Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2011 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 2 (P2) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2011 MEMORANDAMU TIMARAKA: 70 Memorandamu leyi yi na 12 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 2 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: NOVHELE NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana XIVUTISO XA 1: XITSALWANA • Jamboti a a ri xirho xa ntlawa wa vugevenga wa Lefty kambe a ri exihundleni. √√√ • U pfunetile ku thangula na ku phanga switolo swo tala. √√√ • U dlele vanhu vo tala. √√√ • Jamboti a a tiyimiserile ku hambana na ntlawa lowu wa swigevenga. √√√ • Hi siku leri a a tiyimiserile ku hambana na ntlawa lowu hi rona u kumile Lefty a n'wi tshamerile ekaya kutani swi nga ha olovi ku baleka. √√√ • Hi siku ra kona a va fanele va ya thangula feme ya Jesco, leyi a yi ri na marhavi yo tala. √√√ • Jamboti hi yena a a lukile mano ya kona a tlhela a xiyaxiya na leswi mali a yi hlengeletisiwa xiswona kusuka eka marhavi ya feme. √√√ • Va tumbelerile movha wa mali wa ka Jesco eka patu ro suka eRita ku ya eDorah'dale. √√√ • Va siyile Bobs, un'wana wa xirho xa ntlawa wa vona etlhelo rin'wana laha a nga vekela bodo ya vuxisi ya leswaku patu ri pfariwile. √√√ • Yena na Lefty va yile eka lerin'wana tlhelo. √√√ • Movha wa ka Jesco wu fikile, kutani wu fika wu yima, hikuva a va vekerile ntsandze exikarhi ka patu. √√√ • Loko va ha ringeta ku teka mali Lefty na Bobs va duvuriwile va fela kwalaho. √√√ • Jamboti u biwile swinene a tlhela a yisiwa ejele leyi yi nga n'wi endla a tikuma a ri ePluimvee. √√√ Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. [35] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 3 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa maandlalelo. matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 7 Vuswikoti bya -Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti Vuswikoti bya -Xivumbeko xa kahle. le henhla naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. le henhla -Masungulo na mahetelelo 80 – 100% ngopfu -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu ya kahle ngopfu. 20 – 25 wa ngopfu: 8 – 10 wa -Nkanelo wa mahungu lama timaraka 90%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu. timaraka andlariweke kahle. -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo -Xitayili, thoni, na ririmi swi huma eka tsalwa. kahle naswona swi pfumala -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka swihoxo. matsalwa. Khodi ya 6 Vuswikoti bya -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, Vuswikoti bya -Xitsalwana xi andlariwile kahle. le henhla ku katsiwa ka swilaveko mayelana na le henhla -Masungulo na mahetelelo 70 – 79% 17½ – 19½ wa nhlokomhaka. 7 – 7½ wa ya kahle. timaraka -Nhlamuselo hi vuenti. timaraka -Vuxokoxoko bya mahungu -Miehleketo leyi boxiweke yo swa olova ku byi landzelela. hambanahambana yo huma eka matsalwa. -Xitayili, thoni na ririmi -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma ra kahle swi fambelana na eka matsalwa. xikongomelo. -Maandlalelo lamanene. Khodi ya 5 Vuswikoti bya -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka. Vuswikoti bya -Xivumbeko xa kahle na le -Miehleketo yo amukeleka mayelana na le nkhulukelano. 60 – 69% henhlanyana nhlokomhaka. henhlanyana -Masungulo, mahetelelo na 15 – 17 wa -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hi 6 – 6½ wa tindzimana tin'wana ti timaraka hinkwayo yi nga na nseketelo lowu timaraka andlariwe kahle. enerisaka. -Nkanelo wu nga landzeleleka. -Vumbhoni byo twisisa matsalwa. -Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 4 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa maandlalelo. matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 4 Vuswikoti byo -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, Vuswikoti byo -Vumbhoni byin'wana bya amukeleka swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. amukeleka xivumbeko. 50 – 59% 12½ – 14½ wa -Vumbhoni bya kahle byo seketela 5 – 5½ wa -Xitsalwana xo pfumala timaraka nhlokomhaka. timaraka xivumbeko na nkhulukelano -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi. wa miehleketo. -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa. -Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle. Khodi ya 3 Vuswikoti byo -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo Vuswikoti byo -Xivumbeko xi na xihoxo xa enela ya xivutiso. enela nkunguhato. 40 – 49% 10 – 12 wa -Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya 4 – 4½ wa -Nkanelo a wu andlariwangi timaraka nhlokomhaka. timaraka kahle. -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, -Xivumbeko xa tindzimana naswona wu na vumbhoni byitsongo byo xi na swihoxo. huma eka tsalwa. -Swihoxonyana eka ririmi, -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa. thoni na xitayili. Khodi ya 2 Vuswikoti bya -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi Vuswikoti bya -Maandlalelo yo ka ya nga madyondza yin'wana miehleketo a yi fambelani na madyondza enerisi na xivumbeko xo ka 30 – 39% 7½ – 9½ wa nhlokomhaka. 3 – 3½ wa xi nga kunguhatiwangi, timaraka -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka. timaraka leswi kavanyetaka nkhulukelano. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo -Swihoxo swa ririmi na xitayili ya xitshuriwa na tsalwa. xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki. -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 5 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa maandlalelo. matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 1 Vuswikoti byo -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi Vuswikoti byo -A swi olovi ku vona loko ka byi nga kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka ka byi nga nhlokomhaka yi kaneriwile. 0 – 29% enelangi byitsongo na nhlokomhaka. enelangi -Ku pfumaleka ka vumbhoni 0 – 7 wa -Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula 0 – 2½ wa bya nkunguhato. timaraka xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka timaraka -Ku pfumaleka ka tindzimana titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya to twisiseka. leswaku ti huma ebukwini. -Ririmi ro tsana. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo -Xitayili na thoni leswi hoxekeke. ya xitshuriwa na tsalwa. MAAVELO YA TIMARAKA: VUNDZENI (V) = 25 XIVUMBEKO NA RIRIMI (XR) = 10 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 6 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 2: XIKAMBELANTWISISO 2.1 I Mpfuleni naswona u vulavula na Lefty.√√ (2) 2.2 A a beriwa leswi a byeleke Ntekele leswaku hi yena a vangeke rifu ra Rice ro tlumbiwa hi movha.√√ √ (3) 2.3 A va ri varhandzani.√√ (2) 2.4 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik. A swi nga fanelangi. √ Mpfuleni a a vulavula ntiyiso.√√ (3) 2.5 I Walk-tall. √ U yile a ya xava tinyama na mabyalwa a tlhela a famba a rhamba vanghana va Lefty leswaku va ta tlangela na vona.√√ √ (4) 2.6 Vultures.√√ (2) 2.7 - Ntekele, xona xivulavuri a xi loveriwile hi n'wana wa xona Rice loyi a a tlumbiwile hi movha.√ - N'wa-Xitlhelani nsati wa xivulavuri a a lovile√ na yena endzhaku ko twa hi ta rifu ra n'wana wa yena kutani a khomiwa hi vuvabyi bya mbilu. √ - Loyi a vulavulaka a a twa ku vava hikuva a a siyiwile hi vanhu vambirhi. √ (4) 2.8 A a ri n'wamabindzu wa mabazi.√√ (2) 2.9 Mukamberiwa u ta nyika miehleketo ya yena. Xik. Hi swona. √ Hambiloko xivulavuri xi vona nsati kumbe vana va xona va ri ekhombyeni, a xi nga cinci miehleketo ya xona.√√ (3) 2.10 Muluthanyi i Muzayiwe. √√ Hi yena loyi a nghenelelaka exikarhi ka vutomi bya Manayila na Ntekele.√√ KUMBE I Jamboti. √√ Hi yena a a endla leswaku Manayila a nga teki swileriso swa tata wa yena. √√ (4) 2.11 Ku hlawulela vana vutomi swi na khombo.√√ √ (3) 2.12 Loyi a a ri na ntlimbo i Ntekele hikuva n'wana wa yena a a ala ku tekiwa hi Muzayiwe loyi a a ta n'wi pfuxela bindzu ra yena.√√ √ KUMBE Loyi a a ri na ntlimbo i Manayila hikuva a sindzisiwa ku tekiwa hi munhu loyi a a ri mukhalabya naswona a nga n'wi rhandzi. √√ √ (3) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 7 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NTLANGU BYOKOTA MADLAYISANA – MM Marhanele XIVUTISO XA 3: XITSALWANA 1. Ximunhuhatwankulu • Ximunhuhatwankulu i ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi, hileswaku xitori xi rhendzeleka eka xona. Munhu loyi u na ntlimbo, hi yena a kayakayaka ku kuma xitshunxo. √√√ • Mathebula hi yena ximunhuhatwankulu eka ntlangu lowu. Mathebula a a navela ku va na ndyangu wa kahle kambe a swi nga n'wi oloveli hikuva nsati wa yena Makhanana a a ri dlakuta. √√√ • Makhanana a a rhandzana na Gezani, ndhuna ya le swikwengeni, a tlhela a rhandzana na n'anga Mavundza. √√√ 2. Xisihalali • Ximunhuhatwa lexi sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela ku navela ka xona. √√√ • Xisihalali i Gezani Maluleke, ndhuna ya le swikwengeni loyi a a rhandzana na Makhanana, leswi siveleke Mathebula ku tshama na nsati wa yena hi ku rhula. √√√ • Xisihalali xin'wana i n'anga Mavundza loyi a a rhandzana na Makhanana nsati wa Mathebula. Rirhandzu leri ri endle leswaku va hambanela makumu. √√√ (Miehleketo yin'wana yi ta amukeleka. Xik. Makhanana a nga ha tekiwa tanihi xisihalali ntsena loko mudyondzi a kota ku seketela.) 3. Muluthanyi • Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka ximunhuhatwankulu na xisihalali. √√√ • Muluthanyi i Makhanana, hikuva hi yena a endleke leswaku Mathebula a lwa na Gezani hi leswi a a rhandzana na Gezani. Makhanana u tlhela a endla leswaku ku va na dzolongo exikarhi ka Mathebula na Mavundza hikuva a a rhandzana na Mavundza. √√√ • Mavundza u chelerile Gezani xiganama leswaku vanhu va ta ku u dlayiwile hi swibakele swa Mathebula. √√√ (Miehleketo yin'wana yi ta amukeleka. Xik. Gezani na Mavundza va nga tekiwa tanihi valuthanyi ntsena loko mudyondzi a kota ku seketela.) Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. [35] Landzelela rhubiriki ya maavelo ya timaraka lama tirhisiweke eka XIVUTISO XA 1. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 8 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 4: XIKAMBELANTWISISO 4.1 Mathebula a a byerile Makhanana hi timhaka ta leswi a a byeriwile swona swa leswaku Makhanana u rhandzana na vavanuna vo tala. Se Makhanana a a lava leswaku mbilu ya Mathebula yi ta wa na leswaku a ta n'wi tshemba. √√ (2) 4.2 I Gezani na Mavundza. √√ (2) 4.3 I Gezani. √√ (2) 4.4 U vule leswaku xi n'wi vengisa hi swigangu swa le ntirhweni. √√ (2) 4.5 A va rhandzana. √√ (2) 4.6 A va ri ehansi ka murhi lowu a wu ri kusuhi na muti wa Mavundza. √√ (2) 4.7 N'anga yi lerisile Makhanana na nsati wa noni ku ya rhwala khuwana rin'wana exigurumbanini√ hikuva lero sungula a ri lava ku hela. √ Ndhuna yi va landzile hi le ndzhaku, √ kutani yi byela Makhanana leswaku u ta yi kuma ehansi ka murhi. √ Endzhaku ka loko va heleketile byalwa, Makhanana u yile laha ndhuna a yi ri kona. √ (5) 4.8 N'wa-Ridonga a a ri mana wa Makhanana, nsati wa Mathebula. √√ (2) 4.9 Mathebula u yile eka hosi Magamana a ya kombela leswaku Makhanana a nga dlayiwi. √√ (2) 4.10 Ina, xi amukeriwile, Makhanana a nga dlayiwangi. √√ (2) 4.11 Exiya-u-nga-vuyi. √√ (2) 4.12 U n'wi nyikile nsimu yo kula ku tlula masimu hinkwawo ya vanhu va tiko naswona nsimu leyi a yi ta rimiwa hi vanhu hinkwavo va Hosi lembe rin'wana na rin'wana. Mbewu a a ta nyikiwa yona hi Hosi. √√√ (3) 4.13 Loko tihuku ti sungula ku khandziya mirhi. √√ (2) 4.14 • Mamburu. √ • Mazibuko. √ • Macha-vavasati√ • Mabokoro. √ • Nguyuza. √ (5) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 9 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA NDZI NA TIMFANELO – SJ Malungana na NJ Maluleke XIVUTISO XA 5: NDZI NA TIMFANELO – SJ Malungana Mahanyelo ya Makungu Mugweni loko a ri exikolweni. • Hanyelo ra Makungu a ri hlambisa timbilu no pandzisa vadyondzisi tinhloko. √√√ • Loko vadyondzisi va ringeta ku n'wi kombisa no n'wi tshinya, yena a a vula leswaku u na timfanelo to endla leswi a swi rhandzaka. √√√ • A a vula leswaku yena a nga ha lavi ku hanya eka Afrika-Dzonga wa ntshikelelo. √√√ • A a nga tsakeli ku tsala mitirho ya xikolo, loko a nyikiwile ntirho o teka tibuku ta vana van'wana a endla hi ku kopunula kunene. √√√ • Eka vana va ka ntangha khume a a ri yena wo xwa ngopfu exikolweni. √√√ • Loko ku ri ku khoma nkarhi wo nghena xikolo swona a swi tsandza, mikarhi hinkwayo a fika hi ku hlwela. √√√ • Hi nkarhi wa xikambelo yena a a tsala a khomile xijumbana. √√√ • Loko vadyondzisi va ringeta ku n'wi tekela phepha ro hlamulela eka rona a a vula leswaku u ta yisa hi nkarhi wa yena. √√√√ Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. [35] Landzelela rhubiriki ya maavelo ya timaraka lama tirhisiweke eka XIVUTISO XA 1. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 10 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 6: XIKAMBELANTWISISO U NGA HLAWULI NDLUWA U SIYA HOVE – NJ Maluleke 6.1 Rirhandzu √√ na Mabihana√√ (4) 6.2 Chiawelo. √√ (2) 6.3 Mabihana. √√ (2) 6.4 • Endzhaku ka loko a ta va a onhile ntombi ya ka Madonsi, mana wa yena u tsandzekile ku amukela nandzu lowu a wu vangeke. √ • Ku fikile laha mana wakwe a n'wi hlongoleke ekaya. √ • Loko a ri karhi a famba kwalomu tindleleni, u thumbiwile hi mininjhere wa kontiraka yo aka. √ • U n'wi tekile a ya tshama na yena nkarhinyana ekaya ka yena. √ • Endzhaku u fambile na yena laha kontiraka ya yena a yi ri na ntirho kona eCape Town laha a fikeke a n'wi nyika ntirho. √ (5) 6.5 Tirhani a a khomiwa hi voko ra nsimbi√, a tekiwa tanihi mbyana, √ mpahla a a nga xaveriwi√, a ambala mpahla yo rhurheriwa kunene. √ (4) 6.6 TSAKANI TIRHANI • A a ambala swiamabalo • A a nga ambali swiambalo swa leswinene swa xikolo. √ kahle. √ • A a nga tirhi kahle etidyondzweni • A a tshama a kume xiyimo xo ta yena. √ sungula. √ • U hlawule ku teka tidyondzo ta • U hlawurile tidyondzo ta ntivombango. √ sayense. √ • U pasile hi xiyimo xa le • U pasile hi xiyimo xa le henhla.√ hansi. √ (8) 6.7 A a vona leswi Tirhani se a nga hlovisa xiswona, a ehleketa na leswi a a hamba a n'wi endla swona loko a ha ri ntsongo. √√ (2) 6.8 Ku va kokwana wa yena a n'wi endlela swilo hinkwaswo swi endle leswaku a tsandzeka ku gingiriteka etidyondzweni ta yena. √√ Na loko se a pasile ntangha khume a a nga ri na mhaka na ku lava ntirho. √√ (4) 6.9 Loko u ri na vana va nyike rirhandzu ro fana. √√ (2) 6.10 Tsakani i "hove" kasi Tirhani i "ndluwa". √√ (Tirhani hi yena a a endleriwa leswinene ku tlula Tsakani.) (2) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 11 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI XIVUTISO XA 7: JAHA-MUKHALABYE – TA Ngope 7.1 Xi vulavula hi jaha leri a ri hanya tanihi vakhalabye ri tlhela ri languteka tanihi hi vona√, ri tshama ri ri karhi ri nwa byalwa√ na ku hlamba ri nga hlambi√. Jaha leri a ri tsandziwile na hi xikolo.√ (4) 7.2 Swi herile.√√ ½ (2½) 7.3 Mambvharambvhara/khwaxa. √√ (2) 7.4 Leswaku a nga hlambi.√√ (2) 7.5 A hi swona. Dyondzo yi n'wi landzurile./Xikolo xi n'wi tsandzile./U tshikile xikolo. √√ √ (3) 7.6 Munhu wo nwa ngopfu byalwa.√√ (2) 7.7 Ku hanya hi swipyopyi swi na khombo. √√ (2) [17½] XIVUTISO XA 8: XINKANKANKA XA LE NKANDLA – KJ Ngobeni 8.1 Yi kombisa leswaku Jacob Zuma i munhu wa matimba lamakulu. √√ (2) 8.2 I munhu loyi a nga endzela matiko yo tala. √√½ (2½) 8.3 Vondlo i n'wana wa xinyenyana. √√ Eka xitlhokovetselo ku kombisiwa leswaku vandla ra ID ra ha ri ritsongo.√√ (4) 8.4 Xibakela. √√ (2) 8.5 Ku tindhundhuzela/tithemendela/tidzunisa. √√ (2) 8.6 Swi vula ku fambisa vanhu. √√ (2) 8.7 "Va dzahisana fole ngi i hosi na ndzisana." √√√ (3) [17½] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 12 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 9: SWA NDZI KWEVA – B Ngobeni 9.1 Xitlhokovetselo xi vulavula hi ku tlakuka ka petirolo hi ku hatlisa na hi mali yo tala leswi siyaka madirayivha, vakhandziyi va mimovha na vaakatiko hi ku angarhela va ri karhi va tikeriwa. √√√√ (4) 9.2 Mimovha. √√ (2) 9.3 Hi lava va nga na mali yo tala./ Lava nga fuma.√√ (2) 9.4 Wu tisa miehleketo ya leswaku va le khombyeni lerikulu./Va karhateka/ Va xaniseka.√√ ½ (2½) 9.5 A/Ku thotha hi ndlela yo heta xixevo. √√ (2) 9.6 Ku tshwa ka swilo ku ri hava langavi. √ U vula leswaku mbilu ya yena ya vava.√√ (3) 9.7 I ku hela matimba. √√ (2) [17½] XIVUTISO XA 10: XIRERESA XO BASA – MM Marhanele 10.1 Xitlhokovetselo xi vulavula hi wansati wo saseka loyi a nga na mahanyelo yo biha. Hinkwako lomu a fambaka kona u endla swo huma endleleni. Mutlhokovetseri u ya emahlweni a vula leswaku swa antswa ku hanya na wansati wo ka a nga sasekangi kumbe wa thyaka hikuva u hanya kahle. √√√√ (4) 10.2 Masi. √√ (2) 10.3 A hi swona. √ A hi vavasati hinkwavo vo saseka lava nga na mahanyelo yo huma endleleni.√√ (3) 10.4 Ku wa hi matimba.√√ (2) 10.5 "Swa antswa u sevelana na lexa ntima dzwii!" √√ (2) 10.6 Hi lexi xo ka xi nga hlambi. √√½ (2½) 10.7 Kuwa ro tshwuka ri na xivungu endzeni.√√ (2) [17½] NTSENGO WA XIYENGE XA D: 35 NTSENGO WA TIMARAKA: 70 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso