Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 Feb March 2013 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 1 (P1) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2013 MEMORANDAMU TIMARAKA: 80 Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1 XITSHURIWA XA A 1.1 Xifundzankulu xa Legogota √ (1) 1.2 Ndlopfu/nyarhi/yingwe/nghala√/mhelembe.√ (Swimbirhi ntsena.) (2) 1.3 Lindani caves/Maringana/Khomanani/Garden Falls/Lindela Pools.√ (1) 1.4 A nga bela Maphorisa riqingho eka tinomboro leti tsariweke./A nga huwelela leswaku vanhu va phalala a ta khomiwa. √√ (Na tin'wana tinhlamulo leti twalaka leti nga tsariwaka hi vadyondzi) (2) 1.5 Ku endlela ku pona eka nsele lowu va nga tshikaka va endliwile wona hi Mbitsimuni./Ku kota ku sirhelela mindyangu ya vona loko Mbitsimuni o tshuka a yi hlaserile. √√ (Na tin'wana tinhlamulo leti twalaka leti nga tsariwaka hi vadyondzi) (2) 1.6 1.6.1 Swigevenga leswi a swi hlawuli, swi gevenga un'wana na un'wana ku sukela eka n'wana ku ya eka mukhegula kumbe mukhalabya.√ (1) 1.6.2 Vanhu lava dlayiwaka hi Mbitsimuni ku hlaya vona i ku twa ku xurha.√ (1) 1.7 1.7.1 Tinoni.√ (1) 1.7.2 Tinguluve. √ (1) 1.8 I ntirho wa hina hinkwerhu a hi tirheni hi pfunana.√√ (2) 1.9 A ndzi ta kombela leswaku ku va na nhlengeletano ya vaakatiko leswaku hi pfunana ku phasa xigevenga lexi./√√ A hi ta endla leswaku na vusiku hi pfunana ku famba hi switarata hi vona leswaku a ku na vanhu lava hlaseriwaka.√√ (2) 1.10 Ndzi dyondze leswaku vugevenga byi tinyike matimba eAfrika-Dzonga.√√/ Vanhu vo tala va dlayiwa handle ka nandzu./ √√ Swigevenga swi na tihanyi.√√ (Na tin'wana tinhlamulo leti twalaka leti nga tsariwaka hi vadyondzi) (2) 1.11 Vugevenga eAfrika-Dzonga./Vubihi bya swigevenga √√ (Miehleketo yin'wana leyi twalaka ya amukeleka.) (2) XITSHURIWA XA B 1.12 I Vhuvhuzela. √ (1) 1.13 Emintlangwini. √ Eminkhubyeni. √ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu 1.14 A ku ri hava nkarhi wa ku tshama ehansi. √√ (2) 1.15 Swi fanerile hikuva swi hlohlotela vatlangi ku tlanga hi matimba./A swi fanelangi hikuva swi vavisa tindleve ta van'wana. √√ (2) 1.16 B/Vaakatiko va Afrika-Dzonga.√ (1) 1.17 Hi loko va hluriwa.√√ (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2 TIPOYINTI MINTSHAHO 1. Layiburari yi tirhisiwa hi vanhu 1. 'Layiburari yi tirhisiwa hi munhu hinkwavo. un'wana na un'wana, lonkulu na lontsongo.' 2. Mpfumelelo wo lomba tibuku u 2. 'Lava pfumeleriwaka ku lomba tibuku famba na tona i 16 wa malembe. va famba na tona emakaya va fanele va ri na malembe ya 16 kumbe ku tlula.' 3. Tibuku ti veketeriwile kahle ku ya 3. 'Tibuku leti nga elayiburari ti hi mintlawa ya tona. veketeriwile hi mintlawa ya tona, ta sayense, ta rihanyu, ta tipolitiki na tin'wana.' 4. Ku lava tibuku elayiburari swa 4. 'Ku lava tibuku elayiburari swa olova olova. hikuva tipaketeriwile hi ku ya hi maletere ya alifabete ya mavito ya tona kun'we na ya vatsari.' 5. Loko u lahla buku ya layiburari wa 5. 'Munhu un'wana na un'wana loyi a rihisiwa. lahlaka buku ya layiburari u rihisiwa ndziho wo karhi.' 6. Ku rihisiwa swi pfuna ku hlayisa 6. 'Ku rihisiwa loko munhu a lahlile buku tibuku. a hi xikongomelo xo n'wi twisa ku vava, kambe swi pfuna leswaku tibuku ti hlayiseka ...' 7. Matsalwa ya lota miehleketo ya 7. 'Mfumo wu tile na makungu yo munhu un'wana na un'wana. tumbuluxa layiburari hikuva ya lota miehleketo ya munhu un'wana na un'wana, hambi hi lonkulu kumbe lontsongo.' 8. Matsalwa hinkwawo ya na nkoka. 8. 'A swi khataleki leswaku u hlaya matsalwa ma njhani hikuva matsalwa hinkwawo ma na nkoka ...' 9. Matsalwa ya le tibukwini a ma 9. 'Hi nga rivala vutivi byo karhi lebyi hi rivaleki hi ku olova. nga hlangana na byona, kambe bya le tibukwini a byi rivaleki hi ku olova, hikwalaho hi fanele hi tirhisa layiburari hi masiku.' Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu Makoreketelo ya nkomiso: Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka: • Maavelo ya timaraka: o 7 wa timaraka i ta 7 wa tipoyinti : N (7) (maraka ya1 hi poyinti) o 3 wa timaraka i ta ririmi : R (3) o Ntsengo wa timaraka : 10 • Maavelo ya timaraka ta ririmi: o 1–3 wa tipoyinti leti nga tona: nyika maraka yin'we o 4–5 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka timbirhi. o 6–7 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka tinharhu. LEMUKA: • XIVUMBEKO: o Hambiloko nkomiso wu tsariwile hi xivumbeko xo hoxeka wu fanele ku kamberiwa. o Hambiloko nkomiso wu tsariwile hi xivumbeko xa tipoyinti kumbe swivulwa wu fanele wu nga onhi mongo wa timhaka. • NTSENGO WA MARITO: o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke. o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hi ndlela yo hoxeka. o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika eka 5 wa marito lama ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli enhlokweni marito lama nga ta landzela eka nkomiso. o Minkomiso yo koma ngopfu kambe yi ri na tipoyinti hinkwato leti lavekaka a yi fanelangi ku xupuriwa. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3 XITSHURIWA XA D: XINAVETISO 3.1 A ku na vhengele ra vhanichara ro tlula hina. √√ (2) 3.2 Vanhu hinkwavo. √ 'Hi xavisela mani na mani.'√√ (3) 3.3 C/Ku tiya ngopfu.√ (1) 3.4 Ku koka rinoko ra vaxavi.√√ (2) 3.5 Loko matafula, masofa na switulu swi tele ngopfu.√√ (2) [10] XIVUTISO XA 4 XITSHURIWA XA E: KHATHUNI 4.1 Ndzhwalo lowu a wu rhwaleke. √√ (2) 4.2 U ta famba rendzo lero leha swinene.√√ (2) 4.3 Ndzi pandzile mananga ya sala ya hlangana.√√ (2) 4.4 Ku tiyisela swa hakela. √√ (Vonelo rin'wana na rin'wana leri fambelanaka na xifaniso ra amukeleka.) (2) 4.5 Phela ndzi lo swi tirhela hambi swi tika ndzi nga ka ndzi nga swi siyi.√√ (2) [10] XIVUTISO XA 5 XITSHURIWA XA F: PROSI 5.1 5.1.1 Va hangalaka.√√ (2) 5.1.2 Tinyiko i mpama hikuva u sasekile. √√ (2) 5.1.3 N'wana loyi a nga velekiwa a ri yexe emutini. √√ (2) 5.1.4 Laha u nga kona a hi ndhawu ya vanhwana, hambi vakhegula a va tiyiseli. √√ (2) 5.1.5 Muf. Makhiya u chavisiwile hi mahungundlela ya ku khomiwa ka Nghinghiya. √√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu 5.1.6 Mana wakwe u n'wi khoma ku fana na tandza. √√ (2) 5.1.7 Nghinghiya u weriwe hi nkateko hikuva o mbuxumbuxu loko a tsusuma. √√ (2) [14] XITSHURIWA XA G: XIFANISO 5.2 5.2.1 Hlengani i munhu wo rivala swinene hambi wo n'wi byela swo karhi a nge swi tsundzuki .√√ (2) 5.2.2 Ndhundhuzela/bumabumela.√ √ (2) 5.2.3 Ku ta kumeka swakudya swa xiyimo xa le henhla. √√ (2) [6] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40 NTSENGO WA TIMARAKA: 80 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso