Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA VUNHARHU (P3) 2023 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 100 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 14. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 2 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA] LEMUKA:  Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).  Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.  Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.  Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi. RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo hlawuleka/lama vumbiweke kahle swinene amukelekaka nkhulukelano kun'wana huhulula (Mahlamulelo na tlhontlhaka miehleketo na -Miehleketo leyi faneleke -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi -Miehleketo yo miehleketo) ku hundzisa eka leswi no tsakisa naswona yi nkhulukelano na ku twisiseki naswona a yi hlanganahlangana yo Xiyimo xa le henhla Maveketelelo ya languteriweke kombisa vumbhoni byo va khorwisa. kombisi vutitumbuluxeri va yi nga kongomisi miehleketo eka -Miehleketo ya vutlhari, yi vupfile -Mahungu ya veketeriwe -Ku na vumbhoni mhaka. makunguhatelo leyi tlhontlhaka -Mahungu ya veketeriwe kahle naswona ku na byitsongo bya -Mahungu yo huhulula Ndzemuko wa miehleketo naswona leyi kahle swinene naswona nkhulukelano maveketelelo na no vuyeleriwa xikongomelo, vupfeke ku na nkhulukelano (nhlangano) eka nkhulukelano wa -Mahungu a ya vaamukeri va -Mahungu ya veketeriwe (nhlangano) eka manghenelo, miri na mahungu veketeriwangi kahle mahungu na mbangu hindlela yo hlawuleka manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo naswona ya hava naswona ku na masongelo/mahetelelo nkhulukelano TIMARAKA TA 30 nkhulukelano (nhlangano) ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 3 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo -A nga kalangi a xa le henhla kambe lama vumbiweke kahle amukelekaka kambe hakanyingi a hi lama ringeta ku angula ku nga riki na -Miehleketo leyi faneleke hungu a ri faneleke ya hi nhlokomhaka swihlawulekiso swa no tsakisa hlamuseriwangi ri -Miehleketo yi tala ku va -Miehleketo hi leyi yi Xiyimo xa le hansi xitsalwana xo hlawuleka -Mahungu ya veketeriwe twisiseka swinene leyi nga hlanganangiki nga fanelangiki no tlhontlha miehleketo. kahle naswona ku na -Miehleketo yi na na ku hlanganahlangana naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano lowu -Ku hava vumbhoni lebyi fambelani nakatsongo no vupfa eka manghenelo, miri na eneleke na ku khorwisa kombisaka maveketelelo na nhlokomhaka -Mahungu ya veketeriwe masongelo/mahetelelo. -Mahungu ya veketeriwe lamanene na -A yi na nkongomo hindlela ya vutshila kahlenyana naswona ku nkhulukelano wa naswona yi naswona ku na na nkhulukelanonyana mahungu. pfuvapfuvekile. nkhulukelano (nhlanganonyana) eka (nhlangano) eka manghenelo, miri na manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo. masongelo/mahetelelo Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 4 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, ntivomarito swa fambelana ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swa na ntivomarito swa xitayili na ntivomarito a Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, kahle na xikongomelo, fambelana na fambelanayana na swi fambelani na Xiyimo xa le henhla xitayili na ntivomarito vaamukeri va mahungu na vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, swa fambelana na mbangu mbangu mahungu na mbangu mahungu na mbangu vaamukeri va mahungu xikongomelo, -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hi -Matirhiselo ya ririmi i ya na mbangu nkucetelo, vundzeni naswona hindlela yo hlawuleka no naswona thoni leyi mfanelo ku hlamusela xiyimo xa madyondza -Ririmi a ri twisiseki na mahlawulelo ya tsakisa tirhisiweke hi leyi faneleke mahungu swinene. -Ntivoririmi wa mpimo marito -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo -Thoni hi leyi faneleke -Thoni na dikixini hi leswi wa le hansi swinene wu Matirhiselo ya ririmi thoni leyinene no tlhavula -Swihoxo swa ntivoririmi na -Ku tirhisiwile ririmi ro swi nga faneriki endla leswaku na swiaki na milawu -Swihoxo swa ntivoririmi na mahikahetelo a swi talangi amukeleka ku tiyisisa -Ntivoririmi i wa mpimo wa mahungu ya nga ya rona, mapeletelo a swi tali ku va kona -Xi vumbiwile hindlela ya vundzeni bya hungu le hansi twisiseki. mahikahatelo, -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila vutshila. ntivoririmi na swinene. mapeletelo 13 10 7 4 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ri koka miehleketo -Matirhiselo lama faneleke -A ku tirhisiwangi ririmi leri Xiyimoxa le hansi TIMARAKA TA 15 naswona ri na thoni leyi faneleke naswona hakanyingi ra ya ririmi eka minkarhi faneleke no tlhavula vuyerisa yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa -Swihoxo swa ntivoririmi na -Thoni hi leyi faneleke na ku -Hakanyingi thoni hi leyi swo fana kumbe switsongo mapeletelo a swi tali ku va kona vuyerisa faneleke kambe matirhiselo leswi hambaneke -Xi vumbiwile hindlela yo -Swihoxo swa ntivoririmi na ya ririmi ya kayivelanyana -Ntivoririmi i wa mpimo wa hlawuleka mapeletelo i switsongo le hansi swinene -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya -Vuxokoxoko byi vumbiwile -Ku vumbiwile vuxokoxoko -Ku na timhakankulunyana -Ku pfumaleka ka Swihlawulekiso swa xiyimo xa le henhla swinene hindlela yo twisiseka. lebyi faneleke leti faneleke timhakankulu leti xitshuriwa. -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke -Ku na nkhulukelano -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana lavekaka Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hindlela swi na swihoxo -Swivulwa na tindzimana na vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le swa twisiseka naswona i swo leyinene. -Xitsalwana xa ha tindzimana swi na swivulwa. henhla swinene. hambanahambana -Xitsalwana xa twisiseka twisiseka hambileswi xi swihoxo nga na swihoxo. -Xitsalwana a xi TIMARAKA TA 5 twisiseki. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 5 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya XIVUMBEKO hlawuleka na ku hundzisa lama kombisaka vutivi ringanela lama madyondza lama kombisi vutivi bya leswi a swi languteriwile lebyinene bya kombisaka vutivi bya kombisaka vutivinyana swihlawulekiso swa Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari na swihlawulekiso swa swihlawulekiso swa bya swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa miehleketo ku vupfa. muxaka wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa. muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma -Mhaka a yi kongomiwi hi -Ku na ku kongomanyana rivaleni naswona yi miehleketo eka swihlawulekiso swa mhaka, a ku na ku huma ku hetiseka kambe ku na ku pfa ku humile swinene emhakeni makunguhatelo muxaka wa xitshuriwa emhakeni -Ku na ku humanyana humiwa emhakeni. -Vundzeni na miehleketo Xikongomelo, vaamukeri -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo swi hava nkhulukelano va hungu, mhaka swi na nkhulukelano, -Vundzeni na miehleketo vundzeni na miehleketo -Ku na vuxokoxoko swihlawulekiso/milawu ya -Vundzeni na miehleketo nhlamuselo ya vuenti swi na nkhulukelano lowu swi khulukelanaka byitsongo swinene lebyi matirhiselo ya ririmi na swi na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka mbangu -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi -A ku tirhisiwangi milawu swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka ya xivumbeko leyi TIMARAKA TA 18 vuxokoxoko hinkwabyo kambe xi ri na swihoxo seketelaka nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi faneleke. byi seketela nhlokomhaka switsongo swa nkhaqato. -Xivumbeko lexi faneleke tirhisiwe hindlela yo ka yi -Xivumbeko lexi faneleke hi ku angarhela kambe xi nga twisiseki no va na nkhaqato ri na swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 6 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swo na ntivomarito a swi Thoni, rhejisitara, xitayili, fambelana swinene na fambelana swinene na fambelana na fambelananyana na fambelani na xikongomelo/nkucetelo, xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu mbangu -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na -Ku na swihoxonyana -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele Matirhiselo ya ririmi na ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi swa ririmi nkhaqato wu tlhela wu va naswona ku na ku milawu ya matirhiselo ya vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi -Ku na ntivomarito wo na swihoxo swo hlanganahlangana ka ririmi -Swihoxo a swi tali ku mfanelo. ringanela hlayanyana. timhaka. Mahlawulelo ya marito vonaka. -Ntivomarito wa kahle -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo -Ntivomarito a wu Mahikahatelo na swinene nhlamuselo wa le hansi fambelani na mapeletelo -A ku tali ku va na -Nhlamuselo a yi le xikongomelo swihoxo rivaleni -Nhlamuselo a yi twali TIMARAKA TA 12 nakatsongo MAAVELO YA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 TIMARAKA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 7 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa muxaka bya swihlawulekiso swa swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na miehleketo -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le rivaleni Maveketelelo ya vupfa muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Ku na ku kongomanyana naswona yi humile swinene miehleketo eka -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma hetiseka kambe ku pfa ku emhakeni. makunguhatelo swihlawulekiso swa muxaka mhaka, a ku na ku huma -Ku na ku humanyana humiwanyana emhakeni -Vundzeni na miehleketo swi Swihlawulekiso/Milawu ya wa xitshuriwa. emhakeni emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo hava nkhulukelano matirhiselo ya ririmi na -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko mbangu mhaka swi na nkhulukelano, na nkhulukelano lowu khulukelanaka byitsongo swinene lebyi -Vundzeni na miehleketo swi nhlamuselo ya vuenti amukelekaka. -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka TIMARAKA TA 12 na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu ya -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi vuxokoxoko hinkwabyo byi kambe xi ri na swihoxo -Xivumbeko lexi faneleke hi tirhisiwe hindlela yo ka yi nga seketela nhlokomhaka switsongo swa nkhaqato ku angarhela kambe xi ri na twisiseki -Xivumbeko lexi faneleke no swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala va na nkhaqato RIRIMI, XITAYILI & 7–8 5–6 4 3 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swi ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swo ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, fambelana swinene na xikongomelo, vaamukeri va fambelananyana na na xikongomelo, vaamukeri ntivomarito wu fanele vaamukeri va hungu na xikongomelo, vaamukeri va hungu na mbangu xikongomelo, vaamukeri va va hungu na mbangu xikongomelo na mbangu mbangu. hungu na mbangu -Ku na swihoxonyana swa hungu na mbangu -Swihoxo swi tele naswona Matirhiselo ya ririmi na -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na ririmi -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku hlanganahlangana milawu ya matirhiselo ya ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na ka timhaka. ririmi vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi ringanela. swihoxo swo hlayanyana -Ntivomarito a wu fambelani Mahlawulelo ya marito -Swihoxo a swi tali ku mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa le na xikongomelo Mahikahatelo na vonaka -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo hansi -Nhlamuselo a yi twali mapeletelo swinene. -Nhlamuselo a yi le rivaleni. nakatsongo -A ku tali ku va na swihoxo TIMARAKA TA 8 MAAVELO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 TIMARAKA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 8 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA 50 VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO (VM): 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 15 XIVUMBEKO (X): 05 NTSENGO 50 XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA 30 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 18 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 12 NTSENGO 30 XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA 20 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 12 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 08 NTSENGO 20 MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO MFUNGHO NHLAMUSELO _ Nkhwati /ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana. II Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki. = Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi tindzimana. m Ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito. ↓ A nga fikangi emakumu ka pheji. ↑ A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula. ← A a fanele a sungurile eku sunguleni ka ntila eximatsini. → A nga fikangi emakumu ka ntila eka tlhelo ra xinene. / Loko a hlanganisile marito. Loko a hambanisile marito. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 9 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo SWILETELO SWA MAKOREKETELO XIYENGE XA A: XITSALWANA XIVUTISO XA 1 1.1 Ku famba i ku vona. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo. Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hileswi a nga hlangana na swona loko a ri eku fambeni. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Siku, nkarhi na ndhawu lomu a yile kona.  Xikongomelo xo ya endhawini leyi.  Lava a hlanganeke na vona.  Leswi a swi voneke.  Leswi swi n'wi hlamariseke.  Dyondzo leyi a yi kumeke. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.2 Vutomi bya vana lava tshamaka eswitarateni. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana a hlamusela hi vana lava tshamaka eswitarateni. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Swivangelo swa ku va va tshama eswitarateni.  Tindhawu lomu va talaka ku kumeka kona.  Migingiriko ya vona ya siku.  Swiphiqo leswi va hlanganaka na swona.  Minhlangano leyi ringetaka ku va pfuna.  Matitwelo ya vanhu ehenhla ka vona. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 1.3 Munhu wo fana na yena ndzi nge n'wi rivali. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mianakanyo. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala hi munhu loyi a nga ta ka a nga n'wi rivali. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.  Vito ra munhu wa kona.  Xiyimo kumbe vuxaka bya vona.  Lomu va hlanganeke kona.  Leswi swi va hlanganiseke.  Xivangelo xa ku ka a nga n'wi rivali.  Matitwelo ya yena hi vanhu va muxaka lowu. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.4 Ku va maphorisa ya tsandzeka ku endla ntirho wa wona hi mfanelo swi endla leswaku vukungundzwana byi andza. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo. Mukamberiwa u languteriwa ku pfumela kumbe ku kaneta leswaku ku va maphorisa ya tsandzeka ku endla ntirho wa wona hi mfanelo swi endla leswaku vukungundzwana byi andza. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: Ku pfumela  Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.  Tinxaka ta vukungundzwana.  Swiyimo swa vanhu lava endlaka vukungundzwana.  Matirhelo ya nawu ehenhla ka vaakatiko.  Ku tshoviwa ka nawu hi vanhu lava va nga ka swiyimo swa vurhangeri. Ku kaneta  Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.  Tinxaka ta vukungundzwana.  Milawu na xiyimo xa kahle swa tihuvo ta nawu.  Ku va vanhu va tirhisa matimba ya vona ku tshova nawu.  Vanhu lava nga khomiwa na ku rihisiwa hikwalaho ka vukungundzwana.  Maphorisa na vatirhelamfumo lava nga hlongoriwa hikwalaho ka vukungundzwana. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 1.5 Ku tikeriwa loku madokodela ya hlanganaka na kona etindhawini ta vutshunguri. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo. Mukamberiwa u languteriwa ku kanela mhaka ya ku tikeriwa loku madokodela ya hlanganaka na kona etindhawini ta vutshunguri. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.  Ntirho lowu madokodela ya wu endlaka.  Ku pfumaleka ka mirhi na switirhisiwa leswi faneleke eswibedhlele.  Ku tshungula vavabyi lava vabyaka swinene.  Ku va va nga koti ku vulavula na vavabyi hi ririmi leri va ri twisisaka.  Ku dyondza thekinoji leyi yi cincaka minkarhi hinkwayo eka swa vutshunguri.  Ku tluleriwa hi mavabyi yo hambanahambana. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.6– Eka swivutiso swa 1.6–1.8 mukamberiwa u ta xiyaxiya swifaniso leswi a 1.8 nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa yena nhlokomhaka leyi faneleke. [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO LEHA XIVUTISO XA 2 2.1 PAPILA RA MAFUNDZA Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela N'wamabindzu wa ndhawu ya ka vona papila ro khensa yindlu leyi va nga akeriwa endzhaku ka ku va yindlu ya vona yi tshwile. Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka:  Tiadirese timbirhi.  Xiyimo xa muamukeri xi landzeriwa hi adirese ya muamukeri leyi tsariwaka eximatsini.  Xiloso.  Endzhaku ka xiloso ku landzela nhlokomhaka.  Vundzeni byo kombisa ku khensa yindlu leyi va akeriweke yona.  Nsariso. [30] 2.2 XIVIKO Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela mukhanselara xiviko xa vulavisisi bya ku yiviwa ka tintambu ta gezi. Eka xiviko mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:  Nhlokomhaka.  Masiku lawa ndzavisiso wu nga endliwa hi wona.  Mavito ya loyi xi kongomisiweke eka yena.  Tinhlokomhakantsongo leti kombisaka magoza lama landzeleriweke eka vulavisisi bya ku yiviwa ka tintambu ta gezi.  Leswi kumekeke eka vulavisisi lebyi.  Swibumabumelo.  Mavito ya mulavisisi na siku. [30] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 2.3 ATIKILI YA MAGAZINI Mukamberiwa u languteriwa ku tsala atikili ya magazini a kombisa ku karhateka ka yena hi ku xanisiwa ka swifuwo endhawini ya ka vona. Eka atikili ya magazini mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:  Nhlokomhaka.  Vito ra mutsari.  Ndzavisiso wa yena hi ku xanisiwa ka swifuwo endhawini ya ka vona.  Matitwelo ya yena ehenhla ka mhaka leyi.  Swibumabumelo. [30] 2.4 N'WANGULANO Mukamberiwa u languteriwa ku tsala n'wangulano exikarhi ka vanghana lava nga heleriwa hi ntirho kutani va kuma mali. Eka n'wangulano mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:  Nhlokomhaka.  Siku, nkarhi na ndhawu.  Ku thya swimunhuhatwa mavito evokweni ra ximatsi ya landzeriwa hi hikombirhi.  Ku xewetana.  Swiendlo swa swimunhuhatwa endzeni ka swiangi.  Mbhurisano lowu kongomisiweke eka nhlokomhaka.  Ku songa hungu. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 14 DBE/2023 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA C: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO KOMA XIVUTISO XA 3 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 3.1 KHADI RA XIRHAMBO Mukamberiwa u languteriwa ku tsala khadi a rhamba vanghana na maxaka eka xinkhubyana xo tlangela sagwadi leri kumiweke hi makwavo eka mphikizano wo yimbelela. Eka khadi ra xirhambo mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:  Vito ra murhambiwa.  Xikongomelo xa xirhambo.  Siku, ndhawu na nkarhi.  Maambalelo.  Nomboro ya riqingho lomu nhlamulo yi faneleke ku ya kona.  Vito ra murhambi. [20] 3.2 HUNGU RA SMS Mukamberiwa u languteriwa ku tsala mahungu ya mafundza ya sms yo ringana ntlhanuntlhanu laha muxavi a vilelaka hi vukorhokeri bya le hansi lebyi a byi kumeke eka muxavisi. Eka SMS mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:  Vito na nomboro ya riqingho laha SMS yi humaka kona.  Siku na nkarhi lowu hungu ri rhumeriweke hi wona.  Siku na nkarhi lowu hungu ri amukeriweke hi wona.  Vundzeni lebyi kombisaka vutshila eka ku angulana exikarhi ka muxavi na muxavisi. [20] 3.3 SWILERISO Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swileriso leswi faneleke ku landzeleriwa hi vanhu lava tirhisaka layiburari ya mfumo. Eka swileriso mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:  Tindhawu lomu swileriso leswi swi faneleke ku landzeleriwa eka tona elayiburari.  Ku va swakudya na swo nwa swi nga pfumeleriwi endzeni ka layiburari.  Ku ka ku nga cinciwi matshamelo ya vhanichara.  Matirhiselo ya tikhomphyutara.  Makhomelo ya tibuku ta layiburari. [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Mfanelo yo kopa yi pimiwile