Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2012 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 2 (P2) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2012 MEMORANDAMU TIMARAKA: 70 Memorandamu leyi yi na 12 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) MAAVELO XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. YA Xivumbeko, nkhulukelano na Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka TIMARAKA maandlalelo. na ku twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 7 Vuswikoti -Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle. bya le henhla naswona swilaveko hinkwaswo swi bya le -Masungulo na mahetelelo 80–100% ngopfu katsiwile. henhla ya kahle ngopfu. 20–25 wa -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu -Nkanelo wa mahungu lama timaraka ngopfu: 8–10 wa andlariweke kahle. 90%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu. timaraka -Xitayili, thoni, na ririmi swi -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo kahle naswona swi pfumala huma eka tsalwa. swihoxo. -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa. Khodi ya 6 Vuswikoti -Nhlamuselo ya le henhla ka Vuswikoti -Xitsalwana xi andlariwile kahle. bya le henhla nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko bya le -Masungulo na mahetelelo 70–79% 17½–19½ wa mayelana na nhlokomhaka. henhla ya kahle. timaraka -Nhlamuselo hi vuenti. 7–7½ wa -Vuxokoxoko bya mahungu -Miehleketo leyi boxiweke yo timaraka swa olova ku byi landzelela. hambanahambana yo huma eka -Xitayili, thoni na ririmi matsalwa. ra kahle swi fambelana na -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo xikongomelo. huma eka matsalwa. -Maandlalelo lamanene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo Khodi ya 5 Vuswikoti -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka. Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle na bya le -Miehleketo yo amukeleka mayelana na bya le nkhulukelano. 60–69% henhlanyana nhlokomhaka. henhlanyana -Masungulo, mahetelelo na 15–17 wa -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hi 6–6½ wa tindzimana tin'wana ti timaraka hinkwayo yi nga na nseketelo lowu timaraka andlariwe kahle. enerisaka. -Nkanelo wu nga landzeleleka. -Vumbhoni byo twisisa matsalwa. -Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo. TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Xivumbeko, nkhulukelano na Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka maandlalelo. na ku twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 4 Vuswikoti -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, Vuswikoti -Vumbhoni byin'wana bya byo swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. byo xivumbeko. 50–59% amukeleka -Vumbhoni bya kahle byo seketela amukeleka -Xitsalwana xo pfumala 12½–14½ wa nhlokomhaka. 5–5½ wa xivumbeko na nkhulukelano timaraka -Miehleketo leyi seketeriweke a yi timaraka wa miehleketo. khorwisi. -Swihoxo switsongo swa ririmi, -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa. thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle. Khodi ya 3 Vuswikoti -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa Vuswikoti -Xivumbeko xi na xihoxo xa byo enela mahlamulelo ya xivutiso. byo enela nkunguhato. 40–49% 10–12 wa -Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya 4–4½ wa -Nkanelo a wu andlariwangi timaraka nhlokomhaka. timaraka kahle. -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu -Xivumbeko xa tindzimana khorwisi, naswona wu na vumbhoni xi na swihoxo. byitsongo byo huma eka tsalwa. -Swihoxonyana eka ririmi, -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka thoni na xitayili. tsalwa. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo Khodi ya 2 Vuswikoti -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi Vuswikoti -Maandlalelo yo ka ya nga bya yin'wana miehleketo a yi fambelani na bya enerisi na xivumbeko xo ka 30–39% madyondza nhlokomhaka. madyondza xi nga kunguhatiwangi, 7½–9½ wa -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka. 3–3½ wa leswi kavanyetaka nkhulukelano. timaraka -Miehleketo yo tsana swinene ya timaraka -Swihoxo swa ririmi na xitayili matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa. xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki. -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana. TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Xivumbeko, nkhulukelano na Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka maandlalelo. na ku twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 1 Vuswikoti -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka Vuswikoti -A swi olovi ku vona loko byo ka byi leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na byo ka byi nhlokomhaka yi kaneriwile. 0–29% nga enelangi vuxaka byitsongo na nhlokomhaka. nga enelangi -Ku pfumaleka ka vumbhoni 0–7 wa -Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula 0–2½ wa bya nkunguhato. timaraka xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. timaraka -Ku pfumaleka ka tindzimana Timhaka titsongo leti twalaka a ti na to twisiseka. vumbhoni bya leswaku ti huma ebukwini. -Ririmi ro tsana. -Miehleketo yo tsana swinene ya -Xitayili na thoni leswi hoxekeke. matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa. MAAVELO YA TIMARAKA: VUNDZENI (V) = 25 XIVUMBEKO NA RIRIMI (XR) = 10 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo XIYENGE XA A: NOVHELE NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana XIVUTISO XA 1: XITSALWANA • A ri na yindlu leyikulu yo saseka. √√√ • A ri na masofa yo saseka. √√√ • A nwa byala byo durha. √√√ • A ri na Hi-Fi yo durha. √√√ • A ambala tisudi ta mavito. √√√ • A ambala tintangu to durha. √√√ • A ri na bindzu ra mathekisi. √√√ • A ri na mali yo tala. √√√ • A ri na mimovha ya manyunyu. √√√ • A tshamela ku endla tiphati. √√√√ Nhungu wa timhaka kambe yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. (25) MAAVELO YA TIMARAKA: VUNDZENI (V) = 25 XIVUMBEKO NA RIRIMI (XR) = 10 35 [35] KUMBE XIVUTISO XA 2: XIKAMBELANTWISISO 2.1 N'wa-Xitlhelana √ a ya byela na nuna wa yena Ntekele.√ (2) 2.2 U tikisile Khanyisa Ridonga.√√ (2) 2.3 2.3.1 Mukamberiwa a nga ha nyika swin'wana swa leswi landzelaka: A swi fanerile,√ Hikuva vana lava a va rhandzana.√ KUMBE A swi nga fanelangi,√ hikuva i mfanelo ya vatswari ku tsundzuxa vana va vona.√ (2) 2.3.2 Mukamberiwa a nga ha nyika swin'wana swa leswi landzelaka: A ndzi ta va ndzi komberile ku rivaleriwa eka tatana ndzi tshama ndzi nga fambi.√√ KUMBE A ndzi ta va ndzi fambile ndzi ya lava ndhawu yo tshama kona. √√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo 2.4 Endzhaku ko hlongoriwa hi tata wa yena u chayisiwile hi movha a lova. √√ (2) 2.5 I Mpfuleni √ na Manayila. √ (2) 2.6 Ntekele√ loyi a vulavula na Manayila. √ (2) 2.7 A ku vulavuriwa hi Muzayiwe √ loyi a a ri n'anga.√ (2) 2.8 U tshembisile Ntekele leswaku u ta n'wi pfuxela bindzu ra yena.√√ (2) 2.9 Mukamberiwa a nga ha nyika vonelo ra yena. Xik. A swi kahle,√ hikuva n'wana u fanele ku tihlawulela nuna loyi a rhandzaka yena hikuva hi yena a nga ta hanya na yena vutomi bya yena hinkwabyo. √ KUMBE Swi kahle√ hikuva a swi ta endla leswaku bindzu ra Ntekele ri pfuka hikuva mabindzu ya yena a ma nga ha fambi kahle hikokwalaho ko hiseriwa mabazi.√ (2) 2.10 Muzayiwe a dyuharile/a ri nkulu ngopfu eka Manayila/Manayila a rhandzana na Jamboti.√√ (2) 2.11 A a n'wi rhandza hi ntumbuluko.√√ (2) 2.12 Ntekele a vula leswaku a nga lavi n'wana wa yena a tekiwa hi vahedeni.√√ (2) 2.13 I Jamboti √Shiviti.√ (2) 2.14 Emuntini wa Ntekele√ hi nkarhi wa namixo.√ (2) 2.15 Mukamberiwa a nga ha nyika vonelo ra yena. Xik. Mutswari a nga fanelangi ku nghenelele eka timhaka ta vukati bya n'wana wa yena.√√ (2) 2.16 Mana wa yena a a lovile endzhaku ko twa hi ta ku tlumbiwa ka n'wana wa yena Rice hi movha a lova.√√ (2) 2.17 A/A ri munhu wo pfumala ripfalo√ (1) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo XIYENGE XA B: NTLANGU BYOKOTA MADLAYISANA – MM Marhanele XIVUTISO XA 3: XITSALWANA • Mathebula u hlamarisiwile hi ku nyamalala ka Makhanana. √√√ • U ehleketile leswaku kumbe u lo ya eku etleleni a n'wi siya. √√√ • Mathebula u suka a ya yima endleleni, kutani a vona Gezani a nyika Makhanana mali. √√√ • Mathebula u bile Gezani hi xibakela na hi nhloko. √√√ • Makhanana u rila a ri karhi a khongotela nuna leswaku a nga dlayi munhu. √√√ • Vanhu va tsutsumela laha ku twalaka mukhosi. √√√ • Mavundza wa lamula a tlhela a khongotela Mathebula ku kondza a hola. √√√ • Leswi Gezani a titivarile, u cheleteriwa hi mati ku kondza a phaphama. √√√ • Mavundza u lerisa vanhu lava a va ri kona leswaku va hangalaka. √√√ • Ndhuna Gezani u khongoteriwa ku nwa byalwa hi Mavundza. √√√ • Byalwa bya kona a byi cheriwile mapa lama a ma phutseriwile hi xidzobyana xa mbuti. √√√ • Gezani u sungula ku xelu, xelu mahlo a lova. √√√ • Ku rhumiwa vanhu va ya pfuxa Mathebula leswaku a ta vona leswi a nga swi endla swo dlaya munhu. √√√ • Mavundza u tlhela a rhumela vanhu va ya vitana Hosi Magamana. √√√√ Nhungu wa timhaka kambe yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. (25) MAAVELO YA TIMARAKA: VUNDZENI (V) = 25 XIVUMBEKO NA RIRIMI (XR) = 10 35 [35] KUMBE XIVUTISO XA 4: XIKAMBELANTWISISO 4.1 I varhandzani. √√ (2) 4.2 U tirha eswikwengeni. √ A a ri ndhuna. √ (2) 4.3 Huku√ na xinefu√ (2) 4.4 Mavundza a endlela leswaku a ta kota ku kuma Makhanana kahle. √√ (2) 4.5 Amukela dyondzo yin'wana na yin'wana leyi twalaka. Xik. Vugangugangu bya dlayisa. √√ (2) 4.6 U n'wi rhambile hi ku n'wi tsalela papila.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo 4.7 A tsakela swo rhandzana na vasati va vanhu./A ri munhu wa vukanganyisi√√ (2) 4.8 A swi ri ebyalweni√ eka Makaringe.√ (2) 4.9 4.9.1 A hi swona. √ U twile vavanuna van'wana va ku Makhanana u rhandzana na Gezani. √ (2) 4.9.2 A hi swona. √ A byi nga humi./A byi tshama byi tele. √ (2) 4.9.3 A hi swona. √ A ri n'anga. √ (2) 4.10 A endlela leswaku vanhu va nga n'wi tivi. √√ (2) 4.11 A va endlela leswaku a ya hlekiwa hi vavasati. √√ (2) 4.12 Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka. Xik. Ya khorwisa hikuva a chava ku dlawa hi Hosi leyi a yi vekile nawu wa tihlo hi tihlo.√√ (2) 4.13 Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka. Xik. A ndzi nga ta n'wi pfumelela hikuva a nga tshuka a xupukile a baleka. √√ (2) 4.14 Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka. Xik. A swi fanerile hikuva hi yena a rhandzana na vavanuna vo tala. √√ (2) 4.15 A va ye eku xaveleleni leswaku nawu wa tihlo hi tihlo wu nga tirhisiwi.√√ (2) 4.16 B/Vubihi bya vugangu√ (1) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 9 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA NDZI NA TIMFANELO – SJ Malungana na NJ Maluleke XIVUTISO XA 5: XITSALWANA HI VAKHANDLI – NJ Maluleke • Maxaka ya Sambula ya fiketerile. √√√ • Vanhu va muganga lavo nwa byalwa va hatlisile va fika leswaku va ta kota ku nwa ka ha ri mixo. √√√ • Ku fikile vhene ya Toyota yo basa ya 2.4 ya dizele. √√√ • Emovheni a ku ri na vantima vambirhi na mulungu un'we. √√√ • Sambula u ringetile ku xeweta loyi a nga rhanga a chika emovheni a ha ri ekule kambe yena a tshunela ekusuhi. √√√ • Vanwi va byalwa a va sungula ku chava va ehleketa leswaku kumbe va onhile swin'wana. √√√ • Xikandza xa Sambula xi sungule ku cinca hi ku chava vatirhikulobye. √√√ • Talakamahatlani u hlamuserile leswaku va rhumiwile hi feme leswaku va ta khoma Sambula xikatla. √√√ • Mambhoza, malume wa Sambula u n'wi nghenile enon'weni a hlamusela leswaku a hi le nkosini hi le khombeni. √√√ • Talakamahatlani u hlamuserile leswaku yena timhaka ta nkosi a nga ti tivi. √√√ • Murhangeri wa muganga u komberile vanhu ku tshika mhaka leyi emavokweni ya Sambula na vathori va yena. √√√ • Sambula u hlamuserile leswaku loko o hlongoriwa u ta hundzela emahlweni hikuva mitirho yi tele. √√√√ Nhungu wa timhaka kambe yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. (25) MAAVELO YA TIMARAKA: VUNDZENI (V) = 25 XIVUMBEKO NA RIRIMI (XR) = 10 35 [35] KUMBE XIVUTISO XA 6: XIKAMBELANTWISISO LOKO U NGA YIMI …! – NJ Maluleke 6.1 N'wa-Hatlani√ wa le ka Tinghwanghwa. √ (2) 6.2 A ri muaki. √ U yile a ya tirhela eElim/Waterval. √ (2) 6.3 A chava valoyi.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 10 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo 6.4 -U thorile vatirhi vantshwa, √√ -U tekile na vatirhi vambirhi va khale lava a va kota ku vekela xitina. √√ (4) 6.5 Ku tsutsumela ku tekiwa u nga dyondzangi swi na khombo.√√ (2) 6.6 B/Drozina. √ (1) 6.7 Etindlwini ta khale ka vaholobye va Gazankulu. √ (1) 6.8 6.8.1 A hi swona. √ U arile loko a vulavurisiwa/gangisiwa/u byerile nuna.√√ (2) 6.8.2 A hi swona. √ U tsutsumile a siya mali. √ (2) 6.8.3 A hi swona. √ A va holeriwa hi nkarhi. √ (2) 6.9 Hileswi Magoza a a nga tali ku vuya ekaya a tshama eGiyani. √√ (2) 6.10 A endlela leswaku a ta ka a nga n'wi hakeli mali ya yena yo aka. √√ (2) 6.11 Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi khorwisaka. Xik. Ya khorwisa√ hikuva vanhu vo tala va ha tshembela eka timhaka ta vuloyi.√ (2) 6.12 Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi khorwisaka. Xik. A ndzi ta kombela ku rivaleriwa. /A ndzi ta tilwela.√√ (2) 6.13 Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi khorwisaka. Xik. A swi fanerile hikuva a va lo twanana na nuna./Magoza a ta kala a n'wi vavisa.√√ (2) 6.14 B/A ri munhu wa xiloyiloyi.√ (1) 6.15 U tshembisile ku hunguta tihakelo to aka yindlu hi R3 500.√√ (2) 6.16 Eka Majozi. √ Yi akile 'supermarket'√ (2) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 11 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI SWITSHONGO SWA VATSONGA – MJ Baloyi XIVUTISO XA 7 KU LANGUTIWA VITO – RK Maluleke 7.1 Mutlhokovetseri u hi paluxela leswaku nawu wa tiko a wu tirhi ku fana eka vanhu. Swisiwana swa tikiseriwa kasi swifumi swona swa oloverisiwa. Swisiwana loko swo tlula nawu swi bolela emakhotsweni. √√√ (3) 7.2 U dlayiwile a nga si paluxa nchumu/a nga si boxa swihundla.√√ (2) 7.3 Nandzu wu herisiwa swi nga fanelanga√√ (2) 7.4 I vanhu lava va dlayaka van'wana vanhu.√√ (2) 7.5 Ku dya swo dya. √√ (2) 7.6 Swi vula leswaku milandzu ya kona ya fana√√ (2) 7.7 I ku va va ri na timfanelo√√ (2) 7.8 Swi vula leswaku Afrika-Dzonga a yi nge kuli.√ ½ (1½) 7.9 Xitlhangu.√ (1) [17½] XIVUTISO XA 8 KUMBE A NDZO LORHA – JM Magaisa 8.1 Mutlhokovetseri u hi paluxela hi mfumo wa xihlawuhlawu na ntshikelelo lowu nga kona eka vanhu. Wu vanga rivengo evanhwini hikokwalaho wu fanele ku herisiwa. Ku herisiwa ka wona swi ta endla leswaku vanhu hinkwavo va va lava ntshuxekeke. √√√ (3) 8.2 Ku fayeka ka xilo xo karhi/Ku herisa swilo swo karhi.√√ (2) 8.3 Ku nyamalala√ (1) 8.4 Ku hava loyi a nga vula nchumu.√½ (1½) 8.5 Ku languta ematlhelo/Ku valanga ematlhelo.√√ (2) 8.6 Ku famba hi matsolo.√√ (2) 8.7 I tinsimbhi leti tirhisiwaka ku boha swivochwa. √√ (2) 8.8 'Lowu i mujeko wa nhlangano wa vumunhu'.√√ (2) 8.9 Vanhu a va vumbile vuxaka/Vanhu a va ri nyandza yin'we.√√ (2) [17½] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 12 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2012 NSC – Memorandamo XIVUTISO 9 N'WINI WANGA – M Malungana 9.1 Mutlhokovetseri u hi paluxela hi munhu loyi a khongelaka ku kombela ku pfuniwa hi Xikwembu leswaku a ta xi tirhela hi ku hetiseka. Kambe emikarhini yin'wana u pfa a tikuma a endla swo homboloka. √√√ (3) 9.2 9.2.1 I ku tikuma u endlile swilo swo homboloka u nga titwangi. (2) 9.2.2 Ku humesiwa enghozini/ekhombyeni/kumbe ku tsetseleriwa. (2) 9.3 Endzeni ka xidziva.√√ (2) 9.4 Ntila wa 11/Ndzi phuli ephungulweni Tatana.√ (1) 9.5 9.5.1 Mavabyi ya tele ngopfu.√√ (2) 9.5.2 Ndzi n'wana wa wena lontsongo.√√ (2) 9.6 I mahanyelo yo biha/mahanyelo yo ka ya nga amukeleki ku ya hi endlelo ra vukhongeri.√ ½ (1½) 9.7 Mukamberiwa a nga ha nyika dyondzo yin'wana na yin'wana leyi amukelekaka. Xik. Loko u tiboha ku endla xilo xo karhi u nga tshuki u pfumelela swin'wana swilo swi ku kavanyeta.√√ (2) [17½] XIVUTISO 10 HLAYISANI RIRIMI – JT Manganyi 10.1 Mutlhokovetseri u ringeta ku tsundzuxa vanhu lava loko va fambela tindhawu tin'wana va tshikaka tindzimi ta vona va landzela tindzimi ta van'wana. Endlelo leri ra va sandzisa. Swi endla na leswaku va rivala ndhavuko wa vona. √√√ (3) 10.2 Ku tlhariha./Ku pfuka evurhongweni.√√ (2) 10.3 10.3.1 Vanhu vo yiva.√√ (2) 10.3.2 Ku tala ku tlurisa mpimo.√ √ (2) 10.4 U vula leswaku hi dyondza ku tsakisa ka ririmi ra Xitsonga.√√ (2) 10.5 Hi nga tshuki hi tisandza/Hi nga tshuki hi tiyisa ehansi/Hi nga titsan'wi.√ √ (2) 10.6 Ku tshika ku tisandza/Ku tshika ku tichava.√ ½ (1½) 10.7 Mukamberiwa a nga ha nyika swin'wana swo yelana na leswi swi landzelaka. Xik. U nga tisoli hi leswi u nga xiswona.√ √ (2) 10.8 B/ku tikarhatela.√ (1) [17½] NTSENGO WA XIYENGE XA D: 35 NTSENGO WA TIMARAKA: 70 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso