Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 November 2020 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 SENIOR CERTIFICATE/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA VUNHARHU (P3) HUKURI 2020 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 100 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 14. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA] XIYA:  Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).  Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.  Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.  Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi. RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo hlawuleka/ -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo huhulula lama tlhontlhaka miehleketo vumbiweke kahle swinene amukelekaka nkhulukelano kun'wana -Miehleketo yo Xiyimo xa le henhla (Mahlamulelo na na ku hundzisa eka leswi -Miehleketo leyi faneleke no -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi twisiseki hlanganahlangana yo ka miehleketo) languteriweke tsakisa naswona yi kombisa nkhulukelano na ku naswona a yi kombisi yi nga kongomisi mhaka Maveketelelo ya -Miehleketo ya vutlhari, leyi vumbhoni byo va yi vupfile khorwisa vutitumbuluxeri -Mahungu yo huhulula no miehleketo eka tlhontlhaka miehleketo -Mahungu ya veketeriwe -Mahungu ya veketeriwe -Ku na vumbhoni byitsongo vuyeleriwa makunguhatelo naswona leyi vupfeke kahle swinene naswona ku kahle naswona ku na bya maveketelelo na -Mahungu a ya Ndzemuko wa -Mahungu ya veketeriwe na nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano wa mahungu veketeriwangi kahle xikongomelo, vaamukeri hindlela yo hlawuleka eka manghenelo, miri na eka manghenelo, miri na naswona ya hava va mahungu na mbangu naswona ku na masongelo/mahetelelo masongelo/mahetelelo nkhulukelano nkhulukelano (nhlangano) TIMARAKA TA 30 ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo xa -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo hakanyingi a -A nga kalangi a ringeta le henhla kambe lama nga vumbiweke kahle amukelekaka kambe hi lama faneleke ku angula ku ya hi Xiyimo xa le hansi riki na swihlawulekiso swa -Miehleketo leyi faneleke no hungu a ri hlamuseriwangi -Miehleketo yi tala ku va nhlokomhaka xitsalwana xo hlawuleka no tsakisa ri twisiseka swinene leyi nga hlanganangiki na -Miehleketo hi leyi yi nga tlhontlha miehleketo -Mahungu ya veketeriwe -Miehleketo yi na ku hlanganahlangana fanelangiki naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari no kahle naswona ku na nkhulukelano lowu eneleke -Ku hava vumbhoni lebyi fambelani nakatsongo na vupfa nkhulukelano (nhlangano) na ku khorwisa kombisaka maveketelelo nhlokomhaka -Mahungu ya veketeriwe eka manghenelo, miri na -Mahungu ya veketeriwe lamanene na nkhulukelano -A yi na nkongomo hindlela ya vutshila masongelo/mahetelelo kahlenyana naswona ku na wa mahungu naswona yi naswona ku na nkhulukelanonyana pfuvapfuvekile nkhulukelano (nhlangano) (nhlanganonyana) eka eka manghenelo, miri na manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo masongelo/mahetelelo Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, ntivomarito swa fambelana ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swa na ntivomarito swa xitayili na ntivomarito a Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, kahle na xikongomelo, fambelana na fambelanayana na swi fambelani na Xiyimo xa le henhla xitayili na ntivomarito vaamukeri va mahungu na vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, swa fambelana na mbangu mbangu mahungu na mbangu mahungu na mbangu vaamukeri va mahungu xikongomelo, -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hi -Matirhiselo ya ririmi i ya na mbangu nkucetelo, vundzeni naswona hindlela yo hlawuleka no naswona thoni leyi mfanelo ku hlamusela xiyimo xa madyondza -Ririmi a ri twisiseki na mahlawulelo ya tsakisa tirhisiweke hi leyi faneleke mahungu swinene -Ntivoririmi wa mpimo marito -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo -Thoni hi leyi faneleke -Thoni na dikixini hi leswi wa le hansi swinene wu Matirhiselo ya ririmi thoni leyinene no tlhavula -Swihoxo swa ntivoririmi na -Ku tirhisiwile ririmi ro ka ri swi nga faneriki endla leswaku na swiaki na milawu -Swihoxo swa ntivoririmi na mapeletelo a swi talangi. nga ringanelangi ku tiyisisa -Ntivoririmi i wa mpimo wa mahungu ya nga ya rona, mapeletelo a swi kona. -Xi vumbiwile hindlela ya vundzeni bya hungu le hansi twisiseki mahikahatelo, -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila vutshila ntivoririmi na swinene mapeletelo 13 10 7 4 Xiyimoxa le hansi -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ri koka miehleketo -Matirhiselo lama faneleke -A ku tirhisiwangi ririmi leri TIMARAKA TA 15 naswona ri na thoni leyi faneleke naswona hakanyingi ra ya ririmi eka minkarhi ringaneleke no tlhavula vuyerisa yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa -Swihoxo swa ntivoririmi na -Thoni hi leyi faneleke na ku -Hakanyingi thoni hi leyi leswi nga hambaniki mapeletelo a swi kona vuyerisa faneleke kambe ku switsongo leswi -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila -Swihoxo swa ntivoririmi na tirhisiwa ka ririmi leri hambaneke mapeletelo i switsongo kayivelaka -Ntivoririmi i wa mpimo wa -Xi vumbiwile kahle le hansi swinene XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya -Vuxokoxoko byi vumbiwile -Ku vumbiwile vuxokoxoko -Ku na timhakankulunyana -Ku pfumaleka ka Swihlawulekiso swa xiyimo xa le henhla swinene hindlela yo twisiseka lebyi faneleke leti faneleke timhakankulu leti xitshuriwa -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke -Ku na nkhulukelano -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana lavekaka Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hindlela swi na swihoxo -Swivulwa na tindzimana na vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le swa twisiseka naswona i swo leyinene -Xitsalwana xa ha tindzimana swi na swivulwa henhla swinene hambanahambana -Xitsalwana xi sala xa ha twisiseka hambileswi xi swihoxo twisiseka nga na swihoxo -Xitsalwana a xi TIMARAKA TA 5 twisiseki MAAVELO YA TIMARAKA 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 4 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa muxaka bya swihlawulekiso swa swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na miehleketo -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le rivaleni Maveketelelo ya miehleketo vupfa wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Ku na ku kongomanyana naswona yi humile swinene eka makunguhatelo -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma mhaka, hetiseka kambe ku na ku pfa ku emhakeni Xikongomelo, vaamukeri va swihlawulekiso swa muxaka a ku na ku huma emhakeni -Ku na ku humanyana humiwa emhakeni -Vundzeni na miehleketo swi hungu, wa xitshuriwa -Vundzeni na miehleketo swi emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo hava nkhulukelano swihlawulekiso/milawu ya -Matsalelo ya kongoma na nkhulukelano, -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko matirhiselo ya ririmi na mhaka nhlamuselo ya vuenti na nkhulukelano lowu khulukelanaka byitsongo swinene lebyi mbangu -Vundzeni na miehleketo swi naswona vuxokoxoko byi amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka na nkhulukelano seketela nhlokomhaka -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu ya TIMARAKA TA 18 -Nhlamuselo ya vuenti -Xivumbeko lexi faneleke byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona kambe xi ri na swihoxo nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi vuxokoxoko hinkwabyo byi switsongo swinene -Xivumbeko lexi faneleke hi tirhisiwe hindlela yo ka yi seketela nhlokomhaka ku angarhela kambe xi ri na nga twisiseki -Xivumbeko lexi faneleke no swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala va na nkhaqato RIRIMI, XITAYILI & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito swo ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, swinene na xikongomelo, na xikongomelo, vaamukeri fambelananyana na na xikongomelo, vaamukeri xikongomelo/nkucetelo, vaamukeri va hungu na vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu xikongomelo, vaamukeri va va hungu na mbangu vaamukeri va hungu na mbangu mbangu -Ku na swihoxonyana swa hungu na mbangu -Swihoxo swi tele naswona mbangu -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na ririmi -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku hlanganahlangana Matirhiselo ya ririmi na ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na ka timhaka milawu ya matirhiselo ya vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi ringanela swihoxo swo hlayanyana -Ntivomarito a wu fambelani ririmi -Swihoxo a swi kona mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa na xikongomelo Mahlawulelo ya marito -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo le hansi -Nhlamuselo a yi twali Mahikahatelo na mapeletelo swinene -Nhlamuselo a yi le rivaleni nakatsongo -A ku tali ku va na swihoxo TIMARAKA TA 12 MAAVELO YA TIMARAKA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 5 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa muxaka bya swihlawulekiso swa swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na miehleketo -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le rivaleni Maveketelelo ya vupfa muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Ku na ku kongomanyana naswona yi humile swinene miehleketo eka -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma hetiseka kambe ku pfa ku emhakeni makunguhatelo swihlawulekiso swa muxaka mhaka, a ku na ku huma -Ku na ku humanyana humiwanyana emhakeni -Vundzeni na miehleketo swi Swihlawulekiso/Milawu ya wa xitshuriwa emhakeni emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo hava nkhulukelano matirhiselo ya ririmi na -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko mbangu mhaka swi na nkhulukelano, na nkhulukelano lowu khulukelanaka byitsongo swinene lebyi -Vundzeni na miehleketo swi nhlamuselo ya vuenti amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka TIMARAKA TA 12 na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu ya -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi vuxokoxoko hinkwabyo byi kambe xi ri na swihoxo -Xivumbeko lexi fanelake hi tirhisiwe hi ndlela yo ka yi seketela nhlokomhaka switsongo swinene ku angarhela kambe xi ri na nga twisiseki -Xivumbeko lexi faneleke no swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala va na nkhaqato RIRIMI, XITAYILI & 7–8 5–6 4 3 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swi ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swo ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, fambelana swinene na xikongomelo, vaamukeri va fambelananyana na na xikongomelo, vaamukeri ntivomarito wu fanele vaamukeri va hungu na xikongomelo, vaamukeri va hungu na mbangu xikongomelo, vaamukeri va va hungu na mbangu xikongomelo na mbangu mbangu hungu na mbangu -Ku na swihoxonyana swa hungu na mbangu -Swihoxo swi tele naswona Matirhiselo ya ririmi na -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na ririmi -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku hlanganahlangana milawu ya matirhiselo ya ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na ka timhaka ririmi vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi ringanela swihoxo swo hlayanyana -Ntivomarito a wu fambelani Mahlawulelo ya marito -Swihoxo a swi kona mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa le na xikongomelo Mahikahatelo na -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo hansi -Nhlamuselo a yi twali mapeletelo swinene -Nhlamuselo a yi le rivaleni nakatsongo -A ku tali ku va na swihoxo TIMARAKA TA 8 MAAVELO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 TIMARAKA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 6 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA 50 VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO (VM): 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 15 XIVUMBEKO (X): 05 NTSENGO 50 XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA 30 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 18 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 12 NTSENGO 30 XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA 20 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 12 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 08 NTSENGO 20 MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO MFUNGHO NHLAMUSELO _ Nkhwati/ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana. II Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki. = Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi tindzimana. m Ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito. ↓ A nga fikangi emakumu ka pheji. ↑ A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula. ← A a fanele a sungurile eku sunguleni ka ntila eximatsini. → A nga fikangi emakumu ka ntila eka tlhelo ra xinene. / Loko a hlanganisile marito. Loko a hambanisile marito. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 7 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo SWILETELO SWA MAKOREKETELO XIYENGE XA A: XITSALWANA XIVUTISO XA 1 VAKAMBERIWA VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA: 1.1 Ndzi te ndzi ku phapha, ndzi tikuma ndzi ri endhawini yo ka yi nga ri kahle. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo. Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hi ku va a phaphamile a tikuma a ri endhawini yo ka yi nga ri kahle. Xitsalwana xa ndzungulo xi hlamusela xitori kumbe mhaka leyi humeleleke eka nkarhi lowu nga hundza. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Siku, ndhawu na nkarhi laha a nga phaphama a ri kona.  Leswi nga humelela ku kondza a tikuma a ri endhawini leyi.  Vanhu lava a va ri kona.  Leswi a swi endla leswaku a vula leswaku ndhawu leyi a yi nga ri kahle.  Leswi a titwisa xiswona.  Leswi a pfunisiweke xiswona.  Switsundzuxo eka vanhu van'wana. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.2 Nkoka wa vupfhumba etikweni. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana a hlamusela hi nkoka wa vupfhumba etikweni. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Tinxaka ta vupfhumba.  Tindhawu leti endzeriwaka.  Ku vuyeriwa ka tiko na vanhu lava tshamaka eka tindhawu leti endzeriwaka.  Ku vuyeriwa ka vapfhumba.  Valeteri va vapfhumba.  Vuhlayiseki bya vona.  Swibumabumelo. [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 8 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 1.3 Afrika-Dzonga tiko ra tindziminyingi. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana a hlamusela hi tindziminyingi leti nga kona eAfrika-Dzonga. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Nhlayo ya tindzimi ta ximfumo eAfrika-Dzonga.  Vuxaka bya tindzimi leti.  Tindzimi leti nga ri ki ta ximfumo.  Ndlela leyi tindzimi leti ti kucetelanaka ha yona.  Ntikelo wa tona.  Vuxaka bya tindzimi na ndhavuko. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.4 Leswi nga endliwaka ku herisa ku xanisiwa ka vadyondzi hi vadyondzikulobye eswikolweni. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana hi leswi nga endliwaka ku herisa ku xanisiwa ka vadyondzi hi vadyondzikulobye eswikolweni. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Milawu ya xikolo leyi katsaka ku sivela ku xanisana ka vadyondzi.  Ku dyondzisa vadyondzi ku hanyisana.  Nxupulo lowu faneleke ku nyikiwa mudyondzi loyi a xanisaka van'wana.  Ku tirhisana na vatswari eka timhaka ta ku xanisiwa ka vadyondzi hi vadyondzikulobye.  Ku nghenelela ka Ndzawulo ya Dyondzo.  Vuhlayiseki lebyi faneleke ku va kona eswihambukelweni na tindhawu leti tumbeleke.  Vuhlayiseki lebyi faneleke ku va kona hi nkarhi wo wisa. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 9 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 1.5 Vukorhokeri bya swibedhlele swa mfumo bya amukeleka. Pfumela kumbe u kaneta. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala hi ku amukeleka kumbe ku soleka ka vukorhokeri bya swibedhlele swa mfumo. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: KU PFUMELA  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Ku tala ka swibedhlele swa mfumo.  Vuamukeri eswibedhlele swa mfumo.  Vukorhokeri bya tiambulense.  Vatirhi va le swibedhlele.  Nhlayo ya madokodela.  Migingiriko ya vatirhi va le swibedhlele swa mfumo.  Mphakelo ya mirhi yo tshungula.  Matitwelo ya vavabyi. KU KANETA  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Nkayivelo wa swibedhlele.  Vuamukeri lebyi tekaka nkarhi.  Nkayivelo wa tiambulense.  Nkayivelo wa madokodela.  Ku tsana ka matirhelo.  Nkayivelo wa switirhisiwa swa vutshunguri bya manguva lawa.  Swibumabumelo. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 1.6 1.6.1 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/ mianakanyo ya yena. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Nkoka wa ku hlayisa mati. A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena:  Nhlokomhaka.  Ku kala ka mati.  Tindlela to hambanahambana to hlayisa mati.  Leswi mfumo wu nga endlaka swona ku lemukisa vaakatiko ku hlayisa mati.  Leswi mindyangu yi nga swi endlaka ku hlayisa mati.  Vutihlamuleri bya vaakatiko eka timhaka to hlayisa mati.  Nxupulo lowu faneleke vaonhi va tiphayiphi na ku tlangisa mati. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.) [50] 1.6.2 (Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/ mianakanyo ya yena. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Mabindzu lamatsongo.  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Nhlamuselo ya mabindzu lamatsongo.  Tinxaka ta mabindzu lawa.  Swixavisiwa leswi nga eka xifaniso.  Vaxavisi na vaxavi.  Nkoka wa vona emindyangwini.  Nkoka wa vona etikweni.  Ku nghenelela ka mfumo eka mabindzu lawa. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 1.6.3 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/ mianakanyo ya yena. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Ku thyakisiwa ka mbangu.  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Nhlamuselo ya mbangu.  Tindlela to hambanahambana ta nthyakiso wa mbangu.  Mavabyi lawa ya vangiwaka hi nthyakiso wa mbangu.  Ku khumbeka ka maxelo hikwalaho ka nthyakiso wa mbangu.  Ku tshikeleleka ka ikhonomi ya tiko.  Ku saseka ka tiko ka kavanyetiwa.  Leswi mfumo wu nga swi endlaka ku antswisa xiyimo lexi. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.) [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO LEHA XIVUTISO XA 2 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 2.1 PAPILA RA XINGHANA  Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela munghana wa yena papila a n'wi hoyozela ku va a hlawuriwile ku ya tlangela xipanu xa tiko xa BanyanaBanyana/BafanaBafana. Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka:  Adirese yin'we ya mutsari yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla.  Xiloso.  Ku xeweta na mahungu yo hoyozela hi vuenti.  Ku rungula na nsariso. [30] 2.2 TSALWAVUTITIVISI NA PAPILA RO SEKETELA Mukamberiwa u languteriwa ku tsala tsalwavutitivisi na papila ro seketela a endla xikombelo xa ntirho wa nkarhinyana wo paka swixavisiwa eka vhengele ro karhi. Tsalwavutitivisi ri na xivumbeko lexi landzelaka:  Vuxokoxoko bya vun'wini.  Vuxokoxoko bya swa tidyondzo.  Vuxokoxoko bya swa ntokoto.  Timbhoni leti seketelaka vuxokoxoko lebyi andlariweke. Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka:  Tiadirese timbirhi.  Adirese ya mutsari yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla.  Adirese ya muamukeri yi tsariwa eximatsini ehansi ka adirese ya mutsari.  Xiloso.  Nhlokomhaka.  Mahungu yo kombela ntirho na vuswikoti.  Mavito.  Nsayino na siku. [30] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 2.3 AJENDA NA MAKANELWA Mukamberiwa u languteriwa ku tsala ajenda na makanelwa swa nhlengeletano lowu a va ri na wona wa nhlangano wa ndhavuko emugangeni wa ka vona. Ajenda yi nga katsa leswi landzelaka:  Nhlokomhaka.  Ndhawu na nkarhi.  Nongonoko wa leswi nga ta kaneriwa. Makanelwa ya katsa leswi landzelaka:  Nhlokomhaka.  Ndhawu na nkarhi.  Mahungu lawa ya nga kaneriwa hi vuenti ku suka eka ajenda.  Nsayino wa matsalana na mufambisi. [30] 2.4 MBULAVULO Mukamberiwa u languteriwa ku tsala mbulavulo lowu helaka hi marito lawa: 'Loko a ku nga ri hi mhaka ya wena a ndzi ta va ndzi nga humelelangi evuton'wini.' Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Manghenelo.  Xivangelo xa mbulavulo lowu.  Timhakankulu.  Mahetelelo. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 14 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA C: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO KOMA XIVUTISO XA 3 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 3.1 PHOSITARA Mukamberiwa u languteriwa ku tsala phositara a navetisa xikolo xa vona. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka:  Vito ra xikolo.  Adirese.  Xivono xa xikolo.  Tidyondzo leti dyondzisiwaka.  Vadyondzisi.  Mintlangu na migingiriko.  Mabindzu lawa ya seketelaka xikolo.  Mbuyelo. [20] 3.2 POSIKARATA Mukamberiwa u languteriwa ku tsala posikarata a tivisa makwavo leswi a swi voneke no swi dyondza erendzweni ra yena ra le tikweni ra Mozambique. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka:  Adirese ya mutsaleriwa.  Mahungu ya le tikweni ra Mozambique. o Leswi a swi voneke. o Leswi a swi dyondzeke. [20] 3.3 SWILETELO Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swiletelo leswi nga ta tirhisiwa hi vapfhumba lava va taka eku nyikeleni ka tibuku elayiburari ya ndhawu ya ka vona. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka:  Ndhawu laha ku letela ku sungulaka kona.  Matlhelo lawa va faneleke va kongoma eka wona.  Mavito ya switarata.  Mimfungho na tindhawu ta nkoka.  Ndhawu laha layiburari yi nga kona. [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Mfanelo yo kopa yi pimiwile