelano le -Mehopolo e matla e makgetha a mofuta ona wa tema a mofuta ona wa tema - tema mehopolo) Ho rala, sutsitseng wa tema -Nehelano e na le Nehelano ha e a -Moelelo o nyotobetswa ke ho hlophisa -Tsebo e batsi ya -Nehelano ha e kgere e tsepamo e itseng feela tsepama sehloohong ka ho kgera ho hoholo mehopolo. makgetha a mofuta ona tsepame sehloohong - sehloohong mme ho na le ho phethahala mme e a -Mehopolo le dikahare ha di Kelohloko ya wa tema -Nehelano ha e Mehopolo le dikahare ho kgera ho kgera -Mehopolo le na momahano maikemisetso, kgere e tsepame ke tse momahaneng, itseng dikahare ha se ka -Ke dintlha tse mmalwa baamohedi ba sehloohong tse hlalositsweng ka -Mehopolo le dikahare di mehla di momahaneng haholo tse tshehetsang ditaba le maemo -Mehopolo le dikahare ke botebo, mme dintlha di na -Sehlooho se sehlooho -Ha ho na boiteko tse momahaneng tshehetsa sehlooho le momahano e tshehetswa ke dintlha bo entsweng ho sebedisa MATSHWAO A 15 -Dintlha tsohle di -Sebopeho ke se amohelehang tse itseng feela - sebopeho se nepahetseng tshehetsa sehlooho, mme loketseng -Ke dintlha tse itseng Sebopeho se foofo di hlalositswe ka botebo se nang le diphoso tse feela tse tshehetsang feela, mme se na le -Sebopeho ke se mmalwa sehlooho -Ka kakaretso bohlotsa bo boholo nepahetseng sebopeho ke se loketseng empa se nang le diphoso tse itseng PUO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 62

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO TOKISO YA -Sehalo, rejistara, setaele -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, setaele -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, setaele le DIPHOSO le tlotlontswe di loketse setaele le tlotlontswe le tlotlontswe di loketse setaele le tlotlontswe ha tlotlontswe ha di dumellane maikemisetso, di loketse maikemisetso, baamohedi di loketse le maikemisetso, baamohedi Sehalo rejistara, baamohedi ba ditaba le maikemisetso, ba ditaba le maemo - maikemisetso, ba ditaba le maemo setaele, maemo ka tsela e baamohedi ba ditaba Nehelano e na le diphoso baamohedi ba ditaba le -Nehelano e tletse diphoso e maikemisetso, babatsehang le maemo hantle -Ka tse itseng tsa tshebediso maemo dubakane baamohedi ba ditaba -Tshebediso ya puo e kakaretso tshebediso ya hanyane -Tlotlontswe ha e dumellane le maemo. nepahetse ebile e ya puo ke e puo -Tshebediso ya puo e le maemo bopehile hantle haholo nepahetseng e bileng -Tshebediso ya fosahetse ebile e tletse -Moelelo o nyotobeditswe Tshebediso ya puo, -Nehelano ha e na e bopehile hantle - tlotlontswe ke e diphoso tse ngata haholo tlwaelo ya diphoso Tshebediso ya lekaneng -Diphoso ha -Tshebediso e seng kae tshebediso ya puo, tlotlontswe e ntle se tse nyotobetsang ya kgetho ya mantswe, haholo moelelo tlotlontswe matshwao a puo le -Nehelano boholo ha e -Moelelo o mopeleto na diphoso nyotobeditswe MATSHWAO A 10 63

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA B: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO E TELELE - (MATSHWAO A 30) SESOTHO PTP (FAL) SLKT Makgetha a Phihlello e babatsehang Phihlello e supang Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo Phihlello e haellang ho lekanyetsa bokgoni feela DIKAHARE, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 MORALO LE -Nehelano e -Nehelano e ntle haholo, -Nehelano e lekaneng e -Nehelano ya motheo e -Nehelano e totobatsa SEBOPEHO babatsehang e supang e bontshang tsebo e ntle bontshang tsebo ya bontshang tsebo ya kgaello ya tsebo ya bokgoni bo ikgethang; - ya makgetha a mofuta makgetha a mofuta ona makgetha a itseng feela a makgetha a mofuta ona -Nehelano le Mehopolo e matla, e ona wa tema; -Mosebetsi wa tema; mofuta ona wa tema; wa tema; mehopolo; - butswitseng; -Tsebo e ha o kgere, o tsepame; - -Mosebetsi ha o a -Mosebetsi o na le -Moelelo o nyotobetswa Tlhophiso ya batsi ya makgetha a Mehopolo le dikahare ke tsepama ka ho tsepamo e itseng empa o ke ho kgera ho hoholo; mehopolo; mofuta ona wa tema; tse momahaneng, tse phethahala – ho na le ho a kgera; -Mehopolo le dikahare ha -Sepheo, -Mosebetsi ha o kgere, o hlalositsweng ka tsela e kgera ho itseng; -Ha se ka dinako tsohle di na momahano; baamohedi ba tsepame; -Mehopolo le supang bokgoni, mme di -Mehopolo le dikahare di mehopolo le dikahare di -Ke dintlha tse mmalwa ditaba, dikahare ke tse tshehetsa sehlooho; na le momahano e momahaneng. - haholo tse tshehetsang makgetha a momahaneng; -Sebopeho ke se mahareng; Sehlooho se tshehetswa sehlooho; tema le -Dintlha tsohle di loketseng se nang le -Ke dintlha tse itseng ke dintlha tse mmalwa; -Ha ho boiteko ba ho maemo. tshehetsa sehlooho, mme diphoso tse mmalwa. feela tse tshehetsang -Sebopeho se foofo feela, sebedisa melao ya di hlalositswe ka tsela e sehlooho; -Sebopeho ke mme se na le bohlotsa bo sebopeho. MATSHWAO babatsehang; se loketseng ka boholo. A: 18 -Sebopeho ke se kakaretso empa se nang -Kgaello e matla ya tse nepahetseng. le diphoso. itseng tsa bohlokwa. 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 64

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO PUO, -Sehalo, rejistara, setaele -Sehalo, rejistara, setaele -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, setaele SETAELE LE le tlotlontswe di loketse le tlotlontswe di loketse setaele le tlotlontswe setaele le tlotlontswe le tlotlontswe ha di HO HLAOLA maikemisetso, maikemisetso, di loketse di lokela dumellane le DIPHOSO baamohedi ba ditaba le baamohedi ba ditaba le maikemisetso, maikemisetso, maikemisetso, -Sehalo, maemo ka ho fetisisa ka maemo ka tsela e baamohedi ba baamohedi ba baamohedi ba ditaba le rejistara, tsela e babatsehang. bontshang bokgoni bo ditaba le maemo ka tsela ditaba le maemo maemo; setaele, boholo. e hanyane; maikemisetso, -Tshebediso ya puo e mahareng -Mosebetsi o tletse baamohedi ba nepahetse ebile e -Tshebediso ya puo e -Tshebediso ya puo e diphoso, o ditaba le bopehile hantle; nepahetse ka kakaretso -Mosebetsi o na le fosahetse dubakane; maemo; - -Mosebetsi ha o na ebile e bopehile hantle; diphoso tse ebile e tletse diphoso tse Tshebediso diphoso. itseng tsa tshebediso ya ngata; -Tlotlontswe ha e ya puo, -Tshebediso ya puo; dumellane le sepheo; tlwaelo ya tlotlontswe e ntle haholo; -Tlotlontswe e haellang; tshebediso ya -Moelelo o nyotobetse -Tshebediso ya puo, kgetho -Mosebetsi boholo ha o haholo. tlotlontswe ke e lekaneng; -Moelelo o nyotobetse. ya mantswe, na diphoso. matshwao a -Diphoso ha se tse ho bala le mopeleto. nyotobetsang moelelo. MATSHWAO A: 12 MATSHWAO 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 65

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Matshwao a ka sebediswang bakeng sa ho tshwaya: Makgetha a Tekanyetso Matshwao Senotlolo Dikahare/Moralo/Sebopeho 18 DMS = (60%) Puo/Setaele/Ho hlaola 12 PST = diphoso (40%) Matshwao ohle 30 66

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA C (SESOTHO PTP LE SESOTHO PTB 5. DITEMA TSA KGOKAHANO TSE KGUTSHWANYANE Ena ke mefuta ya ditema tseo o lokelang ho di ngola ka mehla mesebetsing ya ditlhakiso, mesebetsing ya semmuso le ditlhahlobong. Hara ditema tse hlahiswang karolong ena ya pampiri, re ka hlahisa mehlala ena e latelang: 5.1 PAPATSO Mofuta ona wa tema o reretswe ho phatlalatsa sehlahiswa se itseng. Ka mehla, sehlahiswa se bapatswang se reretswe bareki ba itseng, bao wena o leng moithuti o lokelang ho fumana hore ke bafe. Matshwao a ikgethang a papatso Phatlalatso ya sehlahiswa e etswa ka tsela ya ho sebedisa puo e susumetsang. Papatso e atlehileng ke e sebedisang mawa a kang, boiqapelo, phephetso maikutlong, le ho nahaneng dintlha tsa nnete kapa mehopolo. Maikutlo le boinahanelo ke tsona tse hlahellang ka mahetla dipapatsong. Ithute dintlha tsena tse latelang tsa bohlokwa ha o ngola papatso:  o lokela ho qholotsa thahasello, ho hlohlelletsa le ho susumetsa moreki;  o lokela ho hlalosa le ho tsebahatsa sehlahiswa ka tsela e thabisang le ya boiqapelo;  o kgodise moreki hore a ke ke a phela ntle le sehlahiswa seo;  o tobe batho kapa karolo e itseng ya setjhaba e jwaloka bana, batjha, malapa, bommamalapa kapa borakgwebo;  o nehelane ka tlhahisoleseding, mohlomong e ka pakwang ka dipalopalo, tsela eo moreki a ka buisanang le beng ba sehlahiswa, tefello ya sona le dibaka tseo se ka fumanehang ho tsona. Mawa a ho bapatsa  Tshebediso ya dithekeniki tse kang dikgohedi tsa pono, dihlooho tse hohelang mahlo, ditshwantsho, dikhathunu, diphousetara, ditema tse tshwantshisitsweng ka bonono, ho kenyelletswa le tshebediso ya mefuta ya mengolo e fapaneng, boholo le mebala,  Tshebediso ya mawa a puo: ho sebedisa makgethi, mahlalosi, papadi e etswang ka mantswe, poeletsamodumo/alethereishene, asonense, pheteletso, mabotsi, mapetjo, dipolelwana tse hohelang, jj;  E qholotse maikutlo le ditakatso tsa moreki, a bone ho le molemong wa hae hore a reke sebapatswa seo;  E arabe le ho nehelana ka ditharollo tsa bohle; e fe bareki boitshepo, le bophelo bo botle le maikutlo a polokeho mmoho le a ho fumana boleng bakeng sa tjhelete ya hae;  E nehelana ka dipalopalo ho nnetefatsa tseo e di bolelang le ho nehelana ka tshepo ho bohle;  E nehe moreki maikutlo a thabo, pososelo e supang hore moreki o thabetse sehlahiswa seo;  Dikgohedi tsa medumo di ka sebediswa haeba papatso e buuwa ka molomo. 67

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa Papatso TSA’MO REKA OMO! TSA’MO REKA OMO OMO, mmampodi wa sebele, kakapa hara disepa tsa lerole tse hlatswang Na o kgathatsehile ka matheba ane a manganga diaparong tsa hao? Tharollo ke ena: OMO! Ke seinodi sa sebele! O inela feela, ebe o a inola! E kae tshila, a kae matheba? Oai, tjhoba le letse phoka! Mangolo ke a thibang letsatsi ao re a fumanang ho bomme ba pakang mohlolo o etswang ke OMO. Inwese ka nkgo le wena, itekele feela. OMO ke motswalle wa sebele wa bommamalapa, mme e theko e tlasetlase Na o batla boleng bakeng sa tjhelete ya hao? Tsa’mo reka mmampodi OMO, OMO, OMO! Mosebetsi wa 12: O sa tswa iqalla kgwebo ya ho ntsha meqomo ya matlakala malapeng a baahi ba motse wa heno. Ngola papatso e hohellang le ho kgothalletsa baahi ho sebedisa ditshebeletso tsa kgwebong ya hao. Bolelele ba mantswe a papatso ya hao e be 80-100 Puong Ya Tlatsetso Ya Pele (PTP) kapa 60-80 Puong Ya Tlatsetso Ya Bobedi (PTB). Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 5.2 PAMPITSHANA YA TLHAHISOLESEDING Ena ke pampitshana tse fanang ka tlhahisoleseding e tsebisang ka ho hong, e kgothalletsang kapa e rutang, e malebana le sehlahiswa kapa ditshebeletso tse itseng tse fumanehang setjhabeng. Sehlahiswa sena se reretswe bareki kapa batho ba itseng, bao wena o leng moithuti o lokelang ho ba fumana hore ke bafe. Matshwao a ikgethang a pampitshana ya tlhahisoleseding  Tlhahisoleseding e hlophisitswe ka dihlooho le dihloohwana.  Diratswana di be kgutshwane hore moelelo o tle o hlake.  Dipolelo di kgutshwane, mme di toba taba.  Tlhahisoleseding e atisa ho ba le ditshwantsho.  Ho ka sebediswa puo ya sethekeniki ha ho hlokeha.  Sehalo: tlhahisoleseding ke e fanang ka dintlha, mme sehalo se sebediswang ke se susumetsang kapa se hohelang. Haeba sepheo sa pampitshana e le ho kgothaletsa mmadi ho reka se itseng, ho tla sebediswa sehalo se susumetsang. 68

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa dipampitshana tsa tlhahisoleseding Chief Somanje – Nkgekge ya Mankgonthe! Ngaka e so kang e hlolwa hohang! Ke setsebi, sekopanyamalapa!  Na lapa la hao le a qhaleha? Le hloka ho phekolwa? – tlo o fumane thuso ho le lokisa.  Jo nnaa!! Ke dilemo o fereha, o ntse o hanwa le kajeno? Thuso ha e hole le wena. Difaha tsa mahlohonolo ke mantletsentletse. Senyama ke ntho ya maobane!  Oli ya mahlohonolo (Sendawana) e tla o etsetsa mehlolo! O tla ba milionere ka motsotswana feela!  Ba reng batho? Ba re o na le sesila? Ba shanotse; pota le kwano thaka mphato re se lahlele hole matjoing kwana!! Ke phekola le mahloko a mangatangata a kang: o Sethwathwa o Bonyopa o Letswejane o Motsekelo le a mang a mangata. Ke phephetha ntho tsa bosiu. Ke lokolla batshwaruwa ditlamong! Nkgekge Somanje o fumanwa PE. Iteanye le nkgekge Somanje mona: 076 5976 860 ka dihora tsohle. Mosebetsi wa 13: Kgaitsedi ya hao e qetileng dithuto tsa yona yunivesithing, e butse setsha sa ho ruta baithuti ba Kereiti ya 12 thuto ya Sesotho le ya Mahlale. Ngola pamphitshana ya tlhahisoleseding e tsebisang setjhaba ka ditshebeletso tseo kgaitsedi ya hao e nehelanang ka tsona. Bolelele ba mantswe a pampitshana ya tlhahisoleseding ya hao e be 80-100 Puong ya Tlatsetso Ya Pele (PTP) kapa 60-80 Puong ya Tlatsetso Ya Bobedi (PTB). Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 69

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 5.3 PHOUSETARA Phousetara ke mofuta o mong wa tema e bapatsang sehlahiswa/ketsahalo/tshebeletso e itseng. Ka phousetara ho ka phatlalatswa ketsahalo e itseng kapa ha tsebahatswa thekiso ya ho hong ho itseng. E behwa hangata mebileng e meholo kapa ditsing tse kgolo tsa mabenkele ka sepheo sa ho lemosa setjhaba ka ditshebeletso tseo tse phatlaladitsweng. Matshwao a ikgethang a phousetara:  O lokela ho sebedisa leqephe le leholo le batalletseng;  Sehlooho se hlahiswa ka ho totobala, ka ditlhaku tse kgolo;  Ditaba le tsona o di ngola ka mongolo o moholo o hohelang;  O ka sebedisa le ditshwantsho ha o rata ho etsa jwalo, mme tsona e be tsa botaki ba boemo bo hodimo;  Dintlha kaofela tsa tlhahisoleseding di hlahiswa ka tsela e utlwisisehang hantle;  Mohla, nako le sebaka seo ketsahalo e tla tshwarelwa ho sona (moo ho hlokehang) di hlahiswe ka botlalo. Mohlala wa phousetara KONSARETE YA MMINO WA JAZZ YA MAEMO A HODIMODIMO Post Office, Sunday World, MTN, KAYA FM, City of Sedibeng le Lefapha la Bonono le Setso di hlophisitse Festivale ya jazz ya Naha, sepheo e le ho hlokomedisa setjhaba ka bohloko ba COVID 19. Ditlhophiso di eme tjena: Tulo : HOLONG YA SETJHABA, SEBOKENG Mohla la : MOQEBELO WA 12 TSHITWE 2021 Nako : 12H00 – 19H00 Ho kena : R100.00 FEELA! Dibini ke tse ngatangata tse tummeng tse akgang boDon Laka, Jimmy Dludlu, Mafikizolo le ba bang. TLONG KA BONGATA RE TLO ITHABISANG MMINO, MMINO, MMINO KE MANTLETSENTLETSE!! Mosebetsi wa 14: Sehlopha seo o se ratang haholo sa papadi ya kalaneng, se tlo bapala e nngwe ya dibuka tse balwang Kereiting ya 12 selemong sena. Ngola phousetara eo ka yona o tsebisang baithuti ba motse wa heno mmoho le setjhaba ka kakaretso ka papadi eo ya kalaneng. Bolelele ba mantswe a phousetara ya hao e be 80 - 100 Puong ya Tlatsetso ya Pele (PTP) kapa 60-80 Puong ya Tlatsetso ya Bobedi (PTB). Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 70

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 5.4 DITSHUPISO LE DITAELO Ditshupiso Re sebedisa ditaelo ho laela motho ka seo a lokelang ho se etsa,mohlala, ho sala o hlokometse lapa leno bosiyong ba batswadi ba hao, ho pheha sejo se itseng, jj. Hape o ka fa motho ditaelo tsa hore ntho e itseng e etswa jwang (jk. ho etsa kopi ya teye, ho baka kuku, ho baka bohobe jj.). Re tla buisana ka dintlha tsena ka bobedi, empa hlokomela hore pampiring ya tlhahlobo di botswa di arohane. Re a supisa (ditshupiso) ha re hlalosetsa motho hore a ka fihla jwang sebakeng seo a yang ho sona a sa se tsebe. Re a laela ha re batla ho laela motho hore ntho e itseng e etswa jwang. Matshwao a ikgethang a ditshupiso:  Ditaelo le ditshupiso di sebedisa sekaotaelo temekisong ya tumelo haholo;  Ka bobedi di lokodiswa ka ho hlahlamana le ka kutlwahalo. Diketsahalo e ba tse momahaneng, tse bopang kgwele.  Ditshupisong, o bua ka lehlakore le itseng, mohlala. thinyetsa ka tsohong le letona, le le letshehadi; tsamaya o lebile pele, jj.  Lekanya bolelele ba tsela eo motho a lokelang ho e tsamaya ka nako tsohle, mohlala, o tla tsamaya dikilometara tse pedi, ebe o bona …. (lebenkele, kereke, jj). Ho ka thusa haholo ho bua ka matshwao a kang meaho, diroboto, jj.  Hape lekanya hore o tla tshela diterata tse kae pele a kena ho seo a yang ho sona. Dipolelo tse latelang di ka o thusa haholo ha o supisa motho tsela: o feta; o hahamala jwalo ..; o iphaphathe ka lehlakore la …; haufi le …; ka morao/ pele ho …;  O sebedise puo e hlakileng, e otlolohileng le e utlwisisehang ha bobebe e lokela ho sebediswa, mme sehalo ke se tsamaellanang le mofuta wa tema e ngolwang.  Ho sebediswa lehokedi la motho wa bobedi, kaha ke yena ya laelwang kapa ya supiswang. Mohlala wa ditshupiso Ha o theoha Seteisheneng sa Mlamlankunzi, mme o hlwella ditepisi ho tswa ka hara seteishene, o tshelele seterateng se bitswang Tsabatsaba. Thinyetsa ka tsohong le letona, mme o lopalle jwalo o ya pele. O tla feta holo ya motse ka letsohong le letona, mme o fete le diterata tse pedi tse kenang ka tsohong le letshehadi. Kena seterateng sa boraro se bitswang Molefe. Hang feela ha o hlahella seterateng seo, o tla bona khontheinara ya CELL C e tshehla. Leba khonteinareng eo, mme haufi le yona ho na le seterata se kenang ka tsohong le letona. O tla tsamaya jwalo o iphaphathile ka seterata seo bolelele ba dimitara tse ka etsang mashome a mararo, mme ka tsohong le letshehadi o tla feta lebenkele la dijo la NANDOS. O tla bona moo matlo a qalang teng ka tsohong le letona. Bala ntlo tse tharo, mme o kene ntlong ya bone. Ke hona lapeng moo. 71

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa ditaelo Ke matsatsi a phomolo ya Keresemese, mme moahisane wa heno o etetse lewatleng. O o kopile ho sala o hlokometse ntlo ya hae. Moahisane eo wa heno o o ngolletse ditaelo Tsatsi le leng le le leng ka hora ya bosupa o kgantshe mabone a ntlo. Ha o kena feela ka phaposing ya ho phomola ho na le polaka ya lebone kamora kgaretene. Dipolaka tsa mabone a ka dikamoreng tsona, di leboteng la kgang pela mamati a dikamore. Polaka ya khitjheneng yona e pela lemati le tswelang ka ntle. Se lebale ho kwala difensetere le dikgaretene kaofela hang ha ho ba lefifi. Bula TV jwaloka ha eka ho na le batho ntlong. Ka hora ya leshome pele o ya ho robala, kgutlela hape ka ntlong ho ya tima mabone. Se lebale ho tima thelevishene. Siya feela lebone le kgantshitseng jarete, leo o tla le tima hoseng pele o ya sekolong. Etsa tsena tsatsi le leng le le leng ho fihla ke kgutla, teboho e tla ba e ntle haholo! tsena. Mohlala wa ditaelo tsa ho etsa bohobe Risepe ya bohobe ba maqebekwane Disebediswa 250 ml phofo ya bohobe/ folouro 60 ml tomoso 10 ml letswai 60 ml tswekere 1l L ya metsi a foofo Mokgwa wa ho etsa/ ditaelo 1. Etsa motswako ka ho kopanya dihlahiswa tse ommeng tsohle (phofo, tomoso, letswai le tswekere) sekotlolong sa boholo bo ka nkang dilitara tse 4 tsa metsi. 2. Etsa sekotjana mahareng e be o tshela metsi hanyane hanyane. Kopanya motswako le metsi, mme o di dubelle mmoho. Kopanya ho fihlella letsoho le sa mamarelwe ke hlama. 3. Kwahela hlama, o e emele dihora tse pedi ho re e kokomohe. Ha hlama e se e kokomohile hantle, e kenye ka sejaneng se tshasitsweng ka mafura hore bohobe bo tle bo se ke ba kgomarela sejaneng. 4. Bedisa metsi o kenye sejana se tshetsweng hlama ka pitseng ya metsi a belang. 5. Pheha ka mollo o seng mongata haholo. Bedisa bohobe nako ya hora tse pedi. 6. Tshola bohobe. Bohobe bo ka nna ba jewa bo tjhesa kapa bo bata. 72

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mosebetsi wa 15: Ditshupiso Motswalle wa hao o o etetse, mme o fihlile boemelong ba ditekesi motseng wa heno. Ka bomadimabe ha a tsebe lapeng heno hobane o qala ho o tjhakela. Mo ngolle, mme o mo fe ditshupiso tsa ho fihla lapeng heno. Bolelele ba tema ya hao e be ba mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 80 bakeng sa Sesotho PTB. Kapa Ditaelo Motswalle wa hao o kopilwe moketeng wa lenyalo la moahisane wa hae hore a phehe setjhu sa nama ya kgomo hobane o tsejwa ka ho pheha masutsa. Ngolla motswalle wa hao ditaelo tsa ho pheha setjhu seo. Bolelele ba tema ya hao e be ba mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 180 bakeng sa Sesotho PTB Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 5.5 DIKARETE TSA MEMO Tsena ke ditema tse kgutshwanyane tse fetisang molaetsa o itseng. Melaetsa e ka fapana ho ya ka sepheo seo karete e ngolwang ka sona. Matshwao a ikgethang a dikarete  karete ha e na sebaka se sekaalo sa ho ngolla;  o lokela ho totobatsa letsatsi, nako le sebaka;  o hlahiswe ditaba tse loketseng ka bokgutshwane;  o ka sebedisa puo e batlang e arohile dikoto; dipolelwana le dipolelo tse sa fellang hantle empa molaetsa o utlwahala;  sehalo se laolwa ke mofuta wa karete (ya memo, ya matshediso, ya kamohelo ya memo, ya ho se amohele memo);  mongolo o sebediswe ka tsela e kgabisang karete; jwaloka ho sebedisa mongolo o tshekaletseng; dipolelo tse kgutshwanyane le tse telele; motswako wa mongolo o moholo le o monyenyane; sebaka moo mongolo o behwang teng, jj;  jwaloka ditemeng tse ding tse kgabiswang, le kareteng ya memo ho sebediswa mekgabo ya botaki le bonono. 73

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Mohlala wa dikarete Karete ya memo Rona re le Ntate le Mme Malakoane ba dulang 2154 Molapo Street Mamello Section Rathanda Heidelberg re thabela le ho ba motlotlo haholo ho memela Ntate le Mme Monareng moketjaneng wa diteboho mona lapeng. Moketjana ona o mabapi le ho kgutla ha moradi wa rona Ntebaleng ya neng a le naheng ya Dubai ka mosebetsi wa booki. Moradi o kgutlile kamora ho sebetsa Dubai dilemo tse 10 kaofela. Moketjana o tla tshwarwa ka la 24 Pudungwane 2021 ka hora ya 6 mantsiboya. Re tla thabela ho fumana karabo ya lona hore na le amohela kapa le sitwa ho amohela memo ena. Letsetsang Tshehla ho: 083 594 3743. Karete ya ho se amohele memo Ntate le Mme Monareng ba leboha ka memo ya ho tla moketjaneng wa teboho oo le tlo o etsetsa moradi wa lona, Ntebaleng ya neng a sebetsa naheng ya Dubai. Ka bomadimabe, re maswabi ho le tsebisa hore ha re tlo kgona ho amohela memo eo ya ka la 24 Pudungwana 2021 kaha re ne re se re ntse re na le lebaka leo re le hlophisitseng bakeng sa letsatsi leo. Nkele Masopha 1664 Ramarata Street Kimberly 74

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Karete ya memo ya lenyalo ALI-LI-LI-LI-ALI-LI-LI-LI HA-LI-LI-LI LENYALO LA MAKHETHA SETHABELA le DIEPOLLO MOLOTSI Mong. Thabang le Mof. Lerato Sethabela ba dulang nomorong ya 8183 MAPETLA STREET MASERU ba le mema ka thabo ho ba teng moketeng wa lenyalo la mora wa bona wa bobedi e leng MAKHETHA SETHABELA ya tla beng a nyalana le moradi wa Mong. le Mof. Molotsi e leng DIEPOLLO MOLOTSI ba dulang 2345 MATLA STREET BOHLOKONG Lenyalo le tla ba ka la 4 Phupu 2021 ka hora ya 9 kerekeng ya Roman Catholic Church e motseng wa Bohlokong seterateng sa Mzizi. Lenyalo le tla tswela pele kamora tshebeletso ya kerekeng lapeng habo monyadi atereseng e seng e boletswe ka hodimo Mosebetsi wa 16: Karete ya memo ya moketjana O sa tswa amohela lengolo la hao la Kereiti ya 12. Batswadi ba hao ba ikemiseditse ho o etsetsa mokete wa ho keteka sephetho seo sa hao. Ngola karete ya memo moo o memelang metswalle ya hao moketjaneng ona. Bolelele ba tema ya hao e be ba mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 800 bakeng sa Sesotho PTB (PTB) Kapa Karabo ya karete ya memo Motswalle wa hao o tlo keteka letsatsi la hae la tswalo ka la 16 Tshitwe 2021. O o memme ho tla ithabisa le yena letsatsing leo empa ka bomadimabe o hloleha ho amohela memo eo. Ngola karete eo ho yona o hlalosang hore o hloleha ho amohela memo eo. Bolelele ba tema ya hao e be ba mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 80 bakeng sa Sesotho PTB (PTB) 75

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Kapa Karete ya memo ya lenyalo Ngwaneno o a nyalwa ka la 12 Loetse 2021. O o kopile ho ngola karete ya memo ya lenyalo la hae. Ngola karete ya memo moo o memelang motswala wa hao moketeng oo. Bolelele ba tema ya hao e be ba mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 80 bakeng sa Sesotho PTB. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 5.6 HO NGOLA BUKATSATSI (DAYARI) Dayari ke bukana e kang khalendara eo ho yona o ngolang diketsahalo tsa tsatsi le leng le le leng. Hangata e ngolwa e le tleleho/rekoto ya hao ya diketsahalo, ka hoo e ngolwa e le mothong wa pele. Hopola ho ngola letsatsi la mohla o rekotang/tlelehang diketsahalo dayaring. Sebedisa puo e bonolo feela ya ka mehla. Sehalo ke se tsamaellanang le diketsahalo tse ngolwang. Mohlala wa ho ngola bukatsatsi (dayaring) BUKATSATSI/DAYARI YA THANDI SITHEBE TLHAKUBELE 2021 Mantaha, 15 Tlhakubele 2021 Ke tsohile ke kgathetse haholo kamora leeto le lelelele la ho ya Thekong mafelong a beke. Ke batlile ke lofa sekolong, empa ka iqeka hobane kajeno re tswela pele ho ngola tlhahlobo ya kotara ya 1. Labobedi, 16 Tlhakubele 2021 Kajeno re ngotse dipampiri tse pedi, Life Sciences hoseng le Sesotho PL Pampiri ya 3. Kgele, Pampiri ya Life Science e ne e le motabolahlooho empa ya Sesotho, e ne e ngoleha leha le yona e ne e ntse e na le diphephetso tsa yona. Laboraro, 17 Tlhakubele 2021 Kajeno re phethetse tlhahlobo ka English FAL Pampiri ya 1 le Geography Pampiri ya 1 le 2. Ebile le dikolo di a kwalwa; ke thabo feela ho rona kaofela. Ke fihlile hae e sa le motsheare mme ka hlwekisa ntlo yohle. Hopola ho ngola bolelele bo batlehang ha o ngola dayaring. Boleleleng bono ho balwa feela dikahare (diketsahalo tsa letsatsi), e seng mohla le kgwedi. Mosebetsi wa 17: O ne o etetse ha malomao. O dutse matsatsi a mahlano kaofela moo. Ngola bukatsatsi ya matsatsi ao a mahlano ao o a dutseng ha malomao. Bolelele ba tema ya hao e be ba mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 80 bakeng sa Sesotho PTB. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 76

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 5.7 WhatsApp Tshebeletso ya WhatsApp le yona jwaloka tse ding tse kang SMS le Feisbuku, e sebedisetswa ho romela kapa ho amohela melaetsa. Ka hoo he, ho a utlwahala hore le yona e sebetsa diselefounung le marangranng a mang a dikgokahano. WhatsApp e o dumella ho romella melaetsa e ngotsweng, e buuwang, ya vidiyo, jj. Tshebeletso tsena tsohle di etsahala ha feela o na le kgokahano ya Waefae kapa o na le data. WhatsApp e na le basebedise ba fetang dibilione tse 2. E tumme haholo hara metswalle le ba leloko ba dulang dinaheng le dibakeng tse fapaneng. Malapa le metswalle ba hokahana habonolo ka WhatsApp. Mehleng ena ya kajeno tshebediso ya WhatsApp e se e fumaneha le maemong a mosebetsi. Dibakeng tse ngata tsa tshebetso ho se ho buisanwa le basebetsi ka yona. Difeme le dikhampane tse ngata di se di bile di na le melawana e entsweng malebana le tshebediso ya yona mosebetsing. Setumo se phatlalletseng sa WhatsApp se bakwa ke ho fumaneha ha yona habonolo, tshebediso ya phapanyetsano le dipolatefomo tse ding le matshwao a yona a bonolo a bileng a hlakile ho ka sebediswa. Ho ka utlwisisa setumo sa WhatsApp, o hloka ho tseba hore ke yona ya pele ya ho fana ka ditshebeletso tsa mahala ka tshebediso ya inthanete. Ka hoo, jwalo ka ditshebeletso tse ding, o hloka waefae le data ho romela le ho amohela melaetsa ya mefutafuta. Ha jwale, WhatsApp e ananelwa ke batho ba fetang dibilione tse 2 hobane e matlafatsa dikamano dipakeng tsa batho ba phelang dibakeng le dinaheng tse fapaneng lefatsheng lohle. Ntle le ho romela kapa ho amohela melaetsa e ngotsweng, o ka letsetsa motho mme la bua le tadimane sefahleho le sefahleho hona moo selefounung, o ka hokela batho ba mmalwa la bua le le sehlotshwana. Mokgweng ona wa ho bua le le sehlopha sa batho, WhatsApp e o dumella ho bua le batho ba robedi e mong le e mong a sebedisa selefounu ya hae. O ka boela wa rekota/hatisa molaetsa wa hao o tla mamelwa ke eo o mo romellang wona. WhatsApp e sebedisa tsela e sireletsehileng ya ho romela le ho amohela melaetsa. Sena se bolela hore melaetsa e romelwa le ho amohelwa feela ke batho ba buisanang moo marangrang. O ka romella dividiyo, ditshwantsho le diGIF ntle le ho ngongoreha hore ditshwantsho tsa hao di ka hana ho buleha e leng se ka nnang sa etsahala ho SMS. 77

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Sebopeho sa WhatsApp Ha o romella molaetsa, dintlha tsena tse latelang di a hlaha:  Lebitso kapa nomoro ya moamohedi wa molaetsa, le hlaha hodimodimo molaetseng oo.  Letsatsi leo molaetsa o romelwang ka lona.  Sebaka sa ho ngola molaetsa..  Letshwao la ho hokela setshwantsho/senepe/tokomane eo o e romellang le molaetsa oo.  Letshwao le tobetswang ha ho romelwa molaetsa. Ha o amohela molaetsa, dintlha tsena tse latelang di a hlaha:  Lebitso kapa nomoro ya mongodi wa molaetsa, le hlaha hodimodimo molaetseng oo.  Molaetsa o ngotsweng.  Nako eo molaetsa o fihlileng ka yona.  Letsatsi leo molaetsa o fihlileng ka lona. Matshwao a ikgethang a molaetsa wa WhatsApp - Puo e ka ba ya semmuso kapa eo e seng ya semmuso ho ya dikamano tsa mongodi le moamohedi; - Lekgathe le laolwa ke maemo a ditaba; - Molaetsa o lokela ho hlaka le ho ba mokgutshwane; - Tshebediso ya dialfabete, dinomoro, dikgutsufatso tsa mantswe di sebediswe feela ha molaetsa e se wa semmuso. Mohlala wa molaetsa wa semmuso wa WhatsApp Mosuwe Ke o ngolla ho o hlalosetsa mabaka a nthibetseng ho tla tlelaseng ya hao maobane ka Moqebelo. Ausi wa ka eo ke dulang le yena lapeng, o kgutlile mosebetsing ka Labohlano a kula. Nakong eo a fihlang ka yona ho tswa mosebetsing, o ne a bonahala a sa kule hakaalo hobane o ne a nwele meriana eo a e fuweng ngakeng pele a tla hae. O ile a tetebela haholo bosiung boo ba Labohlano hoo ke ile ka lokela ho mo felehetsa ho ya ngakeng ka Moqebelo hoseng. Re kgutlile ngakeng thapama ka hora ya 15h00. Mosebetsi wa hae oo o neng o re file wona ke tla tla le wona ka Mantaha. Molaetsa Letshwao la ho hokela ditokomane Letshwao le tobetswang ha o romellla Mosebetsi wa 18: O hloka dibuka tse itseng tsa tlatsetso tse tla o thusa dithutong tsa hao. Ngolla rakgadi wa hao molaetsa wa WhatsApp, o mo kope tjhelete ya ho reka dibuka tseo. Bolelele ba tema ya hao e be mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 80 bakeng sa Sesotho PTB. 78

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 5.8 Feisbuku ke eng? Feisbuku ke lepatlelo la neteweke ya phedisano le etsang hore ho be bobebe ho hokahana le ho arolelana ditaba le ba lelapa le metswalle ka tshebediso ya inthanete. Tshimolohong Feisbuku e ne e etseditswe baithuti ba dikholeje le diyunivesithi. E sibollotswe ka selemo sa 2004, e sibollwa ke Mark Zuckerberg nakong eo a neng a ntse a ithuta Yunivesithing ya Harvard. Ka selemo sa 2006, motho e mong le e mong ya dilemo tse ka hodimo ho tse 13, ya nang le aterese ya imeili o ne a ka kgona ho bula akhaonto ya Feisbuku. Kajeno Feisbuku ke neteweke ya phedisano e kgolohadi ka ho fetisisa, e nang le basebedisi ba fetang bilione e le 1 lefatshe ka bophara. Hobaneng ha re sebedisa Feisbuku? Na o kile wa ipotsa hore ke ka lebaka la eng ha batho ba rata ho sebedisa Feisbuku leha ho se ho e na le mekgwa kapa ditsela tse ngata tsa ho buisana tse kang imeili, melaetsa ya potlako, jj. Se etsang hore Feisbuku e ikgethe ke bokgoni ba yona ba ho hokahana le ho arolelana ditaba le batho bao o ba kgathallang le ho ba rata ka nako e le nngwe. Ho batho ba bangata, ho ba le akhaonto ya Feisbuku ke taba e lebelletsweng ha o le inthaneteng jwalo feela ka ha o na le aterese ya imeili. Ka lebaka la hobane feisbuku e tumme haholo, diwebsaete tse ngata di se di ikopantse le Feisbuku. Sena se bolela hore o ka sebedisa akhaonto e le nngwe ya Feisbuku ho kena ditshebeletsong tse fapaneng tsa Marangrang (Web). Ebe ho arolelana ka Feisbuku ho sebetsa jwang Feisbuku e o dumella ho romella melaetsa le ho tsamaisa dintlafatso tsa seteithase sa hao ho etsa hore o dule o ntse o hokahana hantle le metswalle le ba leloko. O ka boela wa arolelana le ba bang mefuta e fapaneng ya ditaba, e kang ditshwantsho le mahokela (dilinki). Leha ho le jwalo, ho arolelana taba e itseng le ba bang Feisbukung, ho fapane le mefuteng e meng ya dikgokahano. Ho fapana le ho sebedisa imeili le melaetsa e meng e potlakang 79

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO ya sephiring, ditaba tseo o arolelanang ka tsona Feisbuku di reretswe setjhaba sohle, mme di ka bonwa ke batho ba bangata. Leha Feisbuku e nehelana ka disebediswa tse etsang hore ditaba tseo o di arolelanang le ba bang, e be tse sa bonweng ke bohle, ho bohlokwa ho utlwisisa hore Feisbuku e entswe ka tsela e etsang hore e phatlalle e be ya phedisano ho feta disebediswa tsa boholoholo tsa ho hokahana. Tlotlontswe e tlwaelehileng ya Feisbuku Metswalle? Ho rata? Ntlafatso ya maemo? Haeba o qala ho ba le akhaonto ya Feisbuku, ho na le tlotlontswe e ngata le dipolelwana tse ka o lobokanyang ha o qala ho kopana le tsona. Ithute tlotlontswe eo. Ho bula akhaonto ya Feisbuku Pele o ka kgona ho sebedisa Feisbuku, o lokela ho nnetefatsa aterese ya hao ya imeili ebe ke hona o ka kgonang ho bula akhaonto ya Feisbuku. Ho etsa sena o lokela ho kena akhaontong ya hao ya imeili, o bule molaetsa o nnetefatsang dintlha tsa hao ho tse tswang ho Feisbuku ebe o tobetsa konopo ho nnetefatsa akhaonto ya hao. Hang ha o se o butse akhaonto, o tla kena ho yona hore o itlwaetse yona. Mohlala wa molaetsa wa feisbuku Ha o bula Feisbuku ya hao o batla ho ngola molaetsa o tla dumediswa ke potso e reng: Ke eng e kelellong ya hao? Kamora moo o tla be o se o thaepa ditaba tsa hao moo. O ka ntsha maikutlo a hao kapa wa tsebisa batho bao e leng metswalle ya hao Feisbukung ka taba e itseng. Haeba ho na le ya rometseng molaetsa mme o rata ditaba tsa hae, o tla bontsha ka ho tobetsa monwaneng o shebileng hodimo hore o ratile ditaba tseo. Ha o sa thabele ditaba tseo o tobetsa monwaneng o shebileng fatshe ho bontsha hore ha o a thabela ditaba tso. Ebang o batla ho ntsha maikutlo o tla tobetsa lebokosaneng le leibotsweng ‘ntsha maikutlo’ ho ntsha maikutlo a hao. Ntsha maikutlo Ke a e rata Ha re e rate Mohlala wa molaetsa wa Feisbuku Kajeno ke fihlile sekolong seo ke neng ke ithuta ho sona. Ke ne ke thabile haholo mme le baithuti ba sekolo seo ba ne ba thabile haholo hobane ke ile ka hopola morao moo ke tswang teng. Ha ke fihla ofising ya mosuwehlooho, o ne a se a sa ntsebe. Ke ile ka kena ka itsebisa mme ba phakisa ba nkgopola. Ke ile ka tsebisa mosuwehlooho hore ke behwa ke eng moo. Ke ne ke tlilo abela bana ba sekolo sa ka diaparo tsa sekolo. Re ile ra ya phareiting mme ra ba abela diaparo tseo. Mosebetsi wa 19: E mong wa metswalle ya hao e sebeditse hantle ditlhahlobong tsa boitokisetso selemong sena. Ngolla metswalle ya hao molaetsa wa Feisbuku moo o thoholetsang e mong wa metswalle ya lona ya sebeditseng hantle sephethong sa hae sa materiki. Bolelele ba tema 80

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO ya hao e be mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 80 bakeng sa Sesotho PTB. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. Tshebeletso ya Molaetsa o Mokgutshwane-TMM (Short Message Service-SMS) Molaetsa wa SMS ke eng? Akronime ena ‘SMS’ ke ya puo ya Senyesemane e emetseng Short Message Service, eo ha e fetolelwa e bolelang Tshebeletso ya Molaetsa o Mokgutshwane (TMM). Rona re ka e fa akronime e reng ‘TMM’ ka puo ya rona. TMM e ngolwa le ho romelwa ho tloha selefounung ya mongodi ho ya selefounung ya motho ya ngollwang. Ka nako e nngwe molaetsa o ka nna wa romelwa mohaleng wa ka tlong. TMM ke tsela e bobebe, e potlakang ya ho romela molaetsa o mokgutshwane. Selefounu e nngwe le e nngwe e kgonang ho romela melaetsa, e ka kgona ho amohela molaetsa o mokgutshwanyane wa TMM. Ena ke tsela e nolofaletsang basebedisi ba diselefounu ho romela le ho amohela melaetsa e ngotsweng. Tshebeletso ena e fumaneha dinetewekeng tse ngata tsa mehala mme e ka sebediswang hohle moo motho a leng teng. E sebedisa melao e behetsweng ditshebeletso tsa dikgokano tse fapanyetsanang ka melaetsa e mekgutshwane e ngotsweng. Tshebeletso e bohareng kapa e kenang dipakeng e ka thusa ho fetolela melaetsa e ngotsweng ho e buuwang hore e fetele mohaleng wa ka tlong. Melaetsa ena e sebediswa disebedisweng tse kang mehala ya diradio le ho dipheija tsa memo. TMM o sebediswa haholo ho fetisa ditaba tsa dijitale, tse kang tlhokomediso ya ditaba, ditaba tse amanang le ditjhelete, ditshwantsho, diGIFs, dilogo le medumo/mello e fapaneng e ka sebediswang diselefounung. Melaetsa e kang ena e tsejwa ka hore ke Premium-rated short messages (PSMS), e leng ho bolelang hore ke melaetsa e mekgutshwane e lefuwang. Motho ya ingodisitseng ho sebedisa tshebeletso ena, o lefiswa haholwanyane bakeng sa ho amohela melaetsa, mme tjhelete e lefuwang e arolelwa marangrang kapa dineteweke tse fapaneng. Tumello ya tshebediso ya TMM e fa motho ka mong monyetla wa ho romela le ho amohela melaetsa mohaleng wa kgwebo (e leng mohala wane wa pele wa dithapo wa ka matlong). Ho neha bareki monyetla wa ho romela melaetsa mohaleng wa ka matlong, ho thusa kgwebo ho nehelana ka ditshebeletso tsa boleng. TMM (SMS) e fumaneha pokellong ya bukantswe e kgolo ya lefatshe ya dikgutshufatso le diakronime. Mohlala wa TMM Manthoto ke ne ke kopa o ntlele dikobo tse pedi ha o tla kwano. Ho a bata mona mme ke se ke fedile ke serame. Le wena o hle o itlele le dikobo tse anetseng. Sebaka sa mona ha se tshwane le sa moo lapeng. Ho hlile ho a bata mona. Mosebetsi wa 20: O ne o tjhaketse motswalao matsatsing a phomolo ya Keresemese. Ngolla motswala wa hao molaetsa wa TMM mme o mo tsebise hore o tsamaile hantle mohla o neng o tloha habo. Bolelele ba tema ya hao e be mantswe a 80 – 100 bakeng sa Sesotho PTP (PTP) kapa mantswe a 60 – 80 bakeng sa Sesotho PTB. Ela hloko: Mosebetsi ona o molemo haholo bakeng sa boitokisetso ba hao ba ditlhahlobo tsa mariha, tsa boitokisetso le tsa makgaolakgang. 81

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Makgetha a ho Phihlello e Phihlello e supang Phihlello e Phihlello ya motheo feela Phihlello e lekanyetsa babatsehang bokgoni mahareng haellang DIKAHARE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MORALO LE -Nehelano e -Nehelano e ntle -Nehelano e -Nehelano ya motheo e -Nehelano e SEBOPEHO babatsehang e haholo, e bontshang lekaneng e bontshang tsebo ya totobatsa kgaello ya supang bokgoni bo tsebo e ntle ya bontshang tsebo ya makgetha a itseng feela a tsebo ya makgetha -Nehelano le ikgethang; - makgetha a mofuta makgetha a mofuta mofuta ona wa tema; a mofuta ona wa mehopolo; - Mehopolo e matla, ona wa tema; - ona wa tema; -Mosebetsi o na le tema; Tlhophiso ya e butswitseng; - Mosebetsi ha o -Mosebetsi ha o a tsepamo e itseng empa o a -Moelelo o mehopolo; Tsebo e batsi ya kgere, o tsepame; - tsepama ka ho kgera; nyotobetswa ke ho -Sepheo, makgetha a mofuta Mehopolo le dikahare phethahala – ho na le -Ha se ka dinako tsohle kgera ho hoholo; baamohedi ba ona wa tema; ke tse momahaneng, ho kgera ho itseng; mehopolo le dikahare di -Mehopolo le ditaba, -Mosebetsi ha o tse hlalositsweng ka -Mehopolo le momahaneng. - dikahare ha di na makgetha a kgere, o tsepame; tsela e supang dikahare di na le Sehlooho se tshehetswa momahano; tema le -Mehopolo le bokgoni, mme di momahano e ke dintlha tse mmalwa; -Ke dintlha tse maemo. dikahare ke tse tshehetsa sehlooho; mahareng; -Sebopeho se foofo feela, mmalwa haholo tse momahaneng; -Sebopeho ke se -Ke dintlha tse mme se na le bohlotsa bo tshehetsang MATSHWAO -Dintlha tsohle di loketseng se nang le itseng feela tse boholo. sehlooho; A: 12 tshehetsa sehlooho, diphoso tse mmalwa. tshehetsang -Kgaello e matla ya tse -Ha ho boiteko ba mme di hlalositswe sehlooho; - itseng tsa bohlokwa. ho sebedisa melao ka tsela e Sebopeho ke se ya sebopeho. babatsehang; loketseng ka -Sebopeho ke se kakaretso empa se nepahetseng. nang le diphoso. 7–8 5–6 4 3 0–2 82

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO PUO, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, SETAELE LE setaele le setaele le tlotlontswe rejistara, setaele setaele le tlotlontswe setaele le HO HLAOLA tlotlontswe di di loketse le tlotlontswe di di lokela tlotlontswe ha di DIPHOSO loketse maikemisetso, loketse maikemisetso, dumellane le maikemisetso, baamohedi ba ditaba maikemisetso, baamohedi ba maikemisetso, baamohedi ba le maemo ka tsela e baamohedi ba ditaba le maemo hanyane; baamohedi ba -Sehalo, ditaba le maemo ka bontshang bokgoni ditaba le maemo ditaba le maemo; rejistara, ho fetisisa ka tsela bo boholo. ka tsela e -Tshebediso ya puo e setaele, mahareng maikemisetso, e babatsehang. fosahetse -Mosebetsi o tletse baamohedi ba -Tshebediso ya puo e ebile e tletse diphoso tse diphoso, o ditaba le -Tshebediso ya puo nepahetse ka -Mosebetsi o na le ngata; dubakane; maemo; - e nepahetse kakaretso ebile e diphoso tse Tshebediso ya ebile e bopehile bopehile hantle; itseng tsa tshebediso -Tlotlontswe ha e -Tlotlontswe e haellang; puo, tlwaelo hantle; ya puo; dumellane le ya tshebediso -Tshebediso ya -Moelelo o nyotobetse. sepheo; ya puo, tlotlontswe e ntle -Tshebediso ya kgetho ya -Mosebetsi ha o na haholo; tlotlontswe ke e -Moelelo o mantswe, diphoso. lekaneng; nyotobetse haholo. matshwao a -Mosebetsi boholo ha ho bala le o na diphoso. -Diphoso ha se tse mopeleto. nyotobetsang moelelo. MATSHWAO A: 8 MATSHWAO 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 83

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA C: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO E KGUTSHWANE (MATSHWAO A 20) SESOTHO PTP (FAL) SLKT Matshwao a ka sebediswang bakeng sa ho tshwaya: Senotlolo Makgetha a Tekanyetso Matshwao DMS = Dikahare/Moralo/Sebopeho (60%) 12 PST = Puo/Setaele/Ho hlaola diphoso (40%) 8 Matshwao ohle 20 84

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA B & C: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO E TELELE LE E KGUTSHWANE [MATSHWAO A 20] Makgetha a ho Phihlello e babatsehang Phihlello e supang bokgoni Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo feela Phihlello e haellang lekanyetsa DIKAHARE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MORALO LE -nehelano e babatsehang ya -nehelano e ntle haholo, e -nehelano e lekaneng e -nehelano ya motheo e -nehelano e totobatsa SEBOPEHO sehlooho e supang bokgoni bontshang tsebo e ntle ya bontshang tsebo ya makgetha bontshang tsebo ya kgaello ya tsebo ya bo ikgethang -mehopolo e makgetha a mofuta ona wa a mofuta ona wa tema makgetha a itseng feela a makgetha a mofuta ona -Nehelano ya matla e butswitseng -tsebo e tema -mosebetsi ha o kgere, o -mosebetsi ha o a tsepama ka mofuta ona wa tema - wa tema sehlooho le batsi ya makgetha a mofuta tsepame sehloohong - ho phethahala sehloohong-ho mosebetsi o na le tsepamo e -moelelo o nyotobetswa mehopolo ona wa tema mehopolo le dikahare ke tse na le ho kgera ho itseng itseng feela sehloohong ke ho kgera ho hoholo - -Tlhophiso ya -mosebetsi ha o kgere, o momahaneng, tse -mehopolo le dikahare di na le empa o a kgera mehopolo le dikahare ha mehopolo - tsepame sehloohong - hlalositsweng ka botebo, mme momahano e mahareng -ha se ka mehla mehopolo le di na momahano Kelohloko ya mehopolo le dikahare ke tse di tshehetsa sehlooho - -ke dintlha tse itseng feela tse dikahare di momahaneng, -ke dintlha tse mmalwa baamohedi ba momahaneng sebopeho ke se loketseng se tshehetsang sehlooho -ka sehlooho se tshehetswa ke haholo tse tshehetsang ditaba, -dintlha tsohle di tshehetsa nang le diphoso tse mmalwa kakaretso sebopeho ke se dintlha tse itseng feela - sehlooho maikemisetso le sehlooho, mme di hlalositswe loketseng empa se nang le sebopeho se foofo feela, -ha ho boiteko ba ho maemo ka botebo -sebopeho ke se diphoso mme se na le bohlotsa bo sebedisa melao ya nepahetseng boholo sebopeho MATSHWAO A 12 PUO, SETAELE 7–8 5–6 4 3 0–2 LE HO -sehalo, rejistara, setaele le -sehalo, rejistara, setaele le -sehalo, rejistara, setaele le -sehalo, rejistara, setaele le -sehalo, rejistara, setaele HLAOLA tlotlontswe di loketse ka ho tlotlontswe di loketse ka ho tlotlontswe di loketse tlotlontswe ha di a lokela le tlotlontswe ha di DIPHOSO fetisisa maikemisetso, fetisisa maikemisetso, maikemisetso, baamohedi ba maikemisetso, baamohedi ba dumellane le baamohedi ba ditaba le baamohedi ba ditaba le ditaba le maemo -mosebetsi o ditaba le maemo hantle - maikemisetso, -Sehalo, rejistara, maemo maemo na le diphoso tse itseng tsa tshebediso ya puo e baamohedi ba ditaba le setaele, -ka kakaretso tshebediso ya tshebediso ya puo fosahetse ebile e tletse -tshebediso ya puo e maemo -mosebetsi o maikemisetso, -tshebediso ya tlotlontswe ke diphoso tse ngata - nepahetseng ebile e bopehile puo e nepahetse ebile e tletse diphoso o baamohedi ba bopehile hantle -tshebediso ya e lekaneng tshebediso e seng kae hantle dubakane -tlotlontswe ha ditaba le maemo -diphoso ha se tse ya tlotlontswe -mosebetsi ha o na diphoso tlotlontswe e ntle haholo - e dumellane le maemo - -Tshebediso ya -moelelo o nyotobetse mosebetsi boholo ha o na nyotobetsang moelelo moelelo o nyotobetse puo, tlwaelo ya diphoso haholo tshebediso ya puo, kgetho ya mantswe, matshwao a ho bala le mopeleto MATSHWAO A 8 MATSHWAO 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 85

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO SENOTLOLO SA HO ABA MATSHWAO: Senotlolo Makgetha a tekanyetso Matshwao DMS = Dikahare, Moralo le Sebopeho 12 PSH = Puo le Setaele le ho Hlaola diphoso 8 Matshwao ohle 20 86

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA C: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO E KGUTSHWANE (MATSHWAO A 20) SESOTHO PTP (FAL) SLKT Makgetha a Phihlello e Phihlello e Phihlello e Phihlello ya motheo Phihlello e ho babatsehang supang bokgoni mahareng feela haellang lekanyetsa DIKAHARE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MORALO LE -Nehelano e -Nehelano e ntle -Nehelano e lekaneng -Nehelano ya motheo e -Nehelano e SEBOPEHO babatsehang e haholo, e e bontshang tsebo ya bontshang tsebo ya totobatsa kgaello supang bokgoni bo bontshang tsebo e makgetha a mofuta makgetha a itseng feela a ya tsebo ya -Nehelano le ikgethang; - ntle ya makgetha a ona wa tema; mofuta ona wa tema; makgetha a mofuta mehopolo; - Mehopolo e matla, e mofuta ona wa -Mosebetsi ha o a -Mosebetsi o na le ona wa tema; Tlhophiso ya butswitseng; -Tsebo tema; -Mosebetsi tsepama ka ho tsepamo e itseng empa o -Moelelo o mehopolo; e batsi ya makgetha ha o kgere, o phethahala – ho na le a kgera; nyotobetswa ke ho -Sepheo, a mofuta ona wa tsepame; - ho kgera ho itseng; -Ha se ka dinako tsohle kgera ho hoholo; baamohedi ba tema; Mehopolo le -Mehopolo le mehopolo le dikahare di -Mehopolo le ditaba, -Mosebetsi ha o dikahare ke tse dikahare di na le momahaneng. - dikahare ha di na makgetha a kgere, o tsepame; - momahaneng, tse momahano e Sehlooho se tshehetswa momahano; tema le Mehopolo le hlalositsweng ka mahareng; ke dintlha tse mmalwa; -Ke dintlha tse maemo. dikahare ke tse tsela e supang -Ke dintlha tse itseng -Sebopeho se foofo feela, mmalwa haholo tse momahaneng; bokgoni, mme di feela tse mme se na le bohlotsa bo tshehetsang MATSHWAO -Dintlha tsohle di tshehetsa tshehetsang boholo. sehlooho; A: 12 tshehetsa sehlooho, sehlooho; sehlooho; - -Kgaello e matla ya tse -Ha ho boiteko ba mme di hlalositswe -Sebopeho ke se Sebopeho ke se itseng tsa bohlokwa. ho sebedisa melao ka tsela e loketseng se nang ya sebopeho. loketseng ka babatsehang; le diphoso tse kakaretso empa se -Sebopeho ke se mmalwa. nang le diphoso. nepahetseng. 7–8 5–6 4 3 0–2 87

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO PUO, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, SETAELE LE setaele le setaele le rejistara, setaele setaele le tlotlontswe setaele le HO HLAOLA tlotlontswe di loketse tlotlontswe di le tlotlontswe di di lokela tlotlontswe ha di DIPHOSO maikemisetso, loketse loketse maikemisetso, dumellane le baamohedi ba maikemisetso, maikemisetso, baamohedi ba maikemisetso, ditaba le maemo ka baamohedi ba baamohedi ba ditaba le maemo baamohedi ba -Sehalo, rejistara, ho fetisisa ka tsela e ditaba le maemo ditaba le maemo ka hanyane; ditaba le maemo; setaele, babatsehang. ka tsela e tsela e maikemisetso, bontshang bokgoni mahareng -Tshebediso ya puo e -Mosebetsi o tletse baamohedi ba -Tshebediso ya puo bo boholo. fosahetse diphoso, o ditaba le e nepahetse -Mosebetsi o na le ebile e tletse diphoso tse dubakane; maemo; - ebile e bopehile -Tshebediso ya puo diphoso tse ngata; Tshebediso hantle; e nepahetse ka itseng tsa tshebediso ya puo, kakaretso ebile e -Tlotlontswe ha e ya puo; -Tlotlontswe e haellang; tlwaelo ya bopehile hantle; dumellane le tshebediso ya -Tshebediso ya sepheo; -Tshebediso ya -Moelelo o nyotobetse. puo, kgetho -Mosebetsi ha o na tlotlontswe ke e ya mantswe, tlotlontswe e ntle diphoso. lekaneng; -Moelelo o matshwao a haholo; nyotobetse haholo. ho bala le -Diphoso ha se tse mopeleto. -Mosebetsi boholo nyotobetsang ha o na diphoso. moelelo. MATSHWAO A: 8 MATSHWAO 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 Matshwao a ka sebediswang bakeng sa ho tshwaya: Senotlolo Makgetha a Tekanyetso Matshwao DMS = Dikahare/Moralo/Sebopeho 12 PST = (60%) Puo/Setaele/Ho hlaola 8 diphoso (40%) Matshwao ohle 20 88

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO KAROLO YA B & C: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO E TELELE LE E KGUTSHWANE [MATSHWAO A 20] Makgetha a Phihlello e Phihlello e supang Phihlello e Phihlello ya motheo Phihlello e haellang ho babatsehang bokgoni mahareng feela lekanyetsa DIKAHARE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MORALO LE -nehelano e -nehelano e ntle -nehelano e -nehelano ya -nehelano e SEBOPEHO babatsehang ya haholo, e lekaneng e motheo e totobatsa kgaello sehlooho e supang bontshang tsebo e bontshang bontshang tsebo ya ya tsebo ya -Nehelano ya bokgoni bo ntle ya makgetha a tsebo ya makgetha a itseng makgetha a sehlooho le ikgethang - mofuta ona wa makgetha a feela a mofuta ona mofuta ona wa mehopolo mehopolo e matla e tema -mosebetsi mofuta ona wa wa tema -mosebetsi tema -Tlhophiso ya butswitseng -tsebo ha o kgere, o tema o na le tsepamo e -moelelo o mehopolo - e batsi ya tsepame -mosebetsi ha o a itseng feela nyotobetswa ke ho Kelohloko ya makgetha a mofuta sehloohong - tsepama ka ho sehloohong empa o kgera ho hoholo - baamohedi ba ona wa tema mehopolo le phethahala a kgera mehopolo le ditaba, -mosebetsi ha o dikahare ke tse sehloohong-ho na le -ha se ka mehla dikahare ha di na maikemisetso kgere, o tsepame momahaneng, tse ho kgera ho itseng mehopolo le momahano le maemo sehloohong - hlalositsweng ka -mehopolo le dikahare di -ke dintlha tse mehopolo le botebo, mme di dikahare di na le momahaneng, mmalwa haholo tse MATSHWAO dikahare ke tse tshehetsa sehlooho momahano e sehlooho se tshehetsang A 12 momahaneng -sebopeho ke se mahareng tshehetswa ke sehlooho -dintlha tsohle di loketseng se nang -ke dintlha tse dintlha tse itseng -ha ho boiteko ba tshehetsa sehlooho, le diphoso tse itseng feela tse feela -sebopeho se ho sebedisa melao mme di hlalositswe mmalwa tshehetsang foofo feela, mme se ya sebopeho ka botebo - sehlooho -ka na le bohlotsa bo sebopeho ke se kakaretso boholo nepahetseng sebopeho ke se loketseng empa se nang le diphoso 7–8 5–6 4 3 0–2 89

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO PUO, -sehalo, rejistara, -sehalo, rejistara, -sehalo, -sehalo, rejistara, -sehalo, rejistara, SETAELE LE setaele le tlotlontswe di setaele le rejistara, setaele le setaele le HO loketse ka ho fetisisa tlotlontswe di setaele le tlotlontswe ha di a tlotlontswe ha di HLAOLA maikemisetso, loketse ka ho tlotlontswe di lokela dumellane le DIPHOSO baamohedi ba ditaba le fetisisa loketse maikemisetso, maikemisetso, maemo maikemisetso, maikemisetso, baamohedi ba baamohedi ba -Sehalo, -tshebediso ya puo e baamohedi ba baamohedi ba ditaba le maemo ditaba le maemo - rejistara, nepahetseng ebile e ditaba le maemo ditaba le hantle - mosebetsi o tletse setaele, bopehile hantle -ka kakaretso maemo - tshebediso ya diphoso o maikemisetso, -mosebetsi ha o na tshebediso ya mosebetsi o na puo e fosahetse dubakane - baamohedi ba diphoso puo e nepahetse le diphoso tse ebile e tletse tlotlontswe ha e ditaba le ebile e bopehile itseng tsa diphoso tse ngata dumellane le maemo hantle - tshebediso ya -tshebediso e maemo -moelelo -Tshebediso tshebediso ya puo seng kae o nyotobetse ya puo, tlotlontswe e ntle -tshebediso ya ya tlotlontswe haholo tlwaelo ya haholo - tlotlontswe ke -moelelo o nyotobetse tshebediso ya mosebetsi e lekaneng puo, kgetho boholo ha o na -diphoso ha se tse ya mantswe, diphoso nyotobetsang matshwao a moelelo ho bala le mopeleto MATSHWAO A8 MATSHWAO 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 SENOTLOLO SA HO ABA MATSHWAO: Senotlolo Makgetha a tekanyetso Matshwao DMS = Dikahare, Moralo le Sebopeho 12 PSH = Puo le Setaele le ho Hlaola 8 diphoso Matshwao ohle 20 90

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO Acknowledgements The Department of Basic Education (DBE) gratefully acknowledges the following officials for giving up their valuable time and families, and for contributing their knowledge and expertise to develop this creative writing resource for the children of our country, under very stringent conditions of COVID-19. Writers: AR Ms. Polo M. Mahalefele Mr. Mpuli E. Mofokeng Mr. Molotsi B. Molotsi Ms. Mamaipato M. Seane Dr. Joseph M. Sethabela Ms. Thandiwe P. Sithebe Ms. Elizabeth M. Skosana 91

SESOTHO TOKOMANE YA MEQOQO LE DITEMA TSA BOIQAPELO 92