TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA
MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO
SESOTHO
Puo ya Lapeng
Puo ya Tlatsetso ya Pele
Puo ya Tlatsetso ya Bobedi
DIKEREITI TSA 10 - 12
2018
Second Chance
Matric Support Programme
Skip to contentStudy guide
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA draft 1
Grade 11 Setswana study guide (Sesotho), 58 pages. Read online or get the free PDF download.
Publisher: Self Study
Setswana · Grade 11 · Sesotho. Study guide, 58 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Setswana
- Grade
- Grade 11
- Language
- Sesotho
- Document type
- Study guide
- Publisher
- Self Study
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 58
- File size
- 2.1 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 58
Document textSearch extracted text and jump to a page.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA
MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO
SESOTHO
Puo ya Lapeng
Puo ya Tlatsetso ya Pele
Puo ya Tlatsetso ya Bobedi
DIKEREITI TSA 10 - 12
2018
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 1
DIKAHARE
Nomoro DITEMA TSE NGOLWANG
1. SEPHEO KA BUKA ENA 3
2. TSELA/TSHEBETSO YA HO NGOLA (THE PROCESS WRITING) 3
3. MOQOQO (KAROLO YA A YA PAMPIRI YA TLHAHLOBO) 6
3.1 Moqoqo wa phetelo 6
3.2 Moqoqo o hlalosang 7
3.3 Moqoqo wa boinahanelo/o tebisang maikutlo (Puo ya Lapeng le ya Tlatsetso ya Pele) 7
3.4 Moqoqo wa kgang/ngangisano (Puo ya Lapeng le ya Tlatsetso ya Pele) 8
3.5 Moqoqo o sa tshehetseng lehlakore (Puo ya Lapeng le ya Tlatsetso ya Pele) 8
3.6 Moqoqo o pepesang ditaba/dintlha 9
4. DITEMA TSA KGOKAHANO TSE TELELE 10
4.1 MANGOLO 10
4.2 LENANETSAMAISO LE METSOTSO YA KOPANO 19
4.3 Diatikele le Dikholomo tsa dikoranta le dimakasine 20
4.4 TOKOMANE YA BOITSEBISO LE LENGOLO LE FELEHETSANG 25
4.5 LENGOLO LE FELEHETSANG TOKOMANE YA BOITSEBISO 27
4.6 TSA BOPHELO BA MOFU NALANE YA BOPHELO BA MOFU 28
4.7 PUISANO 29
4.8 INTHAVIU E NGOLWANG 30
4.9 PUO E NGOLWANG 31
4.10 TEKOLOKAKARETSO/TSA BOIKGOPOTSO (Reviews) 33
4.11 RAPOROTO 36
5. DITEMA TSA KGOKAHANO TSE KGUTSHWANE 39
5.1 PAPATSO 39
5.2 PAMPITSHANA YA TLHAHISOLESEDING 40
5.3 PHOUSETARA 41
5.4 POSEKARETE 43
5.5 DITSHUPISO LE DITAELO 43
5.6 DIKARETE TSA MEMO 45
5.7 HO NGOLA BUKATSATSI (DAYARI) 47
5.8 HO TLATSA DIFOROMO 47
5.9 BOROUTJHARA 50
5.10 MEMORANDAMO 52
2 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
1. SEPHEO KA BUKA ENA
Tokomane ena e reretswe ho tataisa matitjhere le baithuti mabapi le ditema tse ngolwang tsa bokgoni ba ‘ho ngola le
ho nehelana ba meqoqo le ditema tsa kgokahano.
Ho ngola le ho nehelana ho neha baithuti monyetla wa ho bopa le ho hlahisa menahano le mehopolo ka tsela e mo-
mahaneng. Ha baithuti ba ngodiswa mesebetsi le ditlhakiso maemong le dikarolong tsa dithuto tse fapaneng kgafetsa,
ba tla ikahela bokgoni ba ho ikutlwahatsa le ho ikgokahanya ka tsela e nehepahetseng le ka boiqapelo.
Sepheo ke ho hlahisa bangodi ba nang le bokgoni le boitsebelo bo fapafapaneng, ba tla sebedisa bokgoni bona
ho hlahisa le ho nehelana ka ditema tse loketseng tse ngotsweng, tse bohuwang le tsa mefutafuta ya dikgokahano
ka maikemisetso a fapafapaneng. Tsebo ya dibopeho tsa puo le melao (ditwaelo) tsa tshebediso ya puo e tla thusa
baithuti ho hlahisa ditema tse hokahaneng, tse momahaneng. Dibopeho tsa puo di rutwe ka sepheo sa ho hlahisa
ditema maemong a tsona loketseng ho ka sebediswa. Tshebediso ya dibopeho tsa puo e se rutwe feela bakeng sa
ho manolla dipolelo tse ikemetseng di le ding. E hlalose kamoo dipolelo di bopilweng kateng, ho hlahisa tema yohle,
jwalo ka ditema tse kang dipale, meqoqo, mangolo le diraporoto tseo baithuti ba ithutang ho di bala le ho di ngola
sekolong.
Bokgoni bo boletsweng ka hodimo bo hokahanngwe. Nakong eo bokgoni bona bo hokahanngwang, ha ho tsepami-
swa maikutlo bokgoning bo itseng, ho ka lebisa ho ikwetliseng bokgoning bo bong. Ho tea mohlala, moithuti ya
kenang ngangisanong o tla tshwanela ho bala moqoqo wa kgang/ o sa tshehetseng lehlakore, mme a ngole moqoqo
wa hae wa kgang/ o sa tshehetseng lehlakore a sebedise dikarolo tsa puo tse kang mahlalosonngwe, malatodi, tatolo,
makopanyi, jj.
Titjhere ha a lebellwa hore a nke tokomane ena e le yona mohlodi feela. Tokomane ena e sebediswe mmoho le
mehlodi e meng, e ka thusang titjhere ntlafatsong le ntshetsopeleng ya Puo ya Lapeng, Puo ya Tlatsetso ya Pele le
Puo ya Tlatsetso ya Bobedi. Matitjhere a eletswa ho sheba le ditokomane tse ding tsa Kharikhulamo le tsa tataiso ya
tekanyetso ho fumana dintlha tse ding tsa tlatselletso.
2. TSELA/TSHEBETSO YA HO NGOLA (THE PROCESS WRITING)
Tlhahiso ya tema e ngotsweng ke ketsahalo e tswellang, mme e lokela ho latela mehato e itseng. Ho bohlokwa ho
neha baithuti monyetla wa ho kenya sena tshebetsong. Mehatong ena ya tshebetso ya ho hlahisa tema moithuti o
lokela ho:
• etsa qeto ka sehlooho, maikemisetso le baamohedi ba ditaba ba ditema tse lokelang ho ngolwa;
• etsa moralo ka ho hlahisa mehopolo/menahano ya hae; mohlala, ho rala mmapa wa monahano, daekramo, tjhate e
bontshang tatellano ya mehopolo kapa ho etsa feela lenane la dintlha tseo a tlang ho ngola ka tsona;
• nnetefatsa hore moralo o nyalana le dikahare;
• tadima mehlodi e loketseng, kgetha tlhahisoleseding e loketseng mmoho le ho e hlophisa ka tatellano e loketseng;
• hlahisa mokgwaritso wa pele a ntse a ela hloko: sehlooho, mofuta wa tema e ngolwang, maikemisetso, baamohedi ba
ditaba;
• hlahisa ditemana tse ngata kamoo ho hlokehang kateng, mme a be a etse tekolobotjha ya mosebetsi ohle ka ho o bala hape,
ho o hlaola diphoso ka sepheo sa ho ntlafatsa ho fihlela e ba sehlahiswa se phethetsweng;
• lekola botjha sehlahiswa, ka ho arolelana le baithutimmoho, batswadi le bohle ba nang le seabo;
• ho etsa tekolobotjha,a hlokomela ho sebedisa pene ya mmala osele kapa pensele;
• nehelana ka sehlahiswa se phethetsweng ho titjhere ho se tshwaya.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 3
• nehelana ka sehlahiswa se phethetsweng ho titjhere ho se tshwaya.
Lekola hape lebidi le latelang le tshwantshisang tsela ya ho ngola:
Lekola hape lebidi le latelang le tshwantshisang tsela ya ho ngola:
Makala a thuto
2. Dithuto
6. Dikgahleho 1. Selelekela
Dithuto tseo ke
ithutang tsona
Mmino, ho bala le
boithapollo
Nna le bokamoso ba ka
3. Maeto
5. Batho
Ke etela kae
4. Mosebetsi
Ba lelapa, ba leloko, metswalle
Ke etsang, ke thusa Ke tsamaya ka eng
jwang setjhaba
KAPA
Tlhatlhamano ya dintlha e ka ba ka tsela ena:
Tlhatlhamano ya dintlha e ka ba ka tsela ena:
KAPA
Nna le bokamoso ba ka
Selelekela
Bokamoso ke eng? Bo botjwa jwang?
Mmele
kgetho ya dithuto
Dithuto
makala a thuto
tsepamo ya maikutlo
Semelo
kelohloko ya dikgelosi
Seabo sa hao setjhabeng le katleho ya hao bophelong
mosebetsi wa boithaopiho fihlella ditabatabelo
ho ithekisa ho ba mohlala batjheng ba bang
Qetelo
Phethela ka ho fana ka keletso ho mmadi hore a ka etsa eng ho fihlella ditabatabelo tsa
hae.
5
Mokgwa o mong o ka sebediswang ho ngola moralo
Bokamoso ke
1. Selelekela
eng?
Bo boptjwa
jwang?
Nna le bokamoso ba ka
2. Kgetho ya
4 TATAISO YA HO RUTA LE HO Kgetho
NGOLA MEQOQO LE DITEMA
dithuto ya dithuto
TSA KGOKAHANO | SESOTHO
hae.
Mokgwa o mong o ka sebediswang ho ngola moralo
Mokgwa o mong o ka sebediswang ho ngola moralo
Bokamoso ke
1. Selelekela
eng?
Bo boptjwa
jwang?
Nna le bokamoso ba ka
2. Kgetho ya
dithuto Kgetho ya dithuto
Makala a thuto
4. Qetelo: Akaretsa
3. Semelo
mohopolo wa
sehlooho Tsepamo ya maikutlo
Kelohloko ya dikgelosi
6
Ela hloko tse latelang:
Baithuti ba lokela ho ngola kgafetsa. Bopaki ba hore mesebetsi e entswe bo hlahelle ka hara buka ya moithuti/jenale
ya letsatsi ka leng kapa beke ka nngwe e sa tlo lekanyetswa semmuso, ke disebediswa tsa bohlokwa tse kgothal-
letswang tshebetsong ena ya ho ngola. Baithuti ba lokela ho nehwa monyetla wa ho ngola ka bolokohi kgafetsa ntle
le ditlhokeho tsa tekanyetso e le ho ikwetlisetsa ditlhahlobo le mesebetsi ya tekanyetso ya semmuso.
Ho tse ngolwang semmuso, matitjhere a eletswa ho lekanyetsa bokgoni kapa karolwana ya bokgoni bo itseng boo ho
sebetsanwang le bona ka nako eo. Ho tea mohlala, ha ho hlokehe hore ho sebetsanwe le bokgoni ba puo ka kakaret-
so bohatong ka bong jwaloka ha ho ne ho etswa ka nako e fetileng. Ka tsela ena, bokgoni ba ho ngola hangata bo
ne bo sa natswe hobane bo ne bo hloka ho lekanyetswa ka tsela e tebileng. Mohlala: Ha titjhere a ruta moqoqo wa
phetelo, o lokela ho ruta lekgathe le fetile.
Bomphato ba lokela ho ithuta ho hlaola diphoso mosebetsing o seng o entswe kaha tshebedisano ena ke karolo ya
bohlokwa ya tshebetso ya ho ngola mme e ntlafatsa kelohloko ya bona le ya baithuti ba bang tshebetsong ena.
Seo e leng sa bohlokwa ka sephetho sena ke nehelano ya mosebetsi o ngolwang. Mosebetsi ona o ka arolelanwa
le bomphato, matitjhere, sekolo sohle, batswadi kapa bohle ba nang le seabo thutong. Moithuti o tla ba motlotlo ka
sehlahiswa se setle se phethetsweng ka makgethe.
Baithuti ba lokela ho tsebiswa sesebediswa sa kabo ya matshwao (ruburiki) le ditlhokeho tsa mefuta ya ditema tsa
boiqapelo le tsa kgokahano tse fapaneng.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 5
3. MOQOQO (KAROLO YA A YA PAMPIRI YA TLHAHLOBO)
Tsena ke ditema tsa boiqapelo tse lokelang ho hlahiswa ke baithuti.
Ha moithuti a ngola moqoqo, a ka fuwa setshwantsho sefe kapa sefe seo a lokelang ho se toloka/hlalosa kapa ho
fumana moelelo wa sona, e be o ngola moqoqo ka sona. Moqoqo oo a o ngolang, e ka ba o welang mofuteng ofe
kapa ofe oo yena a ikgethelang wona. Bolelele ba moqoqo oo a lokelang ho o hlahisa, e ntse e le bo lebelletsweng
mefuteng e meng yohle.
Bolelele ba meqoqo bo lebelletsweng:
Sesotho Puo ya Lapeng mantswe a 400-450
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele mantswe a 250-300
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Bobedi mantswe a 200–250
Mefuta ya meqoqo
• Mefuta ena ya meqoqo e a tlama mokgahlelong wa Puo ya Lapeng le Puo ya Tlatsetso ya Pele.
o Moqoqo wa phetelo
o Moqoqo o hlalosang
o Moqoqo wa kgang/ngangisano
o Moqoqo o sa tshehetseng lehlakore
o Moqoqo o tebisang maikutlo/wa boimamelo
• Baithuting ba etsang Puo ya Tlatsetso ya Bobedi, bona ba etsa mefuta e mmedi fela ya meqoqo:
o Moqoqo o hlalosang
o Moqoqo wa phetelo
3.1 Moqoqo wa phetelo
Moqoqo wa phetelo o pheta pale kapa mongodi o qoqa ka diketsahalo tse etsahetseng, tseo a di boneng di etsahala
kapa a ileng a di phetelwa. O ka ngolwa ho tswa lehlakoreng lefe kapa lefe.
Mehlala ya dihlooho:
• Re ne re robile monakedi.
• Mohlang ntlo ya heso e tjha.
• Pale e monate haholo eo ntatemoholo a kileng a mphetela yona.
Hopola tse latelang ha o ngola moqoqo wa phetelo:
• Pale e lokela ho ba ketane ya diketsahalo mme e be diketsahalo tse kgolwehang leha di theilwe hodima kgopolotaba.
• Hangata moqoqo wa phetelo o ngolwa makgatheng a fetileng.
• Temana ya selelekela e lokela ho hohela thahasello ya mmadi.
• Pale e ntle hangata e fupere ntlha e itseng.
6 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
• Qetello e sa tlwaelehang mme e kgahlisang e phethela ha monate.
• Thahasello ya mmadi e lokela ho hohelwa ho fihlela qetelong. Setaele, disebediswa tsa bonono le bokgabo, mmoho le
diketsehalo di lokela ho tiisa thahasello e tswelang pele.
• Moqoqo wa phetelo o atlehelilng o ama ditho tsa kutlo tse fapaneng tse jwalo ka pono, kutlo, modumo, tatso, phofonelo
le kamo.
• Hopola hore moqoqo wa phetelo o ntse o e na le matshwao a matla a ho hlalosa.
3.2 Moqoqo o hlalosang
Moqoqong o hlalosang, moithuti o hlalosa ho hong ho dumella mmadi ho itemohela sehlooho se hlaloswang ka tsela e
hlakileng jwalo ka yena (mongodi). Ho ka hlaloswa motho, ho hong kapa ketsahalo e nngwe e itseng.
Mehlala ya dihlooho:
• Phaposing ya ngaka ya meno. Hlalosa maikutlo le mehopolo ya hao.
• Mosuwe/Mosuwetsana eo e leng qhoku bophelong ba ka.
• “Bosiung boo, tsa be di ruthutha difefo” Hlalosa bosiu ba difefo.
Ela hloko tse latelang ha o ngola moqoqo o hlalosang:
• Moithuti a bope setshwantsho ka tshebediso ya hae ya mantswe.
• Mantswe a kgethwe ka tlhoko e le ho fana ka sekgahla se lebelletsweng.
• Karaburetso ya pono, modumo, kutlo, tatso mmoho le ya kamo e ka sebediswa ho etsa hore tlhaloso e totobale le ho feta.
• Sebedisa mekgabisopuo ka tsela e nepahetseng.
• Moithuti a kgethe sehlooho seo a nang le tsebo ka sona. Ho boima haholo ho hlalosa seo o se nang tsebo ya sona.
3.3 Moqoqo wa boinahanelo/o tebisang maikutlo (Puo ya Lapeng le ya Tlatsetso ya
Pele)
Moqoqong wa boinahanelo kapa o tebisang maikutlo moithuti o nahanisisa ntlha e itseng mme o nehelana ka maikutlo
le mehopolo eo e leng ya hae. Mohlala, moithuti a ka nahanisisa ka ditoro kapa ditabatabelo tsa hae.
Mehlala ya dihlooho:
• Ke mokgwa oo ke hopolang titjhere ya ka ya mankgonthe ka ona.
• Mokgwa oo bophelo bo lokelang ho phelwa ka ona
Hopola tse latelang ha o ngola moqoqo wa boinahanelo:
• Moqoqo wa boinahanelo o tla nka lehlakore.
• Maikutlo a bapala karolo ya bohlokwa.
• Karolo e kgolo ya moqoqo e ka ba ka tsela e hlalosang. Ditlhaloso tsena e lokela ho ba tse hlakileng ka sepheo sa ho bopa/
ho ntshetsa pele maikutlo a mongodi ho mmadi.
• Mehopolo/menahano/maikutlo a hlahiswang a lokela ho pepesa nnete mme a bontshe ho ba le seabo ha mongodi.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 7
3.4 Moqoqo wa kgang/ngangisano (Puo ya Lapeng le ya Tlatsetso ya Pele)
Moqoqong wa kgang moithuti o na le mohopolo o itseng kapa ntlhakemo e itseng, mme o hlahisa le ho ntshetsa pele
lehlakore la hae; o tshehetsa le ho sireletsa ntlhakemo ya hae. Ntlhakemo ya moithuti e lokela ho hlaka le ho tsepa-
ma ka nako tsohle. Moqoqo ona ke o kgethang lehlakore, oo ho wona moithuti a lekang ho susumetsa mmadi hore a
dumellane le yena ntlhakemong ya hae.
Mehlala ya dihlooho:
• Televishini e sitisa boiqapelo. Na o a dumela?
• Bokamoso ba Afrika Borwa bo itshetlehile ho tseteleng ha dinaha tsa ka ntle.
• Tshehetso ya letlole e fuwang bana ke mmuso e tlameha ho fediswa.
Hopola tse latelang ha o ngola moqoqo wa kgang:
• Qala moqoqo ka ho totobatsa ntlhakemo ya hao mabapi le sehlooho ka tsela e bontshang boiqapelo le ho hohela.
• Nehelana ka dintlha tse batsi tse hlakisang ntlhakemo ya hao, mme o di tshehetse.
• Moithuti o kgetha lehlakore mme o tsepamisa dintlheng tse dumellanang kapa tse hanyetsanang le sehlooho.
• Moqoqo wa kgang o nka lehlakore mme mehopolo e matla e a hlahiswa.
• Disebediswa tsa bonono tse fapaneng le mawa a tshusumetso di lokela ho sebediswa.
• Puo ya maikutlo e ka sebediswa ho tshehetsa ntlhakemo, empa e sa hlohlontshe ditsebe.
• Qetelo e lokela ho ba e matla, e hlake ka puo e kgodisang le ho totobatsa maikutlo a mongodi.
3.5 Moqoqo o sa tshehetseng lehlakore (Puo ya Lapeng le ya Tlatsetso ya Pele)
Mofuta ona wa moqoqo ha o nke lehlakore mme sepheo sa wona ke ho nehelana ka maikutlo a lekaneng mahlako-
reng a mabedi a kgang. Moithuti o lekola mahlakore a fapaneng a sehlooho se hlaloswang ebe o nehelana ka dintlha
tse hanyetsanang a sa tshehetse lehlakore lefe kapa lefe. Mongodi a ka fihlela qeto e itseng pheletsong ya moqoqo,
empa dintlha tse tshehetsang le tse kgahlanong di lokela ho lekalekana hantle le ho sekasekwa ka tekano ha ho ntse
ho ngolwa moqoqo.
Mehlala ya dihlooho:
• Ho ntsha mpa ke tokelo ya motho ka mong.
• Baithuti ba lokela ho ikgethela dingolwa tsa bona.
• Diphuputso tsa tshohanyetso tse etswang dikolong ke tharollo ya mathata.
Hopola tse latelang ha o ngola moqoqo o sa tshehetseng lehlakore
• Moithuti a utlwisise mme a tsebe ho lekodisisa mahlakore a mabedi a taba a sa kgethe lehlakore mme a bontsha tsebo e
phethahetseng ya ho tshehetsa mahlakore ka bobedi.
• Moqoqo o lokela ho hlahisa mehopolo e hlakileng, e nahanisitsweng hantle mme e hloke leeme. Ho hlahiswe dipolelo tse
otlolohileng, tse tsheheditsweng ka mabaka le dintlha tse utlwahalang.
• Moqoqo o lokela hore o be le maikutlo a nang le sekgahla, o kgodise ntle le ho susumeletsa lehlakoreng le itseng ho feta le
leng. Mona dintlha di tlameha ho lekalekangwa.
8 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
• Mongodi a ka nehelana ka sesupo feela sa maikutlo a hae ha a fihla pheletsong ya moqoqo, mme sena se etswe qetelong
ya moqoqo.
3.6 Moqoqo o pepesang ditaba/dintlha
(Mofuta ona wa moqoqo o reretswe ho ntlafatsa eseng ditlhahlobo.)
Moqoqong ona ho hlahiswa dintlha kapa tlhahisoleseding ka tsela e utlwahalang. Ona ke moqoqo wa dintlha oo ho
wona mongodi a hlalosang kapa a nehelanang ka dintlha ka tsela e otlolohileng e bontshang tatelano. Moqoqo o pe-
pesang ditaba o ngolwa ka mora dipatlisiso tse matla mme dintlha di tshehetswa ka bopaki le ka dipalopalo.
Mehlala ya dihlooho
• Batho ba bangata ba lahlehelwa ke maphelo dikotsing tsa mebileng nakong ya phomolo.
• Pokelletso ya matlotlo bakeng sa moketjana wa tumediso wa sehlopha sa materiki.
Ela hloko tse latelang ha o ngola moqoqo o pepesang dintlha
• Moqoqo o pepesang dintlha hangata o ngolwa ka lekgathe lejwale;
• Ho hlokeha kutlwisiso e hlakileng le tsebo ya dintlha e batsi ya sehlooho;
• Ho hlokeha hore ho etswe dipatlisiso ka ho anela hoba dintlha di lokela ho tshehetswa ka bopaki;
• Ho hlokeha hore mongodi a hlalose le ho hlakisa mantswekgopolo a sa tlwaelehang kaha ho ka etsahala hore mmadi ha a
na tsebo le kutlwisiso ka sehlooho;
• Dintlha di lokodiswa le ho latelana ka tsela e utlwahalang, mme di tlose mmadi moo a tsebang ho mo isa moo a sa tsebeng.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 9
4. DITEMA TSA KGOKAHANO TSE TELELE
Ena ke mefuta ya ditema tsa kgokahano tse telele tsa ka mehla tseo bahlahlobuwa ba lokelang ho di hlahisa. Moithuti
o tlameha ho tseba hore moralo o ntse o tlama jwalo ka ha ho entswe meqoqong.
Bolelele bo lebelletsweng ke bo latelang:
Sesotho Puo ya Lapeng mantswe a 180-200
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele mantswe a 120-150
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Bobedi mantswe a 80 – 100
4.1 MANGOLO
Lengolo ke e nngwe ya ditema tse sebediswang haholo bakeng sa dikgokahano tse fapafapaneng tsa tsatsi le leng le
le leng. Le ka sebediswa ho tsebisa ba bang ditaba/tlhahisoleseding e itseng, ho ba leboha kapa ho ba lebohela, ho
ba tshedisa ha ho hlahile ho hong, jwalojwalo. Lenanethuto le bolela ka mangolo a semmuso le ao e seng a semmu-
so, a kopo, a tletlebo, a kutlwelobohloko, a teboho le a takaletso tsa mahlohonolo;
Kahoo, ho ya ka dikahare tsa lona, lengolo le ka ngolwa ka merero e batsi haholo. Ho na le mefuta e fapaneng ya
mangolo, mme e tlwaelehileng ke e latelang:
• Lengolo la setswalle/ setlwaedi
• Lengolo la semmuso
• Lengolo la kgwebo
• Lengolo le yang dikoranteng kapa dimakasineng
Ha re lekoleng mehlala ya mefuta e seng mekae ya mangolo:
4.1.1 LENGOLO LA SETSWALLE/ SETLWAEDI
Lena ke lengolo leo re le ngollang batho bao re tswalanang le bona, metswalle kapa batho bao re ba tlwaetseng mme
re phela le bona ka mehla. Maemo a lona ke a lokolohileng, mme puo le sehalo ke tse bobebe. Moithuti o bontsha
sena ka ho ela hloko kgetho ya mantswe le sehalo.
Sebopeho
• Aterese e nngwe; ya mongodi mme e ngolwa e qala hodimo bohareng ba leqephe ho tloha tsohong le letshehadi ho ya ho
le letona. Aterese ya ya ngollwang (moamohedi) ha e hlahiswe mofuteng ona wa lengolo.
• Aterese ya mongodi e ngolwa ka mokgwa wa boloko; ha ho ngolwe matshwao a puo mme e qetella ka letsatsi la mohla
lengolo le ngolwang.
• Ka mora aterese ho tlolwa mola ho ngolwe mohla.
• Ka mora mohla ho tlolwa mola, ebe ho tla tumediso; yona e ngolwa ka tsohong le letshehadi, haufi feela le moo leqephe
le qalang. Hlokomela hore ha ho ngolwe letshwao la puo ka mora tumediso. E ka ba feela Ntate, kapa Mme, kapa Moroesi
motswalle wa ka, jj. Ho boetse ho tlolwa mola e be ho qala ditaba tsa lengolo.
• Seratswana sa pele ke sa selelekela. Seratswana sa selelekela se lokela ho ba sekgutshwane, mme se omele ditaba kapa se
totobatse sepheo sa lengolo.
• Mmele wa lengolo o ahwe ka diratswana tse seng kae; di ka ba pedi kapa ho feta, mme mona ke moo ya ngolang a nontshang
10 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
taba ya hae – sepheo sa hae sa ho ngola lengolo lena.
• Qetelo ya lengolo ke e kgutshwane ka tlwaelo, mme e phethela ditaba. Yona e nka dibopeho tse ngatanyana, ho itshetlehile
feela kamanong le ya ngollwang. Lengolong la setlwaedi ha ho hlokehe hore o ngole sefane sa hao, mme ha o ngolla
motswalle o ka nna wa qetella hamonatjana ka tsela eo le bitsanang ka yona.
Mohlala:
Ke nna
Wa thaka /Wa Mphato, Ntaoleng jj.
Dikahare
Dikahare tsa lengolo lena e ka ba dife feela tseo o ratang ho di hlahisetsa eo o ngollanang le yena. E ka ba ho mema
motho, ho leboha, ho lakaletsa mahlohonolo, ho thoholetsa, ho kopa, ho bontsha kutlwelobohloko, jj. Bongodi bo atle-
hileng ba lengolo lena bo hodima bokgeleke ba puo le tsela eo o behang ditaba ka yona. Hopola hore ho sebediswa
matshwao a puo dikahareng tsa lengolo.
Mehlala e mmedi ya mangolo a setlwaedi ke ena:
27 Matla Street
Bohlokong
Bethlehem
9506
30 Mmesa 2018
Ausi Disebo
Be! esale ke re ke tla o ngolla ke o tsebise hore ke tsamaile jwang mohla ke neng ke feta ho wena moo. Ka
mosebetsi o mongatangata oo re o sebetsang, motho ha o kgone le ho ingwaya. Motho o lokela ho sebetsa ka
nako tsohle, ha feela mahlo a ntse a bulehile. Tjhe, ho feta moo re ntse re ipheletse hantle, ha ho le lebe.
Hei! ka tla ka tsamaya hampe mohla letsatsi leo. Motho eo ke neng ke tsamaya le yena manganga! Manganga
ha a thuse ka letho. Eitse ha re tswa ka motse wa heno feela ka mo eletsa hore re tshele koloi mafura hoba
e ne e setse ka kotara feela. A nganga a re re tla tshela ha re feta Matwabeng. A bolela kamoo koloi eo ya
hae e bolokang mafura kateng. Tjhe, ra lopalla ho tla hae.
Ha re qeta ho furalla Fateng tse Ntso ka dikilomitara tse ka bang mashome a mabedi, ya kgiritsa koloi, ya
ema kgekgenene, ya re ha ho moo ke yang. O sa tla reng ramanganga ka eo nako. Ra tla thuswa ke motho wa
nthoronthoro ka hora ya leshome le metso e mmedi bosiu. Haesale re ema moo ka bohora ya bohlano. Tjhe
ho tloha moo ra e butswela ra ba ra fihla hae.
Ke tsona tsa leeto la rona. Re se re tla bonana lenyalong la Molefi. O ba dumedise bohle moo lapeng.
Wa tsena Dieketseng
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 11
Mohlala wa lengolo la ho leboha:
27 Athenia Avenue Bedworthpark
Vereeniging
1940
29 Mmesa 2018
Mangwane le Rangwane
Amohelang ditumediso tsa ka tse mofutho ke tseo. Ke ntse ke phetse hamonate ka tlasa paballo ya Mmopi
mona Polokwane, mme ke tshepa hore Ramasedi le lona o ntse a le baballetse.
Mangwane le Rangwane ke le ngolla lengolo lena ho le leboha. Ha ke sheba molemo oo le nketseditseng wona, ka
nnete ha ke tsebe hore na nka reng ha ke ahlamisa molomo ona wa ka. Ke nna enwa kajeno ke se ke phethela
lengolo la ka la B.A. ka lebaka la dikgothaletso le thuso ya lona.
E ile ya re ha ntate a qeta ho hlokahala ke ile ka rwala matsoho hloohong, ka lla sa mmokotsane kaha ke ne bona
hantle hore jwale raka le shwetswe ke molebo. Ke ne ke ipona ke tlo fetoha sekatana, sekolo ke tla anela ho se
supa feela ka monwana, leha ke ne ke se rata jwalo. Modimo ha o lahle motho.
Ke le leboha ho menahane hle batswadi ba ka, ha le ile la ntshehetsa, la nka boikarabelo ba thuto ya ka mahe-
tleng a lona. Haufinyane ke se ke tla fumana mohatlanyana o motle ka mora lebitso la ka, Tieho Mafothola, B.A!
Tsohle tsena ke di fihlelletse ka baka la lona.
Nke ke ka lebala sena seo le nketseditseng sona bophelong ba ka bohle. Ke a le tshepisa hore ke tla le sebelet-
sa. Eka Ramasedi a ka mpolokela lona hore le tle le fumane molemo wa boitelo ba lona bophelong ba ka.
Le ka moso hle, Bataung.
Ke nna ngwana wa lona
Tieho
ELA HLOKO: Mangolo a mofuta o tjena a ka ngolwa hape e le a semmuso, mohlala, o ka leboha lebenkele/ mokgat-
lo/khampani e o thusitseng, o ngola ka tsela ya semmuso; dinaha di ka ngollana mangolo a teboho, a kopo ya thuso,
a kutlwelobohloko, jj.; mekgatlo ya kemedi ya setjhaba kapa ya baithuti le e meng e a ngollana mabapi le ditaba tse
fapaneng, jj. Ngollano ena yohle e ka ba ka tsela ya lengolo la setlwaedi kapa ya semmuso. Ditabeng tse latelang re
tla lekola tsela eo re ngolang lengolo la semmuso ka yona.
Hlokomela hape hore boleleleng bo balletsweng ditema tsa karolo ena,ho balwa dikahare feela, e seng matshwao a
mang a sebopeho.
12 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
4.1.2 Lengolo la semmuso (leo e seng la setlwaedi/ setswalle)
Re fumana mefutafuta ya mangolo ana. Ke mangolo a ngollwang mesebetsing, mebusong, mafapheng le mekgat-
long ka ho fapafapana ha yona, ho boradikgwebo le boramabenkele, mangolo a yang dikoranteng le dimakasineng,
jwalojwalo. Lena lengolo le hlile le tla ka mefutanyana e mengatanyana e batsi. Mangolong ana kaofela, re ka hlalosa
dintlha tsa sebopeho ka tsela e latelang:
Sebopeho
• Diaterese di pedi. Aterese ya mongodi wa lengolo e ngolwa ho tloha mahareng a leqephe ho leba ka letsohong le letona, e
nto latelwa ke letsatsi, kgwedi le selemo, feela jwalo ka lengolo la setlwaedi.
• Ka mora aterese ho tlolwa mola ho ngolwe mohla.
• Aterese ya ya ngollwang (moamohedi) e ngolwa ka letsohong le letshehadi. Aterese ya moamohedi e qalwa ka maemo a
tshebetso a ya ngollwang, ebe ho latela aterese ya hae ka botlalo.
• Tlasa aterese ho ngolwe tumediso (monghadi, mofumahadi kapa mofumahatsana).
• Ka mora tumediso ho tlolwa mola, ebe ho ngolwa mola wa sehlooho, e leng o akaretsang dikahare tsa lengolo, mme o
sehelwe mola ebang o ngotswe ka ditlhaku tse nyenyane. Ha o ngotse sehlooho ka tlhaku tse kgolo ka mongolo o motenya,
ha o hloke ho sehela sehlooho mola.
• Tlasa tumediso ho ngolwa mola wa sehlooho – o totobatsang sepheo sa lengolo leo.
• Ka mora mola wa sehlooho ho ngolwa seratswana sa selelekela (sa pele) seo e leng ntshetsopele ya ditaba.
• Ho feta mona seratswana se seng le se seng ke se matlafatsang mahlakore a fapaneng a taba eo ho buuwang ka yona. Ho
siuwe mola dipakeng tsa diratswana.
• Qetelo le yona ke ya puo ya semmuso, mme e ka ngolwa e le ‘Ka botshepehi’, ‘Ka boikokobetso’, jj.
• Ya ngolang lengolo o lokela ho ngola lebitso la hae ka botlalo ka mora qetelo, ebe o a saena ka mora lebitso ka botlalo.
Dikahare
Dikahare tsa lengolo la semmuso ke tse batsi, tse fapafapaneng hobane merero ya ho ngola e fapafapane e le ka
nnete. E ka ba mangolo a semmuso a ho kopa mosebetsi, ho kopa ho hong, mohlala, thuso ya ditjhelete, a ho tletle-
ba, lengolo le bontshang kutlwelobohloko, la teboho, la memo, le lakaletsang mahlohonolo, jwalojwalo, ka bobatsi ba
wona. Moithuti o bontsha sena ka ho ela hloko kgetho ya mantswe le sehalo.
4.1.2.1 Lengolo la thoholetso
Sheba mohlala o latelang wa lengolo la semmuso.
Lena ke lengolo la thoholetso, moo naha e thoholetsang naha e nngwe ka baka la botle boo e bo entseng.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 13
Mohlala wa lengolo la thoholetso
Lefapha la Ditaba tsa Matjhaba
Puso ya Naha ya Afrika Borwa
PRETORIA
0001
30 Motsheanong 2018
Motsamaisi-moholo
Merero ya Ditaba tsa Selehae
Puso ya Naha ya Zimbambwe
ZIMBABWE
4500
Mabapi le:Thoholetso
Re le naha ya boahisane ya Afrika Borwa re rata ho le ngolla tjena ho le thoholetsa ka katleho eo le seng le bile le yona mabapi
le ho fedisa dikgohlano ka hara naha le ho theha mmuso wa kopanelo. Re ntse re re feela, pele-a-pele, ditlatse!
Re thabetse ho bona kamoo batho ba ntseng ba fokotseha ho bolawa kateng, le ho bona kamoo le ntseng le atleha ho bopa
kgotso le kutlwano setjhabeng. Kajeno le tswelletse ho theha mmuso wa kopanelo wa mahlakore ohle a neng a lwantshana; le
nnetefaditse taba ya hore “kgotso ke kgaitsedi”, mme “o ka nketsang ha e ahe motse, motse ho ahwa wa morapedi”.
Tsebang hore re le naha e ahisaneng le lona, re motlotlo haholo ka lona. Re bile re intsha sehlabelo hore, ha eba ho na le thuso
efe feela eo re ka nehelanang ka yona, re ke ke ra qeaqea ho etsa jwalo! Kgolo ya moruo pakeng tsa dinaha tsena tsa rona e tla
unela batjha ba rona molemo. Ka tshebedisano re tla kgona ho e hlanaka. Tswelang pele ka taba tse kgahlisang!
Ke rona
Afrika Borwa
________________________ (Saena mona)
B.J. Ramolelle
(Mongodikakaretso)
Itekole:
Na lengolo lee le ka ngolwa hape ka tsela e seng ya semmuso? Phapano e tla ba efe?
4.1.2.2 Lengolo la kgwebo
Mohlala o mong wa lengolo la semmuso ke lengolo la kgwebo. Ho lona taba di a itlhalosa – di amana le kgwebo, le
ditshebetso tsa ditjhelete. Ho lona o ka ngola o otara dibuka, diaparo, kapa thepa efe kapa efe. O ka ngola hape wa
tletleba ka thepa eo o e fumaneng, wa kopa tshwarelo ka ho ba morao ka ditefello tsa hao tsa mokitlane, jwalojwalo.
Ka sebopeho, lengolo la kgwebo le tshwana feela jwalo ka la semmuso le hlalositsweng ka hodimo. Lona le mpa le
fapana feela ka mookotaba, hoba ditaba tsa lona ke tsa kgwebo.
Ikgopotse matshwao a sebopeho a lengolo la semmuso le hlalositsweng diratswaneng tse ka hodimo.
Mohlala wa lengolo la kgwebo
14 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
27 Matla Street
Bohlokong
Bethlehem
9506
30 Mmesa 2018
Motsamaisi
Lefapha la Mekitlane
Woolworths Ltd
P. O. Box 20091
Johannesburg
9000
Monghadi/Mofumahadi/Mofumahatsana
Lebaka la ho se lefe – Nomoro ya mokitlane 4601-444-2587
Ke o tsebisa mona hore ha ke a ka ka kgona ho lefa mokitlane wa ka kgweding ena. Ke bile le bothata ba
ditjhelete, ka hona ka sitwa ho lefa.
Bothata ba ka bo ne bo ile ba tswalwa ke ketso tsa botlokotsebe; ke utsweditswe karete ya ka motjhining wa
ATM moo ke neng ke hula tjhelete teng. E ne e le ka Moqebelo wa la 18 kgweding ena ha sena se ntlhahela. Ka
Mantaha wa la 20 ha ke fihla bankeng ke fumane tjheleteya ka e hutswe kaofela. Ha jwale mapolesa a fuputsa
taba ena.
Ke se ke kentse kopo ya kadimo ya tjhelete bankeng ka maikemisetso a ho tla lefa mokitlane wa ka wa kgwedi.
Banka e tshepisitse ho mpha tjhelete ka mora matsatsi a tsheletseng a tshebetso. Ke tshepisa ho lefella
kgwedi tsena bobedi mafelong a kgwedi ena ya Motsheanong.
Ke tshepisa ho tla lefa hang ha banka e nkenyetsa tjhelete. Nka thaba haholo ha le ka nkutlwela la nkinela
matsoho metsing mme lebitso la ka la se ke la senyeha.
Ke tshepa hore ditokisetso tsena di tla o kgotsofatsa.
Ke nna ka botshepehi
___________________ (Saena mona)
Unathi Ntjoboko (Mof.)
4.1.2.3 Lengolo le yang ho mohlophisi wa koranta kapa wa makasine
Lena ke lengolo la semmuso le yang ho mohlophisi wa koranta kapa makasine leo ho lona o hlahisang maikutlo a hao
mabapi le taba e itseng, mohlomong e ntseng e o kgathatsa. Mona o hlahisa taba ya hao ka mantswe a matla haholo,
e le ha o habile ho susumetsa babadi ho dumellana le wena ka taba eo.
Hopola tse latelang ha o ngola lengolo la mofuta ona:
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 15
Sebopeho
• Aterese ya mongodi le ya ya ngollwang di ngolwa feela jwalo ka lengolong la semmuso.
• Tumediso e ngolwe feela e le ‘Monghadi/ Mofumahadi/ Mofumahatsana’. “…ya ratehang” e se ngolwe”.
• Ka mora tumediso ho tlolwa mola, ebe ho ngolwa mola wa sehlooho, e leng o akaretsang dikahare tsa lengolo, mme o
sehelwe mola ebang o ngotswe ka ditlhaku tse nyenyane. Ha o ngotse sehlooho ka tlhaku tse kgolo ka mangolo o motenya,
ha o hloke ho sehela sehlooho mola.
• Qetelong mongodi a ka nna a sebedisa lebitso la boikgakanyo; (Mohlala, Ya kgathatsehileng). Empa o tlamehile ho fana ka
lebitso la hae la nnete le aterese ya hae bakeng sa tshireletso ya bohlophisi ba koranta/ makasine.
• Lebitso la mongodi le ka hlaha hodimo atereseng ya mongodi, kapa la ba ka tlasa lebitso la boikgakanyo, tlase qetellong ya
lengolo.
Dikahare
• Ditaba di qalwe ka polelo e fupereng mohopolo o akaretsang ditaba tseo ho ngolwang ka tsona; e akaretse molaetsa wa
seo ho ngolwang ka sona.
• Mmele o botjwe ka diratswana tse mmalwa feela jwalo ka ha ho ngolwa moqoqo, mme di hlahise mehopolo ka tsela e
hlakileng.
• Ditaba tsa ya ngolang di tshehetswe ka dintlha tsa nnete.
• Puo ho sebediswe e susumetsang ka sepheo sa ho matlafatsa ntlhakemo ya ya ngolang; mabotsi le phetapheto di ka
sebediswa bakeng sa ho toboketsa. Sehalo e be se bontshang hore ya ngolang o kgathatsehile. Puo e hlohlontshang ditsebe
ha e amohelehe.
• Pheletso e be e akaretsang kgang (ntlhakemo) ya ya ngolang.
16 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
Mohlala wa lengolo le yang koranteng
Mofhd. N. Keletile
P.O. Box 3254
SHARPEVILLE
1933
29 Pherekgong 2018
Mohlophisi
Daily Sun
P.O. Box 345
JOHANNESBURG
2009
Monghadi/Mofumahadi/Mofumahatsana
Kgera – lefu la letlobo le letjha
Boitshwaro ba batjha ba kajeno ke bo utlwisang bohloko e le ka nnete. Ke hampe haholo ho bona letlobo le let-
jha, sona setjhaba sa ka moso se ipolaya se iqeta ka boomo tjena. Ka nnete ha ke bone hore re tla ba le boka-
moso ha re ka nna ra phehella ho tsamaya ka tsela e tjena.
Tjhatjha ena e ntjha e iphelela matlong a thitelo. Hore na ha tlhokeho ya mesebetsi e jele setsi tjee, bona
tjhelete ya mothamahane wa tsatsi le leng le le leng ba e nka kae, ke potso eo ke labalabelang ho fumana kara-
bo ya yona. Ke hona mona moo mafelong a mang le a mang a beke ho tswang ditopo tsa batjha ba kgutsufaled-
itsweng ditshiu tsa bona tsa ho phela ka baka la kgera.
Hona moo ke moo ho hlahang boMohlouwa le boSempatleng, bana ba ke keng ba hlola ba tsebile mofuthu wa
malapa a phetseng hantle, a nang le batswadi ka bobedi. Ke mona moo o fumanang di-ATM-ng mela e le me-
telelehadi, ho ilo hulwa tjheletana e mona eo ho thweng ke ya letheka, e fellang feela ka nkong! Ho tloha mona,
motho wa teng o se o tla mo fumana kwana mebileng e meholo, a ipapatsa, a hweba ka mmele wa hae ka teko ya
ho fumana lethonyana feela le tla eketsa ho fumana sengwathwana le ho ho hodisa ngwana.
Oweele, hle! ho lekane. Setjhaba, ha re ke re kopaneng ho bona hore tsietsi ena re ka e phema jwang. Ha re
seke ra emela e marothodi a maholo. Setjhaba ke sena se matha lepatlapatla ho ya timelong!
Wa tsena
“Ya Kgathatsehileng ka nnete” (Nthateleng Keletile)
Itekole: Na lengolo lena o ka le ngola hape ka mokgwa wa lengolo leo e seng la semmuso? Jwang? Ako ikgopotse.
Na le tla fapana jwang ha le ngolwa ka tsela eo e seng ya semmuso?
Mohlala ona ke wa lengolo le yang makasineng. Mongodi enwa o ile a ngolla makasine ya Bona (Phupu 2008), mme
lengolo la hae la hapa moputso wa R100.00.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 17
Mofts P.K. Mohapi
29 Aurora Avenue
Bedworth Park
1940
10 Motsheanong 2018
Mohlophisi
Makasine wa ‘BONA’
P.O. Box 32083
Mobeni
4060
Monghadi/ Mofumahadi/Mofumahatsana
Keletso e molemo …
Ke ngola lengolo lena e le ha ke rata ho kgothalletsa batjha ba kajeno ho rata thuto le ho iphumanela mangolo
a thuto sebaka se sa le teng, le nako e sa ba dumella. Sesotho se re “Ngwana mahana a jwetswa o bonwa ka
dikgapha”.
Bana ba ka, thuto ha e tsofallwe, mme thuto ke senotlolo se bulang mamati wohle. Nna ke ile ka hloka monyetla
wa ho ya sekolong, kaha batswadi ba ka ba ne ba sa ruteha, ba sa sebetse mme ba se na tjhelete ya ho nkisa
sekolong. Yaba ke a ithuta boholong ba ka.
Ke sa tswa pasa mophato wa 12 hona jwale ke le dilemo tse 53. Ke motlotlo haholo ka seo. Lona le lehlohonolo
haholo hoba menyetla ya ho ithuta e mengata kajeno. Folofelang leraha, metsi a psha le a bona. Ke le jwetse,
ha ho moo o ka yang teng ntle le thuto. Le a tseba hore kajeno ha o batla mosebetsi ho batlwa ho thweng ke
“CV”. O tla e nka kae ha o se na thuto?
Nkang keletso ke eo he! thaka tsa ka, le se tshohele leomeng jwalo ka nna.
Kgotso
__________________ (Saena mona)
P.K. Mohapi (Mofts)
18 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
4.2 LENANETSAMAISO LE METSOTSO YA KOPANO
Tshebedisanommoho le ntshetsopele pakeng tsa batho mehleng ena e phethwa ka mekgatlo e fapafapaneng. E ka ba
mekgatlo ya bodulo, ya kereke, ya matitjhere, ya baithuti, ya boithabiso le e meng e mengatangata. Hangata mekgat-
lo ena e na le Komiti e ka sehloohong e tsamaisang tshebetso ya mokgatlo, e leng Komiti ya tsamaiso/phethahatso.
Komiti e ba le lenaneo la dikopano kapa phutheho ya maloko ho tla tshohla ditaba tse itseng.
Kopanong ya mofuta o tjena ho ba le moralo o laolang tsamaiso ya kopano, o bitswang Lenanetsamaiso. Tlaleho ya
ditaba tsa phutheho/kopano yona e bitswa Metsotso, mme e lokela ho tsamaelana ka dintlha le Lenanetsamaiso.
Lenanetsamaiso
Lenanetsamaiso ke moralo le tlhophiso ya ditaba tse tla tshohlwa kopanong ya mokgatlo. Hangata Lenanetsamaiso
le tsamaya le tsebiso ya mohla kopano e tla tshwarwa. Sebopeho sa Lenanetsamaiso la dikopano hangata se a tsh-
wana, mme le ka ngolwa ka mokgwa ona o latelang:
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 19
Lenanetsamaiso le metsotso ya kopano ya Lekgotlakemedi la Baithuti (RCL), e neng e tshwaretswe ka phaposing ya borutelo ya
Kereiti ya 11A sekolong se phahameng sa
Thuto-Bokamoso, mohla la 29 Motsheanong 2010 ka hora ya bobedi motsheare wa mantsiboya.
LENANETSAMAISO
1. Pulo ya kopano le kamohelo
2. Ba teng le ba siyo
3. Metsotso ya kopano e fetileng
4. Tse tswang metsotsong
5. Ditaba tse ntjha tsa letsatsi leo
5.1 Tokisetso ya leeto la Qwaqwa
5.2 Kopo ya thuso ya ditjhelete
6. Tse ka kenyelletswang
7. Kgetho ya letsatsi la kopano e latelang
8. Ho kwala
M.M. Mashandu (Mongodi)
263 Matsatsela Street
SHARPEVILLE
29 Motsheanong 2010
Metsotso ya kopano
Pulo le kamohelo
Modulasetulo, Lefa Tshabalala o ile a bula kopano semolao. O ile a amohela maloko a teng ka mantswe a mofuthu, mme a
bolela ha re tla ba le kopano e ntle, jwalo ka mehleng.
Ba teng le ba siyo
Modulasetulo o ile a laela hore ho tsamaiswe pampiri ya ngodiso ya ba teng a boela a kopa mongodi ho nka mabitso a ba siyo
eleng Kedibone Molefe, Mmabotle Morwa, Thabiso Letsoho, Tini Mofubetswana. Kgama Letsie, Tsietsi Diepollo le Mabotswa
Maleshano mme ho ile ha tsamaiswa pampiri ya ngodiso ya ba teng.
Metsotso ya kopano e fetileng
Moleboheng Mashudu o ile a bala metsotso ya kopano e fetileng; metsotso ya amohelwa mme modulasetulo a e saena.
Ditaba tse tswang metsotsong
4.3 Diatikele le Dikholomo tsa dikoranta le dimakasine
4.3.1 Atikele e yang koranteng
Mofuta ona wa atikele o batla o fapana le boholo ba mefuta e meng e latelang sebopeho sa selelekela, mmele le
qetelo. E bonwa haholo ka tse latelang:
• e ba le sehlooho se matla se bileng se hohelang mahlo a mmadi, mme se fupereng mohopolo wa sehlooho wa atikele.
• lebitso la moqolotsi wa ditaba mmoho le sebaka moo atikele e ngolletsweng teng hangata di hlahiswa ka mongolo o
20 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
motenya, ka ditlhaku tse kgolo, ka hodimo ho seratswana sa pele.
• hangata atikele ya koranta e arolwa ka dikholomo tse bopilweng ka diratswana tse kgutshwane, tse bopilweng ka dipolelo
tse ka bang tharo.
• ho ka siuwa mola dipakeng tsa diratswana kapa ha qalwa seratswana se setjha harenyana feela.
• ditaba di hlahiswa ka sebopeho sa phiramidi e shebisitsweng tlase; ho hlahiswa ditaba le tlhahisoleseding e bohlokwahlokwa,
ho theoha jwalo ho isa ho e seng bohlokwa hakaalo.
• seratswana se lelekelang ke ditaba tsa atikele tse kgutsufaditsweng; se tsebisa mmadi dintlha tsa bohlokwa, tse kang ho
etsahala eng, ke mang, hokae, neng, hobaneng le hore tsohle di tla latela jwang.
• e be jwale ntlha kapa mohopolo ka mong o hlahiswa seratswaneng sa ona.
• sehalo se hlahela eka ha se na tshekamelo ya letho le ho se hlahise maikutlo a mongodi, leha e le ntho e tsebahalang hore
ha ho na tema e ka hlokang tshekamelo. Ha ho le jwalo mmadi o lokela ho ribolla tlasa majwe ho ka bona tshekamelo. Se
lokelang ho behwa pepeneng ke dintlha, e seng maikutlo.
• diatikele di ngolwa ho hlaha lehlakoreng la mmuuwa (yena kapa bona, yona, tsona, jj.); Maemedi a mmui (ke kapa nna,
rona) ha a sebediswe ho hang.
• tshebediso ya mabitso a batho e eketsa bonnete ba ditaba tseo ho ngolwang ka tsona.
moo batho ba qotswang kapa moo ba nehelanang ka bopaki teng, ho sebediswe puo ya mmui le matshwao a di-a-
bulwa-di-a-kwalwa. Sena se eketsa thahasello le toboketso ya dintlha/ditaba tseo ho buuwang ka tsona. Hangata ho
sebediswa dipolelo tse ho lekgathe lejwale le lefetile.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 21
Mohlala wa atikele e ngolletsweng koranta
Kopo ya thuso ya ditjhelete
Ka kopo ya thuso ya ditjhelete, modulasetulo o boletse hore lebenkele la Tau Bassar ke lona feela le dumetseng hore le tla
thusa ka tjhelete e kopilweng. Lekgotla le tla lokela ho sekaseka tsela eo tjhelete e tla eketswa ka yona.
Tse ka kenyelletswang
Ha ho a ka ha eba le ditaba tse ding tse ka thoko.
Kgetho ya letsatsi la kopano e latelang
Kopano e hlahlamang e tla ba mohla la 28 Loetse 2018, ka hora ya boraro motsheare wa mantsiboya.
Ho kwala
Modulasetulo o ile a leboha ditho ho ba teng kopanong, a etsa thapelo mme kopano ya kwalwa ka hora ya bone.
Modulasetulo …………………….Mohla la: ……………………….
Mongodi: …………………………Mohla la: ……………………….
BAQOLOTSI BA DITABA BA Le hoja setshwantsho se shebahala se le O bonahala a tshwenngwa ke maemo
setle karolong tse kang tsa Afrika e Borwa a ntseng a hlahella dinaheng tse kang
JESETSWA KGWEBELENG le e Leboya, basebeletsi ba ditaba ba Sudan, Somalia, Eritria, Gambia le
dikarolong tse Afrika Bohareng le Bophiri- Senegal, hobane melao ya boqolotsi
Baqolotsi ba bangata Afrika mona ba
ma ba ntse ba hlekefetswa ho ya pele. Ha ba ditaba ya tsona e ntse e tiiswa tlasa
sebetsa tlasa maemo a boima.
o fihla dinaheng tse kang Sudan, taolo ya boqolotsi ba ditaba bo matla.
DOMINIC CHIMHAVI
Gambia, Senegal Somalia, Eretria le dina- Ngwahola ka la 17
Le hoja lefatshe kajeno le keteka Letsat- heng tse ka Afrika
Pudungwana ho tshwerwe baqolotsi
si la Tokoloho ya Boqolotsi ba ditaba,
Bophirima o fumana mehau feela. Empa ba ditaba ba 70 Khartoum ha ba ne ba
baqolotsi ba ditaba ba mona Afrika ha
ha ho hobe hakaalo, ho ya ka modulasetu- ipelaetsa mabapi le melawana eo ya
ba na lebaka la ho keteka letsatsi lena le
lo wa Mokgatlo wa Bahlophisi ba Afrika, kgatello.
bohlokwahlokwa hakaana. Ba a tlatlat-
Mathata Tsedu. “Ee, dinaheng tse ding
jwa, ba tujwe, ba sotlwe ka sehloho, ba [E fetoletswe ho tswa ho City Press ya
maemo a mpefala empa ho na le tse ding
tshwarwe le ho bolawa moo ba reng ba la 3 Motsheanong
tseo ho tsona maemo a ntseng a ntlafala”
etsa mosebetsi wa bona.
ho realo Tsedu.
2009]
Ikwetlise: O ka ikwetlisa ka ho ngola atikele e yang dikoranteng kapa dimakasineng ka se seng sa ditaba tse boletsw-
eng ho ‘dikahare’ tse hlalositsweng ka hodimo, kapa taba eo o iqapetseng yona.
Mohlala, re sa tswa dikgethong ho kgetha mmuso o motjha. Ngolla koranta kapa makasine wa motse wa heno mme
o hlahise maikutlo a hao ka dikgetho tsena.
4.3.2 Diatikele tsa dimakasine
Tsena ke mofuta wa dikgokahano o yang dimakasineng. E ka ba atikele e mabapi le taba e itseng e amang setjhaba
kapa phedisano, kapa ya lebiswa kholomong e itseng ya phatlalatso, (mohlala, tsa baratani, tsa dipapadi, tsa bophelo
bo botle), jj. Kaofela ha tsona ditema tsena di ngolwa ka sepheo sa:
• ho hlahisa maikutlo a mongodi mabapi le taba e itseng, kapa
22 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
• ho behela babadi ka ditaba tsa bohlokwa bodulong, setjhabeng, kapa
• ho botsisisa le ho batla tlhakisetso ka ntho e itseng, kapa
• ho nehelana ka tsebo kapa lesedi le itseng, kapa
• ho tletleba mabapi le ntho e itseng, kapa
• ho araba lengolo le neng le hlahisitswe ke e mong koranteng kapa makasineng.
Hlokomela hore hangata ho bontshwa feela atikele le ditaba, e le hore mohlahisi o na le mabitso, tshaeno ya mongodi
le aterese, empa feela a sa di hlahisa phatlalatsong, mohlomong ka kopo ya mongodi kapa lebaka le itseng la bosire-
letsi. Ka nako e nngwe a hlahise feela lebitso la boikgakanyo. Sheba mohlala o latelang:
Matshwao a sebopeho
• E ngolwe ka bokgabane le bokgeleke; ho be le sehlooho se sekgutshwane, se be matla mme se kgahle mahlo le ho tsosa
tjantjello;
• Tema ya atikele e arolwa ka dikholomo ho etsa hore e balehe habobebe. Ditaba di hlahiswa ka sebopeho sa diratswana, tseo
hangata di nang le selelekela, kgolo (mmele) le qetelo;
• Diratswana e be tse kgutshwane, ka puo e balehang habonolo;
• E tobe taba, e bue le mmadi ka ho otloloha, mme e ame maikutlo a mmadi;
• Hlahisa mabitso a batho, dibaka, dinako kapa tlhahisoleseding efe feela e amang atikele;
• Mongodi o lokela ho hlahiswa ka mehla;
• Sehlooho, sehalo le setaele di itshetleha mofuteng wa atikele, bothong ba ngolang mmoho le baamohedi ba ditaba.
Mohlala wa atikele:
BOKGONI BO EKETSEHILENG Matlo a 200 000 a lekanyetswa ditekanyetso tsa matlo tsa diprovinse ho
tjhelete e ka bang dibilione tse R4, 5 diprojeke tse etelletsweng pele ka basadi
Ka KT Lempetje ka selemo. Hona ke boikitlaetso bo ba dikonteraka.
boholo lehlakoreng la mmuso, mme
Ka ho sebedisana mmoho le diprovinse le Ha esale ho tloha ka selemo sa 2000,
hona ho matlafatsa batho le moruo
bomasepala Lefapha la Phano ya Matlo diprojeke tse 290 ho tse 2 573 di ile tsa
wa naha ena.
ke lona le ahang matlo a mangatangata abelwa batho ba bomme.
naheng ena. Matlo a fetang 200 000 a Ha ho eketswa hape ho faneng ka
ajwa selemo le selemo. matlo a tjhelete e tlase, kgwebo ya ho
aha e entse hore ho be le mesebetsi
Ho ya ka phatlalatso e entsweng ke ba
ya ho aha e 15 000. Mesebetsi e meng
Phano ya Matlo le Moruo Afrika Borwa
hape e 14 000 e ba teng ha ho ntse ho
(Housing and and the
betlwa thepa ya ho aha.
Economy of South Afrika) dikhampane
Mmuso o matlafaditse batho ba
tsa poraevete di ahile matlo a 20 000 ka
bomme ka ho etsa hore bomme ba
selemo sa 2005. ha mmuso ona o ahile a
nehwe 10% tsa
matlo a 40 000 ka sona selemo seo.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 23
4.3.3 DIKHOLOMO TSA DIKORANTA LE DIMAKASINE
Kholomo ya Dikoranta
Kholomo ya koranta ke karolwana koranteng kapa makasineng eo mongodi e mong ya itseng a e sebedisang ka dina-
ko tsohle ho ngola diketsahalo tse fapaneng ho yona.
Ithuse ka dintlha tse latelang bongoding bona
• Ngola ka ditaba tse kgahlisang, tse tla hohela babadi;
• Sebedisa puo e bonolo eo babadi ba tla e utlwisisang ha bonolo;
• Sehlooho sa hao se hohele;
• Kopa babadi ho romela ditlhahiso kapa diphehiso tsa bona;
• Hlahisa le aterese ya hao ya inthanete moo babadi ba ka romelang diphehiso tsa bona ka bongatangata, ho buisanwe
haholo kholomong ya hao;
• O ka nna wa hlahisa setshwantsho sa hao, jwalo ka ha o le monga kholomo eo.
Leqephe la Fred Khumalo mmele ya bona di ntse di buuwa dikarolong tse ngata tsa
Botjhabela ba Afrika. Ka baka la sena, bongata ba batho
Ka nnqe nngwe ho SISIMOSA MAIKUTLO., ka ho e nngwe e ka bo balehela moo ho bolokehileng teng metseditoropong.
MOTLAE
Bana ba babedi ba mafahla le bona ba letswalong la ho
SETSO SA SEAFORIKA? tsongwa le ho bolawa ba bolaelwa ditho tsa mmele ya
bona.
E seng sebakeng sa ka
Kgalekgale, dikarolong tse ngata tsa Afrika, ho tloha Nigeria
Ke nako ya hore re lekole botjha meetlo le ditlwaelo tsa rona.
kwana Bophirima ba Afrika ho fihla Zimbabwe, e ne e le
Nyerere Rutahiro o ne a ja dijo tsa mantsibuya ka ntle tlong ya bomadimabe ho beleha mafahla. Ka baka la sena mafahla
hae ha sehlopha sa banna ba Tanzania se mo wela hodimo se mo a ne a bolawa mme ditopo tsa bona di lahlelwa harehare
rema ka dilepe. merung kwana.
BBC e beha hore banna bana ba ne ba hoeletsa ba re “re batla (Sunday Times 11 Mphalane 2009)
maoto a hao”. Ba mo remile ho fihlela a shwa, ba be ba nyamela
Tsa hao ka kholomo ya hae? Romela diphehiso ka
ka ditho tse ding tsa hae, tseo ba di nkileng ho yena.
kholomo ena ho:khumalo@sundaytimes.co.za. Bala karolo
Sena se etsahetse ngwahola ka Phupu, empa ditaba tsa ho ya Fred ho:
bolawa ha maswefe, ba bolaelwa ditho tsa
http://blogs.thetimes.co.za/khumalo/
24 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
4.3.4 TSA BOHLOPHISI (EDITORIALS)
Ke karolwana ya makasine kapa ya koranta e ngolwang ke Mohlophisi wa koranta kapa wa makasine ono. Mona
Mohlophisi o nehelana ka tjhebokakaretso ya makasine le diatikele tse hlahellang ho wona, kapa a be le molaetsa oo
a batlang ho o fetisetsa ho babadi.
Dintlha tsa bohlokwa
• Ditaba tsena tsa bohlophisi ba koranta kapa makasine di etswa ka ditaba tse etsahalang tsatsing leo kapa ka nako eo;
• Di ngolwa ke mohlophisi ka sebele sa hae kapa motho e mong eo mohlophisi a mo laetseng ho ngola ‘tsa Bohlophisi’.
(Kholomo ena e bitswa “kholomo e eteletseng pele”).
• Makasineng e bua ka diatikele tsa makasine oo le ka bangodi bang ba jereng boikarabelo ba diatikele.
• Kholomo ena e bontsha ntlhakemo ya mohlophisi. Hangata ha a nke lehlakore, o mpa feela a supa diphapano tse itseng, ho
sirela ho itseng kapa ho ata ha mathata ao re tobaneng le wona mme ho se na motho ya etsang letho ka wona.
• Ka nako e nngwe lengolo lena la bohlophisi le ema le tiile hodima ntlha e itseng e bontshang ho hloka botshepehi kapa toka,
kapa le sekeseke ketapele ya mmuso kapa ya naha e itseng.
Mohlala wa lengolo la Mohlophisi wa makasine wa True Love
Lengolo le tswang ho Sehla ke sena re kena ho sona, majakane a Hore o tle o shejwe ke bohle o sa kena
se bitsa ‘Festive season’, hobane di ngata feela meketjaneng eo o e memetsweng,
Mohlophisi
tsa boithabiso tse etsahalang sehleng sena. tlodisa mahlo ho mohlophisi wa tsa botle,
Joweee! kamoo nako e fofang Ka hoo, ke motlotlo haholo ho le tsebisa Ayanda Bikitsha ka leqepheng la 72. Re sa
kateng! Setsebi se seng se ne se hore le tla thabela makasine wa kgweding le hona moo meketjaneng, Mandy Col-
nepile ha se re “Pheletso ya selemo ena ka baka la masutsa ao le tla a fumana lins o re hlaba malotsana ka tsela eo o ka
ha se qetelo, ha se qalo, empa e le ho wona! hlophisetsang le ho tshwara meketjhana e
kgatelopele ya nako le ho fumana thabisang ‘diponkoponko’ (ba banyenya-
Palekgolong ya rona e mofuthu e le-
bohlale bohle boore itemohelang ne) o sa kene ditjeong tse tla o kgwehlisa
qepheng la 46, moo Nhlanhla Hciza a buis-
bona Letsatsi ka leng. mangole; fumana tsena tsohle leqepheng
anang le moqholotsi wa rona Mapula Nkosi
Ha ho nnete e fetang eno. Selemo la 156. Hela Mosotho o re kgomo ha e nye
ka bohlokwahadi ba letsatsi la Keresemese
sa 2009 se fihla pheletsong re sa se ho yena le ba lelapa la hae. O re tsebisa bolokwe kaofela. Iphumanele khopi ya hao
bona. E bile selemo sa mosebetsi o tle o fumane manti! Hopola hore pela e
hape le ka ditaba tseo re di lapetseng tsa
o moholo, o matla mme o monate ne e hloke mohatla ka ho romelletsa!
alebamo ya hae e nthantjha moo a binang
haholo. Re thabiswa haholo ke a le mong. Nna mmoho le moifo wa True Love o
hore re ile ra sebetsa ka bokgabane itelletseng ho le sebeletsa ka botshepehi,
Homme Keresemese e ne e tla ba eng ntle
bo boholo ho le tlisetsa makasine re lakaletsa babadi ba rona ba kgabane
le dijo tse monatenate, didutlisa mathe?
wa maemo a hodimo o fupereng Keresemese e monate. Ha Mmopi a le
Leqepheng la 152 sebapadi sa kalaneng
ditaba tsa bohlokwa setjhabeng, o tshele ka diphororo tsa mahlohonolo, mme
Mampho Brescia o re senolela lethatha-
tletseng le diatikele tse ngata tsa A le boloke!
ma la dijo tsa motsheare mme o bontsha
boithabiso.
kamoo o ka thabisang baeti ba hao kateng Dorah
ka masutsa.
4.4 TOKOMANE YA BOITSEBISO LE LENGOLO LE FELEHETSANG
Ena ke tokomane eo ho yona o itlhalosang, o nehelanang ka tlhahisoleseding ka wena. Ntle le dint;lha tsa boitsebiso
tsa motho, e bontsha mangolo ao o a fihlelletseng thutong, dikgau tseo o di fumanang, moo o sebeditseng teng, boite-
mohelo ba hao mesebetsing, tseo o thabelang ho di etsa, mmoho le ba ka o pakang.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 25
Tokomane ena e lokela ho ngolwa ka bokgeleke hore o tle o kgone ho fumana sekgeo seo o ingodisetsang sona.
Hopola tsena ha o rala tokomane ena:
• Dintlha tsa hao tsa boitsebisop e be tse felletseng;
• Hlahisa ditaba tsa nnete ka tsela e hlakileng. O se ke wa ipha mebala eo o se nang yona;
• Ha eba o etsa kopo ya mosebetsi, ngola dintlha tse tsamaelanang le tse batlilweng phatlalatsong ya sekgeo seo sa mosebetsi.
Kahoo, o tla lokela ho fetofetola tokomane ena ho latela ditlhoko tsa sekgeo seo.
Mohlala wa tokomane ya Boitsebiso le Diphihlelo:
BOITSEBISO BA PHEELLO RANKUTU
Dintlha/ Tlhahisoleseding ka nna
Mabitso a qalang :Pheello Rankutu
Sefane :Rankutu
Nomoro ya boitsebiso :751029 0746 084
Letsatsi la tswalo :29 Mphalane 1975
Bong :Ke e motona
Aterese ya lapeng :726 Molemela Street
Mohala (wa lapeng) :Matatiele
(Sellathekeng) :4730
Botjhaba :(041) 346 5076
Boemo lenyalong :071 486 9003
Boemo ba bophelo/ malwetse :Mosotho
Puo ya lapeng :Ha ke eso nyale
Dipuo tse ding :Ke phetse hantle haholo
Lengolo la ho kganna :Sesotho
Mangolo a Thuto :English, Afrikaans (ke tseba ho di bua le ho di:ngola)
Sekolo sa ka sa ho qetela :Isizulu, IsiXhosa (ke tseba ho di bua)
Sehlopha se hodimodimo seo ke se pasitseng :Dikoloi tse nyenyane (khouto ya 08)
Dithuto tseo ke di pasitseng :Esokwazi Secondary, Sebokeng
Mangolo a mang le dikgau :Kereiti ya 12, ka 2008
Windows 2003 – Microsoft Word :Sesotho Puo ya Lapeng; English Additional Language,
Business Economics Award Maths Literacy, Life Orientation; Accounting; Business
Studies
Boetapele
Economics
:Lilungile Training Opportunities, 2004
:Kgau ya sekolo bakeng sa mosebetsi o motle,2006
Boithabiso le dithahasello
:Lengolo la Ketapele ya baithuti sekolo (RCL), 2007
:Lengolo la Ketapele ya batjha (Lutjha Youth Club),
:Bolo ya maoto; Rugby; ho bala dibuka;
:Ho boha thelevishene
Dipaki
:Mosuwehlooho, Khanya-Lesedi Secondary School
Mong. P.K. Kuthamela
:(016) 352 6590, Kapa 071 498 4567
Nomoro ya mohala
:Motsamaisi, Sebokeng Community Services
Mong. K.L. Bambanani
:(016) 154 3355, kapa 073 673 2905
Nomoro ya Mohala
26 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
Hlokomela:
• Ha ho ngolwe matshwao a ho bala Boitsebisong, ntle feela moo ho hlokehang teng, mohlala. dikgutsofatsong, mananeng, jj.
• Hona e mpa feela e le mohlala wa sebopeho sa boitsebiso. Wena o ka rala tokomane ya boitsebiso le diphehlello ya hao, ho
latela tlhahisoleseding ya hao le diphihlello tsa hao.
4.5 LENGOLO LE FELEHETSANG TOKOMANE YA BOITSEBISO
Re fumana mefutafuta ya mangolo ana. Ke mangolo a ngollwang mesebetsing, mebusong, mafapheng le mekgat-
long ka ho fapafapana ha yona, ho boradikgwebo le boramabenkele, mangolo a yang dikoranteng le dimakasineng,
jwalojwalo. Lena lengolo le hlile le tla ka mefutanyana e mengatanyana e batsi. Mangolong ana kaofela, re ka hlalosa
dintlha tsa sebopeho ka tsela e latelang:
Sebopeho
• Diaterese di pedi. Aterese ya mongodi wa lengolo e ngolwa ho tloha mahareng a leqephe ho leba ka letsohong le letona, e
nto latelwa ke letsatsi, kgwedi le selemo, feela jwalo ka lengolo la setlwaedi.
• Ka mora aterese ho tlolwa mola ho ngolwe mohla.
• Aterese ya ya ngollwang (moamohedi) e ngolwa ka letsohong le letshehadi. Aterese ya moamohedi e qalwa ka maemo a
tshebetso a ya ngollwang, ebe ho latela aterese ya hae ka botlalo.
• Tlasa aterese ho ngolwe tumediso (monghadi, mofumahadi kapa mofumahatsana).
• Ka mora tumediso ho tlolwa mola, ebe ho ngolwa mola wa sehlooho, e leng o akaretsang dikahare tsa lengolo, mme o
sehelwe mola ebang o ngotswe ka ditlhaku tse nyenyane. Ha o ngotse sehlooho ka tlhaku tse kgolo ka mangolo o motenya,
ha o hloke ho sehela sehlooho mola.
• Tlasa tumediso ho ngolwa mola wa sehlooho – o totobatsang sepheo sa lengolo leo.
• Ka mora mola wa sehlooho ho ngolwa seratswana sa selelekela (sa pele) seo e leng ntshetsopele ya ditaba.
• Ho feta mona seratswana se seng le se seng ke se matlafatsang mahlakore a fapaneng a taba eo ho buuwang ka yona. Ho
siuwe mola dipakeng tsa diratswana.
• Qetelo le yona ke ya puo ya semmuso, mme e ka ngolwa e le ‘Ka botshepehi’, ‘Ka boikokobetso’, jj.
• Ya ngolang lengolo o lokela ho ngola lebitso la hae ka botlalo ka mora qetelo, ebe o a saena ka mora lebitso ka botlalo.
DIKAHARE
Dikahare tsa mofuta ona wa lengolo di tlameha ho toba taba ka ho otloloha. Mongodi o tlameha ho ithekisa, a itlhalo-
sa hore ke motho ya jwang, a hlahise diphihlelo tsa hae, semelo, maikemisetso, boikitlaetso, tshebedisano le batho
ba bang le ho ikobela melao. Ditaba tsena tsohle o di hlahisa e le ho fana ka setshwantsho se setle sa motho ya
loketseng mosebetsi a kekeng a lekangwa le ba bang. A ngola ka tsela e tla siya mohiri a se na boikgethelo.
Mohlala wa lengolo le felehetsang tokomane ya Boitsebiso
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 27
726 Molemela Street
Matatiele
4730
9 Phato 2018
Mookamedi
Nampak
P.O.Box 236
Benoni
1500
Mong/Mofts/Mof
KOPO YA MOSEBETSI
Kopo ena ya mosebetsi e susumeditswe ke phatlalatsoho hlaha lesedinyaneng la Daily Sun ya ladi28 Phupu 2018 e bontshang
sekgeo se teng khamphaning ya lona.Sekgeo seo se totobatsa tlhokeho ya motho ya matjato, ya bileng ya nang le phihlelo
entle ho tsa kgwebo.
Ke ka hoo ke bileng le tjantjello ya ho iketa ka ho etsa kopo ya mosebetsi ona.Ke morwetsana ya mafolofolo, ya bileng anang
le bokgoni ba ho sebetsa tlasa maemo a kgatello le ho sebetsa ho feta tekanyetso ya mosebetsi oo ke tla beng ke o hiretswe.
Ke nale bokgoni ba ho sebetsa ke le mong, ke boele ke ipabole ka makgabane a ho sebetsa le ba bang.Ke motho ya kgonang ho
nka ditaelo le ho ikokobeletsa melao ya baokamedi.
Ke na le tshepo e kgolo ya hore nka beha khamphani ya lona boemong bo hodimo ka mokgwa wa ho fa khamphani lebitso le
letle, ho fana ka sekgahla sa phaello le ho una matlotlo.
Nkaba motlotlo haholo ha kopo ya ka e ka wela matshohong a mofuthu a hao.
Ka boikokobetso
___________________(Saena mona)
Pheello Rankutu
4.6 TSA BOPHELO BA MOFU NALANE YA BOPHELO BA MOFU
Ena ke tema eo ho yona ho ngolwang ditaba tse amanang le mofu.
ELA HLOKO
Mofu ha a ingolle tsa bophelo ba hae, o a ngollwa.
Mohlala: Mantswe a kang, ‘Nna…ke hlahile ka la…’
Nehelano e hlahiswa ka motho wa boraro ka tshebediso ya leemedi …’O’
28 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
Mohlala: ‘Mofu o hlahile ka la…a hlahela…’
Matshwao a ikgethang a sebopeho sa tema ena
• Mofu ke mang, o tswalwa ke mang;
• Tlhaho ya hae: Sebaka moo a hlahetseng teng (Lebitso la sebaka eseng la sepetlele), letsatsi la tswalo le selemo.
• Tsa kgolo ya mofu: dithuto; mosebetsi; lenyalo.
• Tsa lefu la hae: letsatsi le mokgwa oo a hlokahetseng ka wona;
• Maballo: bao a ba siyang;
• Seboko sa mofu
Mohlala wa tsa bophelo ba mofu/nalane ya bophelo ba mofu
Tsa bophelo ba mofu: Tankiso Polao
Mofu Tankiso Polao ke ngwana wa matsibolo baneng ba bahlano ba ntate Phakisi Polao le mme Mosidi Polao. O ne
a hlahele seterekeng sa Makeleketla, polasing e bitswang Sterkfontein ka la 12 Phato 1958.
Mofu o qadile dithuto tsa hae sekolong sa poraemari sa Mohaung hona polasing eo ya Sterkfontein. O ile a fetela
sekolong se phahameng sa Senkepeng sa Mashayeng moo a ileng a phethela lengolo la materiki teng ka selemo sa
1977.
O qadile ho sebetsa khampaning ya Dairy Belle e Motse Thabong ka selemo sa 1978 e le mokganni wa dilori tse
kgolo tse tsamaisang lebese ho tloha Motse Thabong ho phatlalla le Freisetata ena yohle. O sebeditse moo dilemo
tse tharo.
Ka selemo sa 1981 a ya sebetsa Koporasie ho la Bloemfontein, e le yena mohlophisi ya ka sehloohong dihlahisweng
tse romellwang ka ntle. O sebeditse mona ho fihlela lefu le mo kgaoletsa.
Mofu o ile a kena lenyalong le Disemelo Seohlolo mme ba hlohonolofatswa ka bana ba babedi e leng Thakgodi le
Pulane.
O hlokahetse kotsing ya koloi ka la 14 Pherekgong 2009. O siya mofumahadi wa hae Disemelo, bana ba hae ba
babedi le dikgaitsedi tse tharo.
Robala ka kgotso Mosia Motubatsi, motho wa mantsha thebe di omme!
Ela hloko: Lenanetsamaiso la lepato ha le hloke ho hlahiswa ha ho ngolwa tsa bophelo ba mofu bakeng sa tekanyetso.
4.7 PUISANO
Puisano ke tema e ngolwang ho hlahisa puisano e teng dipakeng tsa batho ba babedi kapa ho feta. Ka tsohong le
leng puisano ena e ka ba moqoqo feela o tlwaelehileng pakeng tsa batho e le ha ho tshohlwa taba e itseng, ha ka ho
le leng e ka ba puisano e hlophiseditsweng morero o itseng, mohlala, inthaviu. Ka hlakoreng le leng hape e ka ba
puisano e etswang ha ho ngolwa tema ya terama.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 29
Puisano e ngolwang
Ha ho ngolwa puisano ho hlokomelwe tse latelang:
• puisano e ngolwa ka mehla e le ho puo ya mmui, empa matshwao a di-a-bulwa-di-a kwalwa (“…”) ha a sebediswe;
• lebitso la sebui le ngolwe ka letsohong le letshehadi la leqephe, le bile le latelwa ke letshwao la kgutlopedi (jk. Moleboheng:);
• tlhaloso ya tlatsetso (jwalo ka ho terama), e kang ditaelo tsa hore ho itseng ho etswa jwang kapa ho buuwa jwang, ho
ngolwa ka masakaneng;
• polelo e nngwe le e nngwe e lokela ho ba karabelo ya polelo e sa tswa buuwa;
• sehalo le puo tse sebediswang di tla itshetleha kamanong ya dibui/ dibapadi tse pedi tse buisanang esita le ho sehlooho
hammoho le puisano ka boyona;
• ho tlolwe mola dipakeng tsa sebui ka seng ho etsa hore mosebetsi o balehe habonolo esita le ho ba makgethe.
Ho na le mehlala e mengatangata ya sebopeho sa puisano eo o ka e fumanang bukeng efe kapa efe feela ya tsh-
wantshiso kapa terama.
4.8 INTHAVIU E NGOLWANG
Inthaviu ke tsela e nngwe ya puisano. Re ka hlalosa inthaviu ka hore ke puisano e ikgethang pakeng tsa batho ba
babedi kapa ho feta moo ka sepheo se itseng. E mong (ba bang) o/ ba botsa dipotso mabapi le ntlha tse itseng, e
mong a di arabe mme a fane ka tlhahisoleseding. Ka sebopeho se seng sa inthaviu, sehlopha sa babotsi se botsa
sehlopha sa ba botswang dipotso.
Inthaviu e etswa ka dipheo tse fapaneng, e ka ba ho etsa diphuputso, ho lekola/ hlahloba (mohl. batla lengolo la ho
ithuta ho kganna), ho batla mosebetsi, phahamiso mosebetsing, ho batla tlhahisoleseding (mohl, ka dinaledi) jj.
Ela hloko tse latelang ha o etsa inthaviu:
• Dipotso di hlophiswe ka bokgeleke, di hlake e le ho bitsa dikarabo tse tla nehelana ka tlhahisoleseding ka botlalo;
• jwalo ka ha re entse puisanong e ngolwang, lebitso la sebui le ngolwe ka letsohong le letshehadi la leqephe, le bile le latelwa
ke letshwao la kgutlopedi (jk. Teboho:);
• selelekeleng mmotsi o nehelana ka tlhahisoleseding e amanang le sepheo sa puisano.
• mmeleng mmotsi o botsa mmotsuwa dipotso tse itshetlehileng sehloohong se itseng mme mmotsuwa o araba dipotso
tsena.
• Dipotso di ka nyalana le dikarabo tse hlahisitsweng pejana mme dikarabo tsohle di tobe dipotso, mme di tshehetswe ka
dintlha. Nehelana ka dintlha tse batsi, tse amanang le seo o se botsitsweng;
• Sehalo e be se loketseng kopano ena, mme puo e be ya semmuso. O se ke wa sebedisa puo ya seterateng/ e sebediswang
tlasa maemo moo ho iketlilweng.
Mohlala ke ona wa inthaviu e ileng ya ba teng pakeng tsa moqolotsi wa ditaba wa lesedinyana la Bona, David, le nale-
di ya difilimi e ileng ya tuma haholo, Presley Chueneyagae:
30 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
SE BOLELWANG KE NALEDI YA FILIMI E NTJHA . . .
[Lebitso la hae ke Presley Chueneyagae (21) naledi e seng e hapile kgau filiming e moferefere e sa tswa tuma haholo, e leng
Tsotsi. Moqolotsi wa rona wa ditaba, David, o ile a ipha nako ho ya buisana le yena, mme o di beha tjena]
DAVID: O qadile neng ho bapala difiliming, mme hona ho tlile jwang hore o be le lerato karolong ee ya mesebetsi wa
bonono?
PRESLEY: Ha e sale ke rata ho bapala papading tsa difilimi ke sa le sekolong. Ke bona hore lerato lena ke tswetswe le
lona. Re le sehlotshwana sa batjha re ne re le ditho tsa mokgatlo wa Soweto Youth Drama Society, re etsa
ditshwantshiso tse fapaneng.
DAVID: Ho tlile jwang hore o hlahelle pontsheng ka ho ba sebapadi sa difiliming?
PRESLEY: Talente ena ya ka e lemohuwe ke moemedi ho tsa difilimi e pele, Moonyeenn Lee ha ke ne ke e na le dilemo
tse 16 mme ke kena sekolo mane Tshwane. Yena a re ke qetelle dithuto tsa ka tsa materiki mme o tla
mphumanela mesebetsi wa ho bapala difiliming.
DAVID: Ho Tsotsi teng o ne o kene jwang?
PRESLEY: Ke kene selemong se fetileng. Moonyeen o ile a nthomela ditekong moo ho neng ho hlokahala sebapadi sa
karolo ya sehlopha sa dinokwane filiming ya Tsotsi mme ka iphumanela karolo e pele.
DAVID: O ile wa hla wa tuma haholoholo filiming ena. Na sephiri sa katleho ya hao ho Tsotsi ke sefe?
PRESLEY: Sephiri sa ka ke hore ke tshwantsha karolo eo ke e bapalang le bophelo ba ka ba nnete, mme ke sona se
etsang hore ke atlehe. Ke hotse ka thata, ke dula ke tshohile ke lebelletse ho hong ho bohloko ho ka ntlhahela.
DAVID: Ke mang eo o ka reng o na le tshusumetso e kgolo bophelong ba hao, eo o ka reng ha o bapala tjee, o a be o
lebisitse ho yena?
PRESLEY: Ke mme. Ke rata mme Agnes ka pelo yohle, mme ha ke bapala karolo e utlwisang bohloko papading ke
nahana kamoo nka ikutlwang kateng ha ho ka thwe mme o hlokahetse. Ke lla hona jwale ha nka nahana ka
taba eo, kelello ya ka e se hlole e hopola le hore ke a bapala.
DAVID: A ko re qoqele hanyenyane ka mookotaba wa filimi ena.
PRESLEY: Tsotsi ena e lonya e ne e hole e le kgutsana e senang lehae, mme e hloile mang kapa mang ya boi. A
kgothotsa mahlatsipa a hae lekeisheneng, mebileng esitana le seteisheneng sa Park Central moo ho dutseng
ho phethesela.
DAVID: Ke utlwile o re o tshwantsha karolo eo o e bapalang le bophelo ba hao ba nnete, jwang?
PRESLEY: Karolo ena e nkgopotsa mohla ke neng ke kgothotswa selemong se fetileng toropong ya Tshwane. Ke ne ke
tswa itlhophisetsa papadi ya Hamlet mane State Theatre ha ke hlaselwa ke ditsotsi tse pedi ka dithunya, ba
batla selefounu ya ka. Ke ketsahalo e tshosang haholo eo, empa ke ile ka e hlanaka.
DAVID: Pale ya filimi ena hantlentle yona e tswa hokae?
PRESLEY: Ke pale ya buka e ngotsweng ke Athol Fugard dilemong tsa bo 1970. E hopotsa
batho ka bophelo ba Jozi moo motjha a iphumanang a baleha ka koloi mebileng a sa bone le hore ho na
le lesea ka hara yona. Mapolesa a mo lelekisa koloi ya ba ya tjhaisa, mme yena a baleha le lesea ho leba
lekeisheneng le haufi.
DAVID: Jwale yaba o fella kae le lesea leo la batho?
PRESLEY: A fihla a kena tlong e nngwe a hlometse mme a hatella motswetse ya neng a le moo ho nyantsha
lesea. Ke mohlolohadi ya sa leng motjha, ya qetelletseng a mo qhekelleditse, a mmolella hore
bophelo ha hae bo ka fetoha.
DAVID: Ha tla jwang hore o fumanemorwetsana ya loketseng ya bapalang karolo ya Mirriam?
PRESLEY: Pele ke nehwa karolo ya Tsotsi ke ile ka kotjwa ho etsa diteko mabapi le basetsana ba neng ba
iteka karolong ya Mirriam. Mona ho ile ha hlola mosetsana ya bitswang Terry Pheto. Ke yena eo e
bileng Mirriam. Jwale asebeletsa hore a fihle maemong a Presley.
DAVID: Tjhee, Tsotsi monna, re sa utlwile, tsa hao tsohle ke tse thabisang. Rona ba ha Bona re o lakaletsa
mahlohonolo ohle mosebetsing wa hao wa difilimi. Eka o ka atleha ho feta boemo boo o seng o bo
fihlelletse.
PRESLEY: Ke a leboha.
(E qotsitswe mme ya fetolwa ho lokisetswa mosebetsi ona ho tswa ho Bona, Phato
4.9 PUO E NGOLWANG
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 31
Puo ke karolo ya bohlokwa ya phedisano. Ke hangata hakaakang meketjaneng e fapafapaneng kapa dikopanong
moo motho a kotjwang ho nehelana ka puo. Ho fana ka puo o mametswe ke sehlopha se boholo bo itseng ba batho
ho fapana le ho bua le sehlotshwana sa batho maemong a iketlileng. Mona re tla fana ka tataiso ka puo eo ho tla
nehelanwa ka yona, empa re qala ka ho tadima ha puo ena e ngolwa pele.
Dintlha tsa tlhokomediso ha ho ngolwa puo
Pele o qala ho ngola puo o lokela ho ela hloko` dintlha tse latelang:
• Hobaneng o ya nehelana ka puo, sepheo sa kopano ke sefe?
• Mofuta wa kopano eo o tlang ho bua ho yona ke ofe, e ka ba dikapeso thutong, moketjana wa ho keteka ho pasa dithutong,
mokete o itseng wa sekolo, lenyalo, jj.
• Bamamedi ba hao e tla be e le bomang, na ke batjha, banyalani, borakgwebo, batswadi, jj.
• Na o tla nehelana ka puo ya hao ka tsela efe, ka tsela e bonolo, ka ho tshehisa, ka semmuso, jj.
• E tla be e le nako efe eo o tla bua ka yona, na ke hoseng, motshehare, mantsiboya, bosiu, jj.
Ha o se o fumane dikarabo tsa dipotso tse ka hodimo, hlophisa puo ya hao ka tsela e latelang:
• Pulo ya hao e be polelo kapa polediso ya bohlale, e matla e tla hohela le ho qahamisa ditsebe tsa bamamedi. E ka nna ya ba
motlae kapa qotso e tla hokahana le puo ya hao.
• Hlophisa le ho hlahlamisa dintlha tsa hao ka boqhetseke hore puo e phalle.
• Sebedisa dipolelo tse kgutshwane mme o nne o tswake ka mehlala le dipolediso tsa bonono tse sa tlwaelehang ho natefisa
puo.
• Puo ya hao e be le phallo – ho be le qaleho e hlakileng, mmele wa dintlha tse momahaneng, le qetelo e mathemalodi.
• Bua dintlha tsa nnete, tse sa tswakanang le mashano.
32 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
Mohlala wa puo ya thoholetso
THOHOLETSO YA TSHEHLANA, BOTLE
Dumelang boMme le boNtate
Ke thabo le tlotla e kgolo ho nna ho lahlela mantswenyana a se makae ka tshehlana ena e holang kajeno. Ke kgolwa
hore le tla dumellana le nna ha ke re kajeno, le hara matsatsi kaofela ke pabala ya sebele, yena seilatsatsi wa
tshomong. Ntatae, o tla tshwanela hore a tone mahlo a hlometse, ho seng jwalo o tla sala a tshwere tlholo ka
boya, e ile!
E se e le dilengwana jwale ke tseba Nthati. Re hotse mmoho re le metswalle re kena sekolo sa poraemari, yaba
re arohana dilemo tse seng kae ka lebaka la mosebetsi. Re itse ptjangptjang hape lemong sena se felang, ha a sa
tswa hirwa khampaning ya MTN, e se e le manejara.
Ho hang feela ha a fetoha, e ntse e le yena Nthatuwanyana yane eo ke mo tsebang ya mofuthu ya tletseng lerato
mme a rata ho phelela nnete ka dinako tsohle. Kajeno ha e le mona o qeta dilemo tse mashome a mabedi a metso e
mehlano, ke rata ho o lakaletsa kgapukgapu ya mahlohonolo bophelong ba hao bohle. Ke re tswella o nne o kgabe,
o be le bophelo bo botle; tjhelete ha e be mantletsentletse.
O itlhahisitse o le mohlodi, kakapa ntlheng tsohle tsa bophelo ba hao. Ba bangata, le nna ke moo, re unne tse
molemo semelong sa hao.
Ha Ramasedi, seabi sa mahlohonolo a o phuthele ka hara diatla tsa Hae, a atlehise ditabatabelo tsohle tsa pelo
ya hao.
Ha re emeng bohle re phahamiseng dikgalase tsa rona re lakaletse kgabane ena ya rona bophelo bo botle le
katleho!
Ke a leboha bana beso
4.10 TEKOLOKAKARETSO/TSA BOIKGOPOTSO (Reviews)
Ke mofuta wa tema o kang kgutsufatso mme e hlahisa maikutlo a akaretsang a motho ka sengolwa, mosebetsi wa
bonono, lebenkele leo ho jewang ho lona, papadi ya kalaneng kapa filimi.
Ha ho ngolwa mofuta ona wa tema ho ka tadingwa dintlha tsa sebopeho tse latelang:
• e ngolwa ho hlaha ntlhakemong ya mongodi, mme o sebedisa maemedi a motho wa pele kapa a mmui (a kang ‘ke le nna’);
• ntlhakemong ya hae mongodi a hlahise mahlakore ka bobedi, tse ntle le tse mpe tsa seo a ngolang ka sona;
• hangata ho sebediswa dipolelo tse ho lekgathe lejwale, makgethi le mantswe a utullang puo ya maikutlo ka tshwanelo ka
sepheo sa ho hlahisa mehopolo le maikutlo a ya ngolang. Sehalo se ka sebediswa bakeng sa ho beha leseding le ho thabisa
baamohedi ba ditaba;
• ya ngolang tema ena o lokela ho tshehetsa ntlhakemo ya hae a itshetlehile ka dintlha kapa mehlodi e itseng e tshepahalang;
• ho ka nna ha hlahiswa maikutlo mabapi le dintlha tsa setekgeniki tse jwalo ka kganya ya mabone le modumo;
• pheletsong ho hlahiswe maikutlo a ahlolang hodima seo ho ngolwang ka sona, mme le dikgothaletso (ditshisinyo) di ka
kenyeletswa.
Ho na le mefuta e mmalwa ya tekolokakaretso/ tsa boikgopotso. Ha re tadimeng ena e latelang:
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 33
4.10.1 Tekolokakaretso/Tsa boikgopotso ba dibaka tsa ho jela
Mongodi wa tekolokakaretso/boikgopotso ba sebaka sa ho jela o lebeletswe hore a nehelane ka mohopolo wa hae.
Hangata ya ngolang mofuta ona wa tema ke sephehi se hlwahlwa kapa setsebi sa tsa dijo mme a ka rorisa a ba a
seholla tekolokakaretsong/boikgopotsong bo le bong.
Sebopeho sa tekolokakaretso/boikgopotso ba dibaka tsa ho jela ka kakaretso se kenyelletsa:
• Selelekela, moo a hlahisang tekolokakaretso/boikgopotso boo a tla tsepamisa maikutlo a hae ho bona. Selelekela se ba
sekgutshwane haholo.
• O hlahisa batho ba atisang ho etela sebakeng sena, kapa bao sebaka sena se tobileng ho ba sebeletsa ka bobatsi (mehlala e
ka toba batho bohle, kapa maIndia, maItali, jj)
• Bonono le bokgabo ba sebaka sena; hona ho kenyelletsa tjhebahalo kapa popeho ya tulo, tjhebahalo ya tikoloho eo se leng
ho yona, sebaka sa ho emisa makoloi le tshireletso;
• Tlhaloso e phethahetseng ya dijo (menu) – mefuta, dijo tsa tsatsi ka leng, boleng ba dijo le tefello ya tsona;
• Ka kakaretso, moahlodi (mongodi) o tadimana le dintlha ka mahlakore a fapaneng a dijo mmoho le sona sebaka sa ho jela.
Mohlala wa tekolokakaretso/tsa boikgopotso
Mohlala wa tekolokakaretso/tsa boikgopotso
LEBENKELE LA DIJO LA HA MMAMPHEHI DIJONG TSE
HLABOSANG
Lefapha : Fepela setjhaba sohle
Tekanyo ya ditefello: Ditefello tsa dijo tse tlase ho isa ho tse mahareng, ho latela
mofuta wa dijo tse labalabelwang
Sebaka moo le fumanwang: Quinlin Building (pela Poso)
21 Van Riebeeck Street
Vereeniging
Maemo a tshireletso: Ho na le sebaka se sireletsehileng sa makoloi, mmoho le
bahlokomedi ba makoloi; ntlokgolo ya sepolesa e
teng pela lebenkele
Tikoloho: Moaho ke o motle o kgabileng tikolohong e maphodi pela letamo
Dijo: Ke tse dutlisang mathe, tse reng ntje!! O tla sitwa ho itshwara;
haeba o fokotsa mmele mona o ke ke wa loka. Dijo di eme tjena
Mantaha: Kgoho e hlabosehang, mmoho le meroho le reise.
Disalate di pedi;
Labobedi: Tlhapi le tsa metsing ka ho fapana ha tsona;
Laboraro: Sepeshele ke nyakafatane, potele
Labohlano: O ja nama e besitsweng e monate, ka moo o ka
iketsetsang yona kateng
Moqebelo le Sontaha: Kgetho ke e batsi, o ikgethela ka moo o ratang
kateng.
Dinako tsa pulo:
Mantaha ho isa ho Moqebelo: 08:00 – 20:00
Sontaha: 08:00 – 15:00
Ha o rata ho kenya otoro, re tla di tlisa ho wena ho fihlela sebakeng sa dikilometara tse 30.
Letsetsa ho: 016 547 2596
34
Lekolang Mohlala TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
o latelang:
Lekolang Mohlala o latelang:
4.10.2 Tekolokakaretso/Tsa boikgopotso ba difilimi kapa dipapadi tsa kalaneng
Sepheo ka kgutsufatso ena ke ho beha babadi leseding ka filimi le dipapadi tsa kalaneng tseo e leng hona di kenang
setjhabeng. Ho ka hlahiswa tse latelang ha ho ngolwa tekolokakaretso/boikgopotso bona:
• ya ngolang a ka rorisa a ba a seholla boikgopotsong bo le bong;
• ya ngolang a hlakise tseo a di boneng ka tshwanelo, mme a totobatse mehopolo ya hae;
• mehopolo yohle e lokela ho tshehetswa.
4.10.3 Tekolokakaretso/Tsa boikgopotso ba buka
Sepheo ka tekolokakareso/tsa boikgopotso ba buka ke ho nehelana ka tlhahisoleseding ka buka e badilweng le ho
tsosa thahasello mabapi le yona. Di lokela ho hlahisa tse latelang:
• ho lekola ka bokgutswane moralo, tikoloho le baphetwa, empa o se ye lolololo kapa ka tsela e hlakileng haholo;
• ya ngolang tekolokakaretso/boikgopotso o na le kgetho ya ho nka ntlhakemo e itseng mme a be a hlahise mohopolo wa
hae mabapi le ntlhakemo eo ya hae;
• babadi ba tla etsa qeto ya ho e bala kapa ho se e bale ba itshetlehile ka nehelano ya buka ena.
Mohlala wa tekolokakaretso /tsa boikgopotso ba buka:
Buka: No country for old men
Mongodi: Cormac MacCarthy
Mophatlalatsi: Vintage Books
Mongodi wa tekolokakaretso /tsa boikgopotso: Siyabonga Africa.
Padi ena, ‘No country for old men’ e baleha jwalo ka sengolwa sa Bophirima, sa mongwahakgolo wa mashome a
mabedi. Pale e sisimosang mmele ya ‘tweba le katse’ ya ho hweba ka dithethefatsi, e ileng ya nyopa. E hlahisa
kgohlano dipakeng tsa baphetwa ba sehlooho, e bakwang ke meharo, ntwa le dikgoka haholo nakong eo batho bohle
ba phelang nakong ya botle le bobe.
Seo o se hlokomelang ka mongodi MacCarthy ka padi ena ya hae, ke ho re ha ho mohale ho hang bukeng ena. Ba
iphumana ba tshwasehile bohle ntweng e shebahalang eka ha e na ho ya moriting. Maikutlo karolong ya pele a hlahiswa
ke e mong wa ba bolai ba soto, ba kileng ba ba teng paleng ya dingolwa, Anton Chigurb, ya thobileng tjhankaneng ka
ntwa e mahlo a mafubedu. Re fetela pele ho Llwelyn Moss, ya neng a sa tsebisahale, ya ileng a wela morerong ona
wa ho hweba ka dithethefatsi.
Sena se re fihlisa sehlohlolong sa pale moo, re ithutang hore le diqeto tse entsweng ka tsela e hlokolosi, di ka o tlisetsa
sephetho se babang. Se latelang ke ho lelekisana ka makoloi, sebaka se tletseng ditopo tse weleng qhobololo le
puisano e tebileng pakeng tsa baphetwa.
No country for old men e fetoletswe sebopehong sa filimi ke baena Coen, Joel le Ethan selemong se fetileng. Filimi
ena e ile ya hapa dikgau tse nne tsa Oscar ho kenyeleditswe le ho ba setshwantsho se hlwahlwa, le motshehetsi ya
hlwahlwa wa mophetwa, Javier Barden.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 35
Basekaseki ba difilimi ba thoholetsa filimi ena, ka ho momahanya diketsahalo tsa buka le ka ho etsa sehlahiswa sena,
se phethahetseng se ka tadingwang dibaesekopong. Haeba o lakatsa ho qhoba nako letsatsing la Sonataha, ‘No
country for old men’ ke yona buka eo o ka robang monakedi ka yona.
[E qotsitswe tokomaneng ya ‘Tshehetso le Ntshetsopele ya Matitjhere – Pampiri ya 3’ ya Tlhakubele/Mmesa 2008, e
ngotsweng ke Baeletsi ba Thuto ba Lefapha la Thuto la Freisetata].
4.11 RAPOROTO
Raporoto e ngolwa kamora diphuputso tse ileng tsa etswa, kapa ha ho tlalehwa ka ketsahalo e itseng e ileng ya
bonwa ka mahlo, k.h.r. e le paki ya se ileng sa etsahala, mohlala, ntlo ha e tjha, makoloi a thulana, moithuti a lemala
sekolong, jj. Maemo a bophelo ao ho tlalehwang ka wona ke a batsi haholo. Raporoto e lokela ho ba kgutshwane,
empa e fupare dintlha kaofela. Hlahisa dintlha tsa bohlokwa feela. Sehalo e be se loketseng bongodi ba semmuso.
Ho ka latelwa mehato ena e mehlano:
• Etsa diphuputso ka botlalo tsa taba eo o shebaneng le yona;
• Bokelletsa tlhahisoleseding;
• Manolla le ho sekaseka tlhahisoleseding eo o e bokelleditseng;
• Etsa ditlhahiso le ditshisinyo;
• kgwaritsa le ho ngola raporoto ka botlalo.
Sebopeho sa Raporoto/Tlaleho
Dihloohwana tse ka sebediswang ho ngola raporoto e ka ba tse latelang:
• Motho kapa batho bao raporoto e lebisitsweng ho bona;
• Sehlooho sa Raporoto;
• Ditaba kapa dintlha tseo ho tlalehwang ka tsona (Thomo);
• Mokgwa wa tshebetso;
• Diphumano
• Diqeto;
• Ditlhahiso/ Ditshisinyo;
• Mohla le motekeno/Tshaeno/ho saena.
Mohlala wa Raporoto e ngotsweng kamora diphuputso
Ntlo ya Mong. Sekerekere e atereseng ya 45 Phindile Street, Palmietfontein e rekiswa Fantising ka baka la ho se
lefellwe nako e telele. Banka ya ABSA e o kgethile, wena le e mong ho ya lekola maemo a ntlo ena mme o nehelane
ka tlaleho/ raporoto ka diphuputso tsa lona.
36 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
Tlaleho/Raporoto ka maemo a ntlo ya ha Sekerekere, 45 Phindile Street, Palmietfontein
1. Raporoto e lebisitswe ho : Lekgotla la Tsamaiso, ABSA Bank. Ntlokgolo
2. Sehlooho sa phuputso : Maemo a ntlo ya ha Sekerekere, 45 Phindile Street,
Palmietfontein
3. Ditaba tseo ho tlalehwang ka tsona (Thomo):
Lekgotla la tsamaiso la banka ya ABSA le kopile mofuputsi ho ya lekola le ho tlaleha ka tjhebahalo, maemo a tlhweko le
ditlhokeho bakeng sa ntlafatso ya ntlo e atereseng e boletsweng ka hodimo.
4. Mokgwa wa tshebetso
1.1 Bafuputsi, e leng Benghadi R A Mofokeng le L O Ntaramane, tlasa boetapele ba Mong. Mofokeng ba ile ba ya lekola
ntlo ena mohla la 15 Mmesa 2008.
1.2 Bafuputsi ba ile ba etela ntlo ka seqo ho lekola maemo a yona. Batho ba dulang haufi le mono ba ile ba botswa
dipotso di se kae malebana le ntlo ena. Bafuputsi ba ile ba nna ba ngola dinoutso ka tekolo ya bona le ka dikarabo tseo
ba neng ba di fumana.
1.3 Diphumano:
• Lemati la ka pele le tswelang ka ntle le ditshila, kgalase ya lona e tjhwatlehile;
• Moaho ohle o ditshila kantle le ka hare, o mengwapongwapo;
• Mabota ka hara ntlo a le mapatso a mabe haholo;
• Bongata ba diphaepe di phunyehile, mme dikgwerekgwere ha di tsamaye hantle;
• Siling ya ntlo boholo e hohlometse;
• Lebota la terata ho potoloha jarete le wele ka mahlakoreng a mabedi.
1.5 Diqeto: Ntlo e senyehile haholoholo, boholo ba yona e lokela ho lokiswa le ho ntjhafatswa. Tlaleho e tla ngolwa ke
moetapele wa lekgotla le fuputsang.
1.6 Ditlhahiso/ ditshisinyo
• Ho lokela ho kenngwe lemati le letjha la ka pele;
• Mapatso a maboteng a lokela ho kwalwa, mme ntlo e polasetarwe le ho pentwa botjha ka
ntle le ka hare;
• Diphaepe tse senyehileng di ntshuwe mme ho kenngwe tse ntjha;
• Ho kenngwe siling e ntjha ntlo kaofela;
• Lebota lohle ho potoloha jarete le tshwanetse ho lokiswa.
Tshaeno ya motlalehi: ____________________________
Lebitso ka botlalo: (Mong) R.A. Mofokeng Mohla la: 29 Mmesa 2018
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 37
Mohlala wa Raporoto e tlalehang ka kotsi e hlahileng
Raporoto e tlalehang kotsi e ka tla ka sebopeho se bonojana mme tlhahisoleseding e ka kenyelletsa tse latelang:
Mohlala wa tlhahisoleseding e lokelang ho kenngwa tlalehong ya kotsi:
SEKOLO SE SEHOLO SA THUTO-LORE
Mohala: (016) 451 4121 P.O.BOX 235
Fekese: (016) 985 4331 SHARPEVILLE
TLALEHO YA KOTSI
Sefane sa ya tswileng kotsi ……………………………………………
Lebitso la moithuti ya tswileng kotsi ………………………………………………….
Mohla wa kotsi: ………………………… Nako: …………………….
Tlhaloso ya kotsi:………………………………………………………………….....
…………………………………………………………………………………………….
Dikgato tse nkuweng kamora kotsi: ……………………………………………..
……………………………………………………………………………………………
Paki/Dipaki:…………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
Pehelo e ngotswe ke: ………………………………………………………..
Maemo mosebetsing: …………………………………………………………..
Tshaeno: ……………………………. Mohla la: …………………………….
38 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
5. DITEMA TSA KGOKAHANO TSE KGUTSHWANE
Ena ke mefuta ya ditema tsa kgokahano ya ka mehla tse kgutshwane tseo baithuti ba lokelang ho di hlahisa.
Ela hloko: Ditema tsena tse latelang di reretswe baithuti ba etsang Sesotho boemong ba:
• Sesotho puo ya tlatsetso ya pele le
• Sesotho puo ya tlatsetso ya bobedi
Hara ditema tse hlahiswang karolong ena ya pampiri, re ka hlahisa mehlala ena e latelang:
5.1 PAPATSO
Mofuta ona wa tema o reretswe ho phatlalatsa sehlahiswa se itseng, mme hona ho etswa ka tsela ya ho sebedisa puo
ya maikutlo le e susumetsang. Papatso e atlehileng ke e sebedisang mawa a kang, boiqapelo, phepetso maikutlong,
le ho nahaneng, dintlha tsa nnete kapa mehopolo. Maikutlo le boinahanelo ke tsona tse hlahellang ka mahetla ho tsa
dipapatso.
Ithute dintlha tsa bohlokwa tse latelang ha ho ngolwa papatso:
• e lokela ho qholotsa thahasello, ho hlohlelletsa le ho susumetsa moreki;
• e lokela ho hlalosa le ho tsebahatsa sehlahiswa ka tsela e thabisang le ya boiqapelo;
• e kgodise moreki hore a keke a ba a kgona ha a se na sehlahiswa seo;
• e tobe batho kapa karolo e itseng ya setjhaba e jwalo ka bana, batjha, malapa, bommamalapa kapa borakgwebo;
• e nehelane ka tlhahisoleseding, mohlomong e ka pakwang ka dipalopalo, tsela eo moreki a ka buisanang le beng ba
sehlahiswa, tefello ya sona le dibaka moo se ka fumanehang teng.
Mawa a ho bapatsa
• Tshebediso ya ditekiniki tse kang dikgohedi tsa pono, dihlooho tse hohelang mahlo, ditshwantsho, dikhathunu, diphousetara,
ditema tse tshwantshisitsweng ka bonono, ho kenyelletswa tshebediso ya mefuta ya mongolo e fapaneng, boholo le mebala
• tshebediso ya mawa a puo: ho sebedisa makgethi, mahlalosi, papadi e etswang ka mantswe, poeletsomodumo /
alethereishene,asonense,khonsonense,pheteletso, phetapheto, mabotsi, mapetjo, ditaelo, dipolelwana tse hohelang, jj.;
• e qholotse maikutlo le ditakatso tsa moreki, a be a bone ho le molemong wa hae hore a reke sebapatswa seo;
• e arabe le ho nehelana ka ditharollo tsa bohle; e fe bareki boitshepo, bophelo bo botle le maikutlo a polokeho mmoho le a
ho fumana boleng bakeng sa tjhelete ya hae;
• e nehelana ka dipalopalo ho nnetefatsa tseo e di bolelang le ho nehelana ka tshepo ho bohle;
• e nehe moreki maikutlo a thabo, pososelo e supa hore moreki o thabetse sehlahiswa;
• dikgohedi tsa medumo di ka sebediswa haeba papatso e buuwa ka molomo.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 39
Mohlala wa Papatso
Mohlala wa Papatso
Tsa’mo reka OMO! tsa’mo reka OMO
OMO, mammopi wa sebele, kakapa hara disepa
Na o kgathatsehile ke matheba ane a manganga diaparong tsa hao?
Tharollo ke ena: OMO!! ke seinodi sa sebele!
O inela feela, ebe o a inolla
E kae tshila?; a kae mathebe? Oai, kgwaba le letse phoka!
Mangolo ke a thibang letsatsi ao re a fumanang a hlahang ho bomme ba
paka mohlolo o etswang ke OMO. Inwese ka nkgo le wena, itekele feela.
OMO ke motswalle wa sebele wa bommamalapa, mme e theko e tlasetlase
Na o batla boleng bakeng sa tjhelete ya hao? Tsa’mo reka Mampodi
enwa, OMO, OMO, OMO
JJJJJ
5.2 PAMPITSHANA YA TLHAHISOLESEDING
5.2 PAMPITSHANA YA TLHAHISOLESEDING
Ena ke pampitshana kapa dipampitshana tse fanang ka tlhahisoleseding e tsebisang ka ho hong, e kgothaletsang
Ena ke pampitshana kapa dipampitshana tse fanang ka tlhahisoleseding e tsebisang ka
kapa e rutang, e malebana le sehlahiswa kapa ditshebeletso tse itseng tse fumanehang setjhabeng.
ho hong, e kgothaletsang kapa e rutang, e malebana le sehlahiswa kapa ditshebeletso
tse itsengatse
Matshwao fumanehang
ikgethang setjhabeng.
a sebopeho
Matshwao
• a ikgethang
Tlhahisoleseding a sebopeho
e hlophisitswe ka dihlooho le dihloohwana.
• Tlhahisoleseding e hlophisitswe ka dihlooho le dihloohwana.
• Diratswana di kgutshwanyane hore moelelo o tle o hlake.
• Diratswana di kgutshwanyane hore moelelo o tle o hlake.
•• Dipolelo di
Dipolelo di kgutshwanyane
kgutshwanyane mme dimmetoba di
taba.
toba taba.
•• Tlhahisoleseding e atisa
Tlhahisoleseding e atisa ho baho ba le ditshwantsho.
le ditshwantsho.
• Ho ka sebediswa puo ya sethekiniki ha ho hlokeha.
• Ho ka sebediswa puo ya sethekiniki ha ho hlokeha.
• Sehalo: tlhahisoleseding ke e fanang ka dintlha mme sehalo se sebediswang se
• mahareng.
Sehalo: Haeba ke sepheo
tlhahisoleseding saka dintlha
e fanang pampitshana e le
mme sehalo se ho kgothaletsa
sebediswang mmadi
se mahareng. hosepheo
Haeba reka sasepampitshana e
itseng,
le ho ho tla mmadi
sebediswa
kgothaletsa sehalo
ho reka se ho tla
se itseng, susumetsang.
sebediswa sehalo se susumetsang.
42
40 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
Mohlala wa dipampitshana tsa tlhahisoleseding
Chief Somanje – Nkgekge ya Mankgonthe!
Ngaka e so kang e hlolwa hohang! Ke setsebi, sekopanya malapa!
• Na lapa la hao le hloka ho okwa – tlo o fumane thuso ho le lokisa.
• Jo nnaa!! Ke dilemo o fereha, o ntse o hanwa le kajeno. Thuso ha e hole le wena. Difaha tsa mahlohonolo ke
mantletsentletse. Senyama ke ntho ya maobane.
• Oli ya mahlohonolo (Sendawana) e tla o etsetsa mehlolo! O tla ba milionere ka motsotswana feela!
• Ba reng batho? Ba re o na le sesila? Ba shanotse; pota le ka kwano thaka mphato re se akgele matjoing
kwana.
• Ke phekola le mahloko a mangatangata a kang:
o Sethwathwa
o Bonyopa
o Letswejane
o Maroboko
le a mang a mangata
Ke phephetha ntho tsa bosiu, Ke lokolla batshwaruwa ditlamong!
Nkgekge Somanje o fumanwa PE.
Iteanye le nkgekge Somanje mona: 076 5976 860 ka dihora tsohle
5.3 PHOUSETARA
Tshebediso ya phousetara ke tsela e nngwe ya ho bapatsa sehlahiswa. Ka phousetara ho ka phatlalatswa ketsaha-
lo e itseng kapa ho tsebahatsa thekiso ya ho hong. E behwa hangata mebileng e meholo kapa ditsing tse kgolo tsa
mabenkele ho lemosa setjhaba ka ditshebeletso tseo.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 41
Dintlha tsa tlhokomediso:
• O lokela ho sebedisa leqephe le leholo le batalletseng;
• Hlahisa sehlooho ka ho totobala, ka ditlhaku tse kgolo;
• Ditaba le tsona di ngolwe ka mongolo o moholo o hohelang baahi;
• O ka sebedisa le ditshwantsho ha o rata ho etsa jwalo, mme tsona e be tsa botaki ba boemo bo hodimo;
• Hlahisa dintlha kaofela tsa tlhahisoleseding ka tsela e utlwahalang hantle;
• Mohla, nako le sebaka seo ketsahalo e tla tshwarwa teng (moo ho hlokehang) di hlahiswe ka botlalo.
Mohlala wa phousetara
KONSARETE YA MMINO WA JESE YA MAEMO A HODIMODIMO
Post Office, Sunday World, MTN, KAYA FM, City of
Sedibeng, le Lefapha la Bonono le Setso di hlophisitse
Festivale ya jese ya Naha, e etswang kgahlanong le bohloko ba HIV/
AIDS
DITLHOPHISO DI EME TJENA:
TULO : HOLONG YA SETJHABA,VEREENIGING
MOHLA LA : MOQEBELO WA 12 TSHITWE 2018
NAKO : 12H00 – 19H00
MAKENO: R20=00 FEELA!
Dibini ke tse ngatangata tse tummeng tse akgang bo Don Laka, bo
Jimmy Dludlu
Jonas Gwangwa, le ba bang
TLONG KA BONGATA BA LONA RE TLO ITHABISANG
MMINO, MMINO, MMINO
KE MANTLETSENTLETSE!!
Ela hloko: Ha ho tlame hore baithuti ba take ditshwantsho phousetareng.
42 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
5.4 POSEKARETE
Hangata posekarete ke tema ya setswalle e kgutshwane. Ka tlwaelo mofuta ona wa kgokahano o sebediswa ke ba-
tho ba ileng phomolong, hangata dibakeng tse hole.
Ela hloko tsena tse latelang ka mofuta ona wa tema:
• posekarete ha e na sebaka se sekaalo sa ho ngolla, mefuta e meng e sebedisa lehlakore le le leng ho ngola molaetsa ka
tsohong le letshehadi, le karolwana ya ho ngola aterese ya ya ngollwang ka tsohong le letona;
• letsatsi le sebaka tsa mongodi di lokela ho totobatswa;
• ho hlahiswe ditaba tse loketseng ka bokgutshwane;
• ya ngolang a ka sebedisa puo e batlang e arohile dikoto; dipolelwana le dipolelo tse sa fellang hantle;
• sehalo se laolwa ke dikamano tse teng dipakeng tsa mongodi le ya ngollwang;
• ho ka kenyeletswa dintlha tsa bohlokwa tse hohelang kamoo ho kgonehang ka teng..
Mohlala wa posekarete:
Thaba Bosiu, Lesotho – 30 Motsheanong 2018
Lerato Lerato Mokheseng
Ke fihlile mona Thaba Bosiu maobane. A sebaka se setle e le ruri! Ke bone 142 Mahlelehlele Street
dibaka tsa bohlokwa tsa nalane ya Basotho. Thaba Bosiu ke tulo e tsotehang
– sebopeho sa yona se jwalo feela kaha re bala ka sona dibukeng. E hlweha ka Marallaneng
thata. Ke bone le matsaranka a dithaba tsa Maluti. Hosasa re iswa letamong
la Katse le mehloding e meng e meholo ya metsi. Naha ena e ntle empa feela Ficksburg
ho a bata! Ke kgutlela hae ka Moqebelo.
9651
Re tla bonana ka Sontaha hoba ke tla fihla bosiu.
Ho fihlela re bonana weso
Thabo
5.5 DITSHUPISO LE DITAELO
Ditshupiso
Re tla buisana ka dintlha tsena ka bobedi, empa hlokomela hore pampiring di botswa di arohane. Re a supisa (ditsh-
upiso) ha re hlalosetsa motho hore a ka fihla jwang sebakeng seo a yang ho sona empa a sa se tsebe. Re sebedisa
ditaelo ho laela motho ka seo a lokelang ho se etsa ka maemo a itseng (mohlala, ho sala o hlokometse lapa leso
bosiong baka). Hape o ka fa motho ditaelo tsa hore ntho e itseng e etswa jwang (jk. ho etsa kopi ya teye, ho baka
kuku,ho baka bohobe jj.).
Matshwao a ikgethang a ditshupiso:
• Ditaelo le ditshupiso di sebedisa boholo sekaotaelo temekisong ya tumelo;
• Ka bobedi di lokodiswa ka ho hlahlamana le ka kutlwahalo. Diketsahalo e be tse momahaneng, tse bopang kgwele.
• Ditshupisong, bua ka lehlakore le itseng, mohlala. thinyetsa ka tsohong le letona, le letshehadi; tsamaya o lebile pele, jj.
• Ka nako tsohle, lekanya bolelele ba tsela eo motho a lokelang ho e tsamaya, mohlala, o tla tsamaya dikilometara tse pedi,
ebe o bona …. (lebenkele, kereke, jj). Ho ka thusa haholo ho bua ka matshwao a kang meaho, diroboto, jj.
• Lekanya hape hore o tla tshela diterata tse kae pele a kena ho seo a yang ho sona. Dipolelo tse latelang di ka o thusa haholo
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 43
ha o supisa motho tsela: feta; o hahamala jwalo ; o iphaphathe ka lehlakore la …; haufi le …; kamorao/ pele ho
• Puo e hlakileng, e otlolohileng le e utlwisisehang habobebe e lokela ho sebediswa, mme sehalo ke se tsamaelanang le
mofuta wa tema e ngolwang.
• Ho sebediswa lehokedi la motho wa bobedi, kaha ke yena ya laelwang kapa ya supiswang.
Mohlala wa ditshupiso
Ditshupiso ho tloha seteisheisheneng sa Vereeniging ho ya ditekesing tsa Sebokeng
Ha o theoha Seteisheneng sa Vereeniging, o palame ditepisi ho tswa ka hara seteishene, o tshelele seterateng se
bitswang Union. Thinyetsa ka tsohong le letshehadi mme o tsamaye jwalo o ya pele. O tla feta diterata tse kenang
ka tsohong le letona tse pedi, sa pele se bitswa Bankana Street, sa bobedi ke Ontica. Setarata sa boraro se bitswa
Mokankanyane mme o thinyetse ka ho le letona ho sona.
O tla tsamaya jwalo o iphaphathile ka tsoho le letona dimitara tse ka etsang mashome a mararo, mme ka tsohong le
letshehadi o tla feta KFC. O se o tla bona ka batho ba bangata le ditekesi mono, ke hona moo o tla fumana ditekesi
tsa Sebokeng teng. Di ngotswe ho ya ka ditulo tse fapaneng moo di yang teng.
Ke hona moo o tla palama teng moo.
Mohlala wa ditaelo
(Ke matsatsi a phomolo a Keresemese mme ke etetse lewatle. Ke kopile moahisane wa ka ho ntlhokomella ntlo ha
ke le siyo, ka mo fa ditaelo tse latelang:
Tsatsi le leng le le leng ka hora ya bosupa o hotetse mabone a ntlo. Ha o kena feela ka kgang ho na le polaka ya
lebone la ka phaposing ya ho phomola. Dipolaka tsa mabone a ka dikamoreng tsona di pela mamati a dikamore,
ha ya khitjheneng yona e le pela lemati le tswelang ka ntle. Se lebale ho kwala difenstere le dikgaretene
kaofela, bulela le TV, eka ho na le batho ka tlung.
Ka hora ya leshome, pele le robala, kgutlela hape ka tlong ho ya tima mabone. Se lebale le ho tima thelevishene.
Siya feela lebone le kgantshitseng jarete, leo o tla le tima hoseng pele o ya mosebetsing. Etsa sena tsatsi le
leng le le leng ho fihla ke kgutla, moputso e tla ba o motle haholo!
Mohlala wa ditaelo tsa ho etsa bohobe:
Resepe ya bohobe ba maqebekwane
Disebediswa
250 ml phofo ya bohobe/ folouro
60 ml tomoso
10 ml letswai
60 ml tswekere
1l ya metsi a foofo
Mokgwa wa ho etsa bohobe/ ditaelo
1 Etsa motswako ka ho kopanya dihlahiswa tse ommeng tsohle sekotlolong sa boholo bo ka nkang dilitara tse 4
tsa metsi.
44 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
2 Etsa sekotjana mahareng e be o tshela metsi hanyane hanyane. Kopanya motswako le metsi mme o di dubelle
mmoho. Kopanya ho fihlella letsoho le sa mamarelwe ke hlama.
3 Kwahela hlama mme o e emele dihora tse pedi hore e kokomohe. Ha hlama e se e kokomohile hantle, e kenye
ka sejaneng se tshasitsweng ka mafura hore bohobe bo tle bo se ke ba kgomarela sejaneng.
4 Bedisa metsi mme o kenye sejana se tshetsweng hlama ka pitseng ya metsi a belang.
5 Pheha ka mollo o seng moholo haholo. Bedisa bohobe nako ya hora tse pedi.
6 Tshola bohobe. Bohobe bo ka nna ba jewa bo tjhesa kapa bo bata.
5.6 DIKARETE TSA MEMO
Ena ke tema e kgutshwanyane e fetisang molaetsa o itseng. Melaetsa e ka fapana ho ya ka sepheo seo karete e
ngolwang ka sona.
Matshwao a ikgethang a dikarete
• karete ha e na sebaka se sekaalo sa ho ngolla;
• letsatsi, nako le sebaka di lokela ho totobatswa;
• ho hlahiswe ditaba tse loketseng ka bokgutshwane;
• ya ngolang a ka sebedisa puo e batlang e arohile dikoto; dipolelwana le dipolelo tse sa fellang hantle empa molaetsa o
utlwahala;
• sehalo se laolwa ke mofuta wa karete (ya memo, ya matshediso, ya kamohelo ya memo , ya ho se amohele memo);
• mongolo o sebediswe ka tsela e kgabisang karete; jwalo ka ho sebedisa mongolo o tshekaletseng; dipolelo tse kgutshwanyane
le tse telele; motswako wa mongolo o moholo le o monyenyane; sebaka moo mongolo o behwang teng, jj.;
• Jwalo ka ditemeng tse ding tse kgabang, le kareteng ho sebediswa mekgabo ya botaki le bonono ho ngolweng ha yona.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 45
• Jwalo ka ditemeng tse ding tse kgabang, le kareteng ho sebediswa mekgabo ya botaki le
bonono ho ngolweng ha yona.
Mohlala
Mohlala wa waya
karete karete
memoya memo
Rona re le Ntate le Mme Ntsau,
ba dulang atereseng ya:
21 Sempatle Street
Botjhabela Location
Bloemfontein,
Re motlotlo haholo ho memela:
Ntate le Mme Tshepiso Molapo
Ho tla nwa teenyana le rona mona lapeng. Teenyana ena e mabapi le ho
kgutla ha moradi wa rona Ntebaleng ho tswa naheng ya Amerika.Ngwana
enwa o ipabotse haholo kaha o kgutla a fumane mangolo a thuto a
hodimodimo.
Teenyana e tla ba ka la: 24 Pudungwane 2009 ka hora ya 6 mantsiboya.
Re tla thabela ho fumana karabo ho tswa ho lona hore na le amohelwa
memo kapa le a sitwa ka ho letsetsa Noko ho 078 594 3743.
Diteboho ka ho sa iketseseng!!!..............Dikgomo.
Mohlala wa karete ya memo ya lenyalo
48
ALI-LI-LI-LI-ALI-LI-LI-LI HA-LI-LI-LI
LENYALO LA KGOPOLO MOHAU LE DIEPOLLO SERAME
Monghadi le Mofumahadi Thabang Mohau ba dulang nomorong ya 83 Mapetla Street, Maseru,
ba le mema ka thabo ho ba teng moketeng wa lenyalo la mora wa bona wa bobedi eleng
KGOPOLO MOHAU ya tla beng a nyalana le DIEPOLLO SERAME moradi
wa Mong. le Mof. Kgoposha Serame ba 2345 Matla Street, Bohlokong.
Tsamaiso ya moketjana e tla ba ka tsela e latelang:
Dikano di nkuwa ka: Moqebelo 4 Phupu 2018
Nako: Hora ya 9 hoseng
Sebaka: Kerekeng ya Roman Catholic
e motseng wa Bohlokong,seterateng sa Mzizi
Dijo tsa motsheare : Ha bomonyadi aterese e se e boletswe ka hodimo
Karabo ya boteng kapa tatolo e etswe ka ho letsetsa 078 594 3743
46 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
5.7 HO NGOLA BUKATSATSI (DAYARI)
Dayari ke bukana e kang ya khalendara eo ho yona motho o ngolang diketsahalo tsa tsatsi le leng le le leng. Hangata
e ngolwa e le rekhoto ya hao ya diketsahalo, ka hoo e ngolwa ka motho wa pele. Hopola ho ngola letsatsi la mohla o
rekhotang dayaring.
Sebedisa puo e bonolo feela ya ka mehla. Sehalo ke se tsamaelanang le diketsahalo tse ngolwang.
Mohlala wa ho ngola dayaring
TLHAKUBELE 2018
Mantaha, 15 Tlhakubele 2018
Ke tsohile ke kgathetse haholo ka mora leeto le lelelele la ho ya Qwaqwa mafelong a beke. Ke batlile ke sa tle sekolong, empa
ka iqeka hobane kajeno re qala ho ngola tlhahlobo ya kotara ya 1
Labobedi, 16 Tlhakubele 2018
Kajeno re ngotse dipampiri tse pedi, Sesotho Pampiri ya Pele le Life Sciences. Ao, Sesotho e ne e le motoho feela wa
kgaitsediaka, Thabo. Empa ha e le Saense yona, ke tla feta feela ka sobana la nale.
Laboraro, 17 Tlhakubele 2018
Kajeno re phethetse tlhahlobo ka English le Geography. Ebile le dikolo di a kwalwa; ke thabo feela ho rona kaofela. Ke fihlile
hae e sa le motsheare mme ka hlwekisa ntlo yohle.
Hopola ho ngola bolelele bo batlehang ha o ngola dayaring. Boleleleng bono ho balwa feela dikahare (diketsahalo tsa
letsatsi), eseng mohla le kgwedi.
5.8 HO TLATSA DIFOROMO
Ho tlatsa diforomo ke karolo ya bohlokwa ya tsatsi le leng le le leng. Bophelong ho na le maemo a batsi haholo a
qosang hore re tlatse diforomo. O tlatsa diforono dibankeng, diposong, mabenkeleng ha o reka ka mokitlane, ha o
tloha sekolong se seng o ya ho se seng, dikantorong tsa mmuso, jk. ho ngodisetsa bukana ya boitsebiso, jj.
Kahoo, o lokela ho ba sedi haholo ha o tlatsa diforomo. Batho bongata re sitwa ho atleha nthong e itseng ka baka la
bohlaswa le diphoso tse nyenyane tseo re di etsang ha re tlatsa diforomo.
Mohlala wa foromo
Mohlala wa foromo ya kopo ya mosebetsi ke ona. E tlatse o ikwetlise.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 47
REPHABOLIKI YA AFRIKA BORWA
FOROMO YA KOPO YA MOSEBETSI
A. SEKGEO SE HLAHISITSWENG KORANTENG
Mosebetsi oo o etsang kopo ya wona Lefapha leo sekgeo sa mosebetsi se bapaditsweng ho lona
Botlelereke (Kgato ya 1) Lefapha la Thuto
Nomoro ya sekgeo (jwalo ka ha e hlaha Ha o ka fumana mosebetsi ona, o ka qala neng ho sebetsa KAPA o tla lokela ho
papatsong) neha motsamaisi wa hao tsebiso ya nako e kae ya hore o a tlohela?
23/750SL Tsebiso ya kgwedi
Hobaneng ha o etsa kopo ya mosebetsi Ke bona monyetla wa ho phahama mosebetsing
ona? (ngola dipolelo tse tharo)
Ke tlo ntshetsa pele dithuto tsa ka lekaleng leo ke ithutetseng lona.
Tjhelete ke e hodimo e hohelang.
B. TLHAHISOLESEDING KA WENA
Sefane Mantsopa
Mabitso Nteterwane Mampharwane
Letsatsi la tswalo
21 Mmesa 1981
Nomoro ya bukana ya Boit-
sebiso 810421 3564 083
Morabe/ Botjhaba (Bontsha
ka X)
Motho
Motho mosweu Wa Mmala MoIndia
motsho
X
E motshehadi
Bong
X E motona
Na o na le kgaello mmeleng?
Ee Tjhe X
Na o moahi wa Afrika Borwa? Ee Tjhe X
Ebang o se moahi wa mona, naha ya hao ke Zimbambwe
efe?
EeX Tjhe
Na o na le lengolo le molaong la tumello ya
ho sebetsa?
Na o kile wa qoswa kgotleng la dinyewe kapa
wa nyaolwa mosebetsing? Ee
Tjhe X
Ha mosebetsi wa hao o hloka hore ho be le Ngodiso e entswe mohla la 01 Tlhakubele 2018. E entswe ke Lefapha la Inda-
ho ngodiswa semmuso, nehelana ka mohla seteri le Mesebetsi. Ke kenyelleditse khopi ya tokomane ena e netefaditsw-
la ngodiso eo le tlhahisoleseding yohle e eng ke sepolesa.
amanang le hona
48 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
C. KGOKAHANO LE WENA
Puo eo o ratang ha re ka o ngolla ka yona?
Sesotho
Nomoro ya mohala motsheare 017 347 3465
Selefounu 072 0756434
O rata ha re ka
sebedisa mokgwa
ofe ho o ngolla? Poso Imeile X Fekese
Re o ngolle
hokae? (Tlhahi-
soleseding jwalo Mantsopanm@gmail.com
ka ha o boletse
ka hodimo)
Puo ( bolela hore o ka e ngola, wa e bua wa ba wa e bala)
English Afrikaans Setswana IsiZulu IsiXhosa Sesotho Sepedi
Ngola Ngola
Bua Bua Bua Bua
Bala Bala
E. (Tlohela karolo ena ha o kentse Boitsebiso bo nang le tlhahisoleseding ena)
O le fumane
Lebitso la sekolo/sekolo sa Thegeniki Lengolo le hodimodimo la hao neng
Thuto e phahameng le mangolo ao o a fumaneng
Lebitso la tulo eo o ithutileng teng Lengolo leo o ithutetseng lona Selemo
Thuto-Lesedi Secondary school Materiki 1980
Tshitirabantu FET College Office Administration 1982
O ithutela eng hona jwale? (lengolo le sebaka): Public Administration, UNISA
F. BOITEMOHELO HO TSA MESEBETSI5 (Tlohela karolo ena ha o kentse Boitsebiso bo nang le tlhahisoleseding ena)
O etsa mosebetsi ofe? Ho isa
Ho tloha Mabaka a
Ramosebetsi (ho kenyelleditswe mosebetsi wa ho
Kgw entseng hore o
hona jwale) Kgw Selm tlohele
Selm
Oxford Cleaning Company Hlwekisa 01 09 Ke ntse ke sebet-
sa moo
Ha eba o ne o le mosebeletsi wa setjhaba nakong e fetileng bolela hore na ho ka ba le maemo a ka o
sitisang hore o thapuwe botjha. Tjhe
Ee x
Ebang ho le jwalo hlahisa lebitso la lefapha leo o neng o le sebeletsa
G. DIPAKI (Tlohela karolo ena ha o kentse Boitsebiso bo nang le tlhahisoleseding ena)
Nomoro ya mohala
Lebitso O amana jwang le yena (motsheare)
Mong. P.L. Montano Mohiri wa ka wa jwale 071 345 9876
Mof. T. Torumvumo Titjhere wa ka 098 784 1254
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 49
Kano
Ke ikana hore tlhahisoleseding yohle eo ke nehelaneng ka yona (le dihlomathiso kaofela) e phethahetse
mme ke ya nnete kahohle ka moo ke tsebang ka teng. Ke a utlwisisa hore ha eba ke nehelane ka
tlhahisoleseding eo e seng ya nnete kopo ena ya ka ya mosebetsi e tla behwa ka thoko, kapa ke tla nyaolwa
mosebetsing ha eba ke ne ke se ke nkuwe.
Tshaeno: NM Mantsopa
Mohla: 22 Phupjane 2018
5.9 BOROUTJHARA
Boroutjhara ke mokgwa o mong wa ho bapatsa kapa ho tsebahatsa sehlahiswa. Ke bukana e hlophiseditsweng ho
bapatsa sehlahiswa kapa tshebetso e itseng, eo mmapatsi a batlang ho e tsebahatsa setjhabeng. Boroutjhara bo
fapana le papatso e tlwaelehileng kapa pampitshana ya tlhahisoleseding ka tlhophiso ya bona, le hore bona bo na le
ditaba tse ngatanyana ho feta papatso le sephephetjhana. Ka nako e nngwe le bona bo ba le ditshwantsho ho mat-
lafatsa seo bo se bapatsang. Ke dibukananyana tse mona tseo o di fumanang dihukung tsa mebila e meholo, diban-
keng, dihoteleng, diphakeng, jj. kapa dibakeng dife feela tsa kgwebo tse tsebahatsang kgwebo eo.
Sebopeho le dikahare tsa boroutjhara:
• Ka boholo e ka ba maqephe a mabedi kapa ho feta, mme maqephe hangata a menahanngwa ho bopa bukana;
• Bo botjwa ka bonono, ka tsela e kgahlang mahlo haholo, ho sebediswa puo e hlakileng, e hohelang;
• Ho fanwe ka dintlha tse felletseng ka sehlahiswa se bapatswang kapa tshebetso eo ho fanwang ka yona, le melemo yohle
ya tsona;
• Bo tobe, ho shebilwe karolo e itseng ya bareki – e ka ba bana ba banyenyane, batjha, bomme, bontate, bahahlaudi, jj.
• Ho fanwe ka dintlha tse kang lebitso la sebapatswa, theko, melemo, dintlha tsa tshehetso tsa bopaki (jk. dipalopalo),
tlhahisoleseding ya moo baokamedi ba ka fumanwang teng ha motho a batla ho ikopanya le bona.
• Bo ralwe ka tsela e bonolo, puo e mathemalodi. Re ka re sebedisa molao wa HTTR ho rala boroutjhara ba hao, moo e leng
hore:
50 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
H = hohela mofeta-ka-tsela
T = tsosolosa le ho tshwarella thahasello ya mofeta-ka-tsela
T = tsosa tabatabelo ya ho reka sehlahiswa, fumana tshebeletso R = reka sehlahiswa, kapa nka mohala o letsetse
mohlahisi wa tshebeletso.
Ithute
Ithute mehlala
mehlala ya diboroutjhara
ya diboroutjhara e latelang
e latelang
Ena
Ena e e latelang
latelang empa
empa e le e le mehlala
mehlala feela yafeela ya tse
dibopeho
dibopeho tse tsa
fapaneng fapaneng tsa Ho na
diboroutjhara.
diboroutjhara. Ho na
le dibopeho tseleding tse
dibopeho tse ding tse ngatangata.
ngatangata.
Maqephe a A, B le C, a ngotswe ditaba mme a takilwe ka bonono, a ka menahanngwa ka tsela
tse fapaneng
Maqephe hoC,bopa
a A, B le bukana,
a ngotswe boroutjhara
ditaba mme takilwe ka bonono, a ka menahanngwa ka tsela tse fapaneng ho bopa
bukana, boroutjhara
A B C
A
B 4.
3.
C
SEHLOOHO SEHLOOHO
Dintlha
Dintlha tsatsa tataiso
tataiso bakeng
bakeng sahlophisa
sa ho ho hlophisa Boroutjhara
Boroutjhara
•• Qephenglele
Qepheng kaka
ntlentle ngola
ngola lebitso
lebitso la la kapa
sebaka sebaka kapa
kgwebo kgwebo
eo le beng baeo le Ha
yona. beng
ebaba yona.
ho na lepetjoeba
le Ha ho na
la bona, le ngole.
le lepetjo la bona, le ngole.
•• Ke bomang
Ke bomang ba ba
tshehetsang kgwebokgwebo
tshehetsang ee, e reretswe
ee, ebomang mmebomang
reretswe ke bomangmme
ba nang
ke lebomang
seabo ho ba
yona?
nang le
• seabo ho yona?
Maqepheng a latelang ho ngolwa tlhahisoleseding yohle eo ho tsebiswang ka yona, e kenyelletsang:
• Maqepheng a latelang ho ngolwa tlhahisoleseding yohle eo ho tsebiswang ka yona, e
o Tlhaloso ya hore na ke hobaneng batho ba hloka tshebeletso eo, mmoho le ditjeo tse hlokehang;
kenyelletsang:
o Tlhaloso ya hore na ke hobaneng batho ba hloka tshebeletso eo, mmoho le ditjeo tse
o Kgohedi ke efe? hlalosa na hobaneng ha batho ba lokela ho tla e fumana ho wena; (Ebang ke sebaka
hlokehang;
sa baeti), se fumanwa hokae mme se bapile le dibaka dife tse kgahlisang;
o Kgohedi ke efe? hlalosa na hobaneng ha batho ba lokela ho tla e fumana ho wena;
o (Ebang
Ho na ke se ka
le eng sebaka sa baeti),
bohuwang, ke se fumanwa
eng se ka hokaebatho
thabisang mme se bapile le dibaka dife tse
moo?
kgahlisang;
o Nehelana ka dintlha kaofela tsa kgokahano le lebitso la eo ho ka hokahanwang le yena;
o Ho na le eng se ka bohuwang, ke eng se ka thabisang batho moo?
o o Hlahisa
Nehelana ka odintlha
mmapa nang lekaofela tsabonolo
ditaelo tse kgokahano le lebitso la eo
tse ka utlwisisehang ho ka hokahanwang le
ha bonolo.
yena;
o broutjhara
Mohlala wa Hlahisa mmapa o nang
ya sekaba le ditaeloyatse
sa phomolo bonolo
baeti tselekamaqephe
e nang utlwisisehang
a maneha bonolo.
(Maqepe)
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE54DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 51
Mohlala wa broutjhara ya sekaba sa phomolo ya baeti e nang le maqephe a mane
(Maqepe)
1 2 3 4
SABAAN RESORT & Sebaka sena hape se na le Ho na le sebaka sa ho
HOLIDAY FARM matlo a borobalo a 23 a nang le sesa, o fokotse SETSHWANTSHO SA
dintho tsohle tsa ho qhanolla; a motjheso. Ha o rata o TULO YA HO AMOHELA
Hazyview, Lowveld & ka nka batho ba 2 ho isa ho ba ka ya ho Spa wa ya BAETI
Kruger National Park, 8; matlo ohle a na le tulo ya ho fumana masaje o
Mpumalanga, South besetsa nama. monate!
Africa
(Dikilometara tse 19 ho Ho ba ratang
tswa Hazyview ) diphoofolo tse hlaha, ho
na le sebaka sa
polokelo ya dihahabi.
Tlo o fepe mahlo
SETSHWANTSHO pokellong ya dintho tsa
a
SA PONTSHO YA setso ka ho fapana;
SETSHWANTSHO
Kruger National
SA HOTELE MEAHO YA HOTELE Park e haufi haholo
– o kganna
metsotso e 30 feela;
O thuswa ho etsa
ditlhophiso le ho iswa
boemafofane ke
basebetsi ba mofuthu!
Tlo o tlo inwesa ka
nkgo!
Sebaka sena se
Fana ka ditshebeletso Ho fumana
tsa maemo a hodimo ka tlhahisoleseding e
matsatsi a phomolo. felletseng ikgokahanye
dinomorong tse latelang:
Tlo o tlo kakalla o je (013) 737 8114 kapa
monakaladi wa kebolelwa! 082 467 5980
Fekese: 013 737 8118
e-meile:
Tulo e jelang e haufi; mmoho le www.sabaan@resot.com
ya ho nwa kofi o ithapollotse;
Hape ho na le ditsi tsa
mabenkele.
ELA HLOKO: Ha se se tlameho hore baithuti ba hlahise ditshwantsho boroutjhareng.
ELA HLOKO: Ha se se tlameho hore baithuti ba hlahise ditshwantsho boroutjhareng.
5.10 MEMORANDAMO 55
Memorandamo ke mofuta o mong wa tema ya dikgokahano o sebediswang haholoholo ka hare dikhamphaning kapa
mesebetsing. Hangata mesebetsing kapa dikhampaning melaetsa kapa ditsebiso di fetisetswa ho basebetsi ka
tshebediso ya memorandamo. Ha e kgutsufatswa ho thwe ke memo, empa e fapana le mèmo (tsebiso ya kopano).
Memorandamo, e ka romelwa ho tswa karolwaneng e itseng ya mosebetsing ho ya ho e nngwe, ho tswa lekaleng
(yuniting) le itseng ho ya ho le leng kapa ho tswa kantorong e nngwe ho ya ho e nngwe. Memorandamo e tsamaya
52 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
feela ka hare ho lefapha le le leng, ha e tswele ka ntle ho lefapha.
E ka sebediswa bakeng sa melaetsa, ditaelo, dikopo, ditlhahiso/ditshisinyo, dipehelo tsa ho itseng, tsebiso ya kopano,
ditlhophiso, jj.
Dintlha tsa tlhokomediso
Ha o ngola memorantamo ela tlhoko dintlha tse latelang:
• Kgutsofatsa dintlha tsa hao ka ho qolla feela dintlha tsa bohlokwa;
• Sebedisa dipolelo tse bonolo empa di na le moelelo o phethahetseng;
• Kenya memorandamo ya hao ka hara lebokoso kapa foreime;
Sebopeho sa memorandamo
Dintlha tsa sebopeho di latelana ka tsela e tjena:
• LEBITSO la mokgatlo le ngolwa hodimodimo;
• Ka tlasa lebitso la mokgatlo ho ngolwa lentswe MEMORANDAMO kapa MEMO;
• E be ho latela HO/kapa O YA HO: ngola lebitso kapa maemo a motho eo memorandamo e yang ho yena;
• E TSWA HO: ngola lebitso kapa lebitso le maemo a motho eo memorandamo e tswang ho yena;
• MOHLA: ngola ka botlalo letsatsi, kgwedi le selemo mohla memo e ngolwang ka lona;
NOMORO YA TSHUPO: ha se setlamo hakaalo ho ngola nomoro ya tshupo ha memorandamo e romellwa karol-
waneng kapa yuniting e nngwe; ka hare ho lefapha ho ka sebediswa nomoro ya katoloso ya tshupo feela, jk. 4776.
• SEHLOOHO: ngola sehlooho sa ditaba ka ditlhaku tse kgolo, mohlala TSEBISO YA KOPANO YA BASEBETSI BOHLE.
• Dikahare di lokela ho ba kgutshwane haholo mme di tobe taba. Le ha ho le jwalo sebedisa dipolelo tse tletseng, se ngole ka
mokgwa wa thelekeramo.
• HA HO NA TUMEDISO (Basebetsimmoho/Basebetsimmoho ba ratehang), HA HO NA QETELO e kang ya lengolo la setswalle
e kang Wa heno.
• Hopola ho ikokobetsa ka nako tsohle ka ho qetella ka mantswe a kang, Ke a leboha, ka kopo, jj. kamoo ho ka hlokehang
kateng.
• Qetella ka ho SAENA kapa ka ho ngola ditlhaku tsa mabitso le sefane sa hao.
TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO 53
Mohlala wa memorandamo wa ka hare ho khampani
STER KINEKOR Co. LTD
MEMORANDAMO
O YA HO: Basebetsi bohle MOHLA: 15 Phupu 2010
O TSWA HO: Molaodi e moholo TSHUPO: 4776
SEHLOOHO:TSHEBEDISO YA MEHALA
Ka boiteko ba ho fokotsa ditshenyehelo tsa khampani, ho ile ha nkuwa qeto ya ho kgina mehala
ya basebetsi kopanong ya ba baholo e neng e tshwerwe haufinyana tjena. Ho tloha kgweding ena
e tlang mehala ya basebetsi e dumelletswe mokitlane wa R50.00.
Mosebeletsi ya ka fetang tjhelete e balletsweng mona o tla lefa ho tswa mokotleng wa hae.
Ke leboha tshebedisanommoho ya lona.
T.K. Mofokeng (Mong.)
54 TATAISO YA HO RUTA LE HO NGOLA MEQOQO LE DITEMA TSA KGOKAHANO | SESOTHO
Published by the Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895, Pretoria, 0001
Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601
© Department of Basic Education
website facebook twitter
www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 Setswana.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
