Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 Feb March 2014 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 1 (P1) NYENYANKULU 2014 MEMORANDAMU TIMARAKA: 80 NKARHI: tiawara ti2 Memorandamu leyi yi na tipheji ta 7. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 2 DBE/Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1 XITSHURIWA XA A: PROSI 1.1 A a ri na vhengele.√√ / A a nga tirhi, a a ri na vhengele.√√ (2) 1.2 1.2.1 Hi swona, a va ringana hi malembe.√√ / Hlulani na Ntsako a va ri vanhwanyana va malembe ya khumenhungu.√√ / Va vone dyambu hi siku rin'we.√√ (2) 1.2.2 A hi swona, a a rhumiwa swilo swo tala hi nkarhi wun'we.√√ (2) 1.3 Ntlhanu.√/A.√ (1) 1.4 Vana va Maswikota a va dyondzile kasi va Kholani a va hetangi tidyondzo ta vona.√√ / Vana va Maswikota a va xixima, kasi va Kholani a va nga xiximi.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (2) 1.5 Nxavo wa swixavisiwa swa le mall ya Nhluvuko a wu ri ehansi.√√ / A swi nga xaviwi hikuva vanhu a va hundzela emall ku ya xava kona.√√ (2) 1.6 A va langutisa thelevhixini no dya va etlela.√√ / A va nga endli nchumu.√√ (2) 1.7 A hi mhaka leyinene, hikuva mintirho yin'wana a yi fanele ku endliwa hi yena.√√ / A hi mhaka leyinene, hikuva swi endla wonge Maswikota hi yena manana emutini wa ka Manavela.√√ I mhaka leyinene, hikuva Maswikota u le ntirhweni naswona wa hakeriwa.√√ (Amukela mavonelo yan'wana na yan'wana lawa ya twalaka.) (2) 1.8 A ndzi ta n'wi hlongola entirhweni.√√ / A ndzi ta n'wi dyondzisa ntirho.√√ / A ndzi ta hunguta muholo wa yena.√√ (Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka.) (2) 1.9 Vukosi i mberha.√√/Vatswari va fanele ku dyondzisa vana ku kota ku tiyimela evuton'wini.√√ (Amukela dyondzo yin'wana na yin'wana leyi twalaka.) (2) 1.10 Mbyindliwa.√ (1) XITSHURIWA XA B: XITSHURIWA XO VONIWA 1.11 Va huma ekerekeni.√ Ku vonaka muako wa kereke lowu nga na xihambano.√ (2) 1.12 Ku na mfungho wa xihambano lowu tiyisisaka leswaku i muako wa kereke.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 3 DBE/Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 1.13 Mukamberiwa u ta nyika switsundzuxo swa yena. Xikombiso: Ndzi nga va tsundzuxa leswaku va ya ekerekeni leswaku va ta dyondza mahanyelo lamanene.√√ / Ndzi nga va tsundzuxa leswaku va ya ekerekeni leswaku va ta tikumela vanhu vo hanyisana na vona.√√ (2) 1.14 Bibele.√ Buku ya tinsimu.√ Mali yo nyikela.√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena. Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twalaka.) (2) 1.15 U vula leswaku ekerekeni a ku tsakisa swinene.√√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 4 DBE/Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2 XITSHURIWA XA C NKOKA WA MAHUNGU MINKUTLUNYA MINTSHAHO 1. Gavaza a a tshembeka minkarhi 1. ' Gavaza a a tshembeka eka hinkwayo. swilo hinkwaswo, a a nga teki swilo swa Makhanana a nga kombelangi hambi a swi tiva leswaku Makhanana a a nga ta vilela hi swona'. 2. Gavaza a a hlayisa nkarhi na ku 2. 'A a xixima vunghana bya vona xixima vukhongeri na ndhavuko wa hi ku hlayisa nkarhi, a tlhela a Makhanana. xixima vukhongeri na ndhavuko wa Makhanana'. 3. A a ri na ntiyiso na ku fikela 3. 'Loko a tshembisile ku endla switshembiso swa yena. nchumu wo karhi, a a wu endla hi nkarhi'. 4. Gavaza a a seketela Makhanana 4. 'Gavaza a a dyondzisiwile eminkarhini yo tika a tlhela a tsaka leswaku munghana wa ntiyiso hi na yena loko a humelela. loyi a tshikaka swa yena a pfuneta munghana loko swilo swi nga fambi kahle, a n'wi seketela eminkarhini yo tika'. 5. Gavaza na Makhanana a va rila 5. 'Va tlhela va rila swin'we loko swin'we loko swilo swi tikile. swilo swi tikile'. 6. A va nga chavi ku solana hi ndlela yo 6. 'A va nga chavi ku solana hi akana. ndlela yo akana'. 7. Gavaza a a rivalela. 7. 'Gavaza u n'wi rivalerile hi ku tiva leswaku i munhu naswona wa endla swihoxo na yena'. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 5 DBE/Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu Makoreketelo ya nkomiso: Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka: Maavelo ya timaraka: o Timaraka ta 7 i ta minkutlunya ya 7 : N (7) (maraka yi1 hi nkutlunya.) o Timaraka ti3 i ta ririmi : R (3) o Ntsengo wa timaraka : 10 Maavelo ya timaraka ta ririmi: o Minkutlunya ya 1-3 leyi nga yona: nyika maraka yi1. o Minkutlunya ya 4-5 leyi nga yona: nyika timaraka ti2. o Minkutlunya ya 6-7 leyi nga yona: nyika timaraka ti3. LEMUKA: • XIVUMBEKO: o Hambiloko nkomiso wu tsariwile hi xivumbeko xo hoxeka wu fanele ku kamberiwa. • NTSENGO WA MARITO: o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke. o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hindlela yo hoxeka. o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika eka marito ya 5 lama ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli enhlokweni marito lama nga ta landzela eka nkomiso. o Minkomiso yo koma ngopfu kambe yi ri na minkutlunya hinkwayo leyi lavekaka a yi fanelangi ku xupuriwa. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 6 DBE/Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3 XITSHURIWA XA D: XINAVETISO 3.1 Ku koka mahlo/rinoko ra vaamukeri va mahungu leswaku va ta xava khavichi leri.√√ (2) 3.2 Matsavu.√/C.√ (1) 3.3 Khavichi i xin'wana xa swakudya leswi aka miri. √√ (2) 3.4 Swi tikomba onge a ku na swakudya swin'wana leswi swi akaka miri evuton'wini handle ka khavichi.√√ (2) 3.5 Rihlawuri leri ri tirha ku komba nkoka wa khavichi.√√ (2) 3.6 Xikhavichana.√ (1) [10] XIVUTISO XA 4 XITSHURIWA XA E: KHATHUNI 4.1 Khemba.√√ (2) 4.2 Mukamberiwa a nga vula swin'wana na swin'wana leswi yelanaka na leswi swi landzelaka: A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku loko a hlundzukisiwile hi munhu a nga n'wi bi hi swibye hikuva u ta n'wi vavisa.√√ / A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku loko a hlundzukisiwile hi munhu a nga n'wi bi hi swibye hikuva swi ta fayeka a sala a nga ha ri na nchumu.√√ (2) 4.3 Mukamberiwa u ta vumba xivulwa lexi twalaka hi rihlamari leri nyikiweke. Xikombiso: Yoo, mpfula hi yoleyo yi taka!√√ (2) 4.4 A swi kahle,√ hikuva swi nga endleka leswaku n'wana a fayeka tihlo kumbe a vaviseka swinene a kala a huma ngati.√ (2) 4.5 Ma humelerisa matitwelo yo va a hlundzukile.√√ /Ma humelerisa matitwelo yo va a nga tsakangi.√√ (2) [10] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 7 DBE/Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 5 XITSHURIWA XA F: PROSI 5.1 5.1.1 Eswikolweni.√ Hi minkarhi leyi ya swikambelo eswikolweni mudyondzisi un'wana na un'wana u endla mpfuxeto na vadyondzi va yena.√ (2) 5.1.2 Byongo bya mina se byi hlantswekile: Eka xivulwa lexi ku hava ntiyisiso, xi kombisa leswaku yena u na vutivi ku fana na munhu un'wana na un'wana.√√ (2) Bya mina byongo se byi hlantswekile: Ku na ku tiyisisa/tshikelela ku komba ku hlawuleka ka leswi a va ka a ri xiswona.√√ (2) 5.1.3 Ku vumba ntsongahato.√√ (2) 5.1.4 Ndza ku kombela.√√ (2) 5.1.5 Dyondzo i xitlhangu xa vutomi.√√ (Mukamberiwa a nga ha boxa man'wana marito lawa ya pfelelaka eka nsinya wa riendli dyondza a tlhela a endla xivulwa hi wona. Amukela na man'wana marito lawa ya pfelelaka eka nsinya lowu wa riendli.) (2) 5.1.6 Endzhaku ka malembe ya mune u ta thwasela vugqwetha bya yena.√√ (2) XITSHURIWA XA G: XIFANISO 5.2 5.2.1 Masofa lawa tatana a nga ma xava i ya nxavo wa le henhla swinene, u lo huma endlwini ku sala wona. √√ (2) 5.2.2 Ndzi ta xavela tatana tintangu ta Khisimusi.√√ (Amukela na swivulwa swin'wana leswi twalaka.) (2) 5.2.3 Swi kahle, hikuva vamanana vo tala va rhandza ku xava tibege to durha leswaku va ta ti tirhisa nkarhi wo leha hikwalaho ka nkoka wa tona.√√ / Swi kahle, hikuva vamanana vo tala va rhandza ku xava tibege to durha leswaku va ta fambisana na minkarhi.√√ A swi kahle, hikuva va tlangisa mali ematshan'weni yo yimela mimbhukuto leyi va ka kona emavhengeleni.√√ (Amukela mavonelo yan'wana na yan'wana lawa ya twalaka.) (2) [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40 NTSENGO WA TIMARAKA: 80 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso