TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA

TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI SESOTHO DIKEREITE TSA 10-12 SESOTHO PUO YA LAPENG SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA BOBEDI 2018 Second Chance Matric Support Programme

TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI DIKEREITE TSA 10-12 SESOTHO PUO YA LAPENG SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA BOBEDI 2018 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 1

DIKAHARE Contents 1. KGAOLO YA 1:. ................................................................................................................................................... 5 1.1 Temoso ya Puo e Hlokolosi ke eng? (CLA)............................................................................................... 5 1.2 Tumelo ke eng?......................................................................................................................................... 5 1.3 Hobaneng re lokela ho ruta Temoho ya Puo e Hlokolosi .......................................................................... 6 1.4 Tshebediso ya Puo ke eng?....................................................................................................................... 7 1.5 Temoso ya Puo e Hlokolosi e tobane/shebane le eng?............................................................................. 7 2. KGAOLO YA 2:. ................................................................................................................................................... 8 2.1 Hobaneng ho hlokeha ho ruta ka dikamano pakeng tsa puo le matla?..................................................... 8 2.2 (a) Dikamano ke dife pakeng tsa puo le matla. ......................................................................................... 8 2.3 Ditema tse sebediswang ho tshehetsa ho ruta puo le matla..................................................................... 9 2.4 Ke mesebetsi efe ya dibopeho tsa puo e nang le tshusumetso ya matla? ............................................. 12 2.5 Boikokobetso/Boitlhompho le kamano ya matla nakong ya dipuisano.................................................... 12 2.6 Mekgahlelo ya Boitlhompho..................................................................................................................... 14 2.7 Diketso tsa dipuisano tsa tjhebo (sefahleho-sefahleho) ......................................................................... 15 2.8 Puo ya dirutehi kapa ditsebi .................................................................................................................... 16 2.9 Kamano ya matla dipuisanong. ............................................................................................................... 16 3. KGAOLO YA 3. .................................................................................................................................................. 17 3.1 Ho bolelwang ka puo e susumetsang le e fehlang maikutlo?.................................................................. 17 3.2 Puo e susumetsang e sebediswa kae?................................................................................................... 17 3.3 Mawa a tshusumetso............................................................................................................................... 18 3.4 Ho bolelwang ka puo e fehlang maikutlo?............................................................................................... 20 3.5 Tshusumetso ka hara papatso................................................................................................................. 23 3.5.1 Makgetha a papatso e atlehileng................................................................................................... 24 3.5.2 Mantswe a susumetsang dipapatsong.......................................................................................... 24 3.5.3 Tlhaloso ya mantswe a susumetsang le mawa a sebediswang dipapatsong. .............................. 25 3.6 LEEME, HO SHEBA DINTHO KA LEHLAKORE LE LE LENG, TSHEKAMELO LE KGETHOLLO......... 34 3.6.1 Ditlhaloso tsa mareo - leeme, ho sheba dintho ka lehlakore le le leng, tshekamelo le kgethollo.. 34 3.6.2 Makgetha a leeme......................................................................................................................... 34 3.6.3 Mefuta ya leeme ho mediya. ......................................................................................................... 35 3.6.4 HO SHEBA DINTHO KA LEHLAKORE LE LE LENG .................................................................. 36 2 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

3.6.5 TSHEKAMELO.............................................................................................................................. 38 3.6.6 Kgethollo........................................................................................................................................ 39 4. KGAOLO YA 4: . ................................................................................................................................................ 41 5. KGAOLO YA 5. .................................................................................................................................................. 44 5.1 KAKANYO, KGOPOLOTABA, DIKGANG................................................................................................ 44 5.2 Dikakanyo tse bopilweng ka dintlha le dikakanyo tse sa boptjwang ka dintlha:...................................... 45 5.3 Dikakanyo/Dikgopolotaba ....................................................................................................................... 45 6. KGAOLO YA 6. .................................................................................................................................................. 50 7. KGAOLO YA 7. .................................................................................................................................................. 55 8. KGAOLO YA 8. .................................................................................................................................................. 62 8.1 Setso ke eng?.......................................................................................................................................... 62 8.1.1 Kamano ke efe pakeng tsa puo le setso. ...................................................................................... 62 8.1.2 Dikahare le maemo a ho ithuta kamano pakeng tsa puo le setso................................................. 62 8.1.3 Mehlala e meng ya botjhaba le dikarolo tsa dipuo tse bontshang kamano pakeng tsa puo le setso. 63 9. KGAOLO YA 9 . ................................................................................................................................................. 66 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 3

DITEBOHO Pokeletso ya tokomane ena ya TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI e entswe ke Baeletsi ba latelang ho tswa lefapheng la dipuo tsa Rantsho:  Ngaka Richard Phuroe (Head Office - Free State Province)  Ntate Maele Molotsi (Joe Gqabi District – Eastern Cape)  Mme Mapula Molepo (Johannesburg North District – Gauteng Province)  Mme Dimakatso Motaung (Ekurhuleni North District – Gauteng Province).le  Mme Matebogo Makhutle (Sedibeng East District – Gauteng Province 4 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

KGAOLO YA 1: SELELEKELA KA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI 1.HoKGAOLO YA 1:sa Leano la Kharikhulamu le Tekanyetso (CAPS), ho ithuta ya ka Setatemente puo ho lokela ho etsa hore baithuti ba kgone ho sebedisa puo ho nahana ka SELELEKELA KA le ka tshekatsheko TEMOSO YA PUO Eho boiqapelo; HLOKOLOSI utlwahatsa mehopolo ya bona ka dintlha tse amang boitshwaro le makgabane; ho sebetsana le ditema tse batsi ka tshekamelo; Ho ya ka Setatemente sa Leano la Kharikhulamu le Tekanyetso (CAPS), ho ithuta puo ho lokela ho etsa hore baithuti ho phephetsa mehopolo le dintlhakemo, makgabane le dikamano tse matla tse ba kgone ho sebedisa puo ho nahana ka tshekatsheko le ka boiqapelo; ho utlwahatsa mehopolo ya bona ka dintlha fuperweng ke ditema; mmoho le ho bala ditema ka maikemisetso a fapaneng, a tse amang boitshwaro le makgabane; ho sebetsana le ditema tse batsi ka tshekamelo; ho phephetsa mehopolo le jwalo ka ho natefelwa ke tsona ditema, ho etsa diphuputso, kapa ho sekaseka dintlhakemo, makgabane le dikamano tse matla tse fuperweng ke ditema; mmoho le ho bala ditema ka maikemisetso ditema. a fapaneng, a jwalo ka ho natefelwa ke tsona ditema, ho etsa diphuputso, kapa ho sekaseka ditema. 1.1 Temoso ya Puo e Hlokolosi ke eng? (CLA) Ho1.1ya kaTemoso Faircloughya Puo e Hlokolosi (2005), Temoso ya ke Puo eng?e (CLA) Hlokolosi (CLA) ke karolo ya Thuto e rutang baithuti ho manolla puo e sebediswang ke bona mmoho le ba bang. Temoso Hoya Puo ya ka e Hlokolosi Fairclough (2005),e Temoso ka boela ya hlaloswa ya Puo e Hlokolosi e(CLA) le kutlwisiso ke karolo ya yaThuto botjhaba, e rutangdipolotiki baithuti holemanolla puo e karolo sebediswang yake bona ditumelommohotsa lepuo, diphapano ba bang. Temoso yatsaPuo e dipuo tse e ka Hlokolosifapafapaneng boela ya le puo.e le hlaloswa Ho ya ka ya botjhaba, kutlwisiso Setatemente sa leano la Kharikhulamu le Tekanyetso (CAPS), Temoso ya Puo dipolotiki le karolo ya ditumelo tsa puo, diphapano tsa dipuo tse fapafapaneng le puo. Ho ya ka Setatemente e sa leano la Hlokolosi le(CLA) Kharikhulamu e ka(CAPS), Tekanyetso hlaloswa e leya ho Temoso Puomanolla e Hlokolositsela (CLA)eoe kamoelelo hlaloswa oe lebopilweng ka eo moelelo ho manolla tsela kutlwisiso o bopilweng ka ekutlwisiso matla ya kamano e matla pakeng ya kamano tsa tsa pakeng dipuo dipuotse tse fapafapaneng, e matlafatsang fapafapaneng, e matlafatsang baithuti hore ba se baithuti hore ba se dumelle ho laolwa le ho dumelle ho laolwa le ho sebedisa puo ho nahanela ba bang. sebedisa puo ho nahanela ba bang. Temoso ya Puo e Hlokolosi e kenyelletsa ho etsa kgetho ya mantswe, thutapuo, Temoso ya Puo e Hlokolosi e kenyelletsa ho etsa kgetho ya mantswe, thutapuo, rejistara, puisano, sebopeho, jj. Hlwaya rejistara, puisano, sebopeho, jj. Hlwaya daekeramo e latelang: daekeramo e latelang: KGETHO YA Motho ya bohale a ka hlaloswa e MANTSWE le “Tau” ka lebaka la bohale ba hae. Mohlala, boetsuwa bo ka sebediswa ho pata ntlha kapa KGETHO YA SEBOPEHO SA ho fana ka taelo. Mohlala, Ntja DIPOLELO LE THUTA- e tla feptjwa ke mang? Ho ka TEMOSO YA PUO E PUO HLOKOLOSI sebediswa mabotsi a kang: E KENYELLETSA: Hobaneng, neng, jwang, eng. KGETHO YA E ka sebediswa ho kgothalletsa REJISTARA batho ho itshwara ka mokgwa o itseng. E ka tataisa seo eleng tokelo ya KGETHO YA hao puisanong, mohlala: ha o SEBOPEHO SA ya inthaviung moo motho a le PUISANO mong a nang le tokelo ya ho botsa dipotso motjhaotjhele. 7 1.2 Tumelo ke eng? Ke mokgwa le tsela eo motho kapa sehlopha sa batho se dumellanang kapa se kgollwang ho yona ebe ba bopa ditsela tseo ba di nahanelang setjhaba. Tumelo eo batho ba ikamahanyang le yona, e ka susumetsa dikakanyo tsa bona mme ya tlisa leeme kapa tshekamelo TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 5

mabapi le maikutlo a bona. Mehlala ya Tumelo kapa ditumelo • Phedisanammoho/Karolelano: e kgothalletsa leano la kopanelo ya boikarabelo dipolotiking, botjhabeng mmoho le maemong a moruo. • Bohlokwa/boleng/boikarabelo ba boMme: bo toboketsa tekatekano ya boMme, moruong, setjhabeng, dipolotiking. Bo boela bo sebetsana le ka ditokelo tsa boMme. • Tekatekano ya bong:e ikamahanya le ditokelo le boikarabelo boemong ba bong pakeng tsa boMme le boNtate setjhabeng. • Tekano ya menyetla: ke tumelo ya ho fedisa kgethollo e itshetlehileng hodima dilemo, bong, mmala, botjhaba, bodumedi, boemo ba ho se itekanele mmeleng le kelellong. • Bodumedi: Ke ditumelo tsohle tse fapafapaneng. Badumedi ba latela melao le melawana e itseng, ha ba bang ba kgetha tumelo e bohlokwa maphelong a bona. • Botjhaba: ke leano la boemo ba tsa moruo le botjhaba bo hlaloswang ke taolo ya tokoloho le dipolotiki. • Mokgwa wa boinahanelo: ke tumelo e itshetlehileng ho tikoloho. Batho ba metseng ya mahaeng ba ka fapana mabapi le ditumelo tse itseng tse amanang le polokeho ya diphoofolo, athe batho ba metseng ya ditoropong ba ka ithuta ho tshela mebila e meholo, e sephethephethe ka polokeho. 1.3 Hobaneng re lokela ho ruta Temoho ya Puo e Hlokolosi Temoho ya Puo e Hlokolosi e re lemosa tse latelang: • Ho ruta le ho ithuta puo ho atolositswe tsebo ya tema/temana ho ya ka thutapuo. Baithuti ba kgothalletswa ho lemoha, ho ba kgahlano, ho hlohlelletswa ka leeme le ho bopa Temoho ya Puo e Hlokolosi. • Ho amanya se etsahalang mosebetsing wa phaposi le maemo a phedisano le a tsa dipolotiki. • E bopa le ho bontsha basebedisi ba puo, boitsebiso, matla le tumelo ka nako e le nngwe. • E ruta baithuti hore puo ha e sebediswe feela bakeng sa ho buisana, ho arolelana mehopolo, empa e sebedisetswa ho laola batho le ho ba susumelletsa ho tseo ba di nahanang le ho di etsa. E boela e ikamahanya le dintlha tseo ba sa di elellweng tse kang, matla, tumelo, boitsebiso, sehlopha, bong, morabe, leeme, tshekamelo, kgethollo, ho tadima dintho ka lehlakore le le leng le ho ruta baithuti ho sekaseka ditema jj. (Mohlala: Dipapatso, dikhathunu le ditema tse ding tse bohuwang). • Ho bontsha baithuti ho bopa ditema ntle le ntshetsopele ya ho tadima dintho ka lehlakore le le leng. • Ho eketsa temoso ho baithuti ka boemo ba phedisano, ba setso le ba dipolotiki boo e leng mohlodi wa ditema. • Ho ntshetsa pele temoso ya menahano e tebileng, mohlala: dikoranta, masedinyana, diatikele, dipapatso le difilimi. • Ho matlafatsa dipuisano, kutlwisiso, maemo a phedisano nakong eo o mametseng ka hloko seo ho buuwang ka sona, mme o nahanisise ka kelohloko pele o ka bua kapa ho ngola 6 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

kelohloko pele o ka bua kapa ho ngola 1.4 Tshebediso ya Puo ke eng? 1.4 Tshebediso ya Puo ke eng? Tshebediso Tshebediso ya Puoya Puo ke tsela ke tsela eoeopuo puo ee sebediswang sebediswang ka yona maemong ka yona a phedisano maemong ho fetisa ditlhaloso tse nammeng ho phedisano batho ho fetisa ba sebedisang ditlhaloso puo eo ka ho tse nammeng tlasa maemo batho baasebedisang itseng. Puo e keke puo yaeoeba ka fofo tlasakapa ya ebaamaemong a bohareng, ka maemo lebaka tseng. Puo e lakeke horeya puoeba e hokahanya fofo kapa meedi e pakeng ya eba tsa botho maemong le botjhaba.(Henry a bohareng, & Tator, ka lebaka la2002:) hore puo e hokahanya meedi e pakeng tsa botho le botjhaba.(Henry & Tator, 2002:) 1.5 Temoso ya Puo e Hlokolosi e tobane/shebane le eng? 1.5 Temoso ya Puo e Hlokolosi e tobane/shebane le eng? BaithutiBaithuti ba lokela ho sebedisa ba lokela puo ho sebedisa e ebuuwang puo lepuo buuwang le puoe engolwang ngolwang ho hlokomela ho hlokomela hore hore puo e ka sebedisetswa ho laola, puo e kahosebedisetswa ho laola, ho susumetsa le ho bopa ntlhakemo e itseng. Dintlha susumetsa le ho bopa ntlhakemo e itseng. Dintlha tse sa tswa bolelwa di sebediswa mmoho le ha di hlaloswa se sa tswa bolelwa di sebediswa mmoho le ha di hlaloswa ka ho fapana le ho se ka ho fapana le ho se lelalekane. Ho tea mohlala: batho ba ye ba bonahatse matla a bona ka tshebediso ya puo e elalekane. Ho tea mohlala: batho ba ye ba bonahatse matla a bona ka tshebediso ya susumetsang kapa e leeme. Kgetho ya bona ya mantswe e susumetswa ke bamamedi mmoho le boemo ba bona puo e susumetsang kapa e leeme. Kgetho ya bona ya mantswe e susumetswa ke setjhabeng le dipolotiking. Tshusumetso ya dintlha tse boletsweng e ikamahanya le kamoo puo e sebedisetswang ho fetisa melaetsa e matla kateng le ho bontsha phapano pakeng tsa bong le dilemo. 9 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 7

2. KGAOLO YA 2: KGAOLO YA 2: PUO LE MATLA PUO LE MATLA 2.1 Hobaneng ho hlokeha ho ruta ka dikamano pakeng tsa puo le matla? 2.1 Hobaneng ho hlokeha ho ruta ka dikamano pakeng tsa puo le matla? Baithuti ba tla Baithuti utlwisisa ba tla hore utlwisisa puo hore puoe eka kasebediswa holaola sebediswa ho laolalelehohosusumetsa susumetsa ke ba ke seo seosebanahanang. Hona ho ka se nahanang. susumeletsa Hona hoho baithuti kabopa ditema susumeletsa baithuti ho ba sebedisa bopa mawala ditema a matla a kangba sebedisa puo ya mawala maikutlo, ho phema leeme, tshekamelo a matla le a kang tse ditlwaelo puoitseng. ya maikutlo, ho phema leeme, tshekamelo le ditlwaelo tse itseng. Sepheo sa sa Sepheo ho ho ruta rutapuo matlaa a puo le matla yonayona ke hore ke hore baithuti baithuti ba ba hore utlwisise utlwisise puo e hore puo ho sebediswa e pepesa dikamano tsa sebediswa ho pepesa dikamano tsa matla ditemeng tse buuwang, tse ngolwang le ho matla ditemeng tse buuwang, tse ngolwang le ho sebedisa ditho tsa mmele. Ha baithuti ba ithuta ditema tse fapaneng ba sebedisa dithokamoo hlokomele tsa mmele. Ha puo dikarolo tsa baithuti ba ithutakateng di sebediswang ditema tse fapaneng ho hlalosa ba itseng, ditumelo tse hlokomele ho susumetsa le hlohlelletsa kamoo dikarolo ba bang. tsa puo di sebediswang kateng ho hlalosa ditumelo tse itseng, ho susumetsa le hlohlelletsa ba bang. Tshekatsheko ya matla e hloka hore batho ba shebane mahlong, ke kahoo ho sebediswang puisano, inthaviu, tsamaisong Tshekatsheko ya makgotlaya matla jj. a dinyewe, e hloka hore batho ba shebane mahlong, ke kahoo ho sebediswang puisano, inthaviu, tsamaisong ya makgotla a dinyewe, jj. Matla a bonahala ha motho e mong a laola ditabatabelo, ditakatso, merero le ditumelo tsa batho ba bang. Motho, Matlasetsha/setheo a bonahala tse ha laolang mothobatho e mong di kaalakatsa laola ditabatabelo, ditakatso, hore batho ba latele merero molao, ditaelo le ba kapa ditumelo amohela tumellano molemong tsa batho ba bang. Motho, setsha/setheo tse laolang batho di ka lakatsa wa hae. Matla ana a sebediswa ka tshusumetso kapa mekgwa e meng ya puisano. hore batho ba latele molao, ditaelo kapa ba amohela tumellano molemong wa hae. Matla ana a sebediswa ka tshusumetso kapa mekgwa e meng ya puisano. 2.2 (a) Dikamano ke dife pakeng tsa puo le matla 2.2 (a) Dikamano ke dife pakeng tsa puo le matla Puo e supa matla Puo e totobatsa matla Puo e hatella matla Puo e phephetsa matla Puo e fetola kabo ya matla 2.2 (b) Dikamano ke dife pakeng tsa puo le matla? • Puo e supa matla ka tsela tse fapaneng: e bontsha, totobatsa le ho phephetsa matla. 11 • Matla ke ntho e sebediswang ke motho ya itseng ho motho e mong kapa sehlopha se seng ho se seng. 8 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

• Matla a hlaha ditsheng tse fapaneng tsa borui, maemo, boemo, tsebo, bokgoni, kapa ditho tsa mokgatlo o hlahellang ka mahetla. • Dikamano tsa matla di a qalwa, di sebediswe, mme di phetwe ka dipuisano. • Ho ba le matla hodima bao o a sebedisang ho bona, matla ao a bitswa matla a tshusumetso. A re etsa hore re itshware ka tsela tse itseng kapa re amohele ditshitshinyo le maikutlo ntle le ho qobellwa. A sebetsa dipapatsong, setsong le ho tsa mediya. • Puo e bontsha maemo a sebui. • Puo eo sebui se e sebedisang e bontsha hore se a e tseba kapa tjhe. Ha sebui se fana ka puo e matla, se nkuwa se na le bokgoni mme le puo ya sona e le ya boleng. • Sebui se nang le tsebo e batsi ya puo se kgona ho hlohleletsa, ho ba le tshusumetso, le matla ho baamohedi ba ditaba. • Re lebelletse hore batho ba ka sehloohong ba bue ka tsela e itseng ka ho sebedisa rejistara e nepahetseng, mohlala: borakgwebo, boradipolotiki, baokamedi, dingaka, matitjhere, boramolao jj. • Sebui se senang tsebo ya tshebediso ya puo, se hlahella eka se hloka boitshepo, mme le puo eo se e sebedisang e hlahisa maemo a sona. • Dihlotshwana tse matla le ditho tsa tsona di finyella dipuisanong moo ba bang le diabo tse fapafapaneng. • Di laola dipuisano tsa semmuso, di tsamaisa dikopano, di ngola diraporoto, dibuka, ditaelo le dipale. 2.3 Ditema tse sebediswang ho tshehetsa ho ruta puo le matla Puo e susumeletsang e jwalo ka ya dipapatso le poropaganda (mashano), e ikemiseditse ho susumetsa bokamoso ba diketsahalo tsa baamohedi ba ditaba. Tshusumetso ya phethelo: Ditema tse kang padi, dipale tse kgutshwane, dithothokiso, tshwantshiso/terama, raporoto tsa ditaba/diatikele di ka hlalosa ho se hlokehe ha diketsahalo tse itseng. Dipuisano: re lekole kamoo dikarolo tsa puo, tlotlontswe le popo ya dipolelo (kwahollopuo) le dipuisano di sebediswang ho bontsha matla. Ho sebedisa puisano pakeng tsa batho ba sa lekaneng ka matla. (Mohlala: ngaka le mokudi, e moholo le e monyenyane,) tshekatsheko e etswe e itshetlehile mekgweng e fapaneng ya matla le ho hanyetsana ha mekgatlo e meholo. Dipuisanong/dingangisanong re lekole kamoo batho ba matla ba laolang dipuisano, ba sitisang ba bang, ba sebedisa puo ya matla. Mehlala ya maano a puisano a sebediswang ke batho ba boemong ba boetapele: • Boramolao ba itshetlehile tshebedisong ya puo e ikgethileng le mareo ho fana ka ditaelo, ho botsa batho dipotso le ho qobella dipaki ho hlahisa bopaki. • Mme a ka sebedisa ka mantswe a boima ho fedisa mekgwa e mebe ya ngwana. • Ho ba le tlhompho le ho bontsha ho se lekane ka matla, matitjhere hangata a batla hore baithuti ba bue le bona ka mokgwa o nepahetseng. Ka nako tsohle, le ha tshebediso ya mareo le lentswe di ka fapana, sepheo ke ho kgothaletsa ho mamela ditaelo le ho ba laola. • Ho ba le matla hodima ba bang ka tshebediso ya puo ho etswa ka tsela tse fapaneng. Dikamano tse totobetseng pakeng tsa puisano le matla ke tshebediso ya puo e laolang boitshwaro. • Ho se sebedisi mantswe nakong e nngwe ho ka ba le seabo ho fihlelleng matla. Mme ya fumanang ngwana wa hae a etsa ho sa lokang a ka sebedisa ya puo ya sefahleho ho mo kgalemela. Ho bohlokwa ho utlwisisa TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 9

maqhama pakeng tsa puisano le matla ho fokotsa ho se lekalekane ka matla. • Baithuti ba lokela hore ba rutwe ka tshebetso ya dikarolo tse fapaneng tsa dipuo hore ba tle ba di sebedise ho sekaseka matla puong e buuwang le e ngolwang. Dikarolo tsena tsa puo di hokahangwe le ho ruta puo jwalo ka ha leano la ho ruta le hlalosa. Mehlala ya kamoo matla a hlahellang kateng ditemeng (Ho ngoleng, ho bueng, le puisanong ka tshebediso ya ditho tsa mmele) Puo, matla le dipapatso • Matla a dipapatso a itshetlehile ho moruo, ditjhelete kapa ka mehlodi ya ditheo tse itseng tse hlahiswang ka diyalemoya le dithelevishene. • Papatsong, khampani e fetisa molaetsa ka ho otloloha ho bareki. • Tshebediso ya phetapheto, ngangisano, mantswe a maikutlo di ikamahanya le puo ya maikutlo (sheba puo e susumetsang le e hlohleletsang). • Dibapatsong ho sebediswa puo ya boqhetseke ho kgodisa bareki hore ba reke sehlahiswa ho tlisa matla ao ba a hlokang (di kgothaletsa batho ho ba le ditabatababelo le ditakatso tsa ho fihlella matla a itseng), ho rarolla mathata, ho fihlella boleng, (bohlale, thabo) ho kgetha boitsebiso, boipontshahatso (boikgetho, le setso) hore ha o reka o reka sehlahiswa sa boleng. • Mantswemararane a sebediswa e le makgethi. Mantswe ana kamora nako e itseng a sebediswa maemong a fapaneng. • Babapatsi ba sebedisa mawala a ho laola ditsha tsa thekiso.(sheba puo e susumetsang) • Dipapatso di atisa ho sebedisa ditema tse kgutshwane (ka mokgwa o tshwanang le wa dithothokiso). • Sebui/mmapatsi o sebedisa maemedi a kang: wena, rona jj. Mohlala: re ka o thusa jwang? (sheba puo e susumetsang). • Babapatsi ba sebedisa puo e patehileng e bontshang hore dihlahiswa tsa bona di bohlokwa empa ba sa totobatse ka puo e hlakileng. 10 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Puo, matla le mediya/masedinyana (dikoranta, dimakasine, dipapatso, thelevishini, seyalemoya, (imeile) Puo, matla le mediya/masedinyana (dikoranta, dimakasine, dipapatso, thelevishini, seyalemoya, (imeile) Imeile Ho Melaetsa Melaetsa bala Webosaete Inthanete PUISANO Ditsebiso Mehala Ho Ho Ditaba mamela ngola • Ditaba tsa seyalemoya le thelevishini ha di hlalose feela diketsahalo tsa hona jwale le ditlamorao tsa tsona empa  Ditaba di hlahisa tsa seyalemoya diketso, le athelevishini di emela maikutlo ha ditsahlalose dipolotiki, tsa moruo, feelabadiketsahalo sesole le bohle tsa hona nang le matla setjhabeng. Ke mokgwa oo motheo wa matla o boptjwang ka ona, ke kamoo setjhaba ka kakaretso se qetelletseng se tseba hore jwale le ditlamorao tsa tsona empa di hlahisa diketso, di emela maikutlo a ke mang ya matla le hore ba matla ba hloka eng. Ke maemo a bohlokwa bakeng sa ho bopa tshehetso ya tumelo dipolotiki, tsa moruo, ya matla le bakeng sa mekga etsa sesole fapaneng le bohle ba nang le matla setjhabeng. Ke ya kganyetso. • mokgwa oo motheo wa matla o boptjwang ka ona, ke kamoo setjhaba ka Mediya e tla nka qeto bakeng sa bankakarolo (baqolotsi ba ditaba ba lokela ho hlaloswa le ho hlokomediswa kakaretso tshebediso ya se qetelletseng puo e fehlang maikutlo se tseba mohlala:) hore ke mang ya matla le hore ba matla SEKWETA ba hloka Mediya eng. Ke e ka pata maemo baphatlalatsi bohlokwa ba ditaba. (ba bakeng ka se hlahise hore kesa hoyabopa mang tshehetso nang le boikarabelo ya tumelo tabeng e ya matla le bakeng sa mekga e fapaneng ya kganyetso. itseng).  Mediya e tla nka qeto bakeng sa bankakarolo (baqolotsi ba ditaba ba lokela Mohlala: MOSADI O BOLAILWE KA SEHLOOHO LAPENG. Lena ke leano la ho hohela babadi. ho hlaloswa le ho hlokomediswa tshebediso ya puo e fehlang maikutlo Motho a ka ipotsa hore ke mang moetsi wa mohlala wa dihlooho tsa ditaba koranteng ena, hobaneng ha mohlala:) SEKWETA mongodi a sa hlahisa lebitso la moetsi wa ketso ena. Mediya Mediya e ka e ka emelapata baphatlalatsi matla a mokgatlo oo e ba ditaba. tlalehang ka (ba ka se hlahise hore ke mang ya wona. nang le boikarabelo tabeng e itseng). Dipotso tse latelang di ka thusa ho lelekela baithuti thutong ya dikamano pakeng tsa puo le matla. Mohlala: MOSADI O BOLAILWE KA SEHLOOHO LAPENG. Lena ke leano la 1 Ke mang ya o bolelletseng hore o fihle le ho tsamaya ka dinako tseo? ho hohela babadi. Bolela melao e mehlano eo o lokelang ho e latela lapeng. Motho a ka ipotsa hore ke mang moetsi wa mohlala wa dihlooho tsa ditaba koranteng ena, hobaneng ha mongodi a sa hlahisa lebitso la moetsi wa ketso TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 11 ena.

2 Na ebe mediya (diatikele tsa dikoranta, makasine, dipapatso, thelevishine, thwitha,” Facebook” jj.) di hlohleletsa tsela eo o phelang ka yona le mehopolo ya hao (kgetho ya meaparo ya hao, metswalle, dijo, sebopeho sa hao jj.)? 3 Na dipotso tsena di bontsha kamano pakeng tsa puo le matla? Qoqa. 2.4 Ke mesebetsi efe ya dibopeho tsa puo e nang le tshusumetso ya matla? Temoho e hlokolosi ya tshebediso ya puo e bontsha kamoo dibopeho tsa puo di sebediswang kateng, ho laola le ho hlohleletsa batho, kahoo ba lokela ho kgetha tlotlontswe le polelo kapa kwahollopuo ho fihlella dipuisano tsa bona. Matla a tsebo ya dibopeho tsa puo tse fapaneng di ka thusa bakeng sa tshekatsheko ya puo e ngolwang le e buuwang. Ha re lekoleng tshebediso ya dibopeho tse itseng tsa puo ho fetisa moelelo le maikemisetso. Bophatlalatsi • Hangata e sebediswa ditatementeng. • Ka nako tse ding, setatemente se etswa ka sepheo sa ho hohela motho hore a amohele ditumelo ho hlahisa maikutlo ka tse etsahalang lefatsheng. Ha sena se ka finyella, ditumelo tsena di ka amohelwa e le tsela eo motho a ka nahanang ka yona. Tlhokahalo/taolo • Hangata sena se bontsha tsela e matla ya ho laola. Ho laola ke ha ho na le matla a ho se dumellane pakeng tsa sebui le momamedi moo sebui se qobellang momamedi ho etsa ho hong ho kgahlanong le maikutlo a hae. • Taolo e ka sebediswa moo ho nang le maikutlo a matla jwalo ka kgalefo. Mathusi: mehlala - tlamehile, tshwanela a ka sebediswa le sekaotaelo: O tlamehile ho ngola mosebetsi wa lapeng o be o tle le wona hosane. Ho hlongwa dipotso/ho botsollotswa • Ho sebediswa ha ho botswa potso. • Ka ho botsa motho potso ho hlokeha karabo empa ha ho na le kamano ya matla a itseng, potso ena e a mo tlama. Sena ke sesupo sa ho botsollotsa. Mohlala, ke se sebediswang ka phaposing ya borutelo pakeng tsa titjhere le moithuti. 2.5 Boikokobetso/Boitlhompho le kamano ya matla nakong ya dipuisano Hangata boikokobetso bo tsamaisana le matla. Matla le boikokobetso di sebediswa mmoho kahoo boikokobetso bo sebediswa e le leano bakeng sa ho nolofatsa ponahalo ya matla. Lereo lena la boikokobetso le hlokeha haholo puisano efe kapa efe. Ho latela tshebediso e nepahetseng ya puo, boikokobetso ke ho bua ka nepo pakeng tsa sebui le momamedi. Mabaka a amang boikokobetso a fapana ho ya ka merabe. Dibetsa tsa boikokobetso Dibetsa tse latelang di supa boikokobetso le tsela ya semmuso, tse ding di sebediswa puisanong e hlokang matla. (Di ka fumanwa thutong ya ditema tse bohuwang, tekokutlwisiso le dingolweng. 12 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Ho tsilatsila • Mantswe a kang “eh”, “em” a ka baka tshitiso ha a ka sebediswa ho feta tekano. • A ka etsa hore mmadi kapa momamedi a se be le kgahleho ya seo o se buang. • Ho tsilatsila ho ka baka letshoho, ho hloka botshepo le ho bontsha ho se itokise. • Ho tsilatsila mona le mane ho ka etsa hore sebui se hlahelle se bontsha botho, kamahano le ho se tshose .Ha o itokisetsa ho bua, hlokomela bamamedi, sebaka le maemo a lebelletsweng ho bona hore tiehiso eo o tla e sebedisang e nepahetse. Mantswe a bontshang ho hloka boitshepo • Ke mantswe a ka nyehlisang kgodiseho le melaetsa ya sebui. • Ha mareo a kang “mohlomong”, “ke nahana”, “ke akanya” a o sireletsa kgahlanong le ho botsolotswa. Ha o ntse o nyehlisa dipolelo tsa hao ka mantswe ana ke moo o lahlehelwang ke moelelo wa seo o batlang ho se hlahisa. • Sena se fana ka monahano wa hore ha o na kgodiseho e matla ya bokgoni ba ho buisana. Haeba o sebedisa mantswe ana, a sebedise ka tsela ya semolao le ka bokgoni, a kang ana, “e ka nna ya ba”, “ho bonahala”, “mohlomong” a ka nna a sebediswa. Dipotso tse qobellang: • Le tsona jwalo ka mantswe a bontshang ho hloka boitshepo, a hloka ho tshehetswa le ho matlafatswa. • Ho qetella dipolelo ka dipotso tse kang ‘ha ho jwalo?” kapa “e ne e keke ya…?” ho bontsha ho se itshepe, qetellong le ho senya ditaba tsa hao • Dipotso tse qobellang di etsa hore bamamedi ba se be le tshepo ho seo o se buang le bokgoni ba hao. Ho hloka boikemelo Ho bolela tlhokeho ya nnetefatso le ho matlafatsa. Ho qala dipolelo ka ho sebedisa mantswe a kang: “se ntshwaye phoso” “empa…”, kapa “ke a tseba hore ke tswile lekoteng, empa...” hona ho etsa hore bamamedi ba o nahanele hore ehlile o phoso kapa polelo ya hao e utlwahala jwalo ka ha eka e fosahetse. • Ho etsa hore bamamedi ba se o tshepe le ho nyatsa bokgoni ba hao. • Ho hloka boikemelo le botsitso tabeng tsa hao. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 13

 Ho hloka boikemelo le botsitso tabeng tsa hao. 2.6 Mekgahlelo ya Boitlhompho 2.6 Mekgahlelo ya Boitlhompho Ho shebana ka mahlong nakong ya dipuisano ho ka o beha kotsing. O lokela ho etsa Ho shebana ka mahlong nakong ya dipuisano ho ka o beha kotsing. O lokela ho etsa dikakanyo mabapi le ho sireletsa dikakanyo mabapi le ho sireletsa ditlhoko tsa motho e mong le ho mo hlompha. ditlhoko tsa motho e mong le ho mo hlompha. Nakong ya dipuisano diketso tsa ditshoso di ka hlahella mme tsona e ka Nakong ya dipuisano diketso tsa ditshoso di ka hlahella mme tsona e ka ba ho se ba ho se dumellane, ho sitisa, ho kopa tlhahisoleseding, ho swabisa kapa ho nyefola. dumellane, ho sitisa, ho kopa tlhahisoleseding, ho swabisa kapa ho nyefola. Ngaka, ebe o ntshwaretse ditaba tse dife? 17 14 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Puisano ya sefahleho - sefahleho Puisano ya sefahleho - sefahleho MOLAETSA  Mantswe  Modumo wa lentswe  Ponahalo ya sefahleho  Puo ka tshebediso ya ditho tsa mmele SEBUI/MOMAMEDI SEBUI/MOMAMEDI Mekgwa, Maikutlo, Mekgwa, Maikutlo, Maikemisetso. Phihlelo Maikemisetso. Phihlelo 2.7 Diketso tsa dipuisano tsa tjhebo (sefahleho-sefahleho) Diketso tsa dipuisano tse kgahlanong mahlong di sitisa tokoloho ya diketso tsa mmui kapa ho fana ka molao o thata. Mohlala: Nkadime R100 ho fihlela kgwedi e tlang. (Haeba moamohedi ha a batle hona ho ka swabisa mmui). Diketso tse phuthollohileng mahlong di supa ho se dumellane le mmui ka tshebediso ya mmele e bontshang ho se utlwane. Mohlala: Na raporoto eo e ne e sa hlokehe kajeno? 18 Batho ba fapaneng, dihlopha hammoho le ditso tse fapaneng di na le tsela eo di e sebedisang nakong ya puisano. Ba ka sebedisa tsela ya sefahleho se phuthollohileng kapa se batlang thoriso. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 15

2.8 Puo ya dirutehi kapa ditsebi Dirutehi, ditsebi le bangodi ba dibuka ba hlohleletsa boitshwaro le diketso tsa batho ka ho hlalosa tse tla etsahala ka nako e tlang. Mohlala: ka nako tse ding e ka ba ka tsela ya ho noha, ho hlopha, diketsahalo, dikeletso le matla a ho laola tsebo le thekenoloji. 2.9 Kamano ya matla dipuisanong Puisano ka phaposing Tse hlokehang di sebediswa kgafetsa ka phaposing. Titjhere hangata o sebedisa mabitso a baithuti ha a etsa kopo. Baithuti bona ba sebedisa monghadi kapa mohlomphehi/ mofumahadi ha ba bua le matitjhere. Puisano pakeng tsa baholo le bana Tse ding tsa phapano ya matla merabeng e mengata ke puisano ya batswadi le bana. Phapano ya merabe e ka ba pakeng tsa bontate le maemo a bana. Merabeng e meng ba ka sitiseha ka ho se dumellwe ho bua le ho se be le seabo meqoqoqng e itseng. Ba ka se dumellwe ho bua kapa ba sebedise tsela e bontshang hlompho, jwaloka “Dumela Monghadi” Ee kapa Tjhe monghadi. Baholo ba dumelletswe ho bua kamoo ba ratang, le ho sitisa meqoqo. Ba ka kena ka sekgahla ho sitisa puisano, ho hlapaola, ho tshosetsa, ho laela kapa ho lokisa ditaba. Puisano e ka nka tsela ya ho eletsa, kopo kapa ho kenya letsoho ka tsela ya ditshepiso. Puisano pakeng tsa banna le basadi Dipuisano tsa ho fana sebaka pakeng tsa balekane di tumme ka hore ya nang le matla a ka dumellwa ho kena dipakeng. Banna ke bona ba hlahellang ba le matla. Ka nako tse ding ba ka dumellwa ho di nyopisa. Inthaviu ya mosebetsi Mmotsi o laola nako hammoho le ntshetsopele. A ka kena hanong ka ho bolella mmotsuwa hore a emise nakong eo a lekang ho hlahisa se monahanong wa hae. Mmotsuwa o tlangwa ke ditlhoko tsa inthaviu ho arabela ka tshwanelo seo a se botswang. 16 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

KGAOLO YA 3 3. KGAOLO YA 3 MAIKUTLO, LEEME, LE HO TADIMA DINTHO KA LEIHLO LE PUO E FEHLANG LE LENG PUO E FEHLANG MAIKUTLO, LEEME, LE HO TADIMA DINTHO KA LEIHLO LE LE LENG kgodisa hloka bohlokwa tlameha PUO E FEHLANG ho molemo MAIKUTLO lokela Mantswe a hao a kgodise haholo momamedi… tshepa kgolwa ka nnete 3.1 Ho bolelwang ka puo e susumetsang le e fehlang maikutlo? 3.1 Ho bolelwang ka puo e susumetsang le e fehlang maikutlo? • Puo e susumetsang e sebedisetswa Puo e susumetsang ho re kgodisa ho e sebedisetswa ho etsa ketso e itseng. re kgodisa ho etsaE re memelaitseng. ketso ho ananela E retjhadimo e hlahiswang. Basebedisi ba puo e susumetsang ha ba kgathalle ho fana ka dintlha. Sepheo sa bona ke ho tshwara memela ho ananela tjhadimo e hlahiswang. Basebedisi ba puo e susumetsang maikutlo a rona ho e na le ho fana ka mabaka. ha ba kgathalle ho fana ka dintlha. Sepheo sa bona ke ho tshwara maikutlo a • Sepheo saronapuo hoe e na le ho fana hlohlelletsang kasebedisa ke ho mabaka. monyetla bathong ba bang, mohlala, dipapatsong kapa dipuong tsa dipolotiki, Sepheo sa puo e hlohlelletsang ke hojj. sebedisa phoqo, poeletsamodumo, pheteletso E sebediswa ho hlohlelletsa monyetla bathongbaamohedi ba ditaba. Puo e ba bang, hlohlelletsang mohlala, e etseditswe dipapatsonghore mmadi kapa adipuong amohele tsatjhadimo ya mongodi. dipolotiki, phoqo, poeletsamodumo, • Tema epheteletso ngotsweng e jj. E sebediswa hlahisang ho a mongodi maikutlo hlohlelletsa baamohedi e tla ba ba tse le dipolelo ditaba. Puo e mmadi ho bona hlohlelletsang hlohlelletsang tshekamelo ya mongodi. e etseditswe hore mmadi a amohele tjhadimo ya mongodi. • Tema Ha se dipuo e ngotsweng tsohle e hlahisang tse susumetsang maikutloempa ebile di lahlehisa, a mongodi mefuta yae puo tla ba le dipolelo tse e hlohlelletsang e ntlafatsa bokgoni hlohlelletsang mmadi ho bona tshekamelo ba ho bala ho thusa babadi ho hlokomela tshebediso ya puo. ya mongodi.  Ha se dipuo tsohle tse susumetsang ebile di lahlehisa, empa mefuta ya puo e 3.2 Puo hlohlelletsang e susumetsang e ntlafatsa bokgoni ba e sebediswa ho bala ho thusa babadi ho hlokomela kae? tshebediso ya puo. • Dipapatsong, puo e susumetsang e sebedisetswa ho kgothaletsa moreki ho kgolwa hore o hloka sehlahiswa 3.2 Puo e susumetsang e sebediswa kae? kapa tshebeletso e bapatswang. • Dipapatsong, Puoe susumetsang e ka puo e susumetsang sebediswa ha ho ngolwa e sebedisetswa meqoqo le mangolo a ho kgothaletsa bophatlalatsi moreki hore kgang e ho ngolwang e kgolwa hore o hloka sehlahiswa kapa tshebeletso e bapatswang. kgolwehe. •  aPuo Mawa puo eesusumetsang susumetsang e ho fetoha kalatela sebediswa ha ho ba sepheo/baamohedi ngolwa ditaba.meqoqo le mangolo a bophatlalatsi hore kgang e ngolwang e kgolwehe. • E ka sebediswa e le poropaganda, k.h.r. nnete e sa phethahalang (mashano), hore setjhaba se dumellane le seo  Mawa a puo e susumetsang a fetoha ho latela sepheo/baamohedi ba ditaba. o se bolelang nakong ya ho iketa kapa ha ho lwanwa.  E ka sebediswa e le poropaganda, k.h.r. nnete e sa phethahalang (mashano), hore • E ka boela ya sebediswa puong le diatikeleng tsa masedinyana/koranta. setjhaba se dumellane le seo o se bolelang nakong ya ho iketa kapa ha ho lwanwa. Ditlhahiso tseE ka boela latelang ya o thusa di ka sebediswa puong lemaikutlo ho tsepamisa diatikeleng hore tsa masedinyana/koranta. sebui/mongodi o sebedisa puo jwang: 20 • Qala ho tloha kgopolong ya hore puo e na le dikgato. Mohlala, ipotse sena: TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 17

o Ke hobaneng ha sebui se bolela seo? o Hobaneng ha ho sebedisitswe lentswe le itseng ho e na le le leng? o Hobaneng ho sebedisitswe lekgathe le itseng? o Ke sefe seo ba sa se boleleng? • Hlwaya mme o hlophise mantswe temeng ho ya ka hore a mabe kapa a matle. Mohlala: ‘O hlabile ntlha e ileng ya tsekedisa sethibathibane mme sehlopha sa hapa papadi.’ Na lentswe ‘tsekedisa’, le fupere moelelo o motle kapa le mobe? Na le amana jwang le lentswe ‘hapa’? • Ha o bala pale, o ka ipotsa hore pale e ka fetoha jwang ha e ka phetwa ke motho e mong. Mohlala, ebang pale e bua ka boipelaetso ba basebetsi, pale e ka fetoha jwang ha e ka phetwa ke baipelaetsi, basebetsi, mmuso kapa bareki? • Nahana ka seo mongodi a se nahanang ka mmadi. Mohlala, ha o sheba papatso, o ka re e hohela bomang? Na papatso e bolela hore ho teng dintho tseo batho ba di ratang? Papatso e etsa see jwang? Sheba mawa a tshusumetso. • Nahana ka tseo o di boneng dimakasineng kapa thelevisheneng. Ngola mantswe a sebediswang ho tsosa maikutlo. Ke ditlhoko dife tseo mantswe ana a di kgothaletsang ho bareki? • Ditlhoko tsa batho di mmalwa – leruo, thabo, ho tsebahala, katleho, botle. Nahana kamoo dipapatso tseo o di bonang kgafetsa di bang le tshusumetso ya ditlhoko ka tshebediso ya mantswe a hlohleletsang. • Dipapatso tsa mekgatlo e thusang ba hlokang ke mohlodi o matla wa puo e fehlang maikutlo – ba batla ho tsosetsa babadi maikutlo a tlhonamo/kutlwelobohloko hore ba tle ba nehelane ka thuso. • Fumana mehlala ya dipolelwana tsa dipapatso moo ho sebediswang puo ya bonono; mohlala, phetapheto le raeme hore sehlahiswa kapa tshebeletso e hopolehe. 3.3 Mawa a tshusumetso 3.3 Mawa a tshusumetso Mawa a latelang a lokela ho hlokomelwa le ho sebediswa ha ho mamelwa le ha ho balwa (ho kenyelletsa Mawa a latelang le ditema lokela ho tse bohuwang), hlokomelwa le ho ha ho ha sebediswa buuwa ho le ha ho mamelwa ngolwa. le ha ho balwa (ho kenyelletsa le ditema tse bohuwang), ha ho buuwa le ha ho ngolwa. Kenyeletsa babadi o bue le bona ka ho Botsa dipotso tse etsang hore babadi ba otloloha o sebedisa maemedi le hao ba nahane - ha ba hloke ho di araba boitemohelo bo arolelanwang Kenya dipalenyana ho tshehetsa Seholla taba eo o hanyetsanang le ntlha. yona Ho iphumana o le maemong a hodimo Mantswe, dipolelwana le ho fetisa ntlha karaburetso tse tsosang maikutlo Bongoding ba hao o kenyeletse mabaka a mararo Phetapheta lentswe le le leng, mohopolo kapa polelwana ho toboketsa  Ho se hlake Sebui18 se sebedisa mantswe a meelelo TOKOMANE YA e mengata. TATAISO Moamohedi/Momamedi YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO o E HLOKOLOSI | SESOTHO botsa potso e kang, ‘Hantlentle o bolelang?’ Mohlala, ‘Ha ke hane hore o e entse

• Ho se hlake Sebui se sebedisa mantswe a meelelo e mengata. Moamohedi/Momamedi o botsa potso e kang, ‘Hantlentle o bolelang?’ Mohlala, ‘Ha ke hane hore o e entse empa ha a nepa.’ • Meelelomengata Lentswe le nang le meelelo e mengata le ka sebediswa tlasa maemo a fapaneng. Polelong ena, “O tla se fumana seo o se batlang” ha re na bonnete ba hore sena se bolelwang mona se amana le ntho e ntle kapa e mpe, ntle le ha e ba sepheo sa ho bua ka tsela ena se hlakile. • Leeme le tshekamelo Leeme le totobatswa ha ho botswa dipotso kapa dipolelo. Mohlala, “Ke hobaneng ha baetapele ba rona ba ka dumella baithuti ho ba le ditokelo?” Ka dinako tse ding leeme le a akaretsa, jk.: “A keke a hlola ditlhodisanong, o mobe haholo.” • Jakone: Ke mantswe a utlwisiswang ke setjhaba, empa a sebediswa ke sehlopha se itseng, e ka ba batho ba etsang mosebetsi o tshwanang, batho ba rutehileng kapa ba nang le kgahleho nthong e itseng. Sebui kapa mongodi a ka sebedisa jakone ho etsa eka tlhahisoleseding e bohlokwa. E ka sebediswa ho bontsha ho hloka tsebo ha baamohedi ba ditaba kapa ho ferekanya baamohedi hore ba se utlwisise seo ho buuwang ka sona. Dipotso tse sa hlokeng ho arajwa Ke potso e botswang empa e sa arajwe. Ke mofuta wa dipotso o qholotsang mohopolo ho e na le ho fana ka dikarabo. Di ka sebediswa dipampitshaneng tsa masedinyana. Mohlala: Ke hobaneng ha mmele wa hao o theoha? Puo e toboketsang, pheteletso Puo ya pheteletso e hodisa nnete ya seo ho buuwang ka sona ho fumana ho hohela maikutlo ho feta kamoo taba e neng e ka hlahella kateng. Mohlala: “Ha ke na ho dihela mosebetsing ho fihlela ke bona Sesotho se rutwa dikolong tsa Manyesemane.” Ho sebedisitswe puo ya pheteletso ho fetisa boitlamo ba sebui mabapi le puo ya Sesotho. Poeletsomodumo Ke phetapheto ya didumanotshi le didumammoho. Ho sebedisa didumammoho e se e le tlwaelo ho dithothokisi le babapatsi. Ha se ntho e ntle ho e sebedisa ho feta tekano kaha e etsa hore mela e meng e se lebalehe. Mohlala: Thothokisong ya Exoda sethothokisi se re: Lwanelang ditokelo tsa lona, Moleng o ka hodimo ho sebedisitswe asonense ‘a’ le khonsonense ‘l’. Raeme Raeme ke phetapheto ya dinoko tse tshwanang lentsweng, qetelong ya mela dithothokisong le dipineng. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 19

Mohlala: Ha matsatsi a tjhaba, a dikela, Lena ho nna ke le mpang le tjhaba feela, Ruri ho nna ha le ka ke la dikela, Ka lona ke tla nne ke hopolela moratuwa difela. Komelo E ka ba qotso kapa polelwana e matla eo baamohedi ba ka tlohang ba e tseba. Mongodi o tlameha ho nnetefatsa hore baamohedi ba hlwaya komelo ntle le haeba polelwana e sebetsa hantle le ha e se ya sethato. Mehlala: Lefu ke ngwetsi ya malapa ohle. (Maele a Sesotho) Dieketseng ke mosamaria ya molemo. (Ho tswa Bebeleng) Pebofatso le Thohako Mehlala: Lentswe le mahareng Pebofatso Thohako Polao Ho nka moya wa motho Polao e tshehetswang ke mmuso Molwantshi Molwanela tokoloho Moferekanyi Diqotso kapa keketehiso tse o thusang ‘Hosane ke letsatsi la pele bophelong ba rona bohle, kahoo ha re qaleng hona jwale.’ Anekedote ke palenyana e phetang ka dintlha kapa dipalopalo e le bopaki ho tshehetsa ngangisano. Mohlala: Baithuti ba ka etsang peresente tse 70 ba a tsuba. Phetapheto ya mantswe, dipolelwana le mareo ho fetisa ntlha e itseng Mohlala: Re ka fedisa tshebediso ya dithethefatsi. Re tla fedisa tshebediso ya dithethefatsi. Hopola hore ho ne ho le jwang sekolong, hopola hore mosebetsi wa sekolo o ne o le mongata jwang. Ha se ka dikgomo! ha se ka dikgomo. Puo e supang boitshwaro Ke e hlokang toka, mehopolo ya ho nepahetseng le ho fosahetseng, boitshwaro bo botle. Mohlala: Re tlangwa ke molao ho … Se ka etswang e le toka ke… 3.4 Ho bolelwang ka puo e fehlang maikutlo? Puo e fehlang maikutlo e nkuwa e le lewa la tshusumetso mme ho thwe ke puo e sefutho/e matla. E atisa ho sebediswa ho ama maikutlo. Mantswe ana a ka sebediswa ho tsosa maikutlo a matla ho hatella, ho susumetsa babadi ho dumellana 20 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

le se bolelwang. Ana ke mantswe a tsosang maikutlo ka hare ho motho, mohlala, kgalefo, thabo, kahlolo. Ha re bua ka puo e fehlang maikutlo, re bolela ka moelelo Lentswe le ba le meelelo e mmedi: o totobetseng le o patehileng. Moelelo o totobetseng = ona ke moelelo o fumanwang bukantsweng, Moelelo o patehileng = moelelo o akanngwang ho ya ka tshebediso ya lentswe polelong. Mohlala: Moelelo o totobetseng wa lentswe ‘noha’: sehahabi se kotsi, se hlokang maoto, se bolayang. Moelelo o patehileng wa lentswe ‘noha’: kotsi, pelompe, ho se tshepahale. Sheba mehlala e meng ke ena: MOELELO O PATEHILENG E amohelehang E sa amoheleheng Ha a itekanela mmeleng. Ke sehole. Thabo o ja jwang le dikgomo. Thabo o a hlanya. Ntate o kgotse Ntate o tauwe. • Dikahare tsa se ngolwang temeng ke letshwao le letle le bontshang maikutlo a mongodi mme se ka bontsha leeme le tshekamelo ya mongodi. • Sebui se fehla maikutlo hore o se latele/mamele, saene konteraka, o itlame ka se itseng, jj. • Mantswe a mang a fupere moelelo o motle o patehileng, k.h.r. babadi ba ikamahanya le mantswe ao ba a ratang hobane a ba thabisa. Mohlala: futhumetse, mosa, monko o monate, suna, lerato, tshepahala. Mantswe a mang a fehlang maikutlo a fupereng moelelo o patehileng o mobe: bata, mariha, opa, bodile, nkga, tsofetse, jj. • Tsela eo babadi le bamamedi ba ikarabellang ka yona puong e fehlang maikutlo e itshetlehile tsebong le boitshetlehong ba bona. Boiphihlelo ba motho ya kileng a longwa ke ntja bo tla fapana le ba motho ya nang le ntjanyana e boya e ratang batho. Shebang kamoo sethothokisi se ka sebedisang mantswe a ka tsosang maikutlo a fapaneng bathong. Se ikgantshe! 1 Se ka ikgantsha hle ngwaneso, 2 Fatshe le a potoloha, ke lebidi; 3 Ba neng ba tshwana le wena, 4 Kajeno ba tseba ho dumedisa. 5 Se ka ikgantsha hle ngwaneso, 6 Ha o thotse bohobe ba ho ja, 7 Nthwena ke ntlole ke o tlole, 8 Kajeno ke wena, hosane ke nna. [E qotsitswe pokellong ya Melodi ya dithothokiso] TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 21

Mehlala ya mantswe a mahareng le a maikutlo Puo Lentswe le mahareng Mantswe a supang maikutlo Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho Hakotse iphile dinama nonne Masene bohlale mmutla MOSEBETSI MOSEBETSIWA 1WA 1 Iphumanele mehlala Iphumanele mehlalae meng o tlatse meng dikgeodikgeo o tlatse Puo Lentswe le mahareng Mantswe a supang maikutlo Puo Lentswe le Mantswe a supang maikutlo mahareng Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso Mohopolo o motle Mehlala ya mantswe a supang maikutloMohopolo a matle olenang le lenyatso a lenyatso motjha ha a hole boloka Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso timana motjha hakotse hanonne a hole boloka timana hakotse nonne MOSEBETSI WA 2 Iphumanele mehlala e meng Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso Mehlala ya puo e fehlang maikutlo dihloohong tsa masedinyana Ba tswa matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi Sekolo sa mpolaela ngwana Ditlhahiso tse tla o thusa ho ikwetlisetsa ho hlwaya puo e fehlang maikutlo  Ha o bala atikele ho ka ba hotle ha o ka inahanela hore e ka ba jwang ha e ka ngolwa ke motho e mong ya nang le mohopolo osele.  Mongodi a ka sebedisa jwang puo ho leka ho fetola maikutlo le ho fihlella diqeto tse tshwanang. 22 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 26

MOSEBETSI MOSEBETSI WA 2WA 1 Iphumanele mehlala Iphumanele mehlala meng o tlatse dikgeo e meng Mohopolo Puoo motle Lentswe le Mohopolo Mantswe o nang le lenyatso a supang maikutlo mahareng Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho Mehlala ya puo e fehlang maikutlo dihloohong tsa masedinyana Ba tswa matlong a Mehlala yamasenke mantsweba a iswa ho majabajaba supang maikutlo a matle le a lenyatso Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso motjha Sekolo sa mpolaela ngwana ha a hole boloka timana Ditlhahiso hakotsetse tla o thusa ho ikwetlisetsa ho hlwayanonne puo e fehlang maikutlo • Ha o bala atikele ho ka ba hotle ha o ka inahanela hore e ka ba jwang ha e ka ngolwa ke motho e mong ya nang le mohopolo osele. • Mongodi a ka sebedisa jwang puo ho leka ho fetola maikutlo le ho fihlella diqeto tse tshwanang.  Mamela ditsebi MOSEBETSI WA tsa2dipolotiki! Ba atisa ho sebedisa puo e fehlang maikutlo ho •Mamela ditsebi susumetsa tsa batho dipolotiki! ho Ba atisa ho le dumellanasebedisa puo e ya mehopolo fehlang bona.maikutlo ho susumetsa batho ho dumellana Iphumanele mehlala le mehopolo ya e bona.meng Mohopolokaoka 3.5 Tshusumetso 3.5 Tshusumetso motle hara papatso hara papatso Mohopolo o nang le lenyatso  Babapatsi ba sebedisa puo ho hlohleletsa ditumelo, diketso le tsela eo ba • Babapatsi ba sebedisa bonang puoyona. dintho ka ho hlohleletsa ditumelo, diketso le tsela eo ba bonang dintho ka yona. Lewa la bohlokwa ke ho amahanya maikutlo a matle kapa a mabe le • Lewa la bohlokwa ke ho amahanya maikutlo a matle kapa a mabe le sehlahiswa kapa tshebeletso. sehlahiswa kapa tshebeletso. Mehlala ya puo e ha fehlang maikutlo dihloohong tsabetere masedinyana • Batho Batho  ha ba reke ba reke sehlahiswa sehlahiswa hobane sehobane le beterese holefeta ho empa se seng feta se kaseng empa lebaka ka tse ding tse sa la dintho lebaka amaneng la dintho tse ding tse sa amaneng le sehlahiswa. le sehlahiswa. Ba tswa matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba Mohlala: NOKIA “E hokahanya batho” Mohlala: NOKIA “E hokahanya batho” Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi Sekolo sa mpolaela ngwana Ditlhahiso tse tla o thusa ho ikwetlisetsa ho hlwaya puo e fehlang maikutlo  Ha o bala atikele ho ka ba hotle ha o ka inahanela hore e ka ba jwang ha e ka ngolwa ke motho e mong ya nang le mohopolo osele.  Mongodi a ka sebedisa jwang puo ho leka ho fetola maikutlo le ho fihlella diqeto tse tshwanang. Bophelo ke ba ntja Ha ho se ya o ratang E HOKAHANYA BATHO 26 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 23 3.5.1 Makgetha a papatso e atlehileng

3.5.1 Makgetha a papatso e atlehileng • Mawa a tsebahalang a papatso ke ana: Tlhokomediso, Kgahleho, Takatso, Ketsahalo • Tlhokomediso: Ho etsang hore papatso e ikgethe, ditshwantsho, mebala, mengolo e fapaneng, sebopeho sa papatso, jj. • Kgahleho: E ka fihlellwa ka ho nehelana ka nomoro ya mohala, ho tlatsa khupone, ho fana ka dimpho kapa ho theola theko ya sehlahiswa. • Takatso: Sehlahiswa kapa tshebetso e bapatswang ke sehlahiswa ka tsela e tla etsa hore e hohele mmadi ho reka sehlahiswa. • Ketsahalo: Kaekae papatsong e atlehileng ho ye ho mengwe mmadi ho etsa se itseng hore a reke sehlahiswa. 3.5.2 Mantswe a susumetsang dipapatsong Mantswe ana a ka o thusa ka setaele sa ho ngola dipapatso kapa diboroutjhara: Ntjha Boheha Bohlokwa Ka tshohanyetso Lokile Hona jwale Matla Boleng Mohlolo Sesolo Monyetla Ananelwa Tsebisa Tsebisa Nyehelo Bolokehile Kapele Ntle haholo Tsebahala Thusa Ntlafatso Leruo Tlhokomediso Ikgetha Phetse hantle Tjhelete Ntlha Moputso Ntlafatsa Thabo Nnete Molemo Bonolo Kgahla Se emise Potlaka E lokelang Tshwanelo Phethahetse Mohlodi Batlwa Ntlafaditswe Bolokehile Lerato Fela Ya moraorao Kgolo Ruile Nnetefaletswa Lekunutu Sibolla Toro Wena Sephiri Aka Ya hao Potlaka Atlehile 24 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

3.5.3 Tlhaloso 3.5.3 ya mantswe Tlhaloso a susumetsang ya mantswe le mawa a susumetsang a sebediswang le mawa a sebediswang dipapatsong dipapatsong BolokaBoloka Phahamisang Phahamisang matsholo matsholo haboloka ha le batla ho le batla nakohole Ho fana ke mpho e tswellang tjhelete. 99% ya rona re batla ho boloka tjhelete. Hare boloka nako le tjhelete. 99% ya rona Bula akhaonto ya Puresave o qale batla o tshepisa hoho boloka bolokela tjhelete. motho e mongHa o tshepisa tjhelete, o ka ho ho bolokela bokamoso ba ngwana wa hao. bolokela netefaletswa motho e ho tshwara mongya hae tjantjello tjhelete, pele obaka ya mekotleng ya bona ya tjhelete. netefaletswa ho tshwara tjantjello ya hae pele ba ya mekotleng ya bona ya tjhelete. Bala le ho feta Standard Bank Re hatela pele Polokeho/Boloka Polokeho/Boloka MEKOTLA YA MOYA E BOLOKA BOPHELO. Re hloka polekeho dihlahisweng tsa rona. Re hloka polekeho dihlahisweng tsa rona. Re batla MABIDI OHLE A BOLOKA MEKOTLA YA Re batla ho tseba hore tsetelo ya rona e ho tseba hore tsetelo ya rona e bolokehile, kapa re MOYA. KE SE ETSANG SUBARU, HO BA bolokehile, netefaletswe kapa re tseo hore dibapadisi netefaletswe bana ba rona horeba dibapadisi tseo bana ba rona ba bapalang SUBARU. bapalang ka tsona di fihlella boemo bo hodimo ba ka tsona polokeho. di dijo Re batla fihlella boemo tse ileng bo hodimo tsa hlahlojwa, re bebale polokeho. kgetho e Re ya bolokehileng batla dijo letse diaparo ileng dijo. tsahona Ke ka dinomaphodi tsa re hlahlojwa, bathobebale fokotsang kgetho e mmele di nowa ekaya bolokehileng ha di na ditlamorao. diaparo le dijo. Ke ka hona dinomaphodi tsa batho ba fokotsang mmele di nowa eka ha di na ditlamorao. 28 Dipalopalo Dipalopalo tse tse netefaditsweng netefaditsweng Babapatsi ba nehelana ka bopaki ba boemo ba dihlahiswa tsa bona. Mohlala: Mmapatsi Babapatsi ba nehelana ka bopaki ba boemo ba dihlahiswa tsa bona. Mohlala: Mmapatsi a ka re batho ba 8 ho ba 10 a ka re batho ba 8 ho ba 10 ba fa dikatse tsa bona mofuta o itseng wa sejo hobane di e ba fa dikatse tsa bona mofuta o itseng wa sejo hobane di e rata. Ke hantle haholo, batho ba 8 ho ba 10. Ke hantle rata. Ke hantle haholo, batho ba 8 ho ba 10. Ke hantle kaha ho netefaditswe. Ke tla e kaha ho netefaditswe. Ke tla e Ieka. Jwalo ka ha e hlahella thelevisheneng. Dihlahisweng tsa thelevishene sena se etswaIeka. hantleJwalo haholo.ka ha e hlahella thelevisheneng. Dihlahisweng tsa thelevishene sena se Leratoetswa hantle haholo. Mona Lerato meelelo e ka ba mengata. O ka rata ntho e itseng (jwalo ka dieta tse ntjha) kapa o rata kamoo ntho e o Mona kateng sebeletsang meelelo e eka ba kapa mengata. sebetsang kateng.O ka rata ntho e itseng (jwalo ka dieta tse ntjha) kapa o rata kamoo ntho e o sebeletsang kateng kapa e sebetsang kateng. Sibolla Sibolla Lentswe ‘sibolla’ le atisa ho sebediswa ke babapatsi ho bolela hore, “O tla fumana ho hong ho se itseng, ka hona ho Lentswe molemong ‘sibolla’ wa hao ho le pele tswela atisahoho sebediswa bala.” kebolela Lentswe le babapatsi hore o ho bolela fumana hore, ho feta "O o kamoo tlalebelletseng fumana ho kateng. Ho tshwana le ha o bula sephuthelwana sa mpho ya letsatsi la tswalo, hangata ditshibollo hong ho se itseng, ka hona ho molemong wa hao ho tswela pele ho bala." Lentswe le di tlisa thabo ho motho. bolela hore o fumana ho feta kamoo o lebelletseng kateng. Ho tshwana le ha o bula sephuthelwana sa mpho ya letsatsi la tswalo, hangata ditshibollo di tlisa thabo ho motho. Tiisetso Na o jellwa dijo ke manyoha? Lena ke lentswe le netefaletsang polokeho. Nahana kamoo o le sebedisang letsatsi le A bolaye letsatsi mme o bone matla a lona. “Ke KA HO PANYA HA LEIHLO! tiisitse hore ke tIa ba lapeng pele ho hora ya bohlano”. Ka ho realo o tlosa pelaelo. Papatsong, tiisetso ke tshepiso ya monga sehlahiswa ho moreki, mme e hlaha e le nnete. ‘O tiisetswa ho fumana tjhelete ya hao ha o sa kgotsofala, ana ke mantswe a matla kaha a etsa hore mmadi a se nahane ho sebedisa sehlahiswa se seng. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 25 Tsa bophelo bo botle

hong ho se itseng, ka hona ho molemong wa hao ho tswela pele ho bala." Lentswe le bolela hore o fumana ho feta kamoo o lebelletseng kateng. Ho tshwana le ha o bula sephuthelwana sa mpho ya letsatsi la tswalo, hangata ditshibollo di tlisa thabo ho motho. TiisetsoTiisetso Lena ke lentswe le netefaletsang polokeho. Nahana kamoo Na o jellwa dijo ke manyoha? Lena ke lentswe le netefaletsang polokeho. o le sebedisang letsatsi le letsatsi mme o bone matla a Nahana lona. “Ke kamoo tiisitse hore ke tIaoba lelapeng sebedisang pele ho letsatsi hora ya le A bolaye letsatsi bohlano”. Ka mmeootlosa ho realo bone matla a pelaelo. lona. “Ke Papatsong, tiisetso KA HO PANYA HA LEIHLO! tiisitse ke tshepiso hore ke tIa ya monga ba ho sehlahiswa lapeng pele moreki, mmeho ehora hlaha ya bohlano”. e le nnete. ‘O tiisetswa Ka ho realo ho fumana o tlosa tjhelete pelaelo. ya hao ha o sa kgotsofala, ana ke mantswe a matla kaha Papatsong, tiisetso ke tshepiso ya monga a etsa hore mmadi asehlahiswa se nahane ho sebedisa sehlahiswa ho moreki, mme e hlaha e lese seng. nnete. ‘O tiisetswa ho fumana tjhelete ya hao ha o sa kgotsofala, ana ke mantswe a matla kaha a etsa hore mmadi a se nahane ho sebedisa sehlahiswa se seng. Tsa bophelo Tsa bophelo bo botle bo botle Sena se matla ha se sebediswa sehlahisweng ho sa bolelwe ka bophelo bo botle fela. Sena seMokgwa matla ha se sebediswa o mong sehlahisweng ho o tlwaelehileng ke sa bolelwe ho-re ka bophelo ‘ntlafatsa bo botle bophelo bafela. haoMokgwa o mong o sena ba ditjhelete,’ tlwaelehileng ke ho-re ‘ntlafatsa bophelo ba hao ba ditjhelete,’ sena se a sebetsa hobane re se a sebetsa hobane re utlwisisa hore bophelo bo botle ke eng. Ha o ka etsa tshepiso utlwisisa hore bophelo ya bo botle ke eng. Ha o ka etsa tshepiso ya bophelo bo botle, dijong, tshebeletsong kapa kae fela, o tla be o bophelo bo botle, dijong, tshebeletsong kapa kae fela, o tla be o sebeditse. sebeditse. Dipoelo Ha re bua ka dipoelo re bolela katleho. Lentswe lena le matla kaha e le tshepiso e ikemelang. 29 Wena Lentswe ‘Wena’ ke lentswe le matla dipapatsong mme sena se etsahala ka lebaka-sena se ama monga sona. Ha re bue ka wena. O a thahasellisa, mme o iphumana o kgahlisa. Ho bua nnete, ha ho tluwa ho wena, o a mamela. Ha ke tshepisa batho hore ba tla rua, o ka ba le thahasello. Ha ke o tshepisa hore Wena o tla rua, ho na le phapano. Sebedisa lentswe ‘Wena’ ha o bua le bareki ba hao kaha e le bona bao o buang le bona. Ka ho etsa jwalo, o bua ka se kgahlang motho. Nyalano Sehlahiswa, tshebeletso, kapa mohopolo di nyalana le ho hong ho ratwang ke sehlopha sa batho jwalo ka boithabiso, botle, polokeho, katamelano, katleho, borui, jj. (Ba leloko = Coca Cola, tlholo = Nike). Dikonteraka tsa Nike le dimathi tse tsebahalang Tshehetso ya semmuso Ho sebediswa sefahleho/motho ya hlahellang ka mahetla setjhabeng ho tshehetsa sehlahiswa, tshebetso kapa mosebetsi o itseng, jj. 26 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Se etswang ke batho ba bangata Mohlala: Se etswang ke batho ba bangata Mohlala: Kgodisa Kgodisa babadi babadi hore hore se sehlahiswasehlahiswa bohlokwa se bohlokwa mme e mong mme le e mong o aese mong reka le mong hore e be o a ya karolo se reka hore e be sehlopha. karolo ya sehlopha. Boipiletso ho ba ka sehloohong Boipiletso ho ba ka sehloohong Boipiletso Boipiletso hohoditsebi ho ditsebi hoka nehelana nehelana bohlokwa ka bohlokwa ba ba sehlahiswa, sehlahiswa, tshebetso tshebetso kapa maemo. kapa maemo. Dingaka tsa meno di kgothaletsa tshebediso ya tse ding tsa dihlahiswa tsa ho hlapa Dingaka tsa meno meno di kgothaletsa tshebediso ya tse ding tsa dihlahiswa tsa ho hlapa meno le ditjhepisi, le ditjhepisi, Mohlala: Mohlala: Sensodyne, Sensodyne, kgethoyaya kgetho ya ngaka ngaka ya meno. meno. Boipiletso ba maikutlo Sebedisa Boipiletso puo kapa ditshwantsho tse kgannwang ke maikutlo. Babohi/babadi ba ba maikutlo bontshwe ditshwantsho tsa tshenyo e hlodilweng ke maemo a tlokotsi. Sebedisa puo kapa ditshwantsho tse kgannwang ke maikutlo. Babohi/babadi ba bontshwe ditshwantsho tsa tshenyo e hlodilweng ke maemo a tlokotsi. Boipiletso ba boitshwaro, mekgwa le tsamaiso e lebelletsweng Ho beha mongodi kapa sebui e le motho wa semelo se setle, ya nang le maikemisetso a matle. Boipiletso baRadipolotiki a ka hana boitshwaro, mekgwa ho bua ehampe le tsamaiso ka e mong empa a kgethe ho bua ho hong lebelletsweng hosele. Ho beha mongodi kapa sebui e le motho wa semelo se setle, ya nang le maikemisetso a matle. Radipolotiki a ka hana ho bua hampe ka e mong empa a kgethe ho bua ho hong hosele. Boipiletso ba ho utlwahala ha taba 30 Dingangisano tse tshehetswang ka mabaka ho e na le maikutlo, ho sebediswa dintlha le dipalopalo ho fana ka bopaki. Ho fanwa ka dintlha tse tshehetsang ho fokotsa palo ya batho ba hlokahallang mebileng. Mohlala: Lebelo le a bolaya!! Matshwao Matshwao ke mantswe kapa ditshwantsho tse tlisang mohopolo o moholo kelellong, ka maikutlo a matla, jwalo ka lehae, leloko, setljhaba, tumelo, bong, kapa tsela ya ho phela. Mohlohleletsi o sebedisa matla a ditshwantsho ho sireletsa ntlhakemo. Boipiletso ba ho hohela Bo bapala karolo ya bohlokwa ho latela ditlhoko tsa rona. Ho sebediswa batho ba bohehang ho rekisa sehlahiswa. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 27

Boipiletso ho ba nahanang hore ba betere Bo amana le batho ba ratang dintho tse ntle le ho phela ka ho ikgetha. Kgetha lethathameng la tse ikgethang o qhibidihise pelo. Boqhekanyetsi Lewa lena le susumetsa bareki ho reka sehlahiswa hobane re tshepisitswe ho hong jwalo ka theolelo, khupone, kapa mpho. Ditheolelo tsa thepa le ditlhodisano ke mekgwa ya ho qhekanyetsa. Mehlala, ‘Sheba setlankana sa hao sa ho lefa o iphumanele vaotjhara eo o ka hapang miliyone ya diranta ho yona.’ ‘Ho leboha tshehetso ya hao, ba ha Edgars ba o netefaletsa theolelo ya diperesente tse 10 ho tsohle tseo o di rekang ka letsatsi la hao la tswalo.’ Leeme Ke tshekamelo lehlakoreng le le leng la taba. Sena se etswa ka maikemisetso dipapatsong. Mohlala: ‘Ha e a hIweka ho fihlela e hlwekiswa ka ‘Harpic.’ Dipolelo tse sa netefatswang Dipapatso tse ding di hlahisa theko ya sehlahiswa, hore sehlahiswa se entswe ka eng, se entswe kae, se tla le eng pakaneng – tsena ke dipolelo tse sa netefatswang, Ditshepiso ka boleng, katleho tshebedisong, le ho se tshepa e mpa e le dipolelo tse sa netefatswang. Mohlala: E sebetsa metsotsong e mehlano!’ Tshabo Tshabo Lewa lena le fapane le la nyalano. Ho sebediswa ho tshajwang kapa ho sa ratweng ke sehlopha seo papatso e reretsweng Lewabona. lenaBoradipolotiki le fapane lebalabua ka ho seHo nyalano. atlehe ha mmuso,ho sebediswa nyollo ya lekgetho, tshajwang kapa hoho kgutlisetsa sa ratwengmobuke ho beng ba wona hore re ba voutele. sehlopha seo papatso e reretsweng bona. Boradipolotiki ba bua ka ho se atlehe ha mmuso, Dipapatsong nyollo ho ka thwe:ya lekgetho, Dihlahiswa tsaho kgutlisetsa rona di tjhaetswemobu ho beng monwana mme diba wona ke lekotswe hore re ba voutele. boradisaense hore di Dipapatsong bolokehile. ho ka thwe: Dihlahiswa tsa rona di tjhaetswe monwana mme di lekotswe ke boradisaense hore di bolokehile. Tshehiso Tshehiso Dipapatso Dipapatso tse ngatatse ngata ditshehiso/keketehiso di sebedisa sebedisa Ngwapa o hape tshehiso/keketehiso ho hohela thahasello hole lewa ya bareki e hohela thahasello le matla la ya bareki e le lewa le matla la tshusumetso. tshusumetso. Hapa dimiliyone tse 2 tsa diranta Boikutlwahatso Boikutlwahatso Puo e sebediswang dipapatsong e tletse boikutlwahatso, ho kenyeleditswe mantswe a Puo e kang sebediswang dipapatsong kgolohadi, molemo e tletse boikutlwahatso, ho feta, e ho kenyeleditswe ntlafaditsweng, mantswe kgodiso, ho ya aho kang kgolohadi, ile, jj, e le molemo ho feta, e boikitlaetso ntlafaditsweng, kgodiso, ho ya ho ile, jj, e le boikitlaetso ba hore batho ba hore batho ba tshepe hore sehlahiswa se tla ba sebeletsa. ba tshepe hore sehlahiswa se tla ba sebeletsa. Batho ba sa tsebahaleng Lewa lena le a sebetsa hobane ho sebediswa motho fela ya sa tumang, ya bileng a sa tsejwe. Le sebediswa ha babapatsi ba batla ho rekisa dihlahiswa tsa letsatsi le letsatsi 28 hore re iphumane re sebedisa TOKOMANE sehlahiswa, YA TATAISO YA HOmohlala: ITHUTA Papatso TEMOSO YAya PUO OmoEeHLOKOLOSI sebedisa | batho SESOTHO fela.

kang kgolohadi, molemo ho feta, e ntlafaditsweng, kgodiso, ho ya ho ile, jj, e le boikitlaetso ba hore batho ba tshepe hore sehlahiswa se tla ba sebeletsa. Batho Batho batsebahaleng ba sa sa tsebahaleng Lewa lena le a sebetsa hobane ho sebediswa motho fela ya sa tumang, ya bileng a sa Lewa lena le a sebetsa hobane ho sebediswa motho fela ya sa tumang, ya bileng a sa tsejwe. Le sebediswa ha tsejwe.baLe babapatsi sebediswa batla ha babapatsi ho rekisa dihlahiswa ba batla tsa letsatsi ho rekisa le letsatsi hore redihlahiswa iphumane retsa letsatsi sebedisa le letsatsi sehlahiswa, mohlala: hore re iphumane re sebedisa Papatso ya Omo e sebedisa batho fela. sehlahiswa, mohlala: Papatso ya Omo e sebedisa batho fela. Leshano Leshano Leshano le leholo ke le feteleditsweng, ya HO SOSOBANA HO FOKOTSEHILENG Leshano le leholo ke le feteleditsweng, ya le buang o etsa seolekabuang o etsa seo kaba boitshepo, a hohela METSOTSONG E KA TLASE HO E MEHLANO boitshepo, a hohela mo shebileng/mametseng babamo hore moshebileng/mametseng horehore kgolwe. Leshano lena le hloka ba ya mobuang kgolwe. Leshano lena le hloka hore ya a nahane ka potlako e le hore ho se be le ya mmotsang buang a nahane ka potlako e le hore ho se potso. be le ya mmotsang potso. E LEKE KAJENO Bokgoni ba ho hohela Bokgoni ba Motho ya ho ba susumetsang hohela bang a ka atleha ha a tsitsitse, a bontsha ho itshepa. Batho ba latela baetapele ba nang le kgohedi/hohelang Motho ya susumetsangsaba le ha ba dumellane bang alekabona ka tse atleha haitseng tse ba amang. a tsitsitse, a bontsha ho itshepa. Batho ba latela baetapele ba nang le kgohedi/hohelang le ha ba sa dumellane le bona ka tse itseng tse ba amang. Thetso Thetso e a sebetsa hobane re rata ho roriswa mme re tshepa bao re ba ratang. “O fumana boleng ba tjhelete ya hao.” 32 “O sebetsa ka thata ho iphedisa.” “E a o tshwanela.” Ho akaretsa ho nang le kgohedi Ena ke tshebediso ya mantswe a kang tokoloho, demokrasi, botle, lerato, jj. Ho reha mabitso Lewa lena le hokahanya motho le mohopolo o lebisang setshwantshong se sebe. Mohlala: (Motho ya leshano, o a seba, o botswa, o tletse kgatello, ke noha.) Ho fapana le ho akaretsa ho nang le kgohedi. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 29

Mohlala: (Motho ya leshano, o a seba, o botswa, o tletse kgatello, ke noha.) Ho fapana le ho akaretsa ho nang le kgohedi. Ntjha Ntjha Lentswe E NTJHA Lentswe ‘Ntjha’ le‘Ntjha’ le matla matla haholo mmehaholo mme leletsatsi le dipapatsong O TSEBISWA dipapatsong le letsatsi. letsatsi le letsatsi. Ponds e etsang mehlolo dilemong Ho hopola tse fetileng Ho hopola tse fetileng Babapatsi ba bangata ba sebedisa dipuo tse tshepisang ho kgutlisa nako tsa kgale ha ho ne Babapatsi ba ho sa ba bangataiketlilwe. sebedisa dipuo tse tshepisang ho kgutlisa nako tsa kgale ha ho ne ho sa iketlilwe. Bopaki ba Saense BopakiHo basebediswa Saense dintho tse seng bohlokwa tse jwalo ka ditjhate, ditshwantsho, dipalopalo, diaparodintho Ho sebediswa tsa batho babohlokwa tse seng sebetsang ka ho tse jwalo kaetsa diteko ditjhate, tsa saense ditshwantsho, e le hadiaparo dipalopalo, ba batla tsa ho batho ba netefaletsa sebetsang ka ho etsabareki diteko ho itseng ehole sa tsa saense hlokehe. ha ba batla ho netefaletsa bareki ho itseng ho sa hlokehe. Tsela e bonolo ya ho rarolla diqaka Tsela eYa bonolo ya ho rarolla susumetsang diqaka o fana ka ditharollo tse bonolo diqakeng tsa rona. Mohlala: Lekgetho le tlase, molao o motjha, lenaneo la mmuso. Ya susumetsang o fana ka ditharollo tse bonolo diqakeng tsa rona. Boradipolotiki ba tshepisa ho etsa phetoho ya molao o le mong e ka e tla ba tharollo ya mathata Mohlala: Lekgetho a le tlase, phedisanomolaoa oamang setjhaba. motjha, lenaneo Babapatsi ba ntshetsa pele lewa ka hore la mmuso. sehlahiswa se tla etsa hore o bohehe o le motjha, koloi ya mofuta o itseng e tla o tlisetsa Boradipolotiki ba tshepisa ho etsa phetoho ya molao o le mong e ka e tla ba tharollo ya mathata a phedisano a setumo le katleho. amang setjhaba. Babapatsi ba ntshetsa pele lewa ka hore sehlahiswa se tla etsa hore o bohehe o le motjha, koloi ya mofuta o itseng e tla o tlisetsa setumo le katleho. Ho siya dintlha Tlhahisoleseding e siuwa hore babadi ba inkele diqeto. Pakella dikarete ho emela ntlhakemo ya e mong o sebedisa kgang e tshehetsang ntlhakemo kapa e bang Ho siya dintlha kgahlanong le se bolelwang/kgang. Tlhahisoleseding e siuwa hore babadi ba inkele diqeto. Pakella dikarete ho emela ntlhakemo ya e mong o sebedisa Koranta e ka sebedisa setshwantsho seo a se ratang sa mmuelli wa mokgatlo a kgang e tshehetsang ntlhakemo kapa e bang kgahlanong le se bolelwang/kgang. bososela, a sebedisa se senyenyane, se sa kgahleng sa motho ho emela mokgatlo oo a sae oka sebedisa Koranta tshehetseng. setshwantsho seo a se ratang sa mmuelli wa mokgatlo a bososela, a sebedisa se senyenyane, se sa kgahleng sa motho ho emela mokgatlo oo a sa o tshehetseng. Papiso ya maemo 33 Ho bapiswa maemo a tshwanang mme sena se ka thusa ha ho nkuwa diqeto. Sesosa le Nyalano Kutlwisiso ya sesosa le sephetho tsa nnete e bohlokwa, sebui se ka re etsa diphoqo ka ho tarakanya le nyalano. Mohlala: Masea a nwa lebese. Masea a a lla. Ka ho realo, ho nwa lebese ho llisa masea. Tatolo/Ho hana Lewa lena le sebediswa ho phonyoha boikarabelong ba sa tsebisahaleng kapa hoo eleng ngangisano/kgang. E ka hlaha e patehile kapa e totobetse. Radipolotiki ya reng, “Ha ke na ho bua ka mathata a molwantshuwa wa ka,” ka ho realo o se a hlahisitse taba a sa ikemisetsa. 30 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Tatolo/Ho hana Lewa lena le sebediswa ho phonyoha boikarabelong ba sa tsebisahaleng kapa hoo Kgeloso eleng ngangisano/kgang. E ka hlaha e patehile kapa e totobetse. Radipolotiki ya reng, “Ha Ka lewa lenakehona ho bua tloswa ka mathata tsepamo a seo ya rona ho molwantshuwa ka,” ka wahlahisa eleng qaka ka ho hoerealo taba o se ka thoko. Yaasusumetsang hlahisitse taba o ba le a sa monyetla ikemisetsa. wa ho re kgodisa. Hangata kgeloso e atisa ho pata se sa bolelwang. Kgeloso Ka lewa lena ho tloswa tsepamo ya rona ho seo eleng qaka ka ho hlahisa taba e ka thoko. Ho beha Yamolato e mong susumetsang o ba le monyetla wa ho re kgodisa. Hangata kgeloso e atisa ho pata se sa bolelwang. Ho beha motho e mong molato ho atile dipuong tsa dipolotiki. Molato o ka behwa ho a le mong, sehlopheng sa batho, Ho morabeng beha oeitseng, mongtumelong, molatojj. Ho beha motho e mong molato ho atile dipuong tsa dipolotiki. Molato o ka behwa ho a le mong, sehlopheng sa batho, morabeng o itseng, tumelong, jj. Motho ya fokolang Motho Lewa lena ya fokolang le ahella mohopolong o senyehileng kapa o se nang kelello eka o tshehetswa ke ya kgahlanong. Ho hlola Lewa motho ya lenaho fokolang le bonolo ahellaho feta mohopolong ha o tobaomolwatshuwa senyehileng kapa o ka ho se nang kelello eka o tshehetswa otloloha. ke ya kgahlanong. Ho hlola motho ya fokolang ho bonolo ho feta ha o toba molwatshuwa ka ho otloloha. Ho una molemo o sa etsa letho TumeloHo una molemo ya batho ya ho batlaoho sauna etsa letho molemo ba sa etsa letho. Ha o reka komporo o tla fumana khemera mahala/ sesolo.Tumelo ya batho ya ho batla ho una molemo ba sa etsa letho. Ha o reka komporo o tla fumana khemera mahala/sesolo. Ho potlakileng Ho potlakileng Ho etsaHo etsa hore hore batho batho ba ba nahane nahane hore hore ba tlameha hoba etsa ho tlameha ho etsa ho hong ka potlako. hong ka potlako. Kenya ota ya hao hona jwale! Dihlahiswa Kenya di mmalwa! ota diyalokela Tsohle hao ho hona jwale! rekwa! Dihlahiswa Potlakela di le mmalwa! lebenkeleng haufi! Tsohle di lokela ho rekwa! Potlakela lebenkeleng le haufi! Lebelo le hodimo leo koloi e ka le fihlellang ke 260 km ka hora. POTLAKA! DI MMALWA FEELA!! 34 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 31

MOSEBETSI WA 3: HO BALA LE HO BOHA MOSEBETSI MOSEBETSI WA WA 3: HO1BALA LE HO BOHA Bala tema e latelang: Iphumanele mehlala e meng o tlatse dikgeo Bala tema e latelang: Puo Lentswe NA O KA le NTHUSA? Mantswe a supang maikutlo mahareng Sehlooho Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho Pele nako e tsamaya Sehloohwana Setshwantsho Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso Ditshukudu di tsongwa kamehla ka Mohopolo o motle tumelo ya hore Mohopolo o nang le lenyatso motjha haaa hole manaka a tsona boloka timana phekola mafu hakotse nonne Dipolao tse seng molaong tsa Tlhahisoleseding ditshukudu MOSEBETSI WA 2 Bophelo ba Di bile teng ditshukudu bo Logo Iphumanele kotsing mehlala e meng dilemong tse Pholosa dimiliyone tse 40 ditshukudu tsa rona! Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso Dipotso Dipotso 1. Hlwaya mme o hlalose lewa la tshusumetso le sebedisitsweng. 2. Hlwaya 1. Hlalosamme o hlalose lewa tshusumetso eolamawa tshusumetso a nangle sebedisitsweng. le yona ho babadi. Mehlala ya puo e fehlang maikutlo dihloohong tsa masedinyana 3. Fana ka mehlala ya mawa a tshusumetso papetlaneng e latelang: 2. Hlalosa tshusumetso eo mawa a nang le yona ho babadi. Ba tswa matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba 3. Fana ka mehlala ya mawa a tshusumetso papetlaneng e latelang: Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi Sekolo sa mpolaela ngwana Ditlhahiso tse tla o thusa ho ikwetlisetsa ho hlwaya puo e fehlang maikutlo  Ha o bala atikele ho ka ba hotle ha o ka inahanela hore e ka ba jwang ha e ka ngolwa ke motho e mong ya nang le mohopolo osele.  Mongodi a ka sebedisa jwang puo ho leka ho fetola maikutlo le ho fihlella Bala puo e latelang: diqeto tse tshwanang. 35 26 32 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Puo ka mopresidente wa naha, Monghadi Cyril Ramaphosa: Ho Sebui sa palamente le motlatsi wa hae, Motlatsa Mopresidente, ditho tsohle tsa palamente tse teng mona, MaAf- rika Borwa, setjhaba se mookodi, madume! Dibekeng tse sa tswa feta re bone ditlhaselo tse nyarosang kgahlanong le matswantle, porofensing ya Gauteng le Kwazulu Natal. Diketso tsa mofuta ona di nnile tsa e ba teng dilemong tse fetileng. Ha ho motho ya dumelletsweng ho hlasela matswantle kapa ho senya le ho tjhesa thepa ya bona ka lebaka la kgalefo le lehloyo. Re le mmuso re seholla ka thata ditlhaselo tsena kaha di bontsha lenyatso, lehloyo le ho se hlomphe ditokelo tsa botho. Naha ena ya rona ha e ananele kgethollo ya merabe, lehloyo la baditjhaba le kgethollo ya bong. Re fetisa matshediso ho malapa a lahlehetsweng ke beng ka bona mme re re ba lemetseng ba fole ka potlako. Re ipiletsa ho baahi ba naha ena ho rarolla mathata a bona ka tsela ya dipuisano ebang ho na le se sa ba kgotso- fatseng. Sepolesa hammoho le mafapha a fapaneng ba tla beha maemo leihlo dibakeng tse amehang ho sireletsa baahi mme ba fumanwang ba tlotse molao ba tla ahlolwa. Re kopa baahi ho sebetsa le sepolesa ho tlaleha le ho fana ka lesedi le ka thusang ho tshwara baetsi ba ketso tsena tse soro. Dillo tse amang baahi tsa phedisano le moruo di ananetswe mme ho thontswe sehlopha sa boradipolotiki ho etsa dipatlisiso le ho tla ka tharollo e tla amohelwa ke bohle. Bongata ba matswantle ba tlile mona ka molao ho tla kenya letsoho ntlafatsong ya moruo ka bokgoni bo batlehang ka hara naha. Ba bang ke ba tlileng ba baleha dintwa dinaheng tsa bona. Ha re ba amoheleng jwalo ka ha ba ile ba re bulela mamati nakong eo re neng re le palehong ka lebaka la mmuso wa kgethollo. Ke a le leboha. MOSEBETSI MOSEBETSI WA 4WA 1 Iphumanele • Hlwayamehlala e meng mme o hlalose o atlatse mawa dikgeo tshusumetso a sebedisitsweng puong e ka hodimo. • Hlalosa Puo hore puo Lentswe ena e tla ama le bamamedi jwang? Mantswe a supang maikutlo mahareng MOSEBETSI WA 5: PAPATSO Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho O rekisa ntlo kapa folete ya hao. Etsa papatso (o sebedisa tlhaloso e susumetsang) eo o tla e isa lesedinyaneng/ koranteng. Sebedisa mawa a tshusumetso le mantswe a sebediswang dipapatsong jwalo ka: ‘Ntjha, thetso, bokgoni ba ho hohela, jj.) Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso motjha ha a hole boloka timana hakotse nonne TOKOMANEMOSEBETSI YA TATAISO YAWA HO ITHUTA 2 TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 33

3.6 LEEME, HO SHEBA DINTHO KA LEHLAKORE LE LE LENG, TSHEKAMELO LE KGETHOLLO 3.6.1 Ditlhaloso tsa mareo - leeme, ho sheba dintho ka lehlakore le le leng, tshekamelo le kgethollo Leeme– maikutlo a fanang ka hore ntho e ntle kapa e mpe, e boelang e o fa hore o tlameha ho sebetsa taba eo jwang. Maikutlo a susumetsang motho ho nahana ka tsela e itseng, ho etsa le ho ikarabella ka tsela e itseng ho she- bilwe ntlhakemo, tumelo, mohopolo kapa kutlwisiso. Ho sheba dintho ka lehlakore le le leng– mokgwa oo motho a shejwang ka wona, (mohlala: mme, motswantle, mo- rabe o itseng.), mokgwa oo ho shejwang ka wona mosebetsi oo motho e mong a lebelletsweng ho o phetha, tumelo e fetelleditsweng, setshwantsho kapa nnete e ka ba motho kapa sehlopha — mohopolo o se nang nnete o kekeng wa tlisa phetoho. Tshekamelo – ho se amohele kapa ho ahlola motho, sehlopha, kgopolo kapa mosebetsi wa motho o itshetlehile tabeng eo e seng nnete e phethahetseng, mohopolo o sa ratweng ke ba bang, tse itshetlehileng tsebong e fokolang kapa maikutlong a sa hlakang. Ke ho ba le mohopolo o se nang bonnete ka motho. Tshekamelo e ka ama dintho tse kang tumelo, dilemo, puo, nalane, morabe, ho ba le dikgaello, jj. Tshekamelo e ka ba ntle kapa ya ba mpe. Kgethollo - Tshebediso ya matla ho fetolela tshekamelo ho ba ketsahalo. Diketso tsa dihlopha di ba le tshusumetso e mpe ho batho ba etellwang pele. Ke tsela ya ho tshwara batho ka ho se lekane ka lebaka la hore ba wela sehlo- pheng sefe. Tshwaro e mpe e bontshang kgethollo e qala ka lehloyo leo hangata le iponahatsang ka tshekamelo le ho sheba dintho ka lehlakore le le leng. 3.6.2 Makgetha a leeme • Leeme le re potapotile, ha ho motho ya seng leeme. • Leeme le bonahala le le lebe mme le lokela ho qojwa. • Ha ho bolele hore leeme le lokile kapa ha le a loka. • Leeme ke mohopolo o bolelang hore ntho e ntle kapa e mpe e susumetswa ke kamoo o sebetsanang le yona kateng. Leeme ke tsela e mpe eo motho a tshwarang e mong ka yona ho latela: dilemo, bong, tumelo, lenyalo, morabe, kapa o latela mokgatlo ofe wa dipolotiki, jj. • Leeme le bakwa ke: tshabo, ho se utlwisise le lehloyo, • Mehlala ya leeme e kenyelletsa: ho swaswa, ho bitsa batho ka mabitso; ho se ananele ba bang, mengolo e takwang maboteng e utlwisang bohloko, ho se natse le ho qhelela ba bang ka thoko. • Leeme le ka lebisa ho kgethollo le ho se lekalekane. • Tshebediso ya mantswe le tshekatsheko ya ditshwantsho le dipalopalo di bontsha kutlwisiso ya rona ya lefatshe. • Leeme le na le tshusumetso e mpe ho batho, dibaka le ditaba. Boitsebelo ba rona, bong, dilemo, maemo, tumelo di susumetswa ke leeme. • Batho ba ratang ho itseng ba tla etsa dintho phatlalatsa ba sa pate letho le bontshang leeme. Ba ratang ho hlahisa ntlha ba ka nna ba se be le bothata ka seo ba batlang ho se bua phatlalatsa mme molaetsa wa hlaka kgethong ya mantswe. Mehlala: Molwanelatokoloho kapa moferekanyi, ho fihla ntle le molao kapa ho ba 34 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

palehong? 3.6.3 Mefuta ya leeme ho mediya Ona ke mofuta wa leeme o iponahatsang ho babehaditaba mme o fumaneha hohle hoo ho seng bonolo ho o hlokomela. Ho bohlokwa ho bapisa tlhahisoleseding ho tswa mehloding e fapaneng. Mofuta ona o ka ba le kgetho ya diketsahalo le dipale tse phatlalatswang le mokgwa oo di etswang ka wona. (a) Leeme ka ho kgetha le ho tlohela: Ho bolelwa dipale, diketsahalo tse kenyelletswang le tse sa kenyelletsweng. Kgetho ena e ka etswa ke ba taolong ya ho phatlalatsa ditaba. Mmehaditaba a ka tlohela taba e nngwe nakong e itseng. Sena se ka etsahala paleng kapa diketsahalong tse tlalehwang. Mediya o kenyelletsa ditaba tse ka sehloohong, kapa ha o kenyelletse ditshusumetso ho ya kamoo ditaba tse tlalehwang di sekasekwang kateng. Ditabeng tsohle tse kgethwang, ho na le tse ding tse ngata tse siuwang. • Na ditaba tseo o di bohang di bontsha tekatekano ya bophelo ba nnete? • Di tshwana le ho fapana jwang? Mohlala: Na di bua ka dintwa, batho ba tsebahalang, borui? • Na mehlodi ya ditaba tse ding e kenyelletsa dintho tse sa natsweng ke batho? (b) Leeme ka ho kgetha se phetwang: Ditaba tse ding di ka tsamaisana le morero wa sehlopha se seng mme dipale tse sa natsweng tsa tsamaisana le mohopolo o kgahlanong. (c) Leeme ka ho leibola: Ke tsela eo motho, sehlopha kapa mokgatlo o kgethelwang dileibole tse sebediswang ho o hlalosa. Mofuta ona wa leeme o aroleha mekga e mmedi. Wa pele ke o rehellang dihlopha mabitso a ikgethang. Wa bobedi ke o etsahalang ha mmehaditaba a hloleha ho hlwaya lebitso empa a hlalosa motho kapa sehlopha ka dileibole tse amohelehang a jwalo ‘setsebi’ kapa ‘sehlopha se ikemelang sa bareki’. Ka ho etsa jwalo o fetisa moya wa matla a ho laela ao mohlodi o se nang wona. (d) Leeme ka ho tlohela ntho nako e telele – Le etsahala ha pale e ba le moelelo o le mong feela ha o sekasekwa/ manollwa. Le kenyelletsa sehalo - ke tlhahiso ya maikutlo a mmehaditaba e tshehetswang ka dintlha. Hona ho etsa hore mohopolo o be molemo ho feta e meng. (e) Leeme ka ho toboketsa: Ke dipale dife tse leqepheng la pele kapa tse haswang hora e nngwe le e nngwe? Ke ditaba dife tse fuwang nako e ngata thelevisheneng kapa lesedinyaneng. Nahana hore seo se susumetsa jwang bohlokwa ba se haswang. (f) Leeme ka phetapheto: Phetapheto ya ketsahalo e itseng kapa mohopolo di lebisa ho kgolweng hore taba ke nnete, e atile mme e bohlokwa ho feta kamoo ho leng kateng. (g) Leeme ka sehlooho sa ditaba: Dihlooho tse ding tsa ditaba di a lahlehisa kaha di reretswe ho tshwara thahasello. Batho ba bangata ba bala dihlooho feela, mme sena se ka lahlehisa mme sa fetola ho seng bohlokwa hore ho be bohlokwa. (h) Leeme la dipalopalo: Dipalopalo tse sa fellang, tse sa nepahalang le tse kgethilweng di baka leeme. Dipalopalo di lokela ho sekasekwa, kaha di etseditswe ho fana ka mehopolo e fosahetseng. Ke polelo dife ho tse latelang tse kgodisang hore ho isa batho thapong ya polao ke kgopolo e ntle? TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 35

Mehlala: 30% ya batho bao ho buisanweng le bona ba tshehetsa mohopolo wa thapo ya polao. Ba fetang 70% ba kgahlanong le thapo ya polao. 3.6.4 HO SHEBA DINTHO KA LEHLAKORE LE LE LENG Ho sheba dintho ka lehlakore le le leng ke setshwantsho seo mehopolo ya sehlopha e tsepamisitsweng ka yona ha e sebediswa kgafetsa. Mehlala ya ho sheba dintho ka lehlakore le le leng (a) Ho sheba dintho ka lehlakore le le leng ho bong Mofuta ona ha o shebane le merabe e fapaneng le boitshetleho ba batho feela, le ha ho le jwalo e ntse e le teng. Mohlala, ha o re banna ba betere ho feta basadi, akaretsa banna kaofela le basadi kaofela. Ha o re basadi kaofela ba rata ho pheha, o sheba basadi ka leihlo le le leng. Mehlala e meng ke ena: • Banna ba matla mme ba etsa mesebetsi yohle. • Banna ke dihlooho tsa malapa. • Basadi ke bakganni ba bohlaswa. (b) Ho sheba dintho ka lehlakore le le leng dihlopheng tsa batho • Banana ba batle haholo ha ba a hlalefa. • Basadi ba sebetsang dilaeboraring ba tsofetse, ba rwala dikgalase mme ba dula ba swentse. • Batjha kaofela ha ba hlomphe. • Bana bohle ha ba natefelwe ke dijo tsa phepo e ntle. • Batho ba basesanyane ke bona feela ba ka bang bommabotle. • Bakganni ba ditekesi ha ba tsebe ho kganna. • Boradipolotiki ha ba tshepahale. (c) Sebopeho sa batho se shejwa ka lehlakore le le leng • Batho ba mmele o moholo ba bohlaswa ebile ba botswa. • Kamoo a otileng kateng, mohlomong o a hlatsa ha a qeta ho ja. (d) Ditso di shejwa ka lehlakore le le leng Ho tadima dintho ka lehlakore le le leng ho ntse ho le teng ditsong le dinaheng ka bophara. • MaFora ke batho ba lerato haholo. • Manyesemane a tseba dipalo. • Basadi ba baVenda ba a hlompha 36 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

MOSEBETSI MOSEBETSI WA 6WA 1 Iphumanele mehlala Kopa baithuti ho e meng hlalosa moelelo wa o hotlatse sheba dikgeo dintho ka lehlakore le le leng mme ba nehelane ka mehlala e hlalosang batjha ba kang bana, mehlala, lekejakejane. Ba laele ho e hlophisa ho ya ka hore lentswe le mahareng, le fupereng Puo moelelo o Lentswe mobe le moelelo o motle le Mantswe a supang maikutlo mahareng • Qoqang le le sehlopha: Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho o O lemoha eng ka dileibole? o Di sebediswa maemong afe? Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso o Dileibole tsena di na le tshusumetso efe ho baithuti? o Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso Ke hobaneng ha ba rata kapa ba sa rate dileibole tseo? motjha ha a hole boloka timana hakotse nonne MOSEBETSI MOSEBETSI WA 7WA 1 Iphumanele Ho na mehlala le mantswe a e a Sesothomeng o tlatseha ho sebediswang dikgeo buuwa ka bomme, bontate kapa bana, mme ka tsela eo a tshwaetsa tsela eo re nahanang ka yona. Puo Lentswe le Mantswe a supang maikutlo MOSEBETSI Mehlala: ho seba WA le 2 mahareng ho amanngwa batho ba bomme empa bontate re re ba a bua. Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Iphumanele E faSesotho mehlala baithuti lenane e meng la mantswe mme ba a hlophise. Mohopolo Tshepahala, matla, o fokola, motle, seba, motle rateha, makoloi, mafolofolo, Mohopolo ipona o nang le lenyatso Bontate Bomme Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso motjha ha a hole Mehlala ya puo e fehlang maikutlo dihloohong boloka tsa masedinyana timana hakotse nonne Ba tswa matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba Botsa baithuti dipotso tsena: Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi • Mantswe ana a hlophisitsweng a etsa hore o ikutlwe jwang? Sekolo sa mpolaela ngwana • O hlokomela eng ka WA MOSEBETSI mantswe 2 ao? Ditlhahiso tse ana • Mantswe Iphumanele tla oa sebediswa mehlala thusa e hokae meng ikwetlisetsa ho hlwaya puo hangata? Thelevishineng, e fehlang dingolweng, maikutlo dimakasineng, dibukeng,  Ha o bala atikele ho ka ba hotle ha o ka inahanela hore e ka ba jwang ha e ka dibaesekopong? Mohopolo ngolwa ke motho eomong motleya nang le mohopolo osele.Mohopolo o nang le lenyatso • O nahana hore ho sheba dintho ka lehlakore le le leng ho ka etsa hore motho a etse ketso e mpe ho e mong?  Mongodi a ka sebedisa jwang puo ho leka ho fetola maikutlo le ho fihlella diqetoWA MOSEBETSI tse8tshwanang. Ngola ka se kileng sa o hlahela se bontsha boitshwaro ba leeme kapa ho sheba dintho ka lehlakore le le leng. 26 Mehlala ya puo e fehlang maikutlo dihloohong tsa masedinyana Ba tswa matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 37 Sekolo sa mpolaela ngwana

(Sebedisa sebopeho sa ho ngola moqoqo) • Arolelana boiphihlelo ba hao moo o ileng wa itemohela leeme kapa ho sheba dintho ka lehlakore le le leng. • Nahana ka boemo boo e mong a ileng a etsa kahlolo e leeme ho wena ka lebaka la dilemo, mmala wa hao, diaparo tseo o di apereng, bong, kamoo o buang kateng, moo o tswang teng, hore le na le tjhelete lapeng leno, kapa le ha e ka ba ka lebaka lefe. • Ela hloko tse latelang pele o qala ho ngola: o Ho bolelwa eng ka ho sheba dintho ka lehlakore le le leng? o O tseba jwang hore o ile wa ahlolwa ka mokgwa o sa lokang? o Ke mantswe afe a ileng a lebiswa ho wena ka lebaka la dikakanyo le ho sheba dintho ka lehlakore le le leng? o O nahana hore ke hobaneng ha dikakanyo tseo di entswe ka wena? o Boitemohelo boo bo entse hore o ikutlwe jwang? o O nahana hore o ne o tlamehile ho tshwarwa jwang maemong ao? o Na o hopola diketsahalo tse ileng tsa susumetswa ke leeme le ho sheba dintho ka lehlakore le le leng nalaneng? o Mediya e ka thusa jwang ho fokotsa ho sheba dintho ka lehlakore le le leng? • O nahana hore dihlopha tse ding tsa batho di tobana le bothata ba ho sheba dintho ka lehlakore le le leng? Ha ho le jwalo, hobaneng? • Motho a ka thusa jwang ho fokotsa leeme le ho sheba dintho ka lehlakore le le leng? • Hlalosa kamoo leeme le ho sheba dintho ka lehlakore le le leng di sebediswang kateng dipapatsong, dikhathunung, ditshwantshong le puong ya mediya. Hlalosa hore ke ka mabaka afe mme ditlamorao e ka ba dife? 3.6.5 TSHEKAMELO Puo ya tshekamelo: • Dipolelwana tse bontshang mmala: Bosweu bo hlwekile – botsho ke bosatane; • Bopaki: Boiteko ba ho netefatsa tlhokeho ya tshekamelo; • Ho seba: Bua hampe ka sehlopha se seng hore o tshetjwe; • Puo e shebang dintho ka lehlakore le le leng: Ho beha ka dihlopha, • Dikharikheitjha: Tlhahiso ya mophetwa ka tsela e feteleditsweng; • Mantswe a tlhekefetso: mantswe a thohako ka maikemisetso. Boemo ba ho etsa diketso tsa tshekamelo: 38 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

• Kgethollo ka mantswe - Ho bua ba bang hampe, maikutlo a kgethollang, metlae, dikhathunu, jj. E ka ba e buuwang kapa e bontshwang ka diketso. • Ho qoba – Ha kgethollo e kenella ya sa ratweng o qoba ba mo kgethollang. • Kgethollo – Ho etsa dikgetho tse nang le tshusumetso ho sehlopha. • Tlhaselo ya mmele - Ha kgethollo e matlafala, diketso tsa tlhaselo di a hlaka. • Polao ya setjhaba – Boemo boo dikgoka di bontshang tshekamelo. 3.6.6 Kgethollo Kgethollo ke boitshwaro bo tliswang ke maikutlo a tshekamelo. Phihlello e sa lekalekaneng ya mehlodi ho ya ka maemo a sehlopha. Kgethollo e ka hlahiswa ka maikemisetso kapa ntle le maikemisetso. Baithuti ba ka kgethollana ka maqulwana/dihlopha. Dikolo le matitjhere ba ka nahana hore ba … Mehlala ya kgethollo Ho se abele batho mesebetsi ka lebaka la merabe, bong, tumelo, dilemo, ho qhelela batho ka thoko boahelaneng, ho thibela menyetla ya thuto le boithapollo. Kgethollo ya morabe e le mohlala wa ho kgetholla • Kgethollo ya morabe ke ha motho a nahana hore ditumelo di etsa hore a be betere ho ba bang. • Kgethollo ya morabe ha se fela ho ba motsho kapa ho ba mosweu. Batho ba kgethollwa hobane ba shebahala ba fapane, ba bua puo e fapaneng kapa tumelo ya bona e fapane. • Kgethollo ya morabe e kenyeletsa le ho sheba hore motho o tswa naheng esele jwalo ka matswantle kapa tshebediso ya mareo a supang kgethollo ya morabe. • Ho jwang ho kgethollwa? (Mohlala: ho kgopiseha, ho tshwareha hampe, ho swaba, ho ba dihlong) • O ikutlwa jwang ha o kgetholla ba bang? (Mohlala: o ikutlwa o le matla) • Ke hobaneng ha batho ba batla ho ikutlwa ba le matla ho ba bang? (Mohlala: ha ba na taolo maphelong a bona, ho ka ba le motho ya ba kgethollang.) Dipuisano • O ikutlwa jwang ha o kgethollwa? (o a halefa, o a kgena, o a swaba, o ba dihlong). • O ikutlwa jwang ha e le wena ya kgethollang ba bang? (O le matla, o laola) • Ke hobaneng ha batho ba rata ho ikutlwa ba le matla ho feta ba bang? (Mohlala: ha ba na taolo ya maphelo a bona kapa ho na le motho ya ba tshwarang hampe kapa ya ba kgethollang bophelong). TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 39

MOSEBETSI MOSEBETSI WA 9WA 1 Iphumanele • Hlwayamehlala meng leeme, kgethollo, o tlatse ledikgeo tshekamelo ho tadima ditaba ka lehlakore le le leng ditemeng, dimakasineng le mananeong a thelevishine. (Sheba mefuta e fapaneng ya leeme la mefutafuta ya dimidiya le ho tadima dintho Puo ka Lentswe le lehlakore le le leng). Mantswe a supang maikutlo mahareng • Moelelo Ke hobaneng ha mongodi a sebedisa leeme o tsee? totobetseng ditemeng Moelelo o totobetseng Sesotho • Na o le sebedisa e le lewa la tshusumetso? Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso MOSEBETSI MOSEBETSI WA 1 WA 10 Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso Iphumanele Fumana mehlala tema e buang ka e meng o ho se tlatse lekalekane dikgeole banna mme baithuti ba arabe dipotso tse latelang: ha basadi motjha ha a hole boloka 1. Sebui timanao na le tshekamelo, kapa o kenyeleditse tjhadimo tse Puo se hlahisa jwang kgangleya sona? Na molaetsa Lentswe Mantswe a supang maikutlo hakotse fapafapaneng? Namahareng nonne sebui se hlahisa kgang ka ho lekalekana? Na sebui se hlokomoloha kgang tse thulanang? Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng 2. Ebang molaetsa o kenyeletsa tjhadimo tse fapaneng, o ikgetholla jwang? Na sebui se sebedisa mantswe a Sesotho kgothatsang/a nyahamisang le ditshwantsho ho hlalosa tshekamelo? MOSEBETSI WA 2 Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso Iphumanele mehlala e meng Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso motjha Mohopolo o motle ha a hole Mohopolo o nang le lenyatso boloka timana hakotse nonne Mehlala ya puo e fehlang maikutlo dihloohong tsa masedinyana MOSEBETSI WA 2 Ba tswa matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba Iphumanele mehlala e meng Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso Sekolo sa mpolaela ngwana Ditlhahiso tse tla o thusa ho ikwetlisetsa ho hlwaya puo e fehlang maikutlo  Ha o bala atikele ho ka ba hotle ha o ka inahanela hore e ka ba jwang ha e ka ngolwa Mehlala keemotho ya puo e mong fehlang ya nang maikutlo le mohopolo dihloohong osele. tsa masedinyana  Mongodi a ka sebedisa jwang puo ho leka ho fetola maikutlo le ho fihlella diqeto Ba tswa tse tshwanang. matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi 26 Sekolo sa mpolaela ngwana Ditlhahiso tse tla o thusa ho ikwetlisetsa ho hlwaya puo e fehlang maikutlo 40 Ha o bala atikele ho ka ba YA TOKOMANE hotle ha o kaYA HO TATAISO inahanela hore ITHUTA e ka ba TEMOSO jwang YA PUO E ha e ka HLOKOLOSI | SESOTHO ngolwa ke motho e mong ya nang le mohopolo osele.

OLO 4. KGAOLO YA 4: NTLHA LE MOHOPOLO TLHOKO YA SLKT a: Hlahisa phapano pakeng tsa mohopolo le ntlha. Fana ka ntlha o boele o Ho Mamela hohlahise maikutlo Bua: Hlahisa phapano pakeng tsa mohopolo le ntlha. Ho Bala le ho Boha: Fana ka ntlha o boele o hlahise maikutlo Ntlha Mohopolo Ka nako tse ding ho thata ho hlahisa phapano dipakeng tsa polelo tse hlahisang dintlha le dipolelo tse hlahisang mohopolo. thata ho hlahisa phapano dipakeng tsa polelo tse hlahisang e hlahisang mohopolo. MOHOPOLO • Ntlha e ka netefatswa kapa ya shanofatswa. •Mohopolo ke polelo e ke keng ya netefatswa. Ke seo motho a dumelang ho sona. Se keke sa netefatswa efatswa kapa ya shanofatswa. kapa sa shanofatswa. Mohopolo ke seo motho a dumelang ho sona ka seo ho buisanwang ka sona kapa ka polelo e ke keng ya netefatswa. Ke seo motho a dumelang ho sehlooho. sa netefatswa kapa sa shanofatswa. Mohopolo ke seo motho a Mohopolo • ho sona ka seo o ka emelwa. buisanwang Ho kapa ka sona ka phehisanwa ka ona. ka sehlooho. a emelwa. Ho ka phehisanwa ka ona. • Mohopoloka a emelwa/tshehetswa o ka emelwa/tshehetswa ka dintlha. dintlha. NTLHA • Ntlha e ka netefatswa e le Nnete kapa Mafosi. efatswa e le Nnete kapa Mafosi. ore polelo• keHo netefatsa hore polelo ke ntlha o tlameha ho fana ka bopaki. ntlha o tlameha ho fana ka bopaki. ba ya Maluti e fumaneha naheng ya Lesotho. Mohlala: Thaba ya Maluti e fumaneha naheng ya Lesotho. mo e ja jwang. Kgomo e ja jwang. • Ha o sheba bukeng ya tlotlontswe o tla fumana taba ena, ekasitana le diteko tse entsweng ho netefatsa hona. keng ya tlotlontswe o tla fumana taba ena, ekasitana le diteko ho netefatsa hona. Mohlala: Mmala o motsho o motle ka ho fetisisa. 45 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 41

[Setshwantsho se qotsitswe ho tswa ho plus google.com]  Na polelo ee e ka netefatswa? Le kgale, ke mohopolo.  Boholo ba seo re se balang le ho se boha ho kopantswe dintlha le maikutlo.  Ho etsa phapano pakeng tsa ntlha le mohopolo ho bohlokwa kaha ho re thusa ho hlahloba ditema le ho ntshetsa pele puo e susumetsang hore re be le kutlwisiso ya lefatshe leo re phelang ho lona. MESEBETSI: NTLHA LE MOHOPOLO MOSEBETSI MOSEBETSI WA 1 WA 11 Iphumanele Botsa mehlala baithuti ho e na bolela horemeng o tlatse dipolelo dikgeo tse latelang ke dintlha kapa mohopolo. Puo POLELO Lentswe le NTLHA Mantswe a MOHOPOLO supang maikutlo mahareng Sontaha ke letsatsi le monate ho feta a mang a beke. Moelelo Letsatsi la batjha ke letsatsi le bohlokwa ka o totobetseng Moelelo o totobetseng ho fetisisa Sesotho selemong. Keresemese e ketekwa Hlabula. Pherekgong ke kgwedi e nang le matsatsi a 31. Selemo se na le dikgwedi tse 12. Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso Hwetla ke nako ya selemo e ntle ho di feta kaofela. Dipale tsohle tse hlahang o motle Mohopolo dikoranteng ke nnete. Mohopolo o nang le lenyatso motjha Laboraro le Labohlano ke matsatsi a beke. Mantaha, ha a hole boloka Batho bohle ba rata letsatsi la batjha. timana hakotse Letsatsi la hao la tswalo le tla hanngwe selemong.nonne E qotsitswe ho Super Teacher Worksheets - www.superteacherworksheets.com MOSEBETSI WA 2 42 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO Iphumanele mehlala e meng

MOSEBETSI MOSEBETSI WA 1 WA 12 Iphumanele mehlala Bala kapa o bohe e meng atikile kapa o tlatse raporoto/ tlaleho dikgeo ebe o tshwaya dipolelo tseo e leng dintlha ka mmala o itseng le tseo e leng mehopolo ka mmala o mong ditemeng tse latelang: Puo Lentswe le Mantswe a supang maikutlo mahareng Fumana ntlha e ka netefatsang mehopolo e teng ditemeng. Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho THABA-TSEKA – Setjhaba se phelang tikolong ya Ha Ho se be le sekoloto ho thusa jwang? Mafa se lla ka ditshebeletso tse mpe tseo se di fuma- nang setsing sa bophelo sa Ha Mafa. Qoba ditshenyehelo tse seng bohlokwa Ho ya ka e mong wa baahi ba motse wa Ha Mafa, dit- Mehlala shebeletso ya sa tsa setsi mantswe a supang teng di bosula, haholo maikutlo ha motho aHo matle se je le dijoatsa lenyatso lapeng, ho reka dino le mabenkeleng, a ka hlahelwa ke kotsi nakong eo ho sa bonweng bakudi ho lefella boikwetliso-ke dintho tseo re di ratang, empa ka yona, mohlala, ba tswekere ha o ikemiseditse ho fokotsa ditshenyehelo tsa hao, o Mohopolo o kapa motleba phallo e pha- Mohopolo o nang le lenyatso tlameha ho fokotsa tse seng bohlokwa. Ha o se na diko- hameng ya madi. “’Ho a etsahala hore motho a ka kula motjha ha a hole neng kapa neng, a ka tshwarwa ke sefuba kapa hona ho loto o natefelwa ke bophelo. Sena o ka se etsa jwang? boloka kula. timana Motho ya jwalo ha a sebeletswe ha feela e se nako Qala ka ho lekola ditlhoko tsa hao - na o hloka ho reka hakotse ya ho diaparo tse ntjha hobane theko ya tsona e theotswe? Ho nonne bona bakudi, mme taba ena ha e re tshware hantle hobane motho ha a ikgethele hore na a ka kula neng,” a boloka tjhelete ho tla o thusa nakong eo o e hlokang ka realo. yona. MOSEBETSI WA 2 Iphumanele mehlala e meng Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso Mehlala ya puo e fehlang maikutlo dihloohong tsa masedinyana Ba tswa matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi Sekolo sa mpolaela ngwana Ditlhahiso tse tla o thusa ho ikwetlisetsa ho hlwaya puo e fehlang maikutlo  Ha o bala atikele ho ka ba hotle ha o ka inahanela hore e ka ba jwang ha e ka ngolwa ke motho e mong ya nang le mohopolo osele.  Mongodi a ka sebedisa jwang puo ho leka ho fetola maikutlo le ho fihlella diqeto tse tshwanang. 26 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 43

5.1 KAKANYO, KGOPOLOTABA, DIKGANG 5.5 OLO YA KGAOLO YA 5 KAKANYO, KGOPOLOTABA, DIKGANG 5.1 KAKANYO, KGOPOLOTABA, DIKGANG KAKANYO KAKANYO Mmadi o utlwisisa seo a se balang ka ho sheba seo baphetwa kapa dibapadi di se etsang. Mmadi o utlwisisa seo a se balang ka ho sheba seo baphetwa kapa dibapadi di se etsang. Ba apere Ho bolela dijase. hore ho a bata. Ba apere Ho bolela dijase. hore ho a bata.  Dikakanyo ke diqeto tse etswang ho ipapisitswe le tlhahlobo ya dintho, • Dikakanyo ke diqeto tse etswang ho ipapisitswe le tlhahlobo ya dintho, diketsahalo, dintlha, le dikgopolo tse ka diketsahalo, dintlha, le dikgopolo tse ka etsahalang ho ipapisitswe le se etsahalang ho ipapisitswe le se tsejwang. Dikakanyo tsejwang. ke diqeto tse etswang ho ipapisitswe le tlhahlobo ya dintho, •  HaHare re akanya, akanya, diketsahalo, dintlha, re bopa lere bopa menahano dikgopolo menahano tsee e saditemeng. sa hlahelleng ka etsahalang hlahelleng ditemeng. ho ipapisitswe le se  tsejwang. • Re sebedisa mehlala, dintlha, tsebo le ditebello ho etsa diqeto, Re sebedisa mehlala, dintlha, tsebo le ditebello ho tsa diqeto, le ho botsa dipotso le ho ho batla botsa ka tema. ditlhakisetso dipotso Ha re akanya, ho batla re bopa ditlhakisetso menahano e sa ka tema. hlahelleng ditemeng. • Re sebedisa mehlala, dintlha, tsebo le ditebello ho  HoHosebediswa sebediswamawa a mawalatelang a ho thusa latelang mmadi ho ho etsa thusa utlwisisa mmadi tema. ho utlwisisa diqeto, tema. le ho botsa dipotso ho batla ditlhakisetso ka tema. Ho sebediswa mawa a latelang ho thusa mmadi ho utlwisisa tema. Ho botsa dipotso Ho botsa Ho lepa Ho etsa dipotso dikgokahano Ho etsa Ho lepa dikgokahano Mawa a ho fihlella Mawa a ho Ho bona dintho dikakanyo Tshebediso ya fihlella ka leihlo la moya dikakanyo Ho bona dintho tsebo ya mantlha ka leihlo la moya Tshebediso ya tsebo ya mantlha Ho sekaseka Ho sekaseka tema le ho etsa Ho etsa tema le ho etsadikahlolo Ho etsa diqeto dikahlolo diqeto 49 49 44 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

5.2 Dikakanyo tse bopilweng ka dintlha le dikakanyo tse sa boptjwang ka 5.2 Dikakanyo tse bopilweng ka dintlha le dikakanyo tse sa boptjwang ka dintlha: dintlha: Re ka fihlela hore dikakanyo ka dintlha, ke dikakanyo tse ka netefatswang. Mohlala, fana ka dintlha tse latelang, diqeto di a utlwahala: Re ka fihlela hore dikakanyo ka dintlha, ke dikakanyo tse ka netefatswang. Mohlala, fana ka dintlha tse latelang, diqeto di a utlwahala: Ntlha: Tau e ka matha dikilometara tse 30 ka hora. Ntlha: Nkwe e ka matha ka lebelo le fetang la tau. Ntlha: Tau e ka matha dikilometara tse 30 ka hora. Qeto: Nkwe e ka matha ka lebelo le fetang dikilometara tse 30 ka hora. Ntlha: Nkwe e ka matha ka lebelo le fetang la tau. Re fihlela dikakanyo tse sa boptjwang ka dintlha, le ka mantswe, jwaloka metsamao ya sefahleho Qeto: Nkwe e ka le mmele. matha ka lebelo le fetang dikilometara tse 30 ka hora. 5.3fihlela Re Dikakanyo/Dikgopolotaba dikakanyo tse sa boptjwang ka dintlha, le ka mantswe, jwaloka metsamao ya sefahleho le mmele. Ke seo re nahanang hore ke nnete, ditumelo tse sebediswang hangata empa di sa 5.3 Dikakanyo/Dikgopolotaba netefatswa, ka nako tse ding ke dintho tseo re ithutileng tsona kgale re sa botse. Kgopolotaba tse ipatileng – tumelo e sebediswang e le motheo wa taba e ka nnang yaseo Ke ba re hanahanang se nnete. hore ke nnete, ditumelo tse sebediswang hangata empa di sa netefatswa, ka nako tse ding ke dintho tseo re ithutileng tsona kgale re sa botse. Kgopolotaba tse ipatileng – tumelo e sebediswang e le motheo wa taba e ka nnang ya ba ha se nnete. Dikgopolotaba Dikgopolotaba ke karolo ya ditumelo ke karolo tsa rona. ya ditumelo tsaRerona. dumela Rehore ditumelo dumela horetsaditumelo rona ke nnete mme re di sebedisa ho etsa diqeto ka bophelo le lefatshe. tsa rona ke nnete mme re di sebedisa ho etsa diqeto ka bophelo le lefatshe. Mohlala: HaHa Mohlala: re ka redumela hore ho ka dumela kotsiho hore ho kotsi tsamaya ho bosiu ha o phela tsamaya bosiulekeisheneng, ha o phela re tla etsa kakanyo ya hore ho lekeisheneng, itsamaela o ithapolla bosiu ho kotsi. re tla etsa kakanyo ya hore ho itsamaela o ithapolla bosiu ho kotsi. Mehlala ya dikakanyo le dikgopolotaba Mehlala ya dikakanyo le dikgopolotaba Motho wa pele Motho wa bobedi Motho wa pele Motho wa bobedi Ketsahalo: Ketsahalo: Qetelong ya papadi ya tenese sebapadi se Ketsahalo: Ketsahalo: Qetelong ya papadi ya phahamisa matsoho. Qetelong Qetelong ya ya papadi papadi ya tenese ya tenese sebapadi sebapadi se tenese sebapadi se phahamisa phahamisa se phahamisa matsoho. matsoho. matsoho. Kakanyo: Sebapadi se hlotsweng se amohela tlholo ka Kakanyo: Sebapadi seo ke mohlodi. boitlhompho. Kakanyo: Sebapadi se hlotsweng se Kakanyo: Sebapadi seo ke mohlodi. Kgopolotaba: Ke bahlodi feela ba amohela tlholo ka boitlhompho. Kgopolotaba: Mang kapa mang ya bontshang thabo qetelong ya papadi. Kgopolotaba: Ke bahlodi feela ba bontshang thabo Kgopolotaba: Mang kapa mang ya qetelong ya papadi. phahamisang matsoho phahamisang matsoho oa ainehela. inehela. Dikgang/Dingangisano Dikgang/Dingangisano Hopheha • Ho pheha kgang kgang ke ho ke homabaka fana ka fana okasebedisa mabaka sebedisa kemo kapa seo o kemo kapa dumellanang seo le sona. o dumellanang le sona. • Maemo Maemoaoao motho a a motho dulang ho wona dulang ho awona hlahella a ka mekgwa hlahella ka emekgwa meraro, e dintlha, maikutlo meraro, le ditlhahiso. (ho ka dintlha, maikutlo le ditlhahiso. (ho ka kenyelletswa diqeto tse sa netefatswang). kenyelletswa diqeto tse sa netefatswang).  Dikgang di susumetsa mmadi ka ho sebedisa bopaki le mabaka. 50 • Dikgang Dikgang di di susumetsa mmadi kenyelletsa ka hoya tsela sebedisa bopakika ho kgodisa le ho mabaka. sebedisa mabaka, mehlala le diphuputso. • Dikgang di kenyelletsa tsela ya ho kgodisa ka ho sebedisa mabaka, mehlala le diphuputso. Seabo sa bamamedi  Ho utlwisisa bamamedi ba hao ke taba ya bohlokwa ha o ngola mefuta efe kapa efe ya dingolwa haholo ha o batla ho ba susumetsa. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 45  Kgang ke puisano e totobetseng ho bamamedi, ka hona dingolweng, mongodi o tshwanetse ho lemoha hore ha se babadi bohle ba tla dumellana le yena.

Seabo sa bamamedi • Ho utlwisisa bamamedi ba hao ke taba ya bohlokwa ha o ngola mefuta efe kapa efe ya dingolwa haholo ha o batla ho ba susumetsa. • Kgang ke puisano e totobetseng ho bamamedi, ka hona dingolweng, mongodi o tshwanetse ho lemoha hore ha se babadi bohle ba tla dumellana le yena. • Kelohloko ya babadi kapa bamamedi ke ntho ya bohlokwa tshusumetsong le ngangisanong e atlehileng. • Tseba babadi kapa bamamedi. • Maikutlo a bona ke afe ka seo o tlilo bua kapa ho ngola ka sona? • Ba ikutlwa jwang ka sena? • Na ha ba na tshekamelo e ba sitisang ho ananela maikutlo a mang? • Ekaba ba ka hanyetsana le wena hokae? Mehlala ya dikgang/dingangisano Mmuelli: Moqosuwa o ne a le lebaleng la dipapadi ha lerata le utlwahala. Dipaki tse ngata di paka sena, tekete ya hae e bontsha hore o tswile moo ka morao ho hore mapolesa a tlalehelwe. Ka hona ha a na molato tabeng ena eo a qoswang ka yona. Molemo wa tshusumetso kapa kgang (a) Bophelong ba letsatsi le leng le le leng… Ho kopa nyollelo ya moputso, ho etsa kopo ya mosebetsi, ho ipuella hore o theolelwe theko ya koloi, ho pheha kgang ha o qoswa ka ho tlola molao wa tsamaiso ya makoloi. (b) Dithutong... Ho sireletsa maikutlo a hao, ho ba le seabo dingangisanong. (c) Mosebetsing... Ho etsa hore batho ba mamele maikutlo a hao, ho etsa hore batho ba sirelletse lehlakore la hao, ho fumana tshebedisano, ho etsa hore batho ba sebetse. (d) Ha ho ngolwa… Ho beha ntlha ya hao ka matla hore o se ngangiswe/hanyetswe. (e) Ha o bala le ha o mamela... Sekaseka maikutlo a ba bang, o ntse o itshireletsa maweng a tshusumetso a fosahetseng, le ho tseba ho hlokomela le ho hlwaya mabaka a fosahetseng. Sebopeho sa kgang Kgang e beha mabaka a utlwahalang le bopaki ho tiisa/tshehetsa ntlhakemo. Dikarolo tsa kgang 46 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

TABAKGOLO - bothata/kgang eo batho ba sa dumellaneng ka yona. NTLHAKEMO - maemo ka taba TSHEHETSO - mabaka le bopaki ho bontsha hore tjhebo e nepahetse mme e tlameha ho amohelwa. KGANYETSO - dintlhakemo tse hananang. Mefuta ya dintlhakemo NTLHAKEMO KA MABAKA- polelo e ka netefatswang ka dipatlisiso “Dilemong tse leshome tse tlang meru e tla be e fedile mme hona ho tla baka hore dimela le diphoofolo di shwe di fele.” NTLHAKEMO KA BOLENG - e bolela hore ntho/qeto e nngwe e ntle, e molemo, e bohlokwa ho feta tse ding. “Ho batla ho sebelletsa setjhaba o sa le sekolong ho ka etsa batjha ba rate ho itahlela ka setotswana ntlafatsong ya setjhaba sa habo bona ha ba qeta sekolo.” NTLAKEMO KA MOLAO - e bolela se tshwanetseng ho etswa le ho se etswe ho rarolla mathata. “Ho fokotsa botlokotsebe dikolong, ho tshwanetse hore ho kenngwe metjhini e utullang dibetsa.” Mefuta ya ho susumetsa/ho kgodisa MABAKA - polelo e akaretsang mme e tshehetsang. BOPAKI - dintlha, dipalopalo, tseo ho fetilweng ho tsona, dipapiso, le mehlala e pakang hore hobaneng ha lehlakore le nepahetse. BOIPILETSO BA MAIKUTLO - dintlha tse sebediswang ho bontsha tlhokahalo le melemo eo babadi/bamamedi ba ka e tsotellang. MOSEBETSI MOSEBETSI WA 1 WA 13 Iphumanele Bala thothokisomehlala ena o be oelatele meng o tlatse ditaelo dikgeo tse e hlahlamang: Puo Lentswe le Mantswe a supang maikutlo mahareng Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso motjha ha a hole boloka timana hakotse nonne TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 47 MOSEBETSI WA 2

KAJENO KE KAJENO Ha o eme wa lahlela mahlo hukung, Botshong boo bo tshosang nna monna, Ha se Kedibone a nanyetsa Thabo? Molodi wa senna o tlola lefifing, A ka reng Thabo, ha e se a ikise? Ho se ye ho tla mo putsisa maoma, Le ba habo ba kgathetse ke moleko oo, Kajeno ke ona o ikopelang mohope, O tena marukgwe, Thabo o tena mese, Bathong, ha le ntlholle le letsoku. [E qotsitswe ho Tlhaka ya Basotho ka: T.K.P. Maboea] Pele ho ho bala  Sehlooho sa thothokiso se lepa eng?  E ngotswe ke mang?  Tema e phatlaladitswe neng?  O tseba eng ka mofuta ona wa sengolwa? Nakong ya ho bala le kamorao ho ho bala Bala thothokiso hang ho fumana mohopolo wa sehlooho. Nakong ya ho bala kgetlo la pele, o leke ho utlwisisa kgang eo mongodi a e etsang. Hlokomela kgang/ntlhakemo ya mongodi. Bala thothokiso kgetlo la bobedi. Ka nako tse ding ho molemo ho sebedisa pene ya mmala osele hore metako ya hao e tle e bonahale. Ipotse dipotso tse latelang ha o ntse o bala: i. Ntlhakemo ya mongodi ke efe? ii. Lebaka la ho etsa kgang e ke lefe? iii. Bamamedi ba lebelletsweng ke bafe? iv. Na mongodi o fihlella bamamedi ba hae? v. Na mongodi o na le bopaki bo lekaneng? Dipalopalo - di ka sebediswa hampe, tsa hlaloswa ka phoso. vi. Na ho na le ho sa kgolweheng ka ntlhakemo eo ho fanweng ka yona? vii. Na mongodi o sebedisitse bopaki ka phoso, kapa o kenyelleditse taba ya ho 48 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

sheba bopaki ka lehlakore le le leng? viii. Na mongodi o shebile lehlakore le hananang le ntlhakemo ya hae hantle? ix. Na mongodi o hanana le lehlakore le leng ka mabaka a utlwahalang? x. Na mongodi o sebedisa dipapiso? xi. Na mongodi o sebedisa maikutlo a susumetsang le ho hlohlelletsa? xii. Mongodi o sebedisa mehlala jwang ho netefatsa kgang ya hae? TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 49

5.2 Dikakanyo 6. KGAOLOtseYA bopilweng 6 ka dintlha le dikakanyo tse sa boptjwang ka dintlha: Re ka fihlela hore dikakanyo ka dintlha, ke dikakanyo tse ka netefatswang. Mohlala, PHEDISANO LE SETSO DITEMENG LE MONGODI fana ka dintlha tse latelang, diqeto di a utlwahala: O utlwisisa eng temeng ka boitshetleho ho tsa phedisano, polotiki le setso tsa mongodi? Ntlha: Tau e ka matha dikilometara tse 30 ka hora. Ntlha: Nkwe Dipuisano e ka matha di etsahala ka lebelo tlasa maemo le fetang a itseng, la tau. puo e itseng, hara batho ba phelang mmoho ho ya ka ho sebediswa Qeto: Nkwe e ka matha ka lebelo le nalane, dipolotiki, moruo, setso le phedisano. fetang dikilometara tse 30 ka hora. Re fihlelayadikakanyo Kutlwisiso tse sa boptjwang maemo a dipolotiki ka dintlha, le setso di hlokolosi kahaledikafana mantswe, ka lesedijwaloka mabapi metsamao le tshusumetso mosebetsing ya sefahleho le mmele. wa mongodi. Hore o sekaseke mookotaba le matshwao a sebedisitsweng sengolweng, ho bohlokwa ho hlwaya dikgohlano tse bileng teng bophelong ba mongodi ba letsatsi le letsatsi. Maemo a phedisano a ka hlaloswa e le maemo, 5.3 Dikakanyo/Dikgopolotaba ditshusumetso, dithibelo, melaetsa ya tema e tliswang ke boemo ba ditaba. Ke seo re nahanang hore ke nnete, ditumelo tse sebediswang hangata empa di sa Dingolwa di ikgetha netefatswa, ka tsela ka nako tse ya dinghoreke didintho pepesatseo dikgopolo. Ditema tsona re ithutileng tsa dingolwa kgale tse kangbotse. re sa dipadi, dithothokiso, ditshwantshiso, Kgopolotabadingolwa tse buang tse ipatileng ka dintlha – tumelo le diketsahalo tsa e sebediswang e nnete le tsa dimediya le motheo wa tabadiekakasebediswa nnang ka mekgwa e fapafapaneng – di ya ba ha se nnete.pepesitswe – ho tiisa le ho toboketsa tsela e itseng ya ho nahana le ho boha lefatshe. Metjha ya phatlalatso e na le seabo ho bolokeng le ho eketseng dikgopolo tsa bohlokwa. Dikgopolotaba ke karolo ya ditumelo tsa rona. Re dumela hore ditumelo tsa rona Ho ke ka bolelwang nnete mme boemo ba re di sebedisa ho etsa diqeto ka bophelo le lefatshe. setso Mohlala: Ipotse Ha dipotso tserekang: ka dumela hore ho kotsi ho tsamaya bosiu ha o phela lekeisheneng, re tla etsa kakanyo ya hore ho itsamaela o ithapolla bosiu ho kotsi. • Na mongodi o ne a susumeditswe ke setso seo a phelang tlasa sona? Mehlala ya dikakanyo le dikgopolotaba • Na setso seo se ile sa thibela mongodi ho seo a neng a ka ngola ka sona? Motho wa pele Motho wa bobedi • Na ho bile le melao ho tsa phedisano kapa kgatello ya tsa dipolotiki tse ileng tsa qobella mongodi ho ngola ka Ketsahalo: Ketsahalo: Qetelong ya papadi ya tsela eya Qetelong itseng? papadi ya tenese sebapadi tenese sebapadi se phahamisa se phahamisa matsoho. matsoho. • Kapa ho teng nnete e latolanang le seo a se ngotseng? Na mongodi o hlahisitse ntlha, phephetso kapa ho Kakanyo: Sebapadi seo ke mohlodi. Kakanyo: Sebapadi se hlotsweng se tshosa ka boomo? Kgopolotaba: Ke bahlodi feela ba amohela tlholo ka boitlhompho. bontshang thabo qetelong ya papadi. Kgopolotaba: Mang kapa mang ya Ho bolelwang ka boemo ba phedisano dipolotiking? phahamisang matsoho o a inehela. • Maemo a nalane a bolela kutlwisiso ya diketsahalo nakong eo sengolwa se neng se ngolwa ka yona. E boetse e bolela maikutlo, le maemo a neng a rena ka nako e itseng. • Boemo bo kgethetsweng ketsahalo, bo tla ba le tshusumetso e loketseng ya ketsahalo. Boemo ba ketsahalo bo bohlokwa ha ho hlaloswa se itseng nalaneng. • Ho a hlokeha hore o tsebe bohlokwa ba diketsahlo, mme o tlameha ho ela hloko boemo, k.h.r. nalane, nako eo diketsahalo di etsahalang ka yona, maikutlo, jj. ha o nahanisisa bohlokwa ba yona. • Bala polelo e latelang: 50 “Moradi wa ka o tla ya Lesotho ha a se a nyetswe.” Polelo ena e na le tlhahisoleseding e kae? Ha e ngata, ho fihlela o sheba mohla. Ha o hlokomela hore lengolo le 50 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

ngotswe dilemong tsane tsa difaqane, ke hona o hlokomelang hore polelo eo e ka ba le ditaba tse ngata! Maemo a phedisano, moruo, kapa dipolotiki a fuperweng ke sengolwa kapa tema a ka thusa mmadi ho utlwisisa ditaba tsa mongodi. Kutlwisiso ena e ka boela ya thusa ho hlwaya baphetwa/dibapadi tsa pale e balwang. Ho utlwisisa se kelellong ya mongodi se ka fihlellwa ha mmadi a ka utlwisisa hore o phetse ka dinako dife le hore o ne a phela jwang. Boitshetleho ho tsa phedisano dipolotiking ho na le tshwaetso ntlhakemong ya mongodi le setaele sa hae sa ho ngola. Re bolelang ka ntlhakemo ya mongodi, le hore seo o ka se lekanya jwang? Maikutlo a mongodi a hlakisa boemo ba hae ka taba e itseng. Maikutlo e ka boela ya e ba seo e leng yona tabataba le tshekamelo ya mongodi. Maikutlo a motho a ka hlakiswa, jk. Ke hlompha maikutlo a hao, empa ha ke tshepe hore ke dumellana le wena. Mongodi a ka nna a se bontshe leeme tabeng e itseng (a ka e tshehetsa), kapa a hanana le yona (k.h.r. a ba kgahlanong le yona). O tlameha ho hlwaya maikutlo a mongodi hore o tle o tsebe hore o tshehetsa lehlakore lefe. • Sena se tlameha ho amahanngwa le ho ruta tekokutlwisiso le ditema tse telele tsa dingolwa. Maikutlo a mongodi temeng a ka hlahiswa ka tsela tse ngata (ho ba le seabo maikutlong, kgetho ya makgethi, mefuta e ikgethang ya dikahare, ho fokotsa sekgahla, kgetho ya mantswe a hohelang kapa ao boleng ba wona bo sa nkeng lehlakore, kgetho ya lekgathe, phetapheto, mantswe a hlakisang maikutlo, mengolo e fapafapaneng. Ho bolelwang ka sepheo sa mongodi, mme o se hlwaya jwang? Sepheo sa mongodi ke lona lebaka le etsang hore a ngole. Ha bangodi ba ngola ba etsa hoo ka sepheo se itseng se ikgethang. Sepheo sa mongodi e ka ba ho tsebisa, ho laela, ho thabisa, kapa ho susumetsa mongodi ho kgolwa le ho nka bohato bo itseng. Ho bohlokwa ho utlwisisa sepheo sa mongodi hobane o tla tseba se mo susumeditseng hore a ngole, mme o tla ba le kutlwisiso ya se bohlokwa molaetseng wa hae. Ho utlwisisa sepheo sa mongodi, hlwaya kgetho ya hae ya mantswe le tsela eo a hlahisang ditaba ka yona. Ho bolelwang ka sehalo sa mongodi, mme o ka se hlwaya jwang? Sehalo sa mongodi ke mokgwa oo a ngolang ka wona o hlakisang maikutlo a hae sehloohong. Ebang o sa utlwisise sehalo sa mongodi, o ke ke wa utlwisisa molaetsa. “Kgetho ya mongodi ya mantswe le setaele sa hae sa ho ngola di bontsha maikutlo a hae mabapi le sehlooho sa tema.” Boleng ba tlhahiso ya lentswe le setaele sa mongodi di hlakiswa ke kgetho ya hae ya mantswe. Bala dingolwa tse boletsweng, mme le hlwaye hore bangodi ba susumeditswe ke eng hore ba ngole. Bala temana e latelang mme o bolele hore Moephuli o susumeditswe ke eng ho ngola “Peo ena e jetswe ke wena.” Pading ena, Moephuli o qala ditaba ka ho hlalosa sebaka seo diketsahalo di etsahallang ho sona. O re matlo a Soweto a ahilwe ka mokgwa o tshwanang mme ebile a atamelane. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 51

a lemati, e lwanela ho kena lelapeng la Kgwapo. O tswela pele ho mo tshwantsha le pula e nang e sa kgutse, e senya dintho ka tlung. Pula na ka tjhimene ya setofo, metsi a tima mollo o neng o besitswe, moya A ipopela mophetwa wa sehlooho ya hlahiswang a tshwantshwa le katse e hlaha, e neng e ngwapa lemati, e lwanela ho ile o tima kerese e kgantshitsweng. Ka tsela ena, katse yane e hlaha kena lelapeng la Kgwapo. O tswela pele ho mo hlahisa a mo tshwantsha le pula e nang e sa kgutse, e senya dintho ka gotso etlung. neng e rena Pula ena e lapeng lena, ne e kena mollo ha ka tjhimene o tima, ya setofo, lerato metsi a timalemollo mofuthu o neng o besitswe, moya o le matla o bile o tima Kgwapokerese di tlaefela. kgantshitsweng. Ka tsela ena, katse yane e hlaha e tla fedisa kgotso e neng e rena lapeng lena, mollo ha o tima, lerato le mofuthu tse lapeng la Kgwapo di tla fela. SETAELE, SEHALO, MAIKUTLO Mongodi Setaele + Sehalo Mmadi Maikutlo 56 52 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Mantswe a hlalosang sehalo se sa Mantswe a hlalosang sehalo se Mantswe a hlalosang sehalo sa nkeng lehlakore tebileng: motho ya amehileng maikutlo A sebediswa dibukeng, ditshupisong, A sebediswa ditsebisong tsa sem- A sebediswa diatikeleng tse buang ka dimanyualeng tse fanang ka ditae- muso le ha ho ngolwa nalane ya ditaba tsa batho, mangolo a mekgatlo lo, masedinyaneng, diatikeleng tsa bophelo ba mofu, mohlala: ya dipolotiki e jwalo ka bophatlalatsi. dimakasine le dikoranta, le kae feela moo taba e hlahiswang ka ho otlolo- kutlwelobohloko, Kutlwelobohloko: ho ba mosa. ha. ho thola: ithiba Kgathatsehile: ho kgathalla motho E sa ameng maikutlo: e kenyelletsa kapa ntho maikutlo hanyane kapa hohang; Ho labalabela: ho ikutlwa o sa thaba Ho hloka kgahleho: Ho se nke lehla- o lakatsa dintho tsa batho/nako e kore; fetileng. Ho se kgathalle: Ho bonahala o sa Kameho ya maikutlo: ho ipapisitswe kgathalle letho. le maikutlo ho e na le ho fana ka mabaka. ho itshola: ho ikwahlaya ho ikutlwela bohloko: ho hloka ho tsepamisetswa maikutlo; ho inyatsa. Mantswe a hlalosang sehalo se Mantswe a hlalosang sehalo sa Mantswe a hlalosang sehalo sa ho bontshang ho se amohele: ho swaswa, phoqo, ho soma: tshehetsa: A fumaneha difiliming, ha ho etswa te- A ka sebediswa ho ngola dintho tse A fumaneha mefuteng e mengata ya kolokakaretso ya dibuka, tsa bophat- ngata, ho kenyelletsa dingolwa, dik- ditema tse kang dibuka tse ding tsa lalatsi le diatikele tsa dikoranta. holomo tsa dikoranta le dimakasine. sekolo, diatikele tsa dimakasine, le Ho dula o thabile, ho se letho le o moo batho ba ngollanang. Ho seholla: ho ba le tshekamelo ya kgathatsang ho fumana diphoso ho ba bang. Ho kgothatsa: ho tshehetsa, ho thusa; ho ikgathalla: ho se hlomphe, Ho se ananele: ho etsa dikahlolo tse sepheo, bokgabane, botshepehi ba Ho ba mafolofolo: ho bontsha ho sa thabiseng. batho ba bang; ho tshwara ba bang thaba hampe; ho bontsha nyediso; Ho nyatsa: lenyatso, ho lebella tse Ho ba le tshepo: ho lebella tse ntle: mpe; ho se amohele maikutlo a ha- lenyatso: ho bontsha ho se Ho ananela kapa ho hanyetsana le se nanang le a hao. hlomphe. Ho soma: ho nyedisa itseng Ho halefa: ho halefiswa ke ntho e sa kotsi: sepheo ke ho utlwisa bohloko; Botle: ho rata se itseng; reng letho. ho ba le maikemisetso a bomen- Ho utlwela bohloko: ho mamella, ho emene; bontsha tlhompho ya ditokelo le ditl- waelo tsa batho ba bang. ho makatsa, ka ho swaswa, kapa ho soma. Ho ba lekgonono; ho se tshepe tsohle. Bokgoni ba ho bala bo hlokolosi bo nyalana jwang • Sepheo sa mongodi se mo qosa ho bontsha tshekamelo ho baamohedi bao tema e reretsweng bona. • Mongodi o nka qeto ka lebaka la bongodi ba hae: ho tsebisa, ho laela, ho susumetsa, ho thabisa. • Ho fihlella sepheo seo, o sebedisa sehalo se loketseng: mohlala, se tiileng, sa semmuso, sa ho hlompha, sa mahlahahlaha, se sa amoheleheng, sa kulwelobohloko, sa setswalle, se thabisang, sa ho phoqa. • Ho fetisa ntlhakemo ya hae kapa mohopolo wa sehlooho ho baamohedi ba reretsweng tema: TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 53

Mohlala: setjhaba ka kakaretso; sehlopha se itseng; motho ya itseng, jj. Tseo o tshwanetseng ho di hlwaya ha o bala: • Qoba ho bona sepheo sa tsohle tseo o di balang e le ho tsebisa. • Ebang sepheo sa mongodi e le ho susumetsa, o hlokomele hore tshekamelo ya hae e lehlakoreng lefe. • Kutlwisiso ya sehalo sa mongodi e tla o thusa ho fumana moelelo wa nnete kapa o reretsweng sengolwa le ha ho ka etsahala hore mantswe a mang a hlahise moelelo o mong osele. • Ho na le mefuta e mmedi ya phoqo: phoqo e hlahellang sehalong le e hlahellang maemong. Tomatso le phoqo ke dintho tse pedi tse fapaneng. TEKANYETSO • Hlahloba kamoo ditema tse mmalwa tsa dipapatso tse buang ka ntho e le nngwe o hlokomele hore puo le ditshwantsho di sebedisitswe jwang. • Hlwaya hore mongodi o bona dintho ka leihlo lefe. Hobaneng ha a nahana jwalo? • Ha re bala/re boha/re mamela ditema, re lokela ho hlokomela dipotso tse latelang: 1. Mohlahisi/Mongodi wa tema ke mang? O tseba sena jwang? 2. Mongodi o batla hore mmadi a tsebe eng, kapa a ikutlwe jwang? Hobaneng ha o realo? 3. Mongodi o etsa dikakanyo dife ka ditumelo, tsebo le makgabane a mmadi? O tseba sena jwang? 4. Ke tjhadimo efe ya lefatshe eo mongodi a e fetisang ka tema? Hobaneng ha o realo? 5. Puo e sebediswa jwang ho tshwaetsa tsela eo o nahanang ka yona? 6. Ke tlhahisoleseding efe eo mongodi a e siileng? E bohlokwa jwang? 7. Ke mang ya ka balang tema ena? 8. Ke tsebo efe e hlokehang ya lefatshe ho phethahatsa kutlwisiso/moelelo wa tema? 9. Boitshetleho ba hao bo na le tshusumetso efe kutlwisisong ya tema? 10. Tema e na le tshusumetso efe ho wena? Mohlala, Na sebopeho sa tema se susumetsa kamoo o bopang moelelo wa tema kateng? 54 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

7. KGAOLO YA 7 METSWAKOTSWAKO YA DIPUO Ditlhoko tsa Setatamente sa Kharikhulamo ya Naha • Tshebediso e nepahetseng ya puo: puo e tlwaelehileng, le e sa tlwaelehang, mohlala/tshebediso ya mokgwa o itseng puisanong boemong ba motho wa pele lengolong la setswalle, puo e tlwaelehileng lengolong la semmuso. • Tshebediso ya puo e tlwaelehileng le e sa tlwaelehang (Selenge/ Kholokheale/ Jakone) ka nepo. • Ha baithuti ba etsa mosebetsi wa boikgopotso, ha ba boela ba badisisa mosebetsi wa bona ho hlaola diphoso, ba tlosa phetapheto le puo e hlohlontshang ditsebe. Ho hlokomela hore dikahare, setaele le rejistara ke tse nepahetseng. Mesebetsi e qalang Titjhere a ka hlalosa hore re bua ka tsela tse fapafapaneng maemong a fapaneng. Mekgwa ena e fapafapaneng ya ho bua e bitswa rejistara ya puo. Puo e nngwe le e nngwe e na le rejistara e tlwaelehileng le e sa tlwaelehang. Titjhere a ka kgothaletsa tshebediso ya direjistara ka ho botsa dipotso tse latelang: i. “Na lapeng o bua ka mokgwa oo o buang ka ona mona sekolong?” ii. “Na o bua le metswalle ya hao ka mokgwa o tshwanang le ha o bua le batho ba baholo?” iii. “Na o bua ka mokgwa o fapaneng ha o bua le titjhere ya hao kapa ngaka ho feta ha o bua le motswalle wa hao ka mohala?” Ka dihlotshwana hlalosang hore le ka sebedisa rejistara e tlwaelehileng le e sa tlwaelehang ho bua le batho bana ba latelang: O ka dumedisa jwang dihlotshwana tse latelang tsa batho? Arolelana diqeto le bomphato ba hao. i. Motswalle wa sebele ii. Batswadi ba hao iii. Mosuwehlooho wa sekolo sa hao iv. Ngwana e monyenyane ya lahlehileng v. Nkgono wa hao vi. Motho e moholo eo o sa mo tsebeng. Ka dihlotshwana hlalosang kamoo le ka qoqang kateng nakong tse latelang: i. Letsatsi le motswalle wa hao. ii. Wena le ba lelapa la hao dijong tsa mantsibuya. iii. Ketelo ka moeti wa bohlokwa. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 55

Arolelanang le bomphato diqeto tseo le di fihlelletseng. Sekaseka ditsela tseo re ka di kgethollang pakeng tsa rejistara le kamoo di nang le tshusumetso puong ya rona kateng. Lekola mantswe a latelang o laele baithuti hore ba ka a sebedisa le bomang maemong afe? Lentswe Maemo Sepheo Baamohedi ba ditaba Hokae? Hobaneng? Baamohedi ba ditaba ke bomang? Mosadi Mosadi o sedibeng ho ya Bakeng sa ho pheha O phehela ntate le bana. kga metsi. dijo. Morwetsana O salonung O lokisa moriri bakeng Baetsana le baeti ba bohlokwa. sa mokete wa lenyalo. Moruti O kerekeng O a rera Phutheho ya kereke Metswakotswako ya dipuo e fumaneha phetohong ya tlotlontswe, sebopeho nakong ya nehelano ya puo. Mehlala ya metswakotswako ya dipuo ke: dipuwana, rejistara, Selenge, Kholokheale, le setaele. DIPUWANA Puo e na le dipuwana tse mmalwa. Puwana ke phetoho ya puo e fumanwang ka hara morabe o itseng. E fapane haholo tshebedisong ya puo ka mantswe, sebopeho le qapodiso. Lentswe “Puwana’ le lebisa ho kgaolo/setereke, batho kapa setso se itseng sa metswakotswako ya dipuo. Phapano ya dipuo tse nyalanang le puwana di ka hlahella boemong bofe kapa bofe ba puo, ho kenyelletswa le qapodiso, kwahollopuo, meelelo e le tshebediso tse fapaneng tsa dipuo. Dipuwana di arotswe ka mekga e 4 Tsa lebatowa/sebaka se itseng: tsena ke metswako ya dipuo tse buuwang sebakeng se itseng. Dipuwana tsa nakwana: tsena ke metswako ya dipuo tse buuwang mekgahlelong e itseng nalaneng ya kgolo ya tsona. Dipuwana tsa setjhabana se itseng: tsena ke metswako ya dipuo tse buuwang ke batho ba leng boemong bo itseng ba bophelo. Lereo dipuwana tsa setjhabana: le sebediswa ho hlalosa diphapano puisanong tse amahangwang le batho ba maemo a itseng. Le ha ho le jwalo dipuwana tsa lebatowa/sebaka se itseng di itshetlehile dipuwaneng tsa setjhaba mme, di amahangwa le dintlha tse itseng Dipuwana tsa setjhabana se itseng: di ka boela tsa kgethollwa ho ya ka bong, dilemo, morabe, bodumedi le maemo. Puo ya boleng e ka ba e amohelwang le ho hlahiswa e le ya bohlokwa setjhabeng se itseng. Ke puo e sebediswang ke mmuso le ba molao, ba tsa mediya le ditsheng tsa thuto. 56 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

REJISTARA KE ENG? DUMELA MOPRESIDENTE, RE LEBOHILE HA O RE ETETSE. “SE KE WA BUA LE TIJHERE /BATSWADI BA HAO KA MOK- GWA O BA NYENYEFATSANG.” • Kaofela re bua ka mekgwa e fapaneng maemong a fapaneng. • Ho fapafapana ha puo ho bontsha tse latelang: o Maemo a itseng (MOELELO) o Maikemisetso a puisano (SEPHEO) o Dikamano pakeng tsa dibui (BAAMOHEDI BA DITABA) • Rejistara ke metswakotswako ya puo e sebedisetswang sepheo se itseng kapa boemong bo itseng ba setjhaba. Ha re bua kapa re ngola re etsa qeto hore ke mokgwa ofe oo re batlang ho o sebedisa o nepahetseng. Qeto ena e bitswa rejistara eo re e sebedisang. Kgetho ya rejistara e nepahetseng e itshetlehile dintlheng tse tharo: baamohedi ba ditaba, sepheo le moelelong. Dintlha tsena di thusa hore re tsebe ho sebedisa rejistara e nepahetseng kapa e fosahetseng. Mohlala ke hore motho ya buang puo ya Sesotho o tla tsitlalla hore ka nako tsohle a sebedise puo e nepahetseng ya Sesotho, a qapodise mantswe ka nepo, mohlala a fellang ka –ng- (mohl. “tsamayang”, e seng ‘tsamaya’), kgetha mantswe a nepahetseng (mohl. ntate o kgotse eseng ntate o tahilwe, nkgono eseng setsohatsana jj.), mohl: ngaka ha e bua le dingaka tse ding e sebedisa mareo ao dingaka di a sebedisang, empa ha e bua le bakudi e tla sebedisa puo ya kamehla eo ba tla e utlwisisa. • Rejistara e bolela tshebediso ya mantswe a fapafapaneng, setaele, kwaholopuo, sehalo maemong le meelelong e fapafapaneng. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 57

Mohlala o akaretsang o bontshang hore rejistara e nepahetseng le e sa nepahalang maemong/dibakeng tse fapaneng: Eseng ya semmuso Ya semmuso BAAMOHEDI BA Ho tloha ho e moholo ho fetela ho ba Ho tloha ho e monyenyane ho fetela ho e mo- DITABA banyenyane. holo. Ho tloha ho ramosebetsi ho fetela ho Ho tloha ho mosebeletsi ho fetela ho ramoseb- mosebeletsi etsi Pakeng tsa metswalle le ba lelapa. SEPHEO Ho natefisa kapa ho fana ka tlhahi- Ho fana ka tlhahisoleseding soleseding Ho theha dikamano tse mofuthu. Ho ntshetsa pele dikamano Ho susumetsa Ho susumetsa MOELELO Lengolong la setswalle Lengolong la semmuso Mehaleng ya setswalle Mehaleng ya semmuso Didayaring Diraporotong Puisanong e tlwaelehileng dimemong, ditokomaneng tsa semolao, ne- helanong ya puo ya semmuso dikahlolong tsa makgotla a dinyewe Ditokomaneng tsa sedumedi Inthaviu ya mosebetsi Mehlala ya rejistara e bontshang tlhompho dipuong tsa Maafrika E ka hlahiswa ka tshebediso ya dihlongwapele le dihlongwanthao le maemedi. Rejistara e ka bontsha tlhompho ka ho sebedisa mantswe a hlahang a le bongateng (baholo ba se ba entse qeto) Registara ya puo eseng ya semmuso: Kholokheale le Selenge Puo e bitswang kholokheale ke puo e sebediswang puisanong e tlwaelehileng. Ke puo e seng molaong, empa e amoheleha e le karolo ya mefuta ya dipuo. Batho ba sebedisa kholokheale karolwaneng tsa dikoranta, dikopanong tseo e seng tsa semmuso kapa ha o buisana le metswalle kapa basebetsimmoho, ke puo e sebediswang maemong ao ho iketlilweng ho ona, re ntshana se inong. Puo e bitswang selenge ha e a ata haholo dipuong tsa Maafrika. Mehlala ya dipuo tsa kholokheale le dipolelo Puo Mehlala English Hi, okay, yeah, uh, boring, the pants off, fat cats, hanging around, pick- ing on, picking up, don’t hold your breath, make no mistake, I rest my case, you guys rock, wanna go home, what ‘s up, daddy, chap Xitsonga Ku dyisa munhu hi tiphayiphi (xitsonga) ximatsatsa, xiheyiheyi, wa borha wena, u ndzi vonela ebodlheleni, ku tidyisa mahele, ku dirayivha/paka nyama, ndzi shapu (sharp), ta vuya N’ta ku napa (I will hit you) 58 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

IsiZulu Ukudlisa umuntu ngamaphayiphi Ungijwayela kabi, uyaphapha Intoyami (referring to your girlfriend) Sesotho Ho a showa, motho o jeswa ka diphaephe, kgomo e ja banse Siswati Timfotami (my woman) PUO YA SELENGE Lentswe selenge le bolela puo e seng molaong e atisang ho sebediswa ke dihlotswana tse latelang tsa batho: batjha. Phapano pakeng tsa kholokheale le selenge ke hore selenge ha se eso amohelwe e le puo e ka sebediswang dikopanong tsa semmuso ha kholokheale e amohelehile. Hangata selenge se sebediswa ke sehlotswana se senyane, jwalo ka batjha, ditho tsa morabe o itseng le lekala le itseng la mosebetsi. Ka nako e nngwe selenge se sebedisa mantswe a utlwahalang e le thohako. • Zwakala (Tlo kwano) • Jampas (mantsibuya) • Grand (sekete/Ke hantle) • Bucks (tjhelete) • Eitha (dumela) • Mpintji ya ka (motswalle wa ka) Mehlala ya ditema tse ka sebediswang ho thusa ho elellwa kholokheale le selenge. • Metlae • Nehelano ya puo eo eseng ya semmuso • Puisano eo eseng ya semmuso JAKONE • Khathunu Lentswe jakone le bolela mareo le dipolelwana tse ikgethang tse atisang ho sebediswa JAKONE makaleng a kgwebo kapa sehlopheng se itseng se etsang mosebetsi o ikgethang (mohlala: Lentswe ho ledikhomputara jakone bolela mareo leho sebediswa dipolelwana tse “CPU”,’RAM”, jwalohojwalo) ikgethang tse atisang Ha makaleng sebediswa jakone ea kgwebo kapa sebedisetswa sehlopheng ho se se itseng qhelela ka thoko etsang baamohedi mosebetsi o ikgethang ba ditaba/babadi (mohlala: ho e kgona dikhomputara ho ho ba utlwisa sebediswa “CPU”,’RAM”, jwalo bohloko. jwalo) Ha jakone e sebedisetswa ho qhelela ka thoko baamohedi ba ditaba/babadi e kgona ho ba utlwisa bohloko. Mehlala: Mehlala: Jakone e Jakone ba ba mantswe mantswe a ka a ka sebediswang sebediswang le ho le ho ke utlwisiswautlwisiswa batho baoke leng batho bao e ditsebi leng kapa ba ditsebi sehlotshwana se itseng. kapa ba sehlotshwana se itseng. Matshwao a Jakone  E sebedisa mantswe kapa dipolelo tse telele tse ferekanyang. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 59  Pebofatso: Tahilwe= Ntate o kgotse

Matshwao a Jakone • E sebedisa mantswe kapa dipolelo tse telele tse ferekanyang. • Pebofatso: Tahilwe= Ntate o kgotse • Ditlwaelo tse kgemang le dinako: dikgokahano, batataisi • Dipolelo tse se nang bohlokwa: bomme le bontate ke kopa hore le ntumelle ke hlalose dintlhanyana tse mmalwa • Dipolelwana tse sa hlokeheng: Re etsa diphuputso bakeng sa: re fuputsa, Ho ya kamoo ke ikutlwang kateng bakeng sa ho re Ke ikutlwa… • Tshebediso ya mantswe a se nang seabo sa letho moelelong. Mehlala ya Jakone (Mantswe le dipolelo) Sehlopha Jakone Moelelo Ho phethahatsa Ho kenya tshebetsong Ho ba sehlahlo Ho thakgola mosebetsi. Borakgwebo dithuto Dintho tse ithutilweng. Tshebetso Ho bolelwa mesebetsi kapa makgetha a sehlahiswa. Sethibathibane Sebapadi se mekwallong Mohlabadintlha Sebapadi se tshepetsweng ho hlaba dintlha. Papadi ya maoto Dibapadi tsa Dibapadi tse thibelang hore ho hlajwe ntlha. morao [E qotsitswe le ho hlophiswa botjha ho tswa ho Skwirk] Puo, matla le rejistara • Ha matla a lekana tshebediso e ba ya leetsani: ha o mpitsa ka lebitso le nna ke tla o bitsa ka la ha. Haeba ke o bitsa ka boemo le sefane sa hao, le nna ke tla etsa jwalo. • Ha ho se na tekatekano ya matla, tshebetso ha e be ya leetsani: o ka bitsa ngaka wa hao ka maemo a hae, empa yena ha a araba o sebedisa lebitso la hao: O mmitsa Ngaka Mokone yena a ka arabela ka ho re: Lehlohonolo. • Ha batho ba kopana kgafetsa ba qetella ba sebedisa mabitso a theneketso: Thabo-Tepza, Lehlohonolo-Hloni • Ha batho ba kopana kgafetsa ba qetella ba sa bitswe ka mabitso a bona: Mohlala: Mokganni wa tekesi, ntate wa poso. • Ha dikamano e le tse phahameng haholo ho sebediswa nyenyefatso: Maki, Puli, Hloni, • Ha dikamano e se tse phahameng haholo ho sebediswa mabitsobitso: Dimakatso, Mapule, Lehlohonolo. Setaele Lereo lena setaele le bolela diphetoho tsa puo tse arohantsweng ho ya ka hore ke ya semmuso kapa eo eseng ya semmuso e itshetlehileng maemong a nehelano le puisano. 60 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Re ka bua ka tsela ya semmuso kapa eo eseng ya semmuso mme kgetho ya setaele e itshetleha maemong a itseng. Meketjana ya bohlokwa e hloka nehelano e hlophisitsweng semmuso, ho ka boela ha ba le maemo ao ho nehelanwang ka dithuto e se a phethahetseng a semmuso. Ho na le dintlha tse mmalwa tse ka amahangwang le tshebediso ya puo e amohelehileng tse kang tse latelang: o Mefuta ya mekete o Ho se dumellane pakeng tsa bankakarolo ho susumeletswang ke maemong a botjhaba le a boholo ba bona. o Mesebetsi e kang: ho ngola kapa ho bua le maikutlo a monkakarolo kapa bankakarolo, (Wardhaugh, 1986: 48). TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 61

8. KGAOLO YA 8 KAMANO PAKENG TSA PUO LE SETSO Ditlhoko tsa SLKT: Ho bontsha kutlwisiso ya kamano pakeng tsa puo le setso ka ho hlakisa tlhompo dipuisanong tsa setso 8.1 Setso ke eng? Setso ke mokgwa oo botjhaba, meetlo, ditlwaelo, ditumelo le maemo a phedisano, di abelanwang ke merabe kapa ditjhaba tse fapaneng. (mohlala, Ditsela tsa ho hodisa lesea ho tloha bonyenyaneng, dijo tse jewang ke batho ba baholo le bana, meetlo e latelwa ho ya ka merabe ho fapana, mekgwa le ditsela tsa ho apara, boitshwaro, jwalojwalo. Setso se ka hlaloswa hape e le mokgwa wa ho pepesa bonono ka ho susumetsa le ho itlhalosa. Setso se ka fetoha ho ya ka nako, sebaka le maemo a phedisano. 8.1.1 Kamano ke efe pakeng tsa puo le setso • Puo e sebediswa ke setjhaba se dulang mmoho, e na le tshusumetso e kgolo setsong sa setjhaba seo. Setso sa setjhaba se hlahiswa ke mekgwa le ditumelo tseo ba dumelang ho tsona, tse ananelwang le ho amohelwa ke ba bang. • Puo ka nngwe ke karolo ya setso mme e hlahella e le seipone ditlhokong tsa setso. • Puo le setso di amana ka mokgwa le ditsela tse sa kgodiseheng/ utlwisiseheng le ho ananeleha ntle ho kutlwisiso ya tsona ka bobedi • Merabe e fapafapaneng e hlahisa maikutlo a fapaneng ka mokgwa o itseng wa ho sebedisa dipuo tsa bona. • Ditshwantsho tsa setso di hlaloswa haholwanyane ka tshebediso ya puo mohlala: (maele le dikapolelo), ho fetisa le ho tataisa menahano le diketso, tsela ya ho ba lefatsheng, jwalo ka “Kwekwe ya morao e tloha le sepolo”…..ho hlakisa dithuto ka botho le boitshwaro. 8.1.2 Dikahare le maemo a ho ithuta kamano pakeng tsa puo le setso. Ha ho ithutwa kamano pakeng tsa puo le setso, ho lokelwa ho latela dintlha tsena tse latelang: mantswe/maele/ meetlo/boikokobetso/setso/ ditumediso/ diketsahalo/ditlwaelo/dilotho, jj. Dintlha tse boletsweng ka hodimo di na le tshusumetso ya ho hlahisa le hona ho ntsha maikutlo merabeng e fepafapaneng. Ho ruta le ho lekanyetsa Mosebetsi wa boitokisetso MOSEBETSI WA 14 i. Sebetsang ka bobedi kapa ka sehlotshwana, nahanang ka lentswe lena ‘seshebo/dijelello’ Ke setshwantsho sefe se tlang ka kelellong ya hao? Bolela mefuta ya dijo e hlaloswang e le ‘seshebo/dijelello’ ii. Ke setjhabeng sefe/botjhabeng bofe moo lentswe/lereo lena ‘seshebo/dijelello le sebediswang teng? 62 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Mohlala: Puong ya Isizulu kapa puong ya Sepedi? IsiZulu Ha ho le jwalo, ke hobaneng o nahana hore le teng puong tsee, mme ha ho se jwalo, ke hobaneng le leng siyo? iii. Ke sefe seo re lokelang ho se ela hloko nakong eo re fetolelang ho itseng puong/lelemeng le leng? iv. Ha o nka maele a Sesotho, o leka ho a fetolela puong tse ding, o fumana a lahlehelwa ke moelelo le ditlhaloso tsa ona hobane a hlalosa le ho hlakisa ditumelo tse itseng tsa botjhaba bo itseng ba batho. v. Nahana ka mantswe ana a latelang puong ya heno ya Sesotho, ana o nahana hore phetolelo ya mantswe aa dipuong tse ding a ka hlalosa ntho e le nngwe? Na tlhaloso eo e ka fapana le ya botjhaba bo bong? Mohlala: Sepedi le Isizulu > hlabisa/hlaba “… ho hlabisa mahadi ke mokete kamora hore monyadi a qete tefello tsa ho nyala, eleng (Bohadi)” Ka Sepedi > e ntse e le ho hlabisa ‘Bakgwenyana Ka Isizulu > ukuhlabela abakhwenyana vi. Lekola dikarabo tse ngotsweng ke baithutimmoho le wena, na ebe di tshwana le tsa hao? Ke hobaneng ha ho le jwalo kapa ho se jwalo? Fana ka lebaka. vii. Ke hobaneng ha o kenyelleditse mantswe ohle letotong la hao? Sheba seo baithutimmoho le wena ba se ngotseng. 8.1.3 Mehlala e meng ya botjhaba le dikarolo tsa dipuo tse bontshang kamano pakeng tsa puo le setso Botjhaba le Tlotlontswe Ditsebi tsa dipuo di dumela hore tsela setso se shejwang ka yona e hlakiswa ke puo ya beng ba yona. Mohlala: mabitso a latelang a na le mahlalosonngwe dipuong tse ding INTOMBI KGAREBE LEKGAREBE LEKGOTLA BOSBERAAD KGORO MOROHO MOROGO UMBITI DUMELA NDAA SAWUBONA Setso le Koma • Koma ke dintho tseo batho ba sa buweng ka tsona ho mang kapa mang hoo ebileng di nang le melao le melawana eo ho lokelwang ho e ela hloko. • Ditaba le mantswe a komeng a ka sebediswa bakeng sa ditumelo tse sa kgolweheng Mohlala: Ho se bue ditaba tsa mophatong/thabeng/komeng Ditumelo tse fapaneng tsa bodumedi TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 63

• Ka nako tse ding batho ba ye ba tlole melao ya komeng ka mabaka a latelang: o Ho hohela/kgohedi o Ho nyedisa/nyediso o Ho tsosa tjantjello le ho ba mabifi o Ho soma/phoqa o Ho hlalosa bolokolohi Setso le tshebediso ya pebofatso • Pebofatso ke tsela eo batho ba e buang ka mokgwa o bobebe, o sa hlohlontsheng ditsebe • Pebofatso e re thusa ho bua ka puo kapa ka dintho tse sa kgahliseng, ka mokgwa o bobebe, o bileng o sa hlohlontsheng ditsebe. Mohlala: lefu, boshodu, tlhokeho ya mosebetsi, bofuma, ho se itekanele mmeleng. Araba dipotso tsena ka Puo ya Sesotho • Hobaneng ho sebediswa pebofatso? • Nehelana ka mehlala ya pebofatso nakong eo ho tsebiswang ka lefu/ho shwa ha motho. Mohlala: Ho hlokahala, ho robala, ho phomola, ho ya ha maotwana finyela, ho raha lebota, ho ya ha mokoti ha o tlale, seolla bohle, ho ya boyabatho. • Ebang o ne o le wa leloko la habo mofu, na o ne o tla sebedisa pebofatso? Hobaneng? • Puong ya Sesotho, ke mefuta efe ya pebofatso le dibopeho tsa puo tse sebediswang ho bontsha le ho hlalosa setso? Nehelana ka mehlala. (lekola kgetho ya mantswe.) Setso le tlhaloso ya moelelo Moelelo wa ditlhaloso tsa mantswe a mang, di fapana ho ya ka setso/botjhaba - Mohlala: • Ka puo ya Seswati: Ha motho a re o ntja, o bolela hore o motho wa bohlokwa, • Ka puo ya IsiXhosa: Ha motho a re o ntja, o bolela hore o motho ya itshwereng hampe, o tswile tseleng, (ena ke puo e sa amoheleheng.) Ditumediso tsa merabe e fapafapaneng • Ka puo ya Sesotho: Dumelang, O kae? Ke teng. • Ka puo ya Xitsonga: Avuxeni, Kunjhani? Ndzikona. • Ka puo ya siSwati: Sawubona, Unjani? Ngikhona. • Ka puo ya IsiZulu: Sawubona, Unjani? Ngikhona. 64 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

• Ka puo ya Setswana: Dumela, O tsogile jang? Ke tsogile sentle. • Ka puo ya Sepedi: Thobela, O kae? Ke gona • Ka puo ya Senyesemane: Good morning/afternoon. How are you? I am fine thanks • Ka puo ya SeAfrikaans: Goie moré, hoe gaan dit met u? Goed, dankie • Ka puo ya isiXhosa: Molo, Unjani? Ndiphilile • Ka puo ya TshiVenda: Ndaa/Aa, Vho vuma hani? Ne ndo takala vhukana • Ka puo ya isiNdebele: Lotjhani/Sanibonani, Unjani? Ngikhona Setso le Boikokobetso dipuisanong Lentswe lena boikokobetso le bohlokwa haholo dipuisanong, haholoholo dipuisanong tsa merabe ho fapana. Nakong tsa dipuisano, ho bohlokwa ho ela hloko botjhaba le setso hobane boikokobetso bo sebediswa ka mekgwa e fapaneng. . TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 65

9. KGAOLO YA 9 DITEMA TSE BOHUWANG Ditema tse bohuwang di sebedisa mawa a mefutafuta (khamera le tsela ya ho nka ditshwantsho, ditshwantsho tse sa sisinyeheng le metako) ho kenyelletswa le mekgwa ya ho bua (mantswe, puisano le matshwao a puo) e le ho fetisetsa molaetsa ho mmadi kapa babohi. Tema e bohuwang e tlameha hore e balwe le ho hlahlobisiswa makgetlokgetlo pele mmadi a ka nka qeto ka seo ho buuwang ka sona. Nahana ka sepheo tema le hore mawa a yona a fetisa jwang molaetsa ho bamamedi. Ditema tse bohuwang di kenyelletsa dibetsa tse kang phetapheto, mmala, fonte, metako, boemo ba khamera, setshwantsho se ipabotseng/se hlahellang ka mahetla. Mantswe kapa puo a kenyelletsa tse latelang: phetapheto, puisano, modumo, mantswe a pina, dipolelwana, dipotso tse sa hlokeng karabo le puo kgatellong. Baithuti ba tlameha ho sekaseka ditema tse bohuwang mme ba ikamahantse le tse latelang. • Tshusumetso: Baithuti ba tlameha ho tseba mokgwa oo puo e fehlang maikutlo, e susumetsang, e leeme le e hlohlelletsang di amang ka moelelo kateng. • Baithuti ba tlameha ho utlwisisa kamoo puo le ditshwantsho di bontshang le ho bopa botho le kamohelano kateng: mokgwa oo puo le ditshwantsho di ka bontshang bong, kgethollo, boholo kapa bonyenyane ka dilemo, kapa puo e ka kgothalletsang ho tadima dintho ka lehlakoreng le le leng, haholo ha re sebetsana le dipapatso. • Baithuti ba tlameha ho utlwisisa kgahlamelo ya mefuta ya mongolo le boholo kapa bonyenyane ba ona, dihlooho le dihlohwana. • Baithuti ba tlameha ho ba le bokgoni ba ho sekaseka, ho akanya, ho ipopela tjhebobotjha, le ho sebetsana le dikhathunu tsa makasine le tsa masedinyana. Mehlala ya ditema tse ka sebediswang ho rutwa ditema tse bohuwang: Dipapatso, dikhathunu, ditshwantsho le diwebosite. Baithuti ba tlameha ho manolla, ho sekaseka le ho hlahloba tse latelang: • Tjhebahalo, tjhadimeho, ponahalo kapa sebopeho sa tema • Mokgwa oo mongodi a hapang maikutlo a mmadi kateng • Mosebetsi wa tshisinyeho ya tema • Molemo wa tshebediso ya mmala • Tshebediso ya puo ya tshusumetso e jwalo ka puo e amang maikutlo, leeme le puo e hlohlelletsang. • Puo le ditshwantsho di supa setso le kamohelano (bong, kgethollo ya merabe, kgolo le ho sheba dintho ka lehlakore le le leng. • Tshebediso ya mefuta ya mongolo le ho se lekane ha mengolo, mongolo o monyenyane le o moholo. • Tshebediso ya dihlooho le dihloohwana. Matshwao a kgahlang ka ho fetisisa ho tse bohuwang 66 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Ela hloko ntho e kgahlang mahlo a hao hang ha o bona setshwantsho kgetlo la pele. Sena e ka nna ya eba mebala e tswakaneng, baphetwa, tjhebahalo ya bona le puo ya mmele, tikoloho, tshebediso ya kganya le lefifi, ho hlahella ha dintho tse sa dumellaneng, tshebediso ya khamera, tshebediso ya disimbole/matshwao le tse ding tse ngata. • Tema e na le kgahlamelo e jwang ho mmohi. • Ela hloko tjhadimo e tliswang ke setshwantsho, mme o shebe mosebetsi wa sena ka botebo. • Sheba mmala, mongolo le sebopeho: o Mmala e kganyang ka ho fetisisa, tshebediso ya mengolo e fapaneng tsena di ka kgahla batjha di ba thabise. o Mmala e sa kganyeng, mongolo le sebopeho se ikgethileng di fihla hantle maphelong a batho ba baholo. o Mmala o bolou (botala ba lehodimo), kgubedu, mmala wa kgauta, mongolo o sothilweng le sebopeho se hohelang tsena di ka kgahla batho ba ratang boemo bo hodimo le bophelo bo majabajaba. Ela hloko matshwao a tse bohuwang le kamoo a nang le kgahlamelo moelelong wa tema le kamoo mmadi a ka sebetsanang le ho e ananela kateng. • Jwalo ka ditema tse ngolwang, ditema tse bohuwang di ngotswe ka boqhetseke e le ho bopa moelelo, le ho ama kapa ho susumetsa mmadi. Tshekatsheko ya tema tse bohuwang Ha re sekaseka tema tse bohuwang ho molemo ho ela hloko dipotso tse latelang: • Mofuta oo wa tema e bohuwang ke ofe? • Setshwantsho see se emetse eng? Tema ee e ka ha eng? • Maikemisetso ka tshebediso ya tema ee ke afe? • Tema ee e reretswe bomang? O tseba seo jwang? • Tema e e bopilwe jwang? • Ke afe matshwao a ipabolang temeng? • Nyalano pakeng tsa mmohi le tema e ke efe? • Tema ee e na le kgahlamelo efe ho mmohi? • Tema ee e fihleletse maikemisetso a mongodi jwang? E ka ba tema ee e atlehile ho fetisa molaetsa? TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 67

DITEMA TSE BOHUWANG DITEMA TSE BOHUWANG MOSEBETSI WA 15 Khathunu MOSEBETSI MOSEBETSI WA 1 WA 15 Iphumanele mehlala e meng o tlatse dikgeo Khathunu Puo Hei wena! Lentswe Seeta le Hobaneng mme,Mantswe a supang maikutlo Ke… Jowe..! mahareng ho lla sa ka ho etsahetse eng? lapeng mona! Moelelo o totobetseng Moelelo o totobetseng Sesotho Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso motjha ha a hole bolokaDipotso timana Matshwao 1. hakotse Boha foreio ya 1. nonne (a) Ke eng e bontshang hore mme o halefile. (1) (b) Puo ya mmele foreimong ena e totobatsa maikutlo afe a dibui? (1) 2. Kgetha karabo e nepahetseng ho qetela polelo e latelang. (1) Ngola nomoro ya potso MOSEBETSI WA le2 karabo feela Sehalo sa lentswe la mme se ______________ . Iphumanele mehlala e meng A. tletse ntwa Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso B. tletse thabo C. a phoqa D. maketse 3. Hobaneng moshanyana le mmae ba thotse foreimong ya 3? (2) Mehlala ya puo e fehlang maikutlo dihloohong tsa masedinyana 4. Boha foreimo ya bobedi 2 Ba tswa matlong a masenke ba iswa ho a majabajaba (a) Ke sefe se nnetefatsang hore ke moshanyana ya buang foreiming ee? (1) 72 Bana ba bolokehile Setjhabeng se mookodi (1) (b) Ke sefe se bontshang hore moshanyana o maketse? Sekolo sa mpolaela (c) E ka ngwana ba lefe lebaka le etsang hore mmae a se kgone ho fana ka lebaka? (1) 5. Na o bona e le toka hore mmae a lwantshe mora ntle le ho bolela se mo jang? Hlahisa maikutlo a hao. Ditlhahiso tse tla o thusa ho ikwetlisetsa ho hlwaya puo e fehlang maikutlo (2)  Ha o bala atikele ho ka ba hotle ha o ka inahanela hore e ka ba jwang ha e ka [10] ngolwa ke motho e mong ya nang le mohopolo osele.  Mongodi a ka sebedisa jwang puo ho leka ho fetola maikutlo le ho fihlella diqeto tse tshwanang. MOSEBETSI MOSEBETSI WA 1 WA 16 Iphumanele mehlala Shebisisa difahleho e meng tsa batho o tlatse khathunung, dikgeo bolela hore motho ka mong kapa sehlopha sa batho se 26 ikutlwa jwang. Etsa hona ka ho sheba se buuwang ke difahleho le tshebediso ya ditho tsa mmele. Puo Lentswe le Mantswe a supang maikutlo mahareng 68 TOKOMANE YA TATAISO YA HO Moelelo ITHUTA TEMOSO o totobetseng YA PUO E Moelelo o HLOKOLOSI totobetseng| SESOTHO Sesotho

Majita, ke na le leano la Bohle ba sa mmaleng ba tla tlhlahlobo ya ho qetela. itshola. Foreimo ya 1 Foreimo ya 2 Ditoro di tla feela Bohle le tla hloleha... Foreimo ya 3 Foreimo ya 4 MOSEBETSI MOSEBETSI WA 1 WA 17 MOSEBETSI WA 17 Iphumanele Boela mehlala e o hlahlobisise mengse setshwantsho o tlatse dikgeo latelang mme o hlalose seo o se bonang difahlehong le mmeleng. Fana ka seo Boela o hlahlobisise setshwantsho se latelang mme o hlalose seo o se bonang mohlomong e ka bang mabaka a malebana le ponahalo ya batho bana, o ntse o sa lebale ho tshehetsa diqeto tsa hao difahlehong Puo le mmeleng. Fana ka Lentswe le seo mohlomongMantswe e ka bang a mabaka a malebana le supang maikutlo ka mabaka. ponahalo ya batho bana, o ntse mahareng o sa lebale ho tshehetsa diqeto tsa hao ka mabaka. Lentswe lena ‘Majita’ le re fa Moelelo 1. Lentswe lena ‘Majita’ le re fa mohopolo ofe 1. ka o totobetseng dikamano tsa mohopolo ofe kabatho ba Moelelo tsa obatho khathunung? dikamano totobetseng ba Sesotho khathunung? 2. Foreimong ya 1 le 3 ho phahamisa matsoho ho supa eng? 2. Foreimong ya 1 le 3 ho phahamisa matsoho ho supa eng? 3. 3. Ha Ha oosheba shebadifahleho difahleho tsa dibapadi tsa dibapadi foreimong foreimong yahlalosa ya 4, o ka 4, o ka hlalosa jwang jwang maikutlo a bamaikutlo tonneng mahlo? a ba tonneng mahlo? Mehlala ya mantswe a supang maikutlo a matle le a lenyatso 4. Melaeehlahellang 4. Mela hlahellang dihloohong dihloohong tsa tsa bashemane bashemane babababedi ba babedi foreimoba foreimo ya 3 e supa ya 3 e supa eng? eng? Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso I motjha ha a hole boloka timana hakotse nonne MOSEBETSI WA 2 Iphumanele mehlala e meng Mohopolo o motle Mohopolo o nang le lenyatso 74 Mehlala TOKOMANEya YA puo e fehlang TATAISO maikutlo YA HO dihloohong ITHUTA TEMOSO tsaE HLOKOLOSI YA PUO masedinyana| SESOTHO 69

PUO KA TSHEBEDISO YA DITHO TSA MMELE MOSEBETSI WA BOIKWETLISO O sebedisa tekesi kapa makoloi a mang feela ha o ya sekolong • Ke tshisinyo ya mmele efe eo o e sebedisang ha o kopa ho emisetswa koloi? • Ekaba setso sa hao se o kgothalletsa ho sheba batho ba baholo mahlong ha o bua le bona? Ha se sa o dumelle, ekaba ketso ee e ka etsa hore batho ba nahane hore ha o na thahasello moqoqong oo/kapa mohlomong o senokwane/o tletse lenyatso kapa yona tello? • Bala mefutafuta ya dikhathunu o qolle puo eo eleng ka mokgwa wa tshebediso ya mmele le molemo wa yona dipuisanong. Puo ka mokgwa wa ho sebedisa ditho tsa mmele ke ntho e thata e bileng e ntse e le molemo haholo bokgoning ba ho bua. Sena se etsahala le ha ba se sebedisang ba etsa jwalo ba sa hlokomele. Mokgwa ona wa ho bua o hodisa tsela le ntshetsopele ya mokgwa wa ho bua le batho ba bang. Tsebo le tshebediso ya matshwao ana a ho bua di thusa batho ho ntsha ditshita le mabinabine a pelo le mathata a bona ntle le tshitiso ya letho. Mofuta ona wa puo ka mokgwa wa ho sebedisa ditho tsa mmele o bonahala ka tshebediso ya sefahleho, sehalo le bophahamo ba lentswe kapa tshebediso ya modumo o kang molodi, ho thetha sehohlola, ho opa diatla. Tsena tsohle di fana ka lesedi le tsebo e itseng kapa ho fana ka moelelo ntle le ho bua ka molomo. Melaetsa ka tshebediso ya ditho tsa mmele e thusa batho ho: • Tiisa le ho matlafatsa se buuwang ka ho se fa mantswe ka nepahalo. Mohlala: Motho a ka sisinya hlooho e le ho bontsha ho se dumellane, ho se ananele. Ka nqa e nngwe motho a ka qhala matsoho e le ho bolela hore ntho ha di a tsamaya hantle kapa ho bontsha hore ha a tsebe letho. Ho nyolla mahetla le ho a theola, ho motho e moholo ho bolela ho se tsebe ho itseng puisanong - ha ngwaneng teng ho bolela ho hana ho itseng mme hona ho tsamaya le ho swenya sefahleho. • Ho bontsha kamoo motho a ikutlwang kateng. • Bontsha kamano pakeng tsa batho: Mohlala: Ho tsipelana mahlo ke batho ba babedi ho bontsha lerato pakeng tsa bona kapa ho hlokomedisana ho hong. • Ho fa motho karabo kapa tlaleho. • E thusa tsamaisong le phallong ya dipuisano, Mohlala: O ka bontsha ka matsoho hore se itseng se phethetswe; motho ya itseng o batla ho bua kapa ho etsa tlhahiso. • Puo ka mokgwa wa ho se sebedise mantswe e bopilwe ka mefutafuta, e leng matsoho le motsamao wa mahlo, mokgwa wa ho ema kapa tjhebahalo, tshebediso ya ditho tsa mmele nakong eo ho ntseng ho buuwa ka yona. Mefuta ya puisano moo lentswe le sa sebetseng e bitswa puo ka tshebediso ya ditho tsa mmele. Mme tsena di kenyelletsa tse latelang: o Puo ka mokgwa wa ho tsamaisa ditho tsa mmele o Ponahalo ka mokgwa wa ho ema o Tshebediso ya mahlo 70 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

o Kopakopanyo ya mekgwa ya ho bua o sebedisa bongata ba ditho tsa mmele le lentswe ka nako e le nngwe. o Bohole le bohaufi pakeng tsa ba buang. o Puo ka tshebediso ya sefahleho. Puo ya tshebediso ya mmele kapa puo ya motsamao wa mmele Puo ya motsamao wa mmele e kenyelletsa tshebediso ya ditho tsa mmele, boemo ba sebui, hlooho, motsamao wa matsoho kapa motsamao wa mmele ka phethahalo. Motsamao wa mmele o sebedisetswa ho toboketsa se buuwang ke motho le ho fana ka tsebo mabapi le maikutlo le tsela eo motho a nkang dintho ka yona. Ka dinako tse ding motsamao wa mmele ha o ke o dumellane le se buuwang. Ke ka hoo bamamedi ba nang le phihlello ba ka hlokomelang bofokodi boo ebe ba se ba fana ka lesedi ka maikutlo a sebui. Letshwao: Re na le tshebediso ya ditho tsa mmele e sebetsang mosebetsi o tshwanang le wa lentswe, mofuta ona o bitswa (Matshwao), matshwao a kang “OK’/ho lokile “Etlo kwano” kapa tshebediso ya letsoho ha motho a emisa koloi a kopa ho palama. Le ha mofuta ona wa puo o ka sebediswa naheng ka bophara e meng mehlala ho ka hlokahala hore e hlaloswe ho ya ka setso sa batho bao. Tshupiso: Tshebediso ya ditho tsa mmele e felehetsang mantswe ho fetisa molaetsa e bitswa (ditshupiso). Mohlala: ho potapotisa letsoho e le ho bontsha “phetapheto” le ho sisinyetsa hlooho nqeng e itseng ha motho a leka ho supa ka mose kapa o lemosa motho ka kotsi. Tjhadimo: Tshebediso ya sefahleho e bontshang kamoo re ikutlwang kateng e ntse e ka nna ya latolana le se buuwang. Tsena di fana ka lesedi la seo motho a ikutlwang a le sona. Mofuta ona o bitswa (tjhadimo). Mohlala: Motho a ka bontsha ka sefahleho hore o tshohile, o maketse, o tsielehile, o hloname, o saretswe, o sithabetse maikutlo, kapa o sulafalletswe, jj. Tumelo/kganyetsano: Tshebediso ya ditho tsa mmele e thusang ho fana ka tlaleho kapa tumellano mmoho le kganyetsano ha motho a ntse a bua di bitswa (tumelo/kganyetsano) Mohlala: ho sisinya hlooho/oma ka hlooho, ho ntsha mantswe a kang “Jo nna!”, “Jowe!”, Tjhe bo!” “Shu”, le tse ding. Sena se etsahala haholo ha motho a tswile lekoteng puong ya hae: mohlala o motle ke wa lefung ha dibui di etsa puo, hang feela ha sebui se tswa lekoteng o tla utlwa mokgopi o dumaela kapa o bina sefela. Boitlwaetso/Tlwaelo: Mona re fumana mokgwa wa puo o shebaneng le tshebediso ya ditho tsa mmele: mohlala ho ingwaya hlooho e le pontsho ya hore motho o timeletswe ke ho hong, kapa ho beha letsoho tlasa seledu ho bontsha ho nahana ka thata, ho tshwara molomo o bontsha ho swaba. Ho ntsha mahlo dinameng ho ka bontsha ho tshoha kapa ho makala. Mokgwa: Re na le mofuta o mong eleng tsela ya ho ema. Mofuta ona o bontsha maikutlo a batho, mekgwa le maikemisetso. Tse ding tsa tsena ke tse latelang: Re na le mofuta o phuthulohileng le o bontshang tsitsipano: hona ho bontsha bolokolohi ba motho kapa ho se lokolohe sebakeng seo motho a iphumanang a le ho sona ka nako eo. Motho ha a sa phuthuloha o atisa hore ha a dutse a phuthe matsoho, a boele a fapanye maoto kapa a shebise maoto a hae lehlakoreng lesele le la motho eo a buang le yena. Moo motho a phuthulohileng o ka fumana a dutse a shebane mahlong le eo a buang le yena a bile a qhadile matsoho setulong ho bontsha bolokolohi le kgotsofalo. Tjhebahalo e phuthulohileng e ka bonahala mothong ya nang le tjantjello le maikemisetso a ho mamela. Ka lehlakoreng le leng tsitsipano yona e bontsha ho se ikutlwe hamonate kapa ho se be le thahasello. • E phuthulohileng e iponahatsa ka ho lokolla mmele o sa tshabise letho, mofuta ona o bontsha setswalle, bolokolohi le maikemisetso. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 71

• Ya tsitsipano yona e bontsha ho ipata, ka hore motho a dulelle qophelleng a phuthile matsoho le ho fapakanya maoto. Mofuta ona seipone o bonahala hantle ha re tla re shebane le baratani le mokgwa oo ba amanang ka wonna. Ka dinako tse ngata o tla bona eka ba a tshwana. Batho bana ba dula eka ba etsa ntho e le nngwe ka dinako tsohle, ha e mong a fetola sefahleho e mong le yena o bontsha ka sefahleho hore ho teng ho sa tsamayeng hantle. Seipone se bontsha kananelo le kamohelano bathong ba babedi. PUO KA TSHEBEDISO YA SEFAHLEHO Mehlala e mmalwanyana ya ho bua ka ho sebedisa sefahleho ke e latelang: thabo, maikutlo a sithabetseng, kgalefo, ho makala, ho nyonya/nyekelwa, tshabo, pherekano, tlhoko le kgotsofalo. Ha re sebetsana le puo ka mokgwa wa ditho tsa mmele re tlameha ho lekola mokgwa oo mahlo a sebetsang ka wona. • Moo mahlo a shebileng teng Ha motho a o shebile mahlong ha le ntse le bua o bontsha hore o na le thahasello ya ho mamela. Empa ho tonela motho mahlo nako e telele ho a tshosa. Ka hlakoreng le leng, ho kgaotsa ho sheba motho le ho sheba kwana le kwana kgafetsa ho bontsha hore motho o phatsamiswa ke ho hong, ha a lokoloha kapa o leka ho pata ho itseng kamoo a ikutlwang kateng. • Ho panya Ho panya ke ketso ya tlholeho, ho ntse ho hlokahala hore re shebe hore motho o panya ka mokgwa o jwang; o panya kgafetsa kapa kamora nako ekae. Batho hangata ba panya kgafetsa e le ho bontsha kgatello ya maikutlo kapa ho se ikutlwe hamonate/ ho hloka botsitso moyeng. Basotho hangata ba fumana ditaba tse patilweng ka ho bala sefahleho sa motho ba ntse ba tsepamisa mahlo a bona mothong ho ka fumana se itseng. Ho na le puo ya Sesotho e sebediswang kgafetsa e kang: ‘Le molato le a ikahlola, A fiela ka dintshi, O ne a se mahlong, O ne a tabanya mahlo.’ Tsena kaofela di tsamaya le mokgwa oo motho a sebedisang mahlo kateng. Ha Basotho ba bapala morabaraba o tla fumana ba panya butle. Hape ha bashemane ba Basotho ba lalletse ditadi ha ba kgwasa. Ho panya ho ka nna ha bapiswa le mefuta e itseng ya dipapadi: mohlala: Ho pheha kgobe. • Boholo/bonyenyane ba ngwana E nngwe ya mefuta e kgahlang le ho bonahala ke tshebediso ya boholo kapa bonyenyane ba ngwana le mokgwa oo a atisang ho shejwa ka wona, ho bontsha kamohelo kapa lerato. Mahlo a ka ba ka mokgwa o tshwanang le ao a bonahalang bathong ba keneng phaposing ya bona ya ho robala, mahlo a bona a ba ka mokgwa wa kamano ya bona. Ho tshwana feela le leihlo la motho ya kgahlilweng ke e mong, mothating ona mahlo a bua ditaba tse ka bonwang le ke tsipasehole hore enwa motho o kgahlilwe ke ho hong. Tshebediso ya molomo le tshisinyeho ya ona Molomo le tshisinyeho ya ona ho thusa ho senola ho hong ka motho le hore re bone le boemo boo motho a leng ho bona ka nako eo: Mohlala: ha motho a itoma pounama e ka tlase molomong ho ka bontsha hore motho o ngongorehile, o tshohile le ho se sireletsehe. Ha motho a kwala molomo mohlomong ka letsoho ha a kgohlela kapa a edimola e ka ba sesupo sa ho imamela. Ho bonya ke mokgwa o mong wa ho fetisa molaetsa, le ha ho le jwalo lebonyo le ka hlalosa le ho bontsha ntho tse ngatanyana. Lebonyo e ka ba la nnete; hape lebonyo le ka bontsha thabo ya bohata, phoqo, ho se be le tshepo mothong. Ha ho hlahlojwa puo ka mokgwa wa tshebediso ya mmele re tlameha ho ela hloko tse latelang: molomo le motsamao wa dipounama. • Ho bopa dipounama 72 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Hona ho bontsha ho se natefelwe, ho se dumellane le ho se tshepe. • Ho loma dipounama Batho ba atisa ho itoma dipounama e le ho bontsha ngongoreho, tsitsipano le kgatello ya maikutlo. • Ho kwala molomo ka letsoho Ha batho ba batla ho pata maikutlo a bona ka taba e itseng ba kwala melomo ya bona e le ho pata lebonyo kapa setsheho. • Ho shebisa molomo hodimo kapa tlase Ho fetoha ha molomo ho ka bontsha kamoo motho a ikutlwang kateng. Ha molomo o nyolotswe qeto ke ya hore motho o thabile kapa o na le bonnete ba ho itseng. Ka lehlakoreng le leng ha molomo o shebile tlase qeto ke ya hore motho o na le maikutlo a sithabetseng ho se amohele puo e itseng. Tshebediso ya mahlo • Mahlo a molemo haholo tshebedisong ya puo ya ditho tsa mmele. Mahlo a sebetsa ntho tse tharo. Mahlo a ka thusa ho amohela le ho fana ka molaetsa: Ha motho a o shebile ha o bua re nka qeto ya hore o mametse. Ha motho a sa o sheba ha o bua re tseba feela hore ha a na thahasello. • Puo ka mokgwa wa tshebediso ya mahlo e ka thusa ho hlokomedisa motho ha nako ya hae ya ho bua e fihla. Tshebediso ya puo ka mokgwa wa ho sebedisa mahlo e tlameha ho sebediswa le ha motho a mametse e seng a bua. Ha motho a se a qetile ho bua o bontsha ka mahlo hore jwale nako ya ho botsa dipotso kapa ho neha sebui se seng sebaka e fihlile. Ha sebui se sa batle ho sitiswa se tlohela ho sheba batho. • Puo ka mokgwa wa mahlo e ka nna ya sebetsa ho bontsha kamano pakeng tsa batho ba babedi. Ha o sa rate motho ya itseng o qoba ho mo sheba ka ho se lebisi mahlo a hao ho yena. Ka nqa e nngwe ha motho o mo sheba ka ihlo la kamohelo ho bontsha thahasello le kgahleho mothong eo. Puo ka kotloloho • Puo ka kotloloho e kenyelletsa mefuta yohle ya mantswe empa e se karolo ya mokgwa wa puo o kenyeletswang le sehalo sa bophahamo ba lentswe, lebelo le ho utlwahatsa molaetsa, ho kgefutsa, qeaqeo pakeng tsa mantswe. • Matshwao ana a ka bontsha maikutlo a motho ka se builweng. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 73

Bohaufi le sebaka le sebaka dipakeng dipakeng Katamelo setjhabeng Bodulo Bothong Tsa lerato Kgato 1.5 Kgato 4 Kgato 12 Kgato 25 Setso se seng le se seng se na le mekga ya dikgato tse laolang bohole le bohaufi pakeng tsa batho ba babedi mefuteng seng le fapaneng se sengyasedikamano. na le mekga ya dikgato tse laolang bohole le bohaufi Batho ba ithuta kgato tsena bodulong kapa moo ba holetseng teng. Ho molemo mehleng ena sa bathoyaba babedi mefuteng e fapaneng ya dikamano. Batho ba ithuta kgato kopakopano ya setso le merabe e fapaneng ho utlwisisa le ho tseba ka nepahalo ditsela tsa ho sebedisa puo ka odulong kapa moo ba holetseng teng. Ho molemo mehleng ena ya ditho tsa mmele. Ha motho a ka fosa kgato batho ba ikutlwa ba sa phuthuloha kapa ba tlameha ho itshireletsa. Ketso ya ano ya mofuta setso onale merabe e fapaneng ho utlwisisa le ho tseba ka nepahalo e ka etsa hore batho ba e hlalose ka mekgwa e fapaneng. Dikgato di nne tse bapiswang le mefuta e mene a ho sebedisa puo ka ditho tsa mmele. Ha motho a ka fosa kgato batho ba ya tswalano, lerato, botho, bodulong le setjhabeng. a sa phuthuloha kapa ba tlameha ho itshireletsa. Ketso ya mofuta ona e ka batho ba e hlalose ka Sekgeo/kgato ya mekgwa katamelano:e fapaneng. Dikgato Bohole ba motho ke di nnebotse bona bapiswangha amohelehileng le batho ba qoqa. Bohojana bona bo mene ya tswalano, etsa hore motholerato, a bonebotho, bodulong mahlo le le setjhabeng. ho fetofetoha ha tshisinyeho ya ditho tsa mmele, mohlala sefahleho le tshisinyeho ya mmele ka kakaretso. Tumediso ka ho tshwara motho ka letsoho ke mohlala o motle mofuteng ona. kgato ya katamelano: Bohole ba motho ke bona bo amohelehileng ha batho Bohojana bona bo etsa hore motho a bone mahlo le ho fetofetoha ha Sekgeo sa katamelano mokgoping: Ke bohole bo lekaneng tshebetsong ya sehlopha sa batho se sebeletsang ntlong ho ya ditho tsa mmele, mohlala sefahleho le tshisinyeho ya mmele ka e le nngwe kapa kopanong tsa setjhaba. Ho etsa mosebetsi le dutse fatshe ho molemo: Puisano e ba e boemong bo o. Tumediso ka ho tshwara motho ka letsoho ke mohlala o motle mofuteng hodimo ha batho ba bua ba le tafoleng. Hape, ha e mong wa batho a dutse bakeng se phahameng ho feta sa ba bang a ka bonahala e le yena ya letsang katara ba bang bona ba etsa feela se buuwang ke yena. Katamelanong ya mokgopi, sa katamelano puo mokgoping: tlameha ho phahamela Ke bohole hodimo le bo ya tshebedisolekaneng tshebetsong mahlo e be e ya ho ka thusa ho fetisa molaetsa, ha babatsehang sa batho se etsahale ho sa sebeletsang jwalo ntlong bomamedi e le nngwe bo tla kapa nyehla le kopanong taolo ya puo le tsa setjhaba. bamamedi e tla Ho fela. ebetsi le dutse fatshe ho molemo: Puisano e ba e boemong bo hodimo ha bua ba Sekgeo sa katamelano le tafoleng. Hape, hasetjhabeng: e mong waMatitjhere le dibui bakeng batho a dutse ke mehlala seephahameng metle e kgonang ho bua moo setjaba se kopaneng tengahaholo a ba bang kgeong sena ka bonahala e lesayena katamelano. Mona ke ya letsang moo tshebediso katara ba bang ya puo ka bona baditho etsatsa mmele e tlamehang ho feteletswa buuwang hoke etsa hore puisano yena. e be e phethahetseng. Katamelanong ya mokgopi, Hangata puo etshebediso tlameha ya hosefahleho phahamela e ba e fokolang ka lebaka la bohole ebe jwale tshebediso e tshebediso ya mahloyaematsoho e kenella ka matla. be e babatsehang ho ka Sekgahla thusa sahotshebediso ya motsamao wa hlooho ke leano la dibui tse fetisa molaetsa, etsahale jwalo bomamedi bo tla nyehla le taolo ya puo le bamamedi ekapa nang le boiphihlelo hore ba bonahale le mothong ya dutseng hare mokgoping tla moraorao mane. Ha motho a utlwisisa dikgeo/kgato/bohole kapa bohaufi/katamelanong ho thusa hore re tsebe ho etsa se nepahetseng ho qoba ho tshosa batho le ho etsa hore batho ba ikutlwe ba sa sireletseha. Batho ba qala ho utlwisisa hore ba bang batho ba ikutlwa jwang ka ba bang kapa seo ba bang ba se etsang. Sena se etsa80 hore motho a itokise le ho etsa dintho ka tsela e iphotlileng kapa esele e tla etsa hore a ikutlwe a phuthulohile a tshwarehile hantle. 74 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

phuthulohile a tshwarehile hantle. [Source: http://thesocietypages.org/socimages/files/2013/09/Screenshot_18.png] [Source: http://thesocietypages.org/socimages/files/2013/09/Screenshot_18.png] Setsebi ebile e le mongodi, Sandra Lee Bartky, se utollotse hore motho e motshehadi Setsebi ebile e le mongodi, o naSandra Lee eo le tsela Bartky, se utollotseka a bontshang hore motho hore mmele e motshehadi ha a naobolokolohi na le tsela eo leamatla. bontshang ka mmele hore ha a na bolokolohi le matla.  Motho ya motshehadi o bonwa ka hore a phuthe mmele wa hae a o etse o be • monyenyane. Motho ya motshehadi o bonwa ka hore a Ha a dutse phuthe setulong mmele wa hae a o kwala o etse sebaka o be se senyenyane monyenyane. Ha a dutse e le ho o setulong qoba ho iqhala e le letshwao la tlhompho. kwala sebaka se senyenyane e le ho qoba ho iqhala e le letshwao la tlhompho. •  le Ngwanana Ngwanana o tsamaya o tsamaya ho dula ka mokgwa le hoo dula o ipopileng ka mokgwa o ipopileng o ikgethileng. ikgethileng. • Hape ngwanana ha a a Hape ngwanana tshwanela ho kwala ha aa setulo tshwanela kaofela ho kwala le ho kwala setulo sebaka ka kaofela tseleng ha le ho kwala sebaka ka tsamaya. tseleng ha a tsamaya. Bala tema e latelang e malebana le puo ka tshebediso ya ditho tsa mmele hlakoreng la batho ba batshehadi. Bala tema e latelang e malebana le puo ka tshebediso ya ditho tsa mmele hlakoreng (a) Se sa lokelang motho laebatho motshehadi ba batshehadi. Ha jwalo feela, ho ntsha moya ka modumo, ho phahamisa lentswe nakong ya ngangisano/kgang, ho tshehela hodimo 81 ha di amanngwe le banana. Motho e motshehadi ha a a tshwanela ho itshohlometsa le ho sunya mmele wa hae ka kgang dinthong tsa bophelo. Ho tloha moo a ka mpa a etsetswa ho tlamang ke motho e mong ha feela ho kgonahala. (b) Batho ba batona bona ha ba le maemong a hodimo ba dula ditulong /tafoleng ka bolokolohi. Nakong tsa diinthaviu ya botsang dipotso o etsa hoo ka bolokolohi ha ya botswang dipotso yena o tla fumana a dutse qophetse setulong. PHETHELO Temoho ya puo e hlokolosi e ka matlafatswa jwang ka phaposing? E ka matlafatswa ka ho sebedisa puisano tsa nnete tse tla bontsha moelelo le ho fana ka menyetla ya ho sebedisa puo maemong a nnete ho baithuti (Littlewood, 2003). E ka boela ya tiiswa le ho toboketswa ka hore ho thehwe mesebetsi e tobaneng le ntlafatso ya mokgwa wa ho bua ka tsela tse fapaneng le tse nepahetseng. Temoho ya tshebediso ya puo e hlokolosi e ka boela ya ntlafatswa ka hore mesebetsi e shebane le kgodiso ya puisano ho ya ka kgato tsohle tsa bokgoni. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 75

Boitekolo Bapisa mefuta ena ya puo e hlokolosi le tlhakisetso e nepahetseng. Mawa a puo e hlokolosi Ditlhaloso Letshwao Kgang Ditlwaelo le mekgwa ya ho phela- boleng le kgonahalo ya boitshwaro: A tsela eo motho a etsang dikahlolo ka tse molemo bophelong. Boitshwaro Dikgopolotaba Ho sheba dintho ka mokgwa o le mong- tsitlallela ho itseng o bile o B na le leeme, maikutlo ao o nang le ona ka motho e mong, mosadi, matswantle, morabe hore ke o jwang/ofe. mokgwa Mokgwa oo ntlha e ka bang leeme-o fana ka maikutlo a itseng mabapi le C mokgwa oo motho a tlamehang ho sebetsa le ho etsa dintho ka wona. Ditebello tsa mofuta o itseng ka motho e mong. Leeme Selenge ke tshebediso ya puo eseng molaong/puo e seng ya semmuso D e atisang ho sebediswa ke sehlotshwana se itseng sa batho jwalo ka tjhatjha e sebedisang mantswe a kang ana: - Eitha da, magriza, gaolo, canda, mpintje. Phapano pakeng tsa puo eseng molaong le puo eseng ya semmuso, ke hore selenge (slang) ha se so amohelwe puong le dipuisanong ha ka lehlakoreng le leng puo e seng molaong yona e ntse e dumelleha meqoqong. Puo e seng molaong Kahlolo e sa amohelehang le ho se amohelehe ho qala ka ho nka qeto E empa e amohelehile ka motho pele o ka tseba ha batsi ka yena/ sehlopha sa batho se itseng kapa pono/maikutlo a batho. Puo e jereng Moelelo o Maikutlo - ke polelo eo ho se nang bonnete ka yona empa feela e le F patehileng kgolo ya motho eo re kekeng ra etsa qeto ka bonnete kapa ho se be le bonnete ba yona. Maemo Phetolo ya lentswe la mopheti ka mokgwa wa sehalo mokgweng oo G a phetang ditaba tsa pale ka wona (jk. kgetho ya mantswe e ka ba ya mopheti boemong ba motho wa pele ya sebedisang “ke” eo e neng e le karolo ya ditaba tsa pale, le motho wa boraro moo mopheti a sebedisang mantswe a kang “ba, o, tshepo, bona. Maemo a sebapadi le nyalano kapa seabo sa hae ditabeng tsa pale kapa papadi. Mokgwa o itseng wa ho nahana le kahlolo ya maemo jk. mokgwa oo naha e ka unang molemo ho tsa moruo kateng. Ho nka qeto mabapi le ho dumella kapa le ho hanyetsa maikutlo a motho e mong. Tlhahlobisiso Puo e susumetsang - Puo e sebediswang ka bohlale e le ho fumana H taolo le ho lahlehisa/thetsa batho o hore o fumane seo o se batlang. Maikemisetso ka tshebediso ya puo e susumetsang ke hore motho a fumane ho una molemo ka mokgwa o sa lokang a ntse a sebedisa batho molemong wa hae; Mohlala: Papatso, boradipolotiki ba ntse ba sebedisa puo e jwalo ka tomatso, pheteletso le poeletsomodumo. Puo e moelelo o Metswakotswako ya dipuo - metswakotswako ena ya puo e fumanwa ha I totobetseng ho etswa diphetoho tse itseng tsa tlotlontswe le dibopeho tsa puo. Puo e kgethollang Ho ipopela moelelo le ho ba le maikutlo a itseng, ho iphumanela moelelo J wa se bolelwang ka ho hlahela makgalo ohle ao puo e ka lebisang ho wona. Puo e fehlang maikutlo. Se ka hlaloswang ke tema kapa sebui empa se sa toba seo se K lebisitseng ho sona kapa seo se se bolelang. Moelelo o totobetseng Seo eleng nnete feela, taba eo eleng nnete e sa hlokeng le diphuputso. L Jwalo ka sehlooho sa buka, mongodi, sebapadi. Dintlha Moelelo o totobetseng o hlakileng oo ho fanweng ka ona ka ho otloloha. M 76 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Moelelo o patehileng Puo e hlahisang maikutlo a matla. N Dikakanyo Tshebediso ya matla e fanang ka monyetla wa ho beha lenyatso kapa O lehloyo tshebetsong. Diketso le ditlwaelo tsa batho ba ka sehloohong tse atisang ho beha ba senang matla ka mosing. Ho fapafapana ha Moelelo wa lentswe o totobetseng kapa wa sethatho. P tshebediso ya puo Puo e hlohlelletsang Tlhaloso kapa kahlolo ya ho hong e phethahetseng jwalo ka tsa Q dipolotiki. Lentswe le phetang le Kamehla tema e hlahiswa le ho sebediswa maemong a itseng. Maemo R tjhadimo. a kenyeleditse bohaufi le bophara, tsena di amana le tse kang: setso le dipolotiki, lereo lena le ka sebediswa hape ho bolela se tlang ka pele kapa kamorao ho lentswe kapa tema, mme se bohlokwa haholo moelelong wa lona/yona. Maikutlo Meelelo e fuperweng ke lentswe Jwalo ka “dila” o na le moelelo o S ratehang wa ho etsa hore ntho e shebehe, ntle, kgahle mahlo e hohele empa neta o na le moelelo o mobe wa ntho e sa kgahlising mohlala ho neta motho ka ditaba ho bolelang ho mmua hamper. Tshekamelo Puo kapa mantswe a sebediswang dipuisanong tseo eseng tsa T semmuso e seng a ngolwang kapa a sebediswang puong ya semmuso Puo e sebediswang feela ha ho iqoqelwa empa e sa sebedisetswe puo ya semmuso. Selenge/puo eseng ya Maikutlo a fanang ka hore ntho e ntle kapa e mpe e boemong bo jwang. U semmuso Puo e tadimang ditaba Maikutlo a motho ka motho e mong kapa ntho. V ka lehlakoreng le le leng Ditlwaelo Ke ntho eo o nahanang hore ke nnete empa o se na bonnete ba yona. W Kapa kgolo eo ho engweng ho yona empa e ntse e sa nepahala. E latela tshebetso e itseng ya ho bopa ntlha mme o boele o e nnetefatse X ka mokgwa o lokodisitsweng wa ho nahana, mehlala le diphuputso e le ho tshetleha ntlhakemo ya hao. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 77

MEMORANDAMO Mareo Ditlhaloso Matshwao Kgang E latela tshebetso e itseng ya ho bopa ntlha mme o boele o e X nnetefatse ka mokgwa o lokodisitsweng wa ho nahana, mehlala le diphuputso e le ho tshetleha ntlhakemo ya hao. Kgopolotaba Ke ntho eo o nahanang hore ke nnete empa o se na bonnete ba W yona. Kapa kgollo eo a tsitlalletseng ho yona empa e ntse e sa nepahala. Tsela/mokgwa wa Maikutlo a motho ka motho e mong kapa ntho. B kananelo Leeme Maikutlo ao o nang le ona a qeto ya hore ntho e ntle kapa e mpe e V be sena se susumeletsa tsela eo o tlang ho sebetsana le taba ena ka yona. Puo e seng molaong empa Puo kapa mantswe a sebediswang dipuisanong tseo e seng T e amohelehile tsa semmuso e seng a ngolwang kapa a sebediswang puo ya semmuso. Puo e sebediswang feela ha ho iqoqelwa empa e sa sebedisetswe puong ya semmuso. Puo e jereng moelelo o Meelelo e fuperweng ke lentswe Jwalo ka “dila” o na le moelelo o S patehileng ratehang wa ho etsa hore ntho e shebehe, ntle, kgahle mahlo e hohele empa neta o na le moelelo o mobe wa ntho e sa kgahlising mohlala ho neta motho ka ditaba ho bolelang ho mmua hampe. Maemo Ka mehla tema e hlahiswa le ho sebediswa maemong a itseng. R Maemo a kenyeleditsekatamelo/bohaufi le bophara tsena di hakanya tse kang: setso le dipolotiki, lereo lena le ka sebediswa hape ho bolela se tlang ka pele kapa ka morao ho lentswe kapa tema, mme se bohlokwa haholo moelelong wa lona/yona. Tlhahlobisiso Tlhaloso kapa kahlolo ya ho hong e phethahetseng jwalo ka dikgollo Q tsa dipolotiki. Puo e moelelo o Moelelo wa lentswe o totobetseng kapa wa sethatho. P totobetseng Puo e kgethollang Tshebediso ya matla e fanang ka monyetla wa ho bea lenyatso kapa O lehloyo tshebetsong. Diketso le ditlwaelo tsa batho ba ka sehlohong tse atisang ho beha ba se nang matla ka mosing. Puo e fehlang maikutlo Puo e hlahisang maikutlo a matla. N Moelelo o totobetseng o Moelelo o totobetseng o hlakileng oo ho fanweng ka ona ka ho M otlolohileng otloloha. Ntlha Seo e leng nnete feela, taba eo e leng nnete e sa hlokeng le L diphuputso Moelelo o tswapetseng/ o Se ka hlaloswang ke tema kapa sebui empa se sa toba seo se K ipatileng lebisitseng ho sona kapa seo se se bolelang. Dikakanyo Ho ipopela moelelo le ho le ho ba le maikutlo itseng, ho iphumanela J moelelo wa se bolelwang ka ho hlahela makgalo ohle ao puo e ka lebisang teng Ho fapafapana ha Metswakotswako ya puo- metswakotswako ena ya puo e fumanwa I tshebediso ya puo ha ho etswa diphetoho tse itseng tsa tlotlontswe le dibopeho tsa puo 78 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Puo e hlohlelletsang Puo e susumeletsang- Puo e sebediswang ka bohlale e le ho H fumana taolo le ho lahlehisa/thetsa batho hotle o fumane seo o se batlang. Maikemisetso ka tshebediso ya puo e susumetsang ke hore motho a fumane ho una molemo ka mokgwa o sa lokang a ntse a sebedisa batho molemong wa hae; Mohlala: Papatso, boradipolotiki ba ntse ba sebedisa puo e jwalo ka tomatso, pheteletso le poeletso modumo Lentswe le phetang le Phetelo lentswe la mopheti ka mokgwa wa sehalo mokgweng oo a G tjhadimo phetang ditaba tsa pale kateng Mohlala: kgetho ya mantswe ekaba ya mopheti boemong ba motho wa pele ya sebedisang “ke” eo e neng e le karolo ya ditaba tsa pale, le motho wa boraro moo mopheti a sebedisang mantswe a kang “ba, o, tshepo, bona. Maemo a sebapadi le nyalano kapa sebo sa hae ditabeng tsa pale kapa papadi. Mokgwa o itseng wa ho nahana le kahlolo ya maemo e.g mokgwa oo naha e ka unang molemo ho tsa moruo kateng. Ho nka qeto mabapi le ho dumellana kapa le ho hanyetsa maikutlo a motho e mong. Maikutlo Maikutlo- ke polelo eo ho se nang bonnete ka yona empa feela e le F kgollo ya motho eo re ke keng ra etsa qeto ka bonnete kapa ho se be le bonnete ba yona. Tshekamelo Kahlolo e sa amohelehang le ho se amohelehe hwa ho qala ka ho E nka qeto ka motho pele o ka tseba batsi ka yena/ekaba sehlopha sa batho se itseng kapa pono/maikutlo a batho. Selenge - puo eo e seng Tshebediso ya puo eo e seng molaong/puo eo e seng ya semmuso D ya semmuso e atisang ho sebediswa ke sehlotshwana se itseng sa batho jwalo ka tjha-tjha e sebedisang mantswe a kang- Heitha da, magriza, gaolo, cand, mpintje. Phapano pakeng tsa puo e seng molaong le puo eo e seng ya semmuso, ke hore selenge (slang) ha se so amohelwe puong le dipuisanong ha ka lehlakoreng le leng puo e seng molaong yona e ntse e dumelleha meqoqong. Puo e tadimang ditaba ka Mokgwa oo ntlha e nngwe o bileng o ka bang leeme-o fanang ka C lehlakoreng le le leng maikutlo a itseng mabapi le mokgwa oo motho a tlamehang ho sebetsa le ho etsa dintho kateng. Ditebello tsa mofuta o itseng ka motho e mong. Ditlwaelo Mekgwa ya ho phela - boleng le kgonahalo ya boitshwaro: tsela eo A motho a etsang di kahlolo ka tse molemo bophelong. Boitshwaro TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 79

DIPOTSO Mokgwa oo dipotso tse hlokang manollo le tse ding di botswang ka ona (tse ngolwang kapa tse arajwang ka molomo. POTSO YA 1 Dipotso tse bohlokwa tse tlamehang ho elwa hloko Maikemisetso a sebui kapa mongodi ke afe khathunung ee? Tema e ka susumetsa maikutlo a mmadi kapa momamedi jwang? Molaetsa o fetiswang ke mongodi ka khathunu ke ofe? Ntlhakemo ya mongodi ke efe? Leeme le hlahella ka tsela efe khathunung/papatsong? Ke tlhahisoleseding efe e tlohetsweng? Ke ditumelo, dikakanyo le ditebello dife tseo babadi ba nang le tsona tse tla thusa hore ba utlwisise moelelo wa tema ee? Maikutlo le ditabatabelo tsa mongodi di na le kgahlamelo efe temeng ee? Ekaba tsebo le maikutlo a hlahisitswe ka mokgwa o jwang e le ho sokolla babadi hore ba dumellane kapa ba ha- nyetsane le mongodi? Ke dife ditsela tse ding tse ka sebediswang ho hapa maikutlo a babadi? Ke maikutlo afe a mang a sa kenyeletswang temeng ena? (Based on Fairclough, 1989, lankshear et al, 1997, Caldas coulthard v&holland 2000 and Ludwig, 2003) POTSO YA 2 Mehlala ya dipotso e tla tataisa baithuti tshebedisong ya puo temeng ena eo ba e balang. Fana ka dipolelwana tse hlalosang diketso tsa baphetwa ba hlahellang temeng. Fana ka dipolelwanakgethi tse hlalosang baphetwa/batho. Fana ka dipolelwanabitso tse hlalosang mophetwa/sehlopha. Hobaneng ba ne ba realo? Hobaneng ha mongodi a kgethile lentswe le itseng ho e na le leng? Ke hobaneng ha mongodi a sebedisitse lekgathe le itseng? Tema e bua ka eng? Hape ho buuwa ka mang? Ho buuwa jwang ka Tshepo: ke makgethi afe a mo hlalosang? Ke maetsi afe a lebaneng le Tshepo? Ke maikutlo afe a dumellanang, ekaba a tla le tharollo kapa ka mokgwa wa potso? Ke mefuta efe ya maetsi a letso a sebedisitsweng? 80 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Maemedi a sebedisitsweng ke afe? Ke tlhahisoleseding efe e kgethetsweng ho hlahiswa pele? Ke mefuta efe ya mantswe a hokelang kapa makopanyi a sebedisitsweng. TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO 81

82 TOKOMANE YA TATAISO YA HO ITHUTA TEMOSO YA PUO E HLOKOLOSI | SESOTHO

Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895, Pretoria, 0001 Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601 © Department of Basic Education website facebook twitter www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110