Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2017 MEMORANDAMU TIMARAKA: 70 Memorandamu leyi yi na 9 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumel elo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: NOVHELE NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana XIVUTISO XA 1: XIKAMBELANTWISISO 1.1 I Manayila.√ (1) 1.2 Hi siku leri a ku ri na mucato wa Manayila na Muzayiwe. Manayila u endlile rhengu ro lahlekisa tata wa yena hi ku tsala papila leri eka rona a kombisa leswaku u tihoxile exidziveni, kasi a hi swona u balekile hi ku chava ku cata na munhu loyi a nga n'wi rhandzi. (2) 1.3 Hi leswi Ntekele a a nga lavi ku tsundzuxiwa naswona a ri munhu wa tihanyi swinene. (2) 1.4 I ku va tata wa yena a n'wi sindzisile ku tekiwa hi Muzayiwe leswaku Muzayiwe a ta n'wi pfuxela bindzu ra yena leswi Manayila a nga swi lavi.√√ (2) 1.5 1.5.1 A hi swona. A va nga ha kumani hikuva mufundhisi Chavalala a hlongoriwile hi nkulukumba Ntekele emutini wa yena hikokwalaho ka leswi a ringeta ku n'wi tsundzuxa leswaku a swi kahle ku va a xavisa n'wana wa yena.√√ (2) 1.5.2 A hi swona Manayila a nga tihoxangi exidziveni kambe a yile eBonn ku ya lava murhandziwa wa yena Jamboti.√√ (2) 1.6 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena lawa ya twisisekaka. Xikombiso: A swi fanerile hikuva tanihi mutswari swa vava ku lahlekeriwa hi n'wana wa wena hambiloko ku ve ku a ku ri na swin'wana leswi a swi endla leswaku mi nga twanani.√√√/A swi nga fanelangi hikuva ku va a n'wi xavisile a swi komba leswaku a nga n'wi rhandzi.√√√ (3) 1.7 Mukamberiwa u ta boxa matitwelo ya yena lawa ya twisisekaka. Xikombiso: Swa ndzi tsakisa hikuva leswi a swi endla swo sindzisa n'wana wa yena ku tekiwa hi munhu loyi a nga n'wi rhandzi a ku ri vuloyi lebyikulu lero u lo n'wi laya.√√ (Amukela na man'wana matitwelo lama twisisekaka.) (2) 1.8 Ku kombisa vatswari khombo ro hlawulela vana leswi va faneleke ku hanyisa xiswona.√/B.√ (1) NA 1.9 Lefty i murhandziwa wa Mpfuleni n'wana wa Ntekele, loyi a a ri xigevenga xa ndhuma tlhelo murhangeri wa vandla ra ti-'Vultures'. Hileswi Mpfuleni a n'wi byerile leswaku u ya byela yena leswi a nga n'wi ba. (2) 1.10 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena lawa ya twisisekaka. Xikombiso: Hikokwalaho ka leswi a tirha exihundleni handle ko tiviwa hi vanhu.√√ (Amukela na man'wana matitwelo lama twisisekaka.) (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC – Memorandamu 1.11 Lefty u hisile tibazi hinkwato ta nkulukumba Ntekele ti tshwa ti hela leswi tiyisisaka leswi a chava swona swa leswaku Lefty u ta n'wi dlaya hikuva ku hiseriwa tibazi a swi fana na loko a n'wi dlele.√√ (2) 1.12 A a beriwa ku va a vurile leswaku Rice u dlele hi tata wakwe Ntekele naswona loko tata wa yena a ringeta ku n'wi chavisa a nga chavi, a vula leswaku u tlanyarile hi ku tshamela ku biwa.√√ (2) 1.13 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke leyi twisisekaka. Xikombiso: Swi ndzi dyondzisa mhaka ya leswaku loko u hanya hi ku chavisela munhu kumbe ku n'wi ba swi fika laha a nga ha chaviki hikuva a swi toloverile.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 1.14 Hikwavo va rhandzanile na tinsulavoya kumbe swigevenga.√ (1) 1.15 Hileswi a ri na mali yo tala/fumile.√ (1) 1.16 Mukamberiwa u ta boxa matitwelo ya yena lawa ya twisisekaka. Xikombiso: A swi ta ndzi vavisa swinene hikuva swi ta va swi kombisa leswaku a nga ha ndzi teki ndzi ri mutswari wa yena lero a ndzi nga ha ri na xiave eka vutomi bya yena.√√ (Amukela na yan'wana matitwelo lawa ya twisisekaka.) (2) 1.17 Hileswi vakokwana xinghuwe wa vona a va holovile ku fika laha Xoxololo kokwana wa Ntekele a nga hisa muti wa Mafela-nkatini kokwa wa Dodovha tata wa Jamboti.√√ (2) 1.18 U pfuxeriwile rona hi Muzayiwe loyi a tivona nandzu eka leswi a swi endlile.√√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NTLANGU BYOKOTA MADLAYISANA – MM Marhanele XIVUTISO XA 2 2.1 N'wa- Rimbelule.√ (1) 2.2 N'wa-Chovolo.√ (1) 2.3 Va le ntsindza.√ (1) 2.4 A va tele ku ta yingisela nandzu wa ku dlayiwa ka Gezani.√√ (2) 2.5 Kuma xitshunxo/C.√ (1) 2.6 Makhanana enorhweni u vule leswaku ndhuna Gezani u dlayiwe hi n'anga Mavundza kasi na N'wa-Rimbelule u vule leswaku u twile nuna wa yena Mavundza a vula leswaku ndhuna Gezani u fanele ku hundzisiwa.√√ (2) 2.7 A a kombisa ku tisola eka ku va a n'wi hehlile ehenhla ka nandzu wo dlaya Gezani.√√ (2) 2.8 Hi ku n'wi endla ndhuna eka muganga wun'wana wa tiko ra yona.√√ (2) 2.9 A a ri na vutlhari hikuva a kota ku lavisisa ehenhla ka nandzu a nga se teka xiboho/A a kota ku ti yisa ehansi hi ku tisola no khensa loko a endle xihoxo.√√ (Amukela na byin'wana vumunhu lebyi amukelekaka.) (2) 2.10 A ti swi kota. Ti kotile ku khoma Mathebula endzhaku ka ku va a balekile, √√ ti tumbelele Mavundza na Makhanana ti kota ku kuma vumbhoni na ntiyiso wa leswaku Gezani a dlayiwile hi mani.√√ (2) 2.11 A va ku Mayeke.√ (1) 2.12 A a nga ri na rirhandzu/a a ri mudlayi/a a ri na vunwa.√√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena) (2) 2.13 U kotile ku xopela vumbhoni bya Mavundza, a vula na leswaku yena a nga si vulavula hi xiganama na leswaku Mavundza a swi kuma kwihi leswaku xidzobyana a xi ri na xiganama.√√√ (3) 2.14 Makhanana.√ (1) 2.15 A a nghanghamela a vula na leswaku xiganama a nga xi tivi kambe hosi a yi nga si vula nchumu hi xiganama.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC – Memorandamu 2.16 Xi yisiwile hi N'wa-Rimbelule loko a ya tivisa hosi leswaku Mavundza hi yena a nga dlaya Gezani.√√ (2) 2.17 Ya kahle hikuva timhaka leti a ti tengiwa a ti khumba tiko naswona vaakatiko a va ta dyondza leswaku loko va endla vugevenga va ta ahluriwa entshungwini √√√/A ya kahle hikuva tin'wana timhaka a ti fanelanga ku twiwa hi vanhu hinkwavo. √√√ (Amukela na mavonelo yan'wana lawa ya twalaka.) (3) 2.18 I Makhanana.√ (1) 2.19 U kombisa leswaku Mavundza a nga ha hlonipheki/U tekela Mavundza ehansi/U kombisa leswaku Mavundza a nga ha tekiwi tanihi un'wana wa vona.√√ (2) 2.20 U vula leswaku Mavundza a vulavula a nga si hlundzuka √√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA NDZI NA TIMFANELO – SJ Malungana na NJ Maluleke XIVUTISO XA 3 3.1 'Ndzi na timfanelo' – SJ Malungana 3.1.1 Mugweni.√ (1) 3.1.2 Ntangha khume.√ (1) 3.1.3 Hileswi a a ri na mahanyelo yo ka ya nga amukeleki no va a nga xiximi vadyondzisi va yena.√ (1) 3.1.4 A va ya ku n'wi tshinyeni na ku n'wi tsundzuxa hi milawu ya xikolo.√√ (2) 3.1.5 Xijumbani.√ (1) 3.1.6 Leswaku u ta hlongoriwa exikolweni.√ (1) 3.1.7 A a nga xiximi vadyondzisi.√ A a xwa exikolweni.√ A a nga endli mintirho ya xikolo√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo timbirhi leti twalaka) (2) 3.1.8 A hi swona, u lo fona kunene.√√ (2) 3.1.9 Onge a vo n'wi vanga.√ (1) 3.1.10 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke leyi twisisekaka. Xikombiso: Vadyondzi va fanele ku tiyimisela eka ntirho wa xikolo va amukela na ku tshinyiwa.√√ (2) 3.1.11 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena lawa ya twisisekeke. Xikombiso: A ndzi yimi na wona, hikuva ntshuxeko wu lava vutihlamuleri eka hina naswona milawu yi fanele ku landzeleriwa hi kona swilo swi nga ta famba kahle naswona Masungulo u le ku tionheleni nkarhi wo dyondza./Ndzi yima na wona, hikuva ntshuxeko a wa ha bohelili ku endla leswi u nga swi laviki. √√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (3) NA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC – Memorandamu 3.2 U NGA HLAWULI NDLUWA U SIYA HOVE – SJ Malungana 3.2.1 N'wa-Mesa Nyalungu √ (1) 3.2.2 A a onhile nhwana wa ka Madonsi kutani swi khunguvanyisa mana wakwe loko a swi twile.√ (1) 3.2.3 Mabihana loko a hlongoriwile ekaya u hlanganile na William Mtileni loyi a nga n'wi teka a famba na yena ekaya a tlhela a n'wi thola laha a tirha kona. √√ (2) 3.2.4 Yo aka√, a a ri minijhere.√ (2) 3.2.5 ECape Town.√ (1) 3.2.6 Tirhani.√ (1) 3.2.7 A a lava leswaku a ta hamba a n'wi tirhela mintirho ya le kaya.√ (1) 3.2.8 A hi swona, A rhandza Tsakani ku tlula Tirhani loyi a tirhisiwa mintirho yo tika. √√ (2) 3.2.9 Ku rivalelana.√ (1) 3.2.10 Vatswari va fanele ku rhandza vana va vona ku ringana.√√ (Amukela na dyondzo yin'wana leyi twisisekaka.) (2) 3.2.11 Leswaku u fanele ku dyondzisa vatukulu va yena hinkwavo ku tirha hikuva loyi un'wana u ta kula a nga tlharihangi na ku ka a nga tivi ku titirhela. √√ (Amukela na swin'wana switsundzuxo leswi twisisekaka.) (2) 3.2.12 A nga endlangi kahle, a a fanele a vuyile hambi a nga yi ekaya, kambe a ya vona n'wana wa yena a tlhela a n'wi endlela timfanelo hinkwato ta mutswari ku endlela leswaku a kula a ri karhi a tiva tata wa yena. √√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC – Memorandamu XIYENGE D: VUTLHOKOVETSERI XIVUTISO XA 4 4.1 KUMBE A NDZO LORHA – JM Magaisa 4.1.1 Xi vulavula hi munhu loyi a kombiwa xivono xa ku hundzuka ka swilo laha misaveni swi suka eka xiyimo xa leswo biha swi ya eka xiyimo xa leswinene laha mimfumo leyo biha a yi herisiwa ivi ku tumbuluxiwa yintshwa ya moya wa rirhandzu na ku ringanana. (3) 4.1.2 Ri komba ku kanakana/ku pfumala ntiyiso lowu hetisekeke wa leswi humeleleke.√√ (2) 4.1.3 I rito ra Xikwembu/ra mudavuri.√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (1) 4.1.4 Xifaniso xa misava leyi phurumuriwaka yi va ya vuandlalo byo nava ehansi ku fana na xitheve. Ku tirhisiwile xitwananisi xa ku fananisa bya ku kombeta xifananisi.√√ (2) 4.1.5 Ku tshikelela kumbe ku tiyisisa mhaka ya leswaku vanhu lava va tsakile swinene hi ntshuxeko lowu va wu kumeke.√ (1) 4.1.6 Nchumu lowu kumekaka endzeni ka rhambu lowu wu pfunaka ku endla ngati./C.√√ (2) 4.1.7 Ntila wa 21 wu vula leswaku vanhu va matimba (varhangeri) lava hanyaka hi ku tshikelela van'wana a va sungula ku lemuka vubihi bya vona kutani va swi tshika √ kasi wa 22 wu vula ku suka ka ntshikelelo eka vanhu lava a va hanya hi ku xanisiwa.√√ (2) 4.1.8 Ri paluxa ku hela ka nxaniseko na ntshikelelo wa vanhu hi vanhu van'wana, wu tlhela wu va xihlambanyo xa leswaku vanhu a va nga ha pfuki va xanisiwile kumbe ku tshikeleriwa hi vanhu van'wana./Mfungho wa ku hela ka madzolonga na ku vengana (mafambiselo yo biha), wu tlhela wu va xihlambanyo xa leswaku swi nga ha humeleli.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (2) 4.1.9 U twa ku vava/wa vilela hi vurhangeri byo biha bya matiko ya Afrika. Mhaka ya mafambiselo yo biha ya tiko ra Afrika.√ 'Swi ndzi vavisile ku vona tihosi ti kasa.'√ (2) NA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 9 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC – Memorandamu 4.2 RA DZINDZA – Bruce Ngobeni 4.2.1 Xi vulavula hi madzolonga lama nga kona emindyangwini masiku lawa laha nuna na nsati va nga hanyisaniki kahle, leswi endlaka leswaku vavanuna va kumeka va dlayetela vana na vasati va vona. (3) 4.2.2 Ritukulu swi vula ku rhurhumela ka voko loku vangiwaka hi ku dyuhala kumbe vuvabyi.  Mutsari u kombisa leswaku mindyangu a ya ha tiyangi ya hlekahleka hikwalaho ka swiphiqo swa mahanyelo exikarhi ka nuna na nsati.  (2) 4.2.3 Matsune ri yimela wanuna/nuna wa muti lowu kasi nkati ri yimela wansati/nsati wa muti lowu. (2) 4.2.4 Ku kanetana na ku holova./C. (1) 4.2.5 Xifaniso xa ku duma ka tilo leri balekaka ri tlhela ri hatima. (2) 4.2.6 U sola mhaka ya ku va vavanuna va tirhisa swibalesa ku dlaya vasati na vana va vona loko ku ri na ku holova endyangwini. (Tinhlamulo timbirhi ntsena.) (2) 4.2.7 Marhole  na swiciwana. (2) 4.2.8 Leswi vanhu va tinyungubyisaka hi swona masiku lawa swa nyangatsa/maendlelo ya swilo ya masiku lawa ya nyangatsa.  (2) 4.2.9 Mukamberiwa u ta kombisa matitwelo ya yena hi hungu ra xitlhokovetselo lexi. Xikombiso: Xi endla leswaku ndzi twa ku vava emoyeni, hikuva xi vulavula hi madzolonga emindyangwini lama endlaka leswaku vatatana va dlaya vana na vasati va vona. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti ti twisisekaka.) (2) NTSENGO WA XIYENGE XA D: 35 NTSENGO WA TIMARAKA: 70 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso