Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2014 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 1 (P1) HUKURI 2014 MEMORANDAMU TIMARAKA: 80 Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 2 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1 XITSHURIWA XA A MAKOROKETELO YA XIKAMBELANTWISISO • Hikuva ntshikelelo wu le ka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a swa ha xupuriwi. • Ku hava maraka leyi nga nyikiwaka eka swivutiso swo pfuleka eka nhlamulo ya INA/EE kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa timaraka. • A ku na timaraka ti nga ta nyikiwa eka nhlamulo ya HI SWONA/A HI SWONA kumbe MHAKA/VONELO. Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa timaraka. • Loko ku laveka tinhlamulo ta rito rin'we, kutani mukamberiwa a nyika xivulwa hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile/dzwihatiwile. • Loko ku laveka timhaka timbirhi/tinharhu kutani mukamberiwa a nyika to tala koroketa to sungula timbirhi/tinharhu ntsena. • Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka ririmi leri a kamberiwaka hi rona, u nga ma tekeli enhlokweni marito lawa, ntsena loko nhlamulo yi twala u nga xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kambe ri nyika nhlamulo leyi lavekaka ra amukeriwa. • Amukela marin'wana yo hambanahambana. • Eka swivutiso swo hlawula, amukela havumbirhi letere leri faneleke NA/KUMBE nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 3 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu 1.1 Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik. Vugevenga a byi hakeli.√√ (2) 1.2 U beriwile riqingho.√ (1) 1.3 Hileswi dokodela a ri eka nongonoko.√√ (2) 1.4 A fanele a ya tshungula n'wana wa ka Xitsutsu./A fanele a ya endla vuhandzuri bya Fokofo Xitsutsu loyi a nga duvuriwa hi maphorisa.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (2) 1.5 I metironi N'wa-Humula.√ √ (2) 1.6 1.6.1 Ku famba hi ku hatlisa. √√ 1.6.2 Va hleveriwile timhaka to karhi.√√ (4) 1.7 Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi faneleke. Xik. A swi fanerile hikuva a ya ponisa vutomi bya vanhu./A swi nga fanelangi, a fanele a hloniphile rifu ra tatana wa yena.√√ (2) 1.8 Makhamba a ma ringeta ku faya ATM.√√ (2) 1.9 (Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena.) A ndzi ta va ndzi n'wi pfunile hikuva tanihi muongori ndzi tirha na vanhu va mahanyelo yo hambanahambana.√√/A ndzi ta va ndzi nga n'wi pfunangi hikuva a nga ri na ku tshemba eka mina.√√ (2) 1.10 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumaka eka xitshuriwa. Xik. Muhloti wa tinyari ti vuya hi yena.√√ (2) 1.11 Ma endlile leswaku a nga chavi ku endla swo biha hi ku tiva leswaku u ta n'wi yimelela.√√ √/Ma ta n'wi endla a ya mahlweni no endla swo biha hikuva tata wa yena loko a endla swo biha wa n'wi yimelela. √√√ (3) 1.12 Ku kulela emutini lowu ku nga tekiwa vavasati vo tala hi nuna un'we.√√ (2 ) 1.13 Ku tswariwa u ri wexe endyangwin/A.√ (1) 1.14 A va ri swisiwana. Munhu wa B u ri na le ka vona a ti koka exilogweni. Ku koka exilongweni swi kombisa ku tikeriwa/pfumala/vusiwana. √√√ (3) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 4 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2 MINTSHAHO TIPOYINTI 1. 'Swi le mavokweni ya wena ku 1. A ku ve ntirho wa wena ku tikumela ntirho. tikumela ntirho.' 2. 'Munhu loyi a lavaka ntirho u fanele 2. Longoloxa mintirho leyi u navelaka ku yi ku longoloxa mintirho leyi a navelaka kuma. yona.' 3. 'U fanele ku longoloxa tindhawu leti 3. Longoloxa tindhawu leti u navelaka a navelaka leswaku a nga kuma leswaku u nga tirha eka yin'we ya tona. ntirho eka yin'we ya tona.' 4. 'Van'wana vanhu va yisa 4. Yisa matsalwavutitivisi ya wena eka matsalwavutitivisi ya vona eka tikhamphani leti ti pfunetaka ku kumela tikhamphani leti ti pfunetana hi ku vanhu mintirho. nghenisa vanhu emintirhweni ...' 5. 'Ku hlaya maphephahungu lawa ya 5. Hlaya maphephahungu lawa ya navetisaka navetisaka mintirho na ku tshama u ri mintirho na ku kamba mintirho eka karhi u kamba mintirho leyi nga inthanete. navetisiwa eka inthanete ...' 6 'Nkarhi wun'wana u fanele ku 6. Tinyikele ku tirha handle ko holeriwa. tinyikela ku tirha eka ndhawu ya ntirho ehandle ka ku hakeriwa.' 7. 'Mintirho yin'wana ya navetisiwa eka 7. Yingisela swinavetiso swa mintirho eka tithelevhixini na swiyanimoya.' swihangalasamahungu. Makoreketelo ya nkomiso: Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka: • Maavelo ya timaraka: o 7 wa timaraka i ta 7 wa tipoyinti : N (7) (maraka ya1 hi poyinti) o 3 wa timaraka i ta ririmi : R (3) o Ntsengo wa timaraka : 10 • Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi: o 1–3 wa tipoyinti leti nga tona: nyika maraka yi1 o 4–5 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti2 o 6–7 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti3 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 5 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu • Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene: o 6–7 wa tipoyinti: a nga nyikiwi maraka o 1–5 wa tipoyinti: nyika maraka yi1. LEMUKA: • Ntsengo wa marito: o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke. o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hi ndlela yo hoxeka. o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa xo hetelela xa marito lama ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli enhlokweni marito lama nga ta landzela eka nkomiso. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 6 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3 XITSHURIWA XA D: XINAVETISO 3.1 Eka vanhu va le Polokwane, Zanini, Phalaborwa na Mbombela/eka mani na mani.√ (1) 3.2 Hileswi vanhu vo tala va nga tirhiki hi Mugqivela.√√ (2) 3.3 Ku kuma leswi xavisiwaka swi herile./B.√ (1) 3.4 A xi khorwisi. Swa boha munhu a hakela ntsengo wo karhi loko a xava.√√ (Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka. Timaraka i ta mavonelo ntsena.) (2) 3.5 Ku tshikilela mhaka leyi ku vulavuriwaka hi yona./Ku koka rinoko ra vaxavi.√√ (2) 3.6 Hina a hi xavisi swo hlakala na siku rin'we.√√ (Leswi vulaka leswaku ku na mavhengele lawa xavisaka swo hlakala.) (2) [10] XIVUTISO XA 4 XITSHURIWA XA E: KHATHUNI 4.1 Loko u nga tivisi ku vaviseka ka wena, u ta fa hi xiviti./Loko n'wana a nga rili hi ndlala manana wa n'wi rivala. (2) 4.2 Ku tikukumuxa./B.√ (1) 4.3 A hi mhaka ya kahle hikuva munhu loko a ri entirhweni u fanele ku endla ntirho wa yena./u ta rivateka ku endla ntirho wa yena./ntirho wa yena wu ta kavanyeteka. √√ (Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka.) (2) 4.4 U ta lava ku thoriwa.√√ (2) 4.5 Hikuva i khale ndzi nga tirhi, ndzi kombela mi ndzi thola.√√ (2) 4.6 Maphephahungu.√ (1) [10] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 7 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 5 XITSHURIWA XA F: PROSI 5.1 5.1.1 (a) Munhu u fanele ku hanyisana na van'wana vanhu/ku pfunana na van'wana vanhu.√√ (b) Ku teka vanhu van'wana va nga pfuni nchumu.√√ (4) 5.1.2 Khombo.√√ (2) 5.1.3 Vona√ va weriwa hi nkateko wa ku va na rona.√ (2) 5.1.4 Hinkwerhu a hi fanelangi ku tiva leswaku ku rhandzana i swa nkoka.√√ (2) 5.1.5 Hinkwavo.√√ (2) 5.1.6 Emafurheninyana.√√ (2) [14] XITSHURIWA XA G: XIFANISO 5.2 5.2.1 Kokwana u byala matimba ensin'wini ya yena. √√ (Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi kongomiseke 'matimba ' yo vula swibyariwa.) (2) 5.2.2 Dok. √ (1) 5.2.3 Muhluri/Nhenha.√ (1) 5.2.4 Xi komba/Vumba vundhawu.√√ (2) [6] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40 NTSENGO WA TIMARAKA: 80 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso