Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2013 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 3 (P3) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2013 MEMORANDAMU TIMARAKA: 100 Memorandamu leyi yi na 14 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA XITSALWANA (50) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo amukeleka enelanyana bya nga enelangi madyondza 80–100% 70–79% 60–69% 50–59% 40–49% 0–29% 30–39% 26–32 22½–25½ 19½–22 16–19 13–15½ 10–12½ 0–9½ VUNDZENI NA -Vundzeni byi kombisa -Vundzeni byi kombisa -Vundzeni byi kombisa -Vundzeni byi kombisa -Vundzeni i byo enela. -A hi minkarhi hinkwayo -Vundzeni bya huhula NKUNGUHATO ku twisisa nhlokomhaka ku twisisa nhlokomhaka ku twisisa nhlokomhaka ku twisisa nhlokomhaka Ku na ku kayivela ka laha vundzeni byi swinene naswona byi hi vuenti. kahle. hi ndlela yo ringanela. hi ndlela ya le xikarhi. nkhulukelano. twakalaka naswona byi pfumala nkhulukelano. Khodi: VN -Mahungu ya na -Mahungu ya koka -Mahungu ya tsakisa -Mahungu i ya le xikarhi -Mahungu ya tala ku pfumala nkhulukelano. -Mahungu lama ntlhontlho naswona ya rinoko naswona ya naswona ya khorwisa. kambe ya pfumala fambelana na -Mahungu lama boxiwaka a ma tsakisi (32 WA hlutekile. tsakisa. vuxokoxoko. nhlokomhaka, kambe boxiwaka a ma talangi naswona ku tale ngopfu TIMARAKA) -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ ku na mbuyelelo wa naswona ku tale mbuyelelo wa timhaka. mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu timhaka. mbuyelelo wa timhaka. -Ku hava vumbhoni tirhisiwile ku tumbuluxa tirhisiwile ku tumbuluxa tirhisiwile ku tumbuluxa tirhisiwile ku tumbuluxa -Nkunguhato/ -Ku hava vumbhoni byo lebyi kombisaka xitsalwana lexi xitsalwana lexi xitsalwana lexi xi nga xitsalwana lexi mpfapfarhuto wu enela lebyi kombisaka leswaku xitsalwana xi hlantswekeke no kombisaka vutshila no kahle swinene naswona enerisaka naswona xa tirhisiwile ku tumbuluxa leswaku xitsalwana xi kunguhatiwile/ twisiseka. twisiseka. xa twisiseka. twisiseka. xitsalwana xo enela, xo kunguhatiwile/ mpfapfarhutiwile kambe twisiseka naswona xi mpfapfarhutiwile xitsalwana xi andlariwile na nkhulukelano. naswona xitsalwana a hi xiyimo xa le hansi. xi andlariwangi kahle. RIRIMI, 10–12 8½–9½ 7½–8 6–7 5–5½ 4–4½ 0–3½ XITAYILI & KU -Lemuka nkoka wa -Lemuka nkoka wa -Vumbhoni byo kota ku -Kota ku lemukanyana -Matirhiselo ya ririmi hi -Matirhiselo ya ririmi i -Matirhiselo ya ririmi ya HLELA matirhiselo ya ririmi hi matirhiselo ya ririmi. lemuka matirhiselo ya nkoka wa matirhiselo ya lamo enela. ya madyondza. tsanile swinene. ndlela ya vukheta. -Ririmi na mahikahatelo ririmi hi ndlela ya ririmi. -Matirhiselo ya ririmi ya -Matirhiselo ya ririmi ya -Matirhiselo ya ririmi ya Khodi: RXH -Ririmi na mahikahatelo swi tirhisiwile hi vukheta bya tikomba. -Matirhiselo ya ririmi i kayivela naswona tsanile naswona tsanile naswona swi tirhisiwile hi mfanelo. -Ririmi na mahikahatelo ya ntolovelo naswona mikarhi yin'wana mahikahatelo ya na mahikahatelo ya na (12 WA nkhaqato. swi tala ku va swi mahikahatelo i ya le mahikahatelo ya na swihoxo. swihoxo swo tala. TIMARAKA -Kota ku katsa na ririmi tirhisiwa hi mfanelo. xikarhi. swihoxo. -Wa tikeriwa ku kota ku -Wa tikeriwa ku kota ku -Kota ku tirhisa ririmi ro ro gega hi mfanelo. -Kota ku tirhisa ririmi ro -Kota ku tirhisa ririmi ro -Kota ku tirhisa ririmi ro tirhisa ririmi ro gega hi tirhisa ririmi ro gega hi gega hi mfanelo. gega hi ndlela ya le gega hi ndlela ya le gega hi ndlela yo enela. mfanelo. mfanelo. -Tirhisa tindlela to henhlanyana. xikarhi. -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya marito -Marito a ya hlawuriwi -Mahlawulelo ya marito hambanahambana ta -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya marito i yo enela. i ya madyondza. hi mfanelo. lama tirhisiwaka i ya mahlawulelo ya marito lama tirhisiwaka a ya i ya le xikarhi. -Xitayili, thoni na xiyimo xa le henhla. hi mfanelo. fambelani na rhejisitara swi kayivela -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na nhlokomhaka. -Hakanyingi xitayili, nkhulukelano. rhejisitara a swi rhejisitara a swi rhejisitara swi rhejisitara swi -Hi mikarhi yo tala thoni na rhejisitara swi -Hambileswi xitsalwana tirhisiwangi hi mfanelo. tirhisiwangi hi mfanelo fambelana na fambelana swinene na xitayili, thoni na tala ku fambelana na xi nga xopaxopiwa no -Hambiloko xitsalwana eka xitshuriwa nhlokomhaka hi ndlela nhlokomhaka. rhejisitara swi nhlokomhaka. hleriwa, xi pfa xi va na xi xopaxopiwile no hinkwaxo. yo hlawuleka. -Xitsalwana a xi na fambelana na -Hambileswi xitsalwana swihoxo leswi nga hleriwa, xa ha ri na -Hambiloko xitsalwana -Xitsalwana a xi na swihoxo hi ku va xi nhlokomhaka. xi nga xopaxopiwa no erivaleni. swihoxo swo tala. xi xopaxopiwile no swihoxo hi ku va xi xopaxopiwile no -Xitsalwana a xi talangi hleriwa, xi pfa xi va na hleriwa, xa ha ri na xopaxopiwile no hleriwa. swihoxo hi ku va xi swihoxo. swihoxo swo tala hleriwa. xopaxopiwile no naswona a xi twisiseki. hleriwa. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIVUMBEKO 5–6 4½ 4 3–3½ 2½ 2 0–1½ -Ku na nkhulukelano -Ku na nkhulukelano -Malukelo ya timhaka to -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya timhaka Khodi: X eka malukelo ya eka malukelo ya tala ya fambelana na ya fambelana na tin'wana ya fambelana tin'wana a ya fambelani eka xitsalwana nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. na nhlokomhaka. na nhlokomhaka. hinkwaxo a ya (6 WA -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byin'wana -Ku na -Minkarhi yin'wana fambelani na TIMARAKA) andlariwile hi ndlela yo andlariwile hi ndlela yo andlariwile hi ndlela leyi byi andlariwile ku ya hi vuxokoxokonyana lebyi vuxokoxoko bya huhula nhlokomhaka. kongoma yo hlawuleka kongoma swinene. faneleke. swilaveko swa andlariweke hi ndlela naswona hungu leri a ri -Vuxokoxoko lebyi swinene. nhlokomhaka. leyi twisisekaka. vulaka a ri koti ku andlariweke bya -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na kumbeteleka. huhula. tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi na tindzimana swi na -Swivulwa na andlariwile hi ndlela ya andlariwile hi mfanelo andlariwile hi mfanelo. swihoxo kambe swihoxo kambe tindzimana i swa -Swivulwa na nkhulukelano swinene. swinene. xitsalwana xa twisiseka. xitsalwana xa twisiseka. madyondza. tindzimana swi -Vulehi byi fambelana -Vulehi hi lebyi -Vulehi hi lebyi -Vulehi byi tala ku va -Xitsalwana xi lehe/ pfuvapfuvanile na swilaveko swa faneleke. faneleke. lebyi faneleke. kome ngopfu. -Xitsalwana xi lehe/ naswona a swi na xitsalwana. kome ngopfu. nandzelelano. -Xitsalwana xi lehile/ komile ku tlula mpimo swinene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo amukeleka 40–49% enelanyana bya nga enelangi 80–100% 70–79% 60–69% 50–59% madyondza 0–29% 30–39% VUNDZENI, 16–20 14–15½ 12–13½ 10–11½ 8–9½ 6–7½ 0–5½ NKUNGUHATO -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi bya kahle -Ku na vutivi bya kahle -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo enela -Vutivi lebyi nga kona i -Ku pfumaleka vutivi & XIVUMBEKO hlawuleka ku ya hi swinene ku ya hi ku ya hi swilaveko swa xikarhi ku ya hi ku ya hi swilaveko swa bya madyondza ku ya bya matsalelo ya swilaveko swa swilaveko swa xitsalwambiko. swilaveko swa xitsalwambiko. hi swilaveko swa switsalwambiko. Khodi: VNX xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Mudyondzi u andlala -Loko mudyondzi a -Loko mudyondzi a -Mudyondzi u huma -Mudyondzi u huma (20 WA mahungu ya kombisa mahungu ya kombisa mahungu hi ndlela yo andlala mahungu u pfa andlala mahungu u pfa emhakeni loko a emhakeni loko a TIMARAKA) ku vupfa ka miehleketo, ku vupfa ka miehleketo, kongoma kambe u pfa a huma emhakeni a huma emhakeni andlala mahungu andlala mahungu mahungu hi lamo mudyondzi u andlala a humanyana kambe a swi onhi naswona minkarhi naswona minkarhi naswona minkarhi kongoma swinene eka mahungu hi ndlela yo emhakeni. mongo wa mhaka. yin'wana mongo wa yin'wana mongo wa yin'wana mongo wa xitsalwambiko hinkwaxo kongoma naswona a -Vundzeni na timhaka mhaka wu pfa wu nga mhaka a wu twali. mhaka a wu twali. naswona a nga humi nga tali ku huma -Vundzeni na timhaka swi andlariwile hi ndlela twali. emhakeni. emhakeni. swi andlariwile hi ndlela ya nkhulukelano wa le -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka a -Vundzeni na timhaka a -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka ya nkhulukelano xikarhi naswona swi andlariwile hi ndlela swi talangi ku va na swi na nkhulukelano swi na nkhulukelano swi na nkhulukelano naswona vuxokoxoko vuxokoxoko byin'wana ya nkhulukelano wo nkhulukelano naswona naswona ku na swinene naswona naswona timhaka ti byi seketela byi seketela enela naswona ku na ku na vuxokoxoko vuxokoxokonyana lebyi timhaka ti andlariwile hi andlariwile hi ndlela yo nhlokomhaka. nhlokomhaka. vuxokoxoko bya byitsongo lebyi seketelaka ndlela yo enerisa, na enerisa, na vuxokoxoko -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya madyondza byo seketelaka nhlokomhaka. vuxokoxoko hinkwabyo hinkwabyo byi seketela nkunguhato/ nkunguhato/ seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. -Nkunguhato/ byi seketela nhlokomhaka. mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu -Vumbhoni bya -Hambileswi mpfapfarhuto a swi nhlokomhaka. -Vumbhoni bya tikomba hikuva ku tikomba hikuva ku nkunguhato/ nkunguhato/ andlariwangi hi ndlela -Vumbhoni bya nkunguhato/ tumbuluxiwile tumbuluxiwile mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu nga ya kahle naswona nkunguhato/ mpfapfarhuto wu xitsalwambiko xa kahle xitsalwambiko xa le tikomba hikuva ku endliwa, xitsalwambiko maandlalelo ya mpfapfarhuto wu tikomba hikuva ku no twisiseka. xikarhi no twisiseka. tumbuluxiwile a xi ringanelangi ku va xitsalwana i ya xiyimo tikomba hikuva ku tumbuluxiwile -U tala ku landzelela -Xivumbeko xi xitsalwambiko xo enela xa Ririmi ro Engetela ro xa le hansi. tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle milawu leyi faneleke ya andlariwile hi ndlela ya no twisiseka. Sungula naswona -Xivumbeko a xi xitsalwambiko lexi swinene no twisiseka. swilaveko swa le xikarhi ku ya hi -Xivumbeko xi xitsalwambiko a xi andlariwangi hi ndlela hlantswekeke swinene -U landzelerile milawu xivumbeko. swilaveko swa andlariwile hi ndlela yo andlariwangi kahle. yo landzelela swilaveko no twisiseka. leyi faneleke ya matsalelo. enela ku ya hi -Xivumbeko a xi swa matsalelo. -U landzelerile milawu swilaveko swa swilaveko swa andlariwangi hi ndlela hinkwayo ya swilaveko xivumbeko. matsalelo, kambe ku na yo landzelela milawu ya swa xivumbeko swihoxo leswi nga lo matsalelo, naswona ku naswona xitsalwambiko tlangandla, erivaleni. na swihoxo leswi xi hlawulekile. kavanyetaka mongo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu RIRIMI , 8–10 7–7½ 6–6½ 5–5½ 4–4½ 3–3½ 0–2½ XITAYILI & KU -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i HLELA endliwile hi nkhaqato na endliwile kahle kahle naswona marito bya le xikarhi. Swihoxo byo enela naswona ku bya xiyimo xa le hansi bya xiyimo xa le hansi hi ndlela ya vutlhari swinene. ya hlayeka kahle. a swi onhi nkhuluko wa na swihoxo swo tala. naswona swa nonoha swinene naswona swa Khodi: RXH swinene. -Ntivoririmi wu tirhisiwile mongo. -Ntivoririmi wa kayivela ku landzelela mongo nonoha ku landzelela -Ntivoririmi wu tirhisiwile -Ntivoririmi wu tala ku hi nkhaqato ku ya hi -Ntivoririmi wu tirhisiwile naswona a wu enelangi wa mhaka. mongo wa mhaka. (10 WA hi nkhaqato hi xiyimo xa va wu tirhisiwile hi xikongomelo xa hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa -Ntivoririmi wa ha lava -Ntivoririmi wu lava ku TIMARAKA) le henhla swinene ku ya nkhaqato ku ya hi vaamukeri va mahungu ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu ku antswisiwa naswona antswisiwa swinene hi xikongomelo xa xikongomelo xa na mbangu. vaamukeri va mahungu na mbangu. a wu ringanelangi ku ya naswona a wu vaamukeri va mahungu vaamukeri va mahungu -Xitayili, thoni na na mbangu. -Matirhiselo ya xitayili, hi xikongomelo xa ringanelangi ku ya hi na mbangu. na mbangu. rhejisitara swi tala ku -Xitayili, thoni na thoni na rhejisitara swi vaamukeri va mahungu xikongomelo xa -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na fambelana na rhejisitara swi tirhisiwile pfa swi nga twisiseki. na mbangu. vaamukeri va mahungu rhejisitara swi tirhisiwile rhejisitara swi tala ku va nhlokomhaka. hi ndlela yo enela. -Hambiloko -Xitayili, thoni na na mbangu. hi nkhaqato swinene ku swi tirhisiwile hi mfanelo -Xitsalwambiko xi na -Xitsalwambiko xi na xitsalwambiko xi rhejisitara a swi -Xitayili, thoni na ya hi swilaveko swa ku ya hi swilaveko swa swihoxonyana hikuva xi swihoxo swa le xikarhi xopaxopiwile no tirhisiwangi hi mfanelo. rhejisitara a swi nhlokomhaka. nhlokomhaka. xopaxopiwile no hikuva xi xopaxopiwile hleriwa, xa ha ri na -Hambiloko fambelani na -Xitsalwambiko xi hava -Xitsalwambiko a xi hleriwa. no hleriwa. swihoxo. xitsalwambiko xi nhlokomhaka. na xihoxo na xin'we talelangi hi swihoxo -Xitsalwana xi tala ku -Xitsalwana xi komile/ xopaxopiwile no -Hambiloko hikuva xi xopaxopiwile hikuva xi xopaxopiwile -Xitsalwana xi na vulehi va na vulehi lebyi lehile swinene. hleriwa, xa ha ri na xitsalwambiko xi no hleriwa. no hleriwa. lebyi faneleke. faneleke. swihoxo swo tala. xopaxopiwile no -Xitsalwana xi komile/ hleriwa, xa ha ri na -Xitsalwambiko xi na -Xitsalwana xi na vulehi lehile swinene. swihoxo swo tala vulehi lebyi faneleke. lebyi faneleke. naswona xi hlanganisa nhloko. -Xitsalwana xi komile/ lehile swinene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo amukeleka enelanyana bya nga enelangi 80–100% 70–79% 60–69% 50–59% 40–49% madyondza 0–29% 30–39% VUNDZENI, 10½–13 9½–10 8–9 6½–7½ 5½–6 4–5 0–3½ NKUNGUHATO -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi bya kahle -Ku na vutivi bya kahle -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo enela -Vutivi lebyi nga kona i -Ku pfumaleka vutivi & XIVUMBEKO hlawuleka ku ya hi swinene ku ya hi ku ya hi swilaveko swa xikarhi ku ya hi ku ya hi swilaveko swa bya madyondza ku ya bya matsalelo ya swilaveko swa swilaveko swa xitsalwambiko. swilaveko swa xitsalwambiko. hi swilaveko swa switsalwambiko. Khodi: VNX xitsalwambiko. xitsalwambiko. -Mudyondzi u andlala xitsalwambiko. -Loko mudyondzi a xitsalwambiko. -Mudyondzi u huma -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya mahungu hi ndlela yo -Loko mudyondzi a andlala mahungu u pfa -Mudyondzi u huma emhakeni loko a (13 WA mahungu ya kombisa mahungu ya kombisa kongoma kambe a pfa andlala mahungu u pfa a huma emhakeni emhakeni loko a andlala mahungu TIMARAKA) ku vupfa ka miehleketo, ku vupfa ka miehleketo, a humanyana a huma emhakeni naswona minkarhi andlala mahungu naswona minkarhi mahungu hi lamo mudyondzi u andlala emhakeni. kambe a swi onhi yin'wana mongo wa naswona minkarhi yin'wana mongo wa kongoma swinene eka mahungu hi ndlela yo -Vundzeni na timhaka mongo wa mhaka. mhaka wu pfa wu nga yin'wana mongo wa mhaka a wu twali. xitsalwambiko hinkwaxo kongoma naswona a swi andlariwile hi ndlela -Vundzeni na timhaka twali. mhaka a wu twali. -Vundzeni na timhaka a naswona a nga humi nga tali ku huma ya nkhulukelano swi andlariwile hi ndlela -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka a swi na nkhulukelano emhakeni. emhakeni. naswona vuxokoxoko ya nkhulukelano wa le swi andlariwile hi ndlela swi tali ku va na naswona ku na -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka byi seketela xikarhi naswona ya nkhulukelano wo nkhulukelano naswona vuxokoxokonyana lebyi swi na nkhulukelano swi na nkhulukelano nhlokomhaka. vuxokoxoko byin'wana enela naswona ku na ku na vuxokoxoko seketelaka swinene naswona naswona timhaka ti -Vumbhoni bya byi seketela vuxokoxoko bya byitsongo lebyi nhlokomhaka. timhaka ti andlariwile hi andlariwile hi ndlela yo nkunguhato/ nhlokomhaka. madyondza byo seketelaka Nkunguhato/ ndlela yo enerisa, na enerisa, na vuxokoxoko mpfapfarhuto wu -Vumbhoni bya seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. mpfapfarhuto a swi vuxokoxoko hinkwabyo hinkwabyo byi seketela tikomba hikuva ku nkunguhato/ -Vumbhoni bya -Hambileswi andlariwangi hi ndlela byi seketela nhlokomhaka. tumbuluxiwile mpfapfarhuto wu nkunguhato/ nkunguhato/ ya kahle naswona nhlokomhaka. -Vumbhoni bya xitsalwana xa kahle no tikomba hikuva ku mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu nga maandlalelo ya -Vumbhoni bya nkunguhato/ twisiseka. tumbuluxiwile tikomba hikuva ku endliwa, xitsalwana a xi xitsalwana i ya xiyimo nkunguhato/ mpfapfarhuto wu -U tala ku landzelela xitsalwana xa le xikarhi tumbuluxiwile ringanelangi ku va xa xa le hansi. mpfapfarhuto wu tikomba hikuva ku milawu leyi faneleke ya no twisiseka. xitsalwana xo enela no Ririmi ro Engetela ro -Xivumbeko a xi tikomba hikuva ku tumbuluxiwile swilaveko swa -Xivumbeko xi twisiseka. Sungula naswona andlariwangi hi ndlela tumbuluxiwile xitsalwambiko xa kahle xivumbeko. andlariwile hi ndlela ya xitsalwana a xi yo landzelela swilaveko xitsalwambiko lexi swinene no twisiseka. le xikarhi ku ya hi -Xivumbeko xi andlariwangi kahle. swa matsalelo. hlantswekeke swinene -U landzelerile milawu swilaveko swa andlariwile hi ndlela yo -Xivumbeko a xi no twisiseka. leyi faneleke ya matsalelo. enela ku ya hi andlariwangi hi ndlela -U landzelerile milawu swilaveko swa swilaveko swa yo landzelela milawu ya hinkwayo ya swilaveko xivumbeko. matsalelo, kambe ku na matsalelo, naswona ku swa xivumbeko swihoxo leswi nga lo na swihoxo leswi naswona xitsalwambiko tlangandla, erivaleni. kavanyetaka mongo. xi hlawulekile. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu RIRIMI, 6–7 5–5½ 4½ 3½–4 3 2½ 0–2 XITAYILI & KU -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i HLELA endliwile hi nkhaqato na endliwile kahle kahle naswona marito bya le xikarhi. Swihoxo byo enela naswona ku bya xiyimo xa le hansi bya xiyimo xa le hansi hi ndlela ya vutlhari swinene. ya hlayeka kahle. a swi onhi nkhuluko wa na swihoxo swo tala. naswona swa nonoha swinene naswona swa Khodi: RXH swinene. -Ntivoririmi wu tirhisiwile mongo. -Ntivoririmi wa kayivela ku landzelela mongo nonoha ku landzelela -Ntivoririmi wu tirhisiwile -Ntivoririmi wu tala ku hi nkhaqato ku ya hi -Ntivoririmi wu tirhisiwile naswona a wu enelangi wa mhaka. mongo wa mhaka. (7 WA hi nkhaqato hi xiyimo xa va wu tirhisiwile hi xikongomelo xa hi ndlela yo amukeleka ku ya hi xikongomelo xa -Ntivoririmi wa ha lava -Ntivoririmi wu lava ku TIMARAKA) le henhla swinene ku ya nkhaqato ku ya hi vaamukeri va mahungu ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu ku antswisiwa naswona antswisiwa swinene hi xikongomelo xa xikongomelo xa na mbangu. vaamukeri va mahungu na mbangu. a wu ringanelangi ku ya naswona a wu vaamukeri va mahungu vaamukeri va mahungu -Xitayili, thoni na na mbangu. -Matirhiselo ya xitayili, hi xikongomelo xa ringanelangi ku ya hi na mbangu. na mbangu. rhejisitara swi tala ku -Xitayili, thoni na thoni na rhejisitara swi vaamukeri va mahungu xikongomelo xa -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na fambelana na rhejisitara swi tirhisiwile pfa swi nga twisiseki. na mbangu. vaamukeri va mahungu rhejisitara swi tirhisiwile rhejisitara swi tala ku va nhlokomhaka. hi ndlela yo enela. -Hambiloko -Xitayili, thoni na na mbangu. hi nkhaqato swinene ku swi tirhisiwile hi mfanelo -Xitsalwambiko xi na -Xitsalwambiko xi na xitsalwambiko xi rhejisitara a swi -Xitayili, thoni na ya hi swilaveko swa ku ya hi swilaveko swa swihoxonyana hikuva xi swihoxo swa le xikarhi xopaxopiwile no tirhisiwangi hi mfanelo. rhejisitara a swi nhlokomhaka. nhlokomhaka. xopaxopiwile no hikuva xi xopaxopiwile hleriwa, xa ha ri na -Hambiloko fambelani na -Xitsalwambiko xi hava -Xitsalwambiko a xi hleriwa. no hleriwa. swihoxo. xitsalwambiko xi nhlokomhaka. na xihoxo na xin'we talelangi hi swihoxo -Xitsalwana xi tala ku -Xitsalwana xi komile/ xopaxopiwile no -Hambiloko hikuva xi xopaxopiwile hikuva xi xopaxopiwile -Xitsalwana xi na vulehi va na vulehi lebyi lehile swinene. hleriwa, xa ha ri na xitsalwambiko xi no hleriwa. no hleriwa. lebyi faneleke. faneleke. swihoxo swo tala. xopaxopiwile no -Xitsalwana xi komile/ hleriwa, xa ha ri na -Xitsalwambiko xi na -Xitsalwana xi na vulehi lehile swinene. swihoxo swo tala vulehi lebyi faneleke. lebyi faneleke. naswona xi hlanganisa nhloko. -Xitsalwana xi komile/ lehile swinene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: 50 WA TIMARAKA VUNDZENI NA NKUNGUHATO (VN): 32 RIRIMI, XITAYILI NA KU HLELA (RXH): 12 XIVUMBEKO (X): 06 50 XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: 30 WA TIMARAKA VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO (VNX): 20 RIRIMI, XITAYILI NA KU HLELA (RXH): 10 30 XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: 20 WA TIMARAKA VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO (VNX): 13 RIRIMI, XITAYILI NA KU HLELA (RXH): 07 20 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 9 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu SWILETELO SWA MAKOREKETELO XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 VADYONDZI VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA: 1.1 Rendzodyondzo leri hi nga tshama hi ri teka. Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela hi ta rendzodyondzo leri va nga tshama va va na rona. • Siku ra rendzodyondzo. • Ndhawu laha ku nga endzeriwa kona. • Muxaka wa xifambo lexi nga tirhisiwa. • Leswi va tiphiniseke xiswona. • Leswi dyondziweke. [50] 1.2 Nkarhi wu fikile leswaku tindzimi ta Vantima ti tirhisiwa tani hi tindzimi to dyondzisa no dyondza eswikolweni swa hina. Nyika vonelo ra wena hi mhaka leyi. • Eka xitsalwana xo kombisa mavonelo mutsari u teka tlhelo kumbe vonelo ro karhi ra mhaka, kutani a kanela hi ku ri yimela kumbe ku seketela matwisiselo ya yena. • Vadyondzi va ta twisisa tidyondzo hi ku olova. • Vadyondzisi va ta oloveriwa eka madyondziselo. • Vadyondzi va ta kuma vundzeni bya dyondzo handle ko rhanga hi ku hundzuluxela eka ririmi rin'wana. • Ku ta tumbuluka mintirho yo hundzuluxa matsalwa. • Swi ta antswisa mbuyelo wa vadyondzi. • Tindzimi ti ta va ti ringanisiwile. [50] 1.3 Kanela loko swi fanerile leswaku vantshwa va nghenelela eka timhaka ta tipolitiki. Mukamberiwa u languteriwa ku kanela hi loko swi fanerile leswaku vantshwa va nghenelela eka timhaka ta tipolitiki. Xitsalwana xa nkanelo xi hlamusela timhaka handle ko yima na tlhelo ro karhi kambe xi kanela matlhelo hinkwawo ya mhaka hi ku ringana. Swi fanerile. • Va na timfanelo. • Hi vona varhangeri va mundzuku. • Va ta dyondza tindlela letinene ta maendlelo ya swilo. • Va ta tiva swilaveko swa minhlangano ya vona ka ha ri na nkarhi. • Va ta dyondzisiwa ku xixima varhangeri va vona. • Va ta boxa miehleketo ya vona. • Va ta amukela varhangeri va vona. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu A swi fanelangi. • Va lahleriwa hi nkarhi wo nghena xikolo. • Va joyina minhlangano yo karhi va nga swi ehleketangi kahle. • Va nghenelela na le ka timhaka leti lavaka varhangeri. • Va hlohletelana ku kokela etlhelo swi nga fanelangi. • Va endla swilo hi ku sindzisa. [50] 1.4 Tsala xitsalwana hi nkhuvo lowu u nga tshama a wu vona. Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela swilo leswi a nga swi vona enkhubyeni. Eka xitsalwana xo hlamusela mukamberiwa u hlamusela mhaka hi ndlela leyi nga ta endla leswaku muamukeri wa mahungu a twisisa mhaka ku fana na leswi mukamberiwa wa yona a yi twisisaka xiswona. • Ndhawu, siku na nkarhi. • Mavito ya vatekani. • Maambalelo. • Mintlangu. • Swivulavuri swa siku. • Marito ya mufundhisi. • Ku ambexana swingwavila. • Mimovha leyi va yi tirhiseke. [50] 1.5 Leswi a ndzi ta swi endla loko a ndzo va murhangeri wa muganga wa ka hina. Mukamberiwa u languteriwa ku nyika mianakanyo ya yena hi leswi a ta swi endla loko a ri murhangeri wa muganga wa ka vona. • Vito ra ndhawu na muganga. • Ku aka tindlu ta swisiwana. • Ku phamela swisiwana. • Ku aka swikolo. • Tindhawu ta vuhungaseri. • Ku lwa na vugevenga. • Ku lwisa vukungundzwana. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu 1.6 Xifaniso xa 1.6.1 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/kanela/nyika vonelo na ku paluxa miehleketo ya yena. Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. • Ku pfuna ka swifuwo hi tlhelo ro rima. • Swibyariwa leswi byariwaka emasin'wini. • Ntshovelo lowu pfunaka emindyangwini. • Ku xanisiwa ka swifuwo. • Ku antswisa marimelo. Xifaniso xa 1.6.2 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. • Maambalelo ya ndhavuko. • Mincino ya ndhavuko. • Tinxaka ta swiambalo swa ndhavuko. • Mintlangu ya ndhavuko. • Swakudya swa ndhavuko. • Tinsimu ta ndhavuko. Xifaniso xa 1.6.3 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. • Tinxaka ta vuyimbeleri. • Ku pfuna ka katara. • Nqambhi yo karhi leyi a yi tivaka. • Tinsimu to karhi leti a ti tivaka. • Mphikizano wa tinqambhi. • Mintlangu yo karhi ya vuyimbeleri leyi a nga tshama a yi hlalela. [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 2.1 Papila ra xinghana Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela munghana wa yena a n'wi tivisa hi xintirhwana lexi a xi kumeke hi nkarhi wo wisa ka swikolo. • Papila ra xinghana i papila leri munhu a tsalelaka munhu loyi a n'wi tivaka naswona ri vulavula hi timhaka ta vun'wini. • Papila leri a ri na mafundza. Adirese na siku swi tsariwa eka tlhelo ra xinene ra papila. • Eka papila ra xinghana ku tsariwa adirese yin'we ya mutsari. • Xiloso ehansi ka adirese. • Vito ra ndhawu na vhengele. • Muxaka wa ntirho. • Mali leyi a nga ta yi hola. • Leswi a nga ta endla swona hi mali. • Nsariso emakumu ka papila. [30] 2.2 Mbulavulo Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xipichi lexi a nga ta xi nyika exinkhubyanini xo tlangela makumentlhanu wa malembe yo velekiwa ka mutswari wa yena. • Mbulavulo wa tsariwa kunene. • Wu na manghenelo, miri na mahetelelo. • Ndhawu siku na nkarhi. • Mavito ya mutswari. • Masiku ya yena ya ku velekiwa. • Mintlangu leyi a yi ri kona. • Tinyiko. [30] 2.3 Inthavhiyu Mukamberiwa u languteriwa ku tsala inthavhiyu exikarhi ka mukamberi wa dyondzo na nhloko ya xikolo xa vona. Inthavhiyu i mbhurisano exikarhi ka vanhu vambirhi laha ku nga na muvutisi na muhlamuri. • Ku na tiinthavhiyu to hambanahambana, xik: ya ntirho, ya ku amukeriwa exikolweni na yo lava mahungu. • Muvutisi u va a lulamisile nongonoko wa swivutiso. • Swivutiso swi ta leteriwa hi muxaka wa inthavhiyu. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu • Vito ra xikolo. • Ndhawu laha xikolo xi kumekaka kona. • Vito ra mukamberi. • Xifundzha xa dyondzo laha mukamberi a tirhaka kona. • Mbhurisano lowu nga va kona. [30] 2.4 Papila ra xikombelo xa ntirho na tsalwavutivisi/papila ra vutihlavuteri (CV) Mukamberiwa u languteriwa ku tsala tsalwavutivisisi/papila (CV) na papila ra xikombelo leswi a nga ta swi rhumela laha ku nga na xivandla xa ntirho lowu navetisiweke eka phephahungu. Tsalwavutitivisi ri fanele ku va na leswi landzelaka: • Vuxokoxoko bya vun'wini • Vuxokoxoko bya swa tidyondzo. • Vuxokoxoko bya swa ntokoto. • Vito ra phephahungu. • Muxaka wa ntirho. • Swilaveko. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 14 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 3.1 Khadi ra xirhambo Mukamberiwa u languteriwa ku tsala khadi ra xirhambo leri a nga ta ri rhumela vanghana va yena ku va kona eka xinkhubyana xo tlangela siku ra yena ro velekiwa. Khadi ri fanele ku va na leswi landzelaka: • Mavito ya lava va rhambiweke • Tifonto to hambanahambana leti kombaka ntikelo lowukulu eka khadi. • Nkarhi na ndhawu ya lomu xinkhubyana xi nga ta endleriwaka kona. • Vuxokoxoko bya nkhuvo. • Maambalelo. • Nomboro ya riqingho ya vutihlanganisi. [20] 3.2 Dayari Mukamberiwa u languteriwa ku tsala dayari leyi a nga ta yi landzelela eka masiku lama va nga ta va va ri eka rendzodyondzo ra masiku ya mune. Dayari yi fanele ku va na leswi landzelaka : • Ku komba ku kunguhatela migingiriko ya nkarhi lowu taka. • Ku kombisa ndhawu, siku, nkarhi na lembe. • Yi fanele ku komba timhaka ta nkoka. • Yi fanele yi andlala vuxokoxoko bya migingiriko ya siku. [20] 3.3 Swiletelo swa ndlela. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swiletelo swa mafambelo ku suka exitichini xa bazi laha muendzi a nga ta chika kona ku ya fika laha muendzeriwa a tshamaka kona. Swiletelo swi fanele ku va na leswi landzelaka: • Ku kombisa mafambelo ku suka exitichini xa mabazi ku ya fika laha a tshamaka kona. • Swiletelo swi fanele swi va hi ndlela leyi yi enerisaka ku endlela leswaku munhu loyi swi nyikiwaka yena a nga lahleki. • Ku vula leswaku i mpfhuka wo tani hi kwihi (timitara kumbe tikhilomitara). • Ku kombisa leswaku u ta hundza switarata swingani. • Ku kombisa miako na switumbuluxiwa leswi a nga ta swi hundza, u vula na tlhelo leri swi nga ka rona. • Ku tirhisa marito lama ya hlamuselaka matlhelo na timheho na mafambelo. • Vadyondzi va nga ha dirowa mepe wa mafambelo ku katsa na nhlamuselo. [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso