Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2011 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 3 (P3) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2011 MEMORANDAMU TIMARAKA: 100 Memorandamu leyi yi na 13 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 2 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA XITSALWANA (50) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo amukeleka enelanyana bya nga enelangi madyondza 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% 0 – 29% 26 – 32 22½ – 25½ 19½ – 22 16 – 19 13 – 15½ 10 – 12½ 0 – 9½ VUNDZENI NA -Vundzeni byi kombisa -Vundzeni byi kombisa -Vundzeni byi kombisa -Vundzeni byi kombisa -Vundzeni i byo enela. -A hi mikarhi hinkwayo -Vundzeni bya huhula NKUNGUHATO ku twisisa nhlokomhaka ku twisisa nhlokomhaka ku twisisa nhlokomhaka ku twisisa nhlokomhaka Ku na ku kayivela ka laha vundzeni byi swinene naswona byi hi vuenti. kahle. hi ndlela yo ringanela. hi ndlela ya le xikarhi. nkhulukelano. twakalaka naswona byi pfumala nkhulukelano. Khodi: VN pfumala nkhulukelano. (32 WA TIMARAKA) -Mahungu ya na -Mahungu ya koka -Mahungu ya tsakisa -Mahungu i ya le xikarhi -Mahungu ya tala ku -Mahungu lama -Mahungu lama ntlhontlho naswona ya rinoko naswona ya naswona ya khorwisa. kambe ya pfumala fambelana na boxiwaka a ma talangi boxiwaka a ma tsakisi hlutekile. tsakisa. vuxokoxoko. nhlokomhaka, kambe naswona ku tale naswona ku tale ngopfu ku na mbuyelelo wa mbuyelelo wa timhaka. mbuyelelo wa timhaka. timhaka. -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Ku hava vumbhoni byo -Ku hava vumbhoni mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu enela lebyi kombisaka lebyi kombisaka tirhisiwile ku tumbuluxa tirhisiwile ku tumbuluxa tirhisiwile ku tumbuluxa tirhisiwile ku tumbuluxa tirhisiwile ku tumbuluxa leswaku xitsalwana xi leswaku xitsalwana xi xitsalwana lexi xitsalwana lexi xitsalwana lexi xi nga xitsalwana lexi xitsalwana xo enela, xo kunguhatiwile/ kunguhatiwile/ hlantswekeke no kombisaka vutshila no kahle swinene naswona enerisaka naswona xa twisiseka naswona xi mpfapfarhutiwile mpfapfarhutiwile kambe twisiseka. twisiseka. xa twisiseka. twisiseka. na nkhulukelano. naswona xitsalwana a xitsalwana xi andlariwile xi andlariwangi kahle. hi xiyimo xa le hansi. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 3 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu 10 – 12 8½ – 9½ 7½ – 8 6–7 5 – 5½ 4 – 4½ 0 – 3½ RIRIMI, -Lemuka nkoka wa -Lemuka nkoka wa -Vumbhoni byo kota ku -Kota ku lemukanyana -Matirhiselo ya ririmi hi -Matirhiselo ya ririmi i -Matirhiselo ya ririmi ya XITAYILI & KU matirhiselo ya ririmi hi matirhiselo ya ririmi. lemuka matirhiselo ya nkoka wa matirhiselo ya lamo enela. ya madyondza. tsanile swinene. HLELA ndlela ya vukheta. ririmi hi ndlela ya ririmi. vukheta bya tikomba. Khodi: RXH -Ririmi na mahikahatelo -Ririmi na mahikahatelo -Ririmi na mahikahatelo -Matirhiselo ya ririmi i -Matirhiselo ya ririmi ya -Matirhiselo ya ririmi ya -Matirhiselo ya ririmi ya (12 WA swi tirhisiwile hi swi tirhisiwile hi swi tala ku va swi ya ntolovelo naswona kayivela naswona tsanile naswona tsanile naswona TIMARAKA) nkhaqato. mfanelo. tirhisiwa hi mfanelo. mahikahatelo i ya le mikarhi yin'wana mahikahatelo ya na mahikahatelo ya na xikarhi. mahikahatelo ya na swihoxo. swihoxo swo tala. swihoxo. -Kota ku tirhisa ririmi ro -Kota ku katsa na ririmi -Kota ku tirhisa ririmi ro -Kota ku tirhisa ririmi ro -Kota ku tirhisa ririmi ro -Wa tikeriwa ku kota ku -Wa tikeriwa ku kota ku gega hi mfanelo. ro gega hi mfanelo. gega hi ndlela ya le gega hi ndlela ya le gega hi ndlela yo enela. tirhisa ririmi ro gega hi tirhisa ririmi ro gega hi henhlanyana. xikarhi. mfanelo. mfanelo. -Mahlawulelo ya marito -Tirhisa tindlela to -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya marito -Marito a ya hlawuriwi lama tirhisiwaka i ya hambanahambana ta lama tirhisiwaka a ya i ya le xikarhi. i yo enela. i ya madyondza. hi mfanelo. xiyimo xa le henhla. mahlawulelo ya marito fambelani na hi mfanelo. nhlokomhaka. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Hi mikarhi yo tala -Hakanyingi xitayili, -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na rhejisitara swi rhejisitara swi xitayili, thoni na thoni na rhejisitara swi rhejisitara swi kayivela rhejisitara a swi rhejisitara a swi fambelana na fambelana swinene na rhejisitara swi tala ku fambelana na nkhulukelano. tirhisiwangi hi mfanelo. tirhisiwangi hi mfanelo nhlokomhaka hi ndlela nhlokomhaka. fambelana na nhlokomhaka. eka xitshuriwa yo hlawuleka. nhlokomhaka. hinkwaxo. -Xitsalwana a xi na -Xitsalwana a xi na -Xitsalwana a xi talangi -Hambileswi xitsalwana -Hambileswi xitsalwana -Hambiloko xitsalwana -Hambiloko xitsalwana swihoxo hi ku va xi swihoxo hi ku va xi swihoxo hi ku va xi xi nga xopaxopiwa no xi nga xopaxopiwa no xi xopaxopiwile no xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa, xi pfa xi va na hleriwa, xi pfa xi va na hleriwa, xa ha ri na hleriwa, xa ha ri na hleriwa. hleriwa. hleriwa. swihoxo. swihoxo leswi nga swihoxo swo tala. swihoxo swo tala erivaleni. naswona a xi twisiseki. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 4 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu 5–6 4½ 4 3 – 3½ 2½ 2 0 – 1½ -Ku na nkhulukelano -Ku na nkhulukelano -Malukelo ya timhaka to -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya timhaka XIVUMBEKO eka malukelo ya eka malukelo ya tala ya fambelana na ya fambelana na tin'wana ya fambelana tin'wana a ya fambelani eka xitsalwana nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. na nhlokomhaka. na nhlokomhaka. hinkwaxo a ya Khodi: X fambelani na nhlokomhaka. (6 WA TIMARAKA) -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byin'wana -Ku na -Mikarhi yin'wana -Vuxokoxoko lebyi andlariwile hi ndlela yo andlariwile hi ndlela yo andlariwile hi ndlela leyi byi andlariwile ku ya hi vuxokoxokonyana lebyi vuxokoxoko bya huhula andlariweke bya kongoma yo hlawuleka kongoma swinene. faneleke. swilaveko swa andlariweke hi ndlela naswona hungu leri a ri huhula. swinene. nhlokomhaka. leyi twisisekaka. vulaka a ri koti ku kumbeteleka. -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi na tindzimana swi na tindzimana i swa tindzimana swi andlariwile hi ndlela ya andlariwile hi mfanelo andlariwile hi mfanelo. swihoxo kambe swihoxo kambe madyondza. pfuvapfuvanile nkhulukelano swinene. swinene. xitsalwana xa twisiseka. xitsalwana xa twisiseka. naswona a swi na nandzelelano. -Vulehi byi fambelana -Vulehi hi lebyi -Vulehi hi lebyi -Vulehi byi tala ku va -Xitsalwana xi lehe/ -Xitsalwana xi lehe/ -Xitsalwana xi lehe/ na swilaveko swa faneleke. faneleke. lebyi faneleke. kome ngopfu. kome ngopfu. kome ku tlula mpimo xitsalwana. swinene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 5 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo amukeleka enelanyana bya nga enelangi madyondza 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% 0 – 29% 16 – 20 14 – 15½ 12 – 13½ 10 – 11½ 8 – 9½ 6 – 7½ 0 – 5½ -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi bya kahle -Ku na vutivi bya kahle -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo enela -Vutivi lebyi nga kona i -Ku pfumaleka vutivi VUNDZENI, hlawuleka ku ya hi swinene ku ya hi ku ya hi swilaveko swa xikarhi ku ya hi ku ya hi swilaveko swa bya madyondza ku ya bya matsalelo ya NKUNGUHATO swilaveko swa swilaveko swa xitsalwambiko. swilaveko swa xitsalwambiko. hi swilaveko swa switsalwambiko. & XIVUMBEKO xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. Khodi: VNX -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Mudyondzi u andlala -Loko mudyondzi a -Loko mudyondzi a -Mudyondzi u huma -Mudyondzi u huma mahungu ya kombisa mahungu ya kombisa mahungu hi ndlela yo andlala mahungu u pfa andlala mahungu u pfa emhakeni loko a emhakeni loko a (20 WA ku vupfa ka miehleketo, ku vupfa ka miehleketo, kongoma kambe u pfa a huma emhakeni a huma emhakeni andlala mahungu andlala mahungu TIMARAKA) mahungu hi lamo mudyondzi u andlala a humanyana kambe a swi onhi naswona mikarhi naswona mikarhi naswona mikarhi kongoma swinene eka mahungu hi ndlela yo emhakeni. mongo wa mhaka. yin'wana mongo wa yin'wana mongo wa yin'wana mongo wa xitsalwambiko hinkwaxo kongoma naswona a mhaka wu pfa wu nga mhaka a wu twali. mhaka a wu twali. naswona a nga humi nga tali ku huma twali. emhakeni. emhakeni. -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka a -Vundzeni na timhaka a swi na nkhulukelano swi na nkhulukelano swi andlariwile hi ndlela swi andlariwile hi ndlela swi andlariwile hi ndlela swi talangi ku va na swi na nkhulukelano swinene naswona naswona timhaka ti ya nkhulukelano ya nkhulukelano wa le ya nkhulukelano wo nkhulukelano naswona naswona ku na timhaka ti andlariwile hi andlariwile hi ndlela yo naswona vuxokoxoko xikarhi naswona enela naswona ku na ku na vuxokoxoko vuxokoxokonyana lebyi ndlela yo enerisa, na enerisa, na vuxokoxoko byi seketela vuxokoxoko byin'wana vuxokoxoko bya byitsongo lebyi seketelaka vuxokoxoko hinkwabyo hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. byi seketela madyondza byo seketelaka nhlokomhaka. byi seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Hambileswi -Nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ mpfapfarhuto a swi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto wu nga andlariwangi hi ndlela tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku endliwa, xitsalwambiko ya kahle naswona tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile a xi ringanelangi ku va maandlalelo ya xitsalwambiko lexi xitsalwambiko xa kahle xitsalwambiko xa kahle xitsalwambiko xa le xitsalwambiko xo enela xa ririmi ro engetela ro xitsalwana i ya xiyimo hlantswekeke swinene swinene no twisiseka. no twisiseka. xikarhi no twisiseka. no twisiseka. sungula naswona xa le hansi. no twisiseka. xitsalwambiko a xi andlariwangi kahle. -U landzelerile milawu -U landzelerile milawu -U tala ku landzelela -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko a xi -Xivumbeko a xi hinkwayo ya swilaveko leyi faneleke ya milawu leyi faneleke ya andlariwile hi ndlela ya andlariwile hi ndlela yo andlariwangi hi ndlela andlariwangi hi ndlela swa xivumbeko swilaveko swa swilaveko swa le xikarhi ku ya hi enela ku ya hi yo landzelela milawu ya yo landzelela swilaveko naswona xitsalwambiko xivumbeko. xivumbeko. swilaveko swa swilaveko swa matsalelo, naswona ku swa matsalelo. xi hlawulekile. matsalelo. matsalelo, kambe ku na na swihoxo leswi swihoxo leswi nga lo kavanyetaka mongo. tlangandla, erivaleni. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 6 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu 8 – 10 7 – 7½ 6 – 6½ 5 – 5½ 4 – 4½ 3 – 3½ 0 – 2½ RIRIMI , -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito byi -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i -Vulongoloxamarito i XITAYILI & KU endliwile hi nkhaqato na endliwile kahle kahle naswona marito bya le xikarhi. Swihoxo byo enela naswona ku bya xiyimo xa le hansi bya xiyimo xa le hansi HLELA hi ndlela ya vutlhari swinene. ya hlayeka kahle. a swi onhi nkhuluko wa na swihoxo swo tala. naswona swa nonoha swinene naswona swa swinene. mongo. ku landzelela mongo nonoha ku landzelela Khodi: RXH wa mhaka. mongo wa mhaka. (10 WA -Ntivoririmi wu tirhisiwile -Ntivoririmi wu tala ku -Ntivoririmi wu tirhisiwile -Ntivoririmi wu tirhisiwile -Ntivoririmi wa kayivela -Ntivoririmi wa ha lava -Ntivoririmi wu lava ku TIMARAKA) hi nkhaqato hi xiyimo xa va wu tirhisiwile hi hi nkhaqato ku ya hi hi ndlela yo amukeleka naswona a wu enelangi ku antswisiwa naswona antswisiwa swinene le henhla swinene ku ya nkhaqato ku ya hi xikongomelo xa ku ya hi xikongomelo xa ku ya hi xikongomelo xa a wu ringanelangi ku ya naswona a wu hi xikongomelo xa xikongomelo xa vaamukeri va mahungu vaamukeri va mahungu vaamukeri va mahungu hi xikongomelo xa ringanelangi ku ya hi vaamukeri va mahungu vaamukeri va mahungu na mbangu. na mbangu. na mbangu. vaamukeri va mahungu xikongomelo xa na mbangu. na mbangu. na mbangu. vaamukeri va mahungu na mbangu. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Matirhiselo ya xitayili, -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na rhejisitara swi tirhisiwile rhejisitara swi tala ku va rhejisitara swi tala ku rhejisitara swi tirhisiwile thoni na rhejisitara swi rhejisitara a swi rhejisitara a swi hi nkhaqato swinene ku swi tirhisiwile hi mfanelo fambelana na hi ndlela yo enela. pfa swi nga twisiseki. tirhisiwangi hi mfanelo. fambelani na ya hi swilaveko swa ku ya hi swilaveko swa nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. -Xitsalwambiko xi hava -Xitsalwambiko a xi -Xitsalwambiko xi na -Xitsalwambiko xi na -Hambiloko -Hambiloko -Hambiloko na xihoxo na xinwe hi talelangi hi swihoxo hi swihoxonyana hi ku va swihoxo swa le xikarhi xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi ku va xi xopaxopiwile ku va xi xopaxopiwile xi xopaxopiwile no hi ku va xi xopaxopiwile xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no no hleriwa. no hleriwa. hleriwa. no hleriwa. hleriwa, xa ha ri na hleriwa, xa ha ri na hleriwa, xa ha ri na swihoxo. swihoxo swo tala. swihoxo swo tala naswona xi hlanganisa nhloko. -Xitsalwambiko xi na -Xitsalwana xi na vulehi -Xitsalwana xi na vulehi -Xitsalwana xi tala ku -Xitsalwana xi komile/ -Xitsalwana xi komile/ -Xitsalwana xi komile/ vulehi lebyi faneleke. lebyi faneleke. lebyi faneleke. va na vulehi lebyi lehile swinene. lehile swinene. lehile swinene. faneleke. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 7 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo amukeleka enelanyana bya nga enelangi madyondza 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% 0 – 29% 10½ – 13 9½ – 10 8–9 6½ – 7½ 5½ – 6 4–5 0 – 3½ VUNDZENI, -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi bya kahle -Ku na vutivi bya kahle -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo enela -Vutivi lebyi nga kona i -Ku pfumaleka vutivi NKUNGUHATO hlawuleka ku ya hi swinene ku ya hi ku ya hi swilaveko swa xikarhi ku ya hi ku ya hi swilaveko swa bya madyondza ku ya bya matsalelo ya & XIVUMBEKO swilaveko swa swilaveko swa xitsalwambiko. swilaveko swa xitsalwambiko. hi swilaveko swa switsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. Khodi: VNX -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Mudyondzi u andlala -Loko mudyondzi a -Loko mudyondzi a -Mudyondzi u huma -Mudyondzi u huma (13 WA mahungu ya kombisa mahungu ya kombisa mahungu hi ndlela yo andlala mahungu u pfa andlala mahungu u pfa emhakeni loko a emhakeni loko a TIMARAKA) ku vupfa ka miehleketo, ku vupfa ka miehleketo, kongoma kambe a pfa a huma emhakeni a huma emhakeni andlala mahungu andlala mahungu mahungu hi lamo mudyondzi u andlala a humanyana kambe a swi onhi naswona mikarhi naswona mikarhi naswona mikarhi kongoma swinene eka mahungu hi ndlela yo emhakeni. mongo wa mhaka. yin'wana mongo wa yin'wana mongo wa yin'wana mongo wa xitsalwambiko hinkwaxo kongoma naswona a mhaka wu pfa wu nga mhaka a wu twali. mhaka a wu twali. naswona a nga humi nga tali ku huma twali. emhakeni. emhakeni. -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na timhaka a -Vundzeni na timhaka a swi na nkhulukelano swi na nkhulukelano swi andlariwile hi ndlela swi andlariwile hi ndlela swi andlariwile hi ndlela swi tali ku va na swi na nkhulukelano swinene naswona naswona timhaka ti ya nkhulukelano ya nkhulukelano wa le ya nkhulukelano wo nkhulukelano naswona naswona ku na timhaka ti andlariwile hi andlariwile hi ndlela yo naswona vuxokoxoko xikarhi naswona enela naswona ku na ku na vuxokoxoko vuxokoxokonyana lebyi ndlela yo enerisa, na enerisa, na vuxokoxoko byi seketela vuxokoxoko byin'wana vuxokoxoko bya byitsongo lebyi seketelaka vuxokoxoko hinkwabyo hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. byi seketela madyondza byo seketelaka nhlokomhaka. byi seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Hambileswi Nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ mpfapfarhuto a swi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto wu nga andlariwangi hi ndlela tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku endliwa, xitsalwana a xi ya kahle naswona tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile ringanelangi ku va xa maandlalelo ya xitsalwambiko lexi xitsalwambiko xa kahle xitsalwana xa kahle no xitsalwana xa le xikarhi xitsalwana xo enela no ririmi ro engetela ro xitsalwana i ya xiyimo hlantswekeke swinene swinene no twisiseka. twisiseka. no twisiseka. twisiseka. sungula naswona xa le hansi. no twisiseka. xitsalwana a xi andlariwangi kahle. -U landzelerile milawu -U landzelerile milawu -U tala ku landzelela -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko a xi -Xivumbeko a xi hinkwayo ya swilaveko leyi faneleke ya milawu leyi faneleke ya andlariwile hi ndlela ya andlariwile hi ndlela yo andlariwangi hi ndlela andlariwangi hi ndlela swa xivumbeko swilaveko swa swilaveko swa le xikarhi ku ya hi enela ku ya hi yo landzelela milawu ya yo landzelela swilaveko naswona xitsalwambiko xivumbeko. xivumbeko. swilaveko swa swilaveko swa matsalelo, naswona ku swa matsalelo. xi hlawulekile. matsalelo. matsalelo, kambe ku na na swihoxo leswi swihoxo leswi nga lo kavanyetaka mongo. tlangandla, erivaleni. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 8 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: 50 WA TIMARAKA VUNDZENI NA NKUNGUHATO (VN): 32 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 12 XIVUMBEKO (X): 06 50 XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: 30 WA TIMARAKA VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO (VNX): 20 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 10 30 XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: 20 WA TIMARAKA VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO (VNX): 13 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 07 20 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 9 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 VADYONDZI VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA: 1.1 MIHANDZU YA KU VA AFRIKA-DZONGA RI RHURHERILE KHAPU YA MISAVA YA BOLO YA MILENGE Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Ku tlakuka ka xiyimo xa bolo ya milenge etikweni. • Ku antswisiwa ka timbala ta mitlangu. • Ku antswisiwa ka mapatu. • Ku akiwa ka xiporo xa Gautrain. • Ku antswisiwa ka vuphatsamelo bya swihahampfhuka. • Ku pfuleka ka swivandla swa mitirho. • Ku vumba vuxaka na matikoakelana. • Ku vumba vuxaka na matiko ya le handle. • Ku antswisa matikhomelo ya vatlangi. • Ku antswisa mafambiselo ya ntlangu wa bolo. 1.2 LOKO VADYONDZI VA YA NA TISELULAFONI ESWIKOLWENI Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Ta rila hi nkarhi wa tidyondzo. • Vadyondzi va chayisa vuyimbeleri hi nkarhi wa tidyondzo. • Vadyondzi va fowuna kumbe ku fowuneriwa hi nkarhi wa tidyondzo. • Va tekana swinepe swo huma endleleni mutekiwa a nga swi voni. • Va amukela no kombana mahungu lama kombaka timhaka ta masangu hi nkarhi wa tidyondzo. • Va tsala tinhlamulo ta swikambelwana eka tona. • Va rhumelana tinhlamulo loko va ri eku tsaleni ka swikambelwana. • Va bombiselana tona ku ya hi loyi a nga xaveriwa yo dura, kutani lava nga na to chipa va twa va ri va xiyimo xa le hansi. 1.3 MAVANDLA YA LAVANTSHWA HI WONA YA FAMBISAKA TIKO Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Vantshwa hi vona va nga tala emavandleni ya tipolotiki. • Ya lava swilo swi famba hi mavonelo ya vona. • Ya hlohlotela mbuyelo wa tivhoti. • Ya hlohlotela switereko eswikolweni na le tiyunivhesiti. • Ya hlohlotela mafambiselo ya miganga. • Ya hlohlotela ku susiwa ka vurhangeri byo karhi. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu 1.4 KU PFUNA KUMBE KU ONHA KA MIZAVALAZO Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: Ku pfuna • Lava zavalazeriwaka va hatla va endla leswi koxiwaka. • Wu sivela ku hlongoriwa emitirhweni swi nga fanelangi. • Wu sivela vukungundzwana. • Wu endla leswaku ku va na nhluvuko. • Wu sivela ku xanisiwa ka vatirhi. • Wu sivela vathori ku endla hi ku rhandza. Ku pfuna • Wu onha ikhonomi ya tiko. • Vazavalazi va onha tinhundzu. • Loko munhu a nga zavalazi wa chavisiwa kumbe ku dlawa. • Vatirhi va tekeriwa mali ya mikarhi leyi a va nga ri entirhweni. • Vadyondzi va onhakeriwa hi nkarhi wo dyondza. • Vathori va onhakeriwa hi tinhundzu ta vona. 1.5 RUNGULA HI NGHOZI YA MOVHA LEYI U NGA TSHAMA U YI VONA Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Ndhawu na siku ra nghozi. • Xivangelo xa nghozi. • Xiyimo xa bazi. • Xoyimo xa muchayeri. • Xiyimo xa vakhandziyi. • Vanhu lava nga rhanga va vona nghozi. • Maphorisa na ambulense. • Ku humesiwa ka mbuyelo wa Giredi ya 12 eka maphephahungu. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu 1.6 KU HUMESIWA KA MBUYELO WA GIREDI YA 12 EKA MAPHEPHAHUNGU Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Van'wamahungu va endla swihoxo swo pasisa mudyondzi a nga pasangi kumbe ku n'wi feyirisa a pasile. • Vana lava nga pasa va hleka vana lava va nga feyila. • Vadyondzi lava nga feyila va lwa loko va hlekiwa. • Mikarhi yin'wana vadyondzi lava nga feyila va tisunga/tidlaya. 1.7 NKOKA WA MICINO YA NDHAVUKO ERIXAKENI Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Tinxaka ta micino. • Vanhu lava va yi cinaka, xik. vakhegula. • Tindhawu lomu yi ciniwaka kona. • Muxaka wa vahlaleri. • Xikongomelo xo cina. • Ku vuyeriwa ka mucini. 1.8 MATIRHELO YA SWIBEDHLELE Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: Leswinene • Swibedhlele swo tala swi basile. • Vadyuhari a va foli tilayini. • Ku na michini yo kambela vavabyi. • Vavabyi va tshama va basile. • Vavabyi va mavabyi ya nhloko va pfaleriwa va ri voxe leswaku va nga vavisi van'wana. Leswo biha • Vavabyi va fola tilayini to leha va nga si amukeriwa evuamukelweni. • Vamabalana na vaongori va ya edineni hinkwavo va siya vavabyi va ri voxe. • Vaongori va kholela vavabyi. • Vavabyi lava nga swi kotiki ku tidyisa va sika hi ndlala. • Vavabyi va tshunxiwa eswibedhlele va nga si hola. • Vavabyi lava nga na vuvabyi byo tlulela kumbe bya HIV na AIDS va tsan'wiwa. NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 2.1 PAPILA RA MAFUNDZA: PAPILA RO ENDLA XIKOMBELO XO AMUKERIWA EYUNIVHESITI YA PITORI. Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Adirese ya mutsari kun'we na siku kusuka exikarhi ku ya etlhelo ra voko ra xinene. • Adirese ya yunivhesiti hi le vokweni ra ximatsi. • Xiloso. • Vuxokoxoko bya mutsari. • Tidyondzo leti a lavaka ku ya dyondzela tona. • Nsariso. 2.2 N'WANGULANO LOWU VEKE KONA EXIKARHI KA VAFANA VAMBIRHI ENDZHAKU KA NTLANGU WA KAIZER CHIEFS NA ORLANDO PIRATES Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Ndhawu na nkarhi endzeni ka swiangi. • Mavito ya swivulavuri ku ya hi leswi va nyiketanisaka xiswona loko va ri karhi va vulavula. • Loko va nghenana enon'weni marito ya kona ma tsariwa endzeni ka swiangi. 2.3 MEMORANDAMU: MURHANGERI WA RCL A TSALELA NHLOKO YA XIKOLO HI SWIVILELO SWA VADYONDZI Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Siku. • Nhlokomhaka ya memorandamu. • Munhu loyi yi yaka eka yena. • Nongonoko wa swivilelo. • Nsayino wa murhangeri na matsalana wa yena. 2.4 XIVIKO: XIVIKO XA TIMALI HI MUKOMI WA NKWAMA WA LAVANTSHWA EKEREKENI YA VONA Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Siku. • Mali leyi ngheneke na tindlela leti yi ngheneke ha tona. • Mali leyi tirhisiweke na tindlela leti yi tirheke ha tona. • Xitatimende xa le bangi. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 3 3.1 XINAVETISO: MBHUKUTO LOWU NGA TA VA KONA EVHENGELENI RA LE KUSUHI. Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Siku leri mbhukuto wu nga ta va hi rona. • Ndhawu na nkarhi. • Tinhundzu leti ti nga chipisiwa. 3.2 SWILERISO: MURHANGERI WA LAVANTSHWA A TSALA SWILERISO LESWI VANTSHWA VA FANELEKE KU SWI LANDZELELA HI SIKU RA MPFUXELELO. Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Nongonoko wa swileriso na mikarhi leyi swi faneleke swi landzeleriwa hi yona. • Nxopulo wa lava va nga ta tlula swileriso. 3.3 KU TATA FOMO YA KA ABSA Mudyondzi a nga tsala swin'wana swa leswi landzelaka: • Fomo yi fanele ku kopunuriwa kutani yi tatiwa hi ku ya hi tinhlokomhaka leti nga tsariwa ehenhla ka yona. NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso