Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 November 2017 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA VUNHARHU (P3) HUKURI 2017 MEMORANDAMU TIMARAKA: 100 Memorandamu leyi yi na tipheji ta 13. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA] XIYA: • Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A). • Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti. • Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka. • Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi. RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo hlawuleka/ -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo huhulula lama tlhontlhaka miehleketo vumbiweke kahle swinene amukelekaka nkhulukelano kun'wana -Miehleketo yo (Mahlamulelo na Xiyimo xa le henhla na ku hundzisa eka leswi -Miehleketo leyi faneleke no -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi twisiseki hlanganahlangana yo ka miehleketo) languteriweke tsakisa naswona yi kombisa nkhulukelano na ku naswona a yi kombisi yi nga kongomisi mhaka Maveketelelo ya -Miehleketo ya vutlhari, leyi vumbhoni byo va yi vupfile khorwisa vutitumbuluxeri -Mahungu yo huhulula no miehleketo eka tlhontlhaka miehleketo -Mahungu ya veketeriwe -Mahungu ya veketeriwe -Ku na vumbhoni byitsongo vuyeleriwa makunguhatelo naswona leyi vupfeke kahle swinene naswona ku kahle naswona ku na bya maveketelelo na -Mahungu a ya Ndzemuko wa -Mahungu ya veketeriwe hi na nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano wa mahungu veketeriwangi kahle xikongomelo, vaamukeri ndlela yo hlawuleka eka manghenelo, miri na eka manghenelo, miri na naswona ya hava va mahungu na mbangu naswona ku na masongelo/mahetelelo masongelo/mahetelelo nkhulukelano nkhulukelano (nhlangano) TIMARAKA TA 30 ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo xa -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo hakanyingi a -A nga kalangi a ringeta le henhla kambe lama nga vumbiweke kahle amukelekaka kambe hi lama faneleke ku angula ku ya hi riki na swihlawulekiso swa -Miehleketo leyi faneleke no hungu a ri hlamuseriwangi -Miehleketo yi tala ku va nhlokomhaka Xiyimo xa le hansi xitsalwana xo hlawuleka no tsakisa ri twisiseka swinene leyi nga hlanganangiki na -Miehleketo hi leyi yi nga tlhontlha miehleketo -Mahungu ya veketeriwe -Miehleketo yi na ku hlanganahlangana fanelangiki naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari no kahle naswona ku na nkhulukelano lowu eneleke -Ku hava vumbhoni lebyi fambelani nakatsongo na vupfa nkhulukelano (nhlangano) na ku khorwisa kombisaka maveketelelo nhlokomhaka -Mahungu ya veketeriwe hi eka manghenelo, miri na -Mahungu ya veketeriwe lamanene na nkhulukelano -A yi na nkongomo ndlela ya vutshila naswona masongelo/mahetelelo kahlenyana naswona ku na wa mahungu naswona yi ku na nkhulukelano nkhulukelanonyana pfuvapfuvekile (nhlangano) eka (nhlanganonyana) eka manghenelo, miri na manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo masongelo/mahetelelo Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, ntivomarito swa fambelana ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swa na ntivomarito swa xitayili na ntivomarito a Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, kahle na xikongomelo, fambelana na fambelanayana na swi fambelani na Xiyimo xa le henhla xitayili na ntivomarito vaamukeri va mahungu na vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, swa fambelana na mbangu mbangu mahungu na mbangu mahungu na mbangu vaamukeri va mahungu xikongomelo, -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hi -Matirhiselo ya ririmi i ya na mbangu nkucetelo, vundzeni naswona hi ndlela yo hlawuleka naswona thoni leyi mfanelo ku hlamusela xiyimo xa madyondza -Ririmi a ri twisiseki na mahlawulelo ya no tsakisa tirhisiweke hi leyi faneleke mahungu swinene -Ntivoririmi wa mpimo marito -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo -Thoni hi leyi faneleke -Thoni na dikixini hi leswi wa le hansi swinene wu Matirhiselo ya ririmi thoni leyinene no tlhavula -Swihoxo swa ntivoririmi na -Ku tirhisiwile ririmi ro swi nga faneriki endla leswaku na swiaki na milawu -Swihoxo swa ntivoririmi na mapeletelo a swi talangi. tlhavula ku tiyisisa -Ntivoririmi i wa mpimo wa mahungu ya nga ya rona, mapeletelo a swi tali ku va kona. -Xi vumbiwile hi ndlela ya vundzeni bya hungu le hansi twisiseki mahikahatelo, -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila vutshila ntivoririmi na swinene mapeletelo 13 10 7 4 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ri koka miehleketo -Matirhiselo lama faneleke -A ku tirhisiwangi ririmi leri Xiyimoxa le hansi TIMARAKA TA 15 naswona ri na thoni leyi faneleke naswona hakanyingi ra ya ririmi eka minkarhi ringanelangiki no tlhavula vuyerisa yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa -Swihoxo swa ntivoririmi na -Thoni hi leyi faneleke na ku -Hakanyingi thoni hi leyi leswi nga hambaniki mapeletelo a swi kona vuyerisa faneleke kambe ku switsongo leswi -Xi vumbiwile hi ndlela yo -Swihoxo swa ntivoririmi na tirhisiwa ka ririmi ro hambaneke hlawuleka mapeletelo i switsongo tlhavula i ka mpimo wa le -Ntivoririmi i wa mpimo wa -Xi vumbiwile hi ndlela ya hansi le hansi swinene vutshila XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya -Vuxokoxoko byi vumbiwile -Ku vumbiwile vuxokoxoko -Ku na timhakankulunyana -Ku pfumaleka ka Swihlawulekiso swa xiyimo xa le henhla swinene hi ndlela yo twisiseka lebyi faneleke leti faneleke timhakankulu leti xitshuriwa -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke -Ku na nkhulukelano -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana lavekaka Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela swi na swihoxo -Swivulwa na tindzimana na vumbiwile hi ndlela ya xiyimo xa le swa twisiseka naswona i swo leyinene -Xitsalwana xa ha tindzimana swi na swivulwa henhla swinene hambanahambana -Xitsalwana xi sala xa ha twisiseka hambileswi xi swihoxo twisiseka nga na swihoxo -Xitsalwana a xi TIMARAKA TA 5 twisiseki Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 4 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa muxaka bya swihlawulekiso swa swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na miehleketo -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le rivaleni Maveketelelo ya miehleketo vupfa wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Ku na ku kongomanyana naswona yi humile swinene eka makunguhatelo -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma mhaka, hetiseka kambe ku na ku pfa ku emhakeni Xikongomelo, vaamukeri va swihlawulekiso swa muxaka a ku na ku huma emhakeni -Ku na ku humanyana humiwa emhakeni -Vundzeni na miehleketo swi hungu, wa xitshuriwa -Vundzeni na miehleketo swi emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo hava nkhulukelano swihlawulekiso/milawu ya -Matsalelo ya kongoma na nkhulukelano, -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko matirhiselo ya ririmi na mhaka nhlamuselo ya vuenti na nkhulukelano lowu khulukelanaka byitsongo swinene lebyi mbangu -Vundzeni na miehleketo swi naswona vuxokoxoko byi amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka na nkhulukelano seketela nhlokomhaka -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu ya TIMARAKA TA 18 -Nhlamuselo ya vuenti -Xivumbeko lexi faneleke byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona kambe xi ri na swihoxo nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi vuxokoxoko hinkwabyo byi switsongo swinene -Xivumbeko lexi faneleke hi tirhisiwe hi ndlela yo ka yi seketela nhlokomhaka ku angarhela kambe xi ri na nga twisiseki -Xivumbeko lexi faneleke no swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala va na nkhaqato RIRIMI, XITAYILI & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito swo ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, swinene na xikongomelo, na xikongomelo, vaamukeri fambelananyana na na xikongomelo, vaamukeri xikongomelo/nkucetelo, vaamukeri va hungu na vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu xikongomelo, vaamukeri va va hungu na mbangu vaamukeri va hungu na mbangu mbangu -Ku na swihoxonyana swa hungu na mbangu -Swihoxo swi tele naswona mbangu -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na ririmi -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku hlanganahlangana Matirhiselo ya ririmi na ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na ka timhaka milawu ya matirhiselo ya vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi ringanela swihoxo swo hlayanyana -Ntivomarito a wu fambelani ririmi -Swihoxo a swi kona mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa na xikongomelo Mahlawulelo ya marito -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo le hansi -Nhlamuselo a yi twali Mahikahatelo na mapeletelo swinene -Nhlamuselo a yi le rivaleni nakatsongo -A ku tali ku va na swihoxo TIMARAKA TA 12 MAAVELO YA TIMARAKA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 5 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa muxaka bya swihlawulekiso swa swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na miehleketo -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le rivaleni Maveketelelo ya vupfa muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Ku na ku kongomanyana naswona yi humile swinene miehleketo eka -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma hetiseka kambe ku pfa ku emhakeni makunguhatelo swihlawulekiso swa muxaka mhaka, a ku na ku huma -Ku na ku humanyana humiwanyana emhakeni -Vundzeni na miehleketo swi Swihlawulekiso/Milawu ya wa xitshuriwa emhakeni emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo hava nkhulukelano matirhiselo ya ririmi na -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko mbangu mhaka swi na nkhulukelano, na nkhulukelano lowu khulukelanaka byitsongo swinene lebyi -Vundzeni na miehleketo swi nhlamuselo ya vuenti amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka TIMARAKA TA 12 na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu ya -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi vuxokoxoko hinkwabyo byi kambe xi ri na swihoxo -Xivumbeko lexi fanelake hi tirhisiwe hi ndlela yo ka yi seketela nhlokomhaka switsongo swinene ku angarhela kambe xi ri na nga twisiseki -Xivumbeko lexi faneleke no swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala va na nkhaqato RIRIMI, XITAYILI & 7–8 5–6 4 3 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swi ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swo ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, fambelana swinene na xikongomelo, vaamukeri va fambelananyana na na xikongomelo, vaamukeri ntivomarito wu fanele vaamukeri va hungu na xikongomelo, vaamukeri va hungu na mbangu xikongomelo, vaamukeri va va hungu na mbangu xikongomelo na mbangu mbangu hungu na mbangu -Ku na swihoxonyana swa hungu na mbangu -Swihoxo swi tele naswona Matirhiselo ya ririmi na -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na ririmi -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku hlanganahlangana milawu ya matirhiselo ya ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na ka timhaka ririmi vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi ringanela swihoxo swo hlayanyana -Ntivomarito a wu fambelani Mahlawulelo ya marito -Swihoxo a swi kona mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa le na xikongomelo Mahikahatelo na -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo hansi -Nhlamuselo a yi twali mapeletelo swinene -Nhlamuselo a yi le rivaleni nakatsongo -A ku tali ku va na swihoxo TIMARAKA TA 8 MAAVELO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 TIMARAKA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 6 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA 50 VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO (VM): 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 15 XIVUMBEKO (X): 05 NTSENGO 50 XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA 30 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 18 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 12 NTSENGO 30 XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA 20 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 12 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 08 NTSENGO 20 MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO MFUNGHO NHLAMUSELO _ Nkhwati /ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana. II Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki. = Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi tindzimana. m Ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito. ↓ A nga fikangi emakumu ka pheji. ↑ A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula. ← A a fanele a sungurile eku sunguleni ka ntila eximatsini. → A nga fikangi emakumu ka ntila eka tlhelo ra xinene. / Loko a hlanganisile marito. Loko a hambanisile marito. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 7 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu SWILETELO SWA MAKOREKETELO XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 VAKAMBERIWA VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA: 1.1 Ku sukela siku rero vutomi bya mina byi cincile. Mukamberiwa u languteriwa ku rungula leswi swi nga cinca vutomi bya yena eka siku rero. Ndzungulo lowu wu nga va wa ntsako kumbe wa mahlomulo. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo. Mukamberiwa a nga katsa na leswi swi landzelaka: • Xitsalwana xa ndzungulo xi hlamusela xitori kumbe mhaka leyi humeleleke nkarhi lowu nga hundza. • U ta boxa siku na ndhawu laha timhaka ti nga humelela kona. • Nkarhi lowu ti nga humelela hi wona. • Leswi swi nga humelela. • Vanhu lava va khumbekaka. • Leswi swi nga endla leswaku vutomi bya yena byi cinca nakambe. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.2 Ku hlawuleka ka nguva ya ximun'wana. Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela leswi nga hlawuleka hi nguva ya ximun'wana. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo. Mukamberiwa a nga katsa na leswi swi landzelaka: • Tin'hweti leti ku nga ta ximun'wana. • Maxelo yo saseka. • Ku leha ka siku. • Migingiriko leyi vaka kona. • Ku vonakala ka swiharhi leswi a swi chava xirhami. • Ku saseka ka ntumbuluko. Xik.: ku hluka ka mirhi, swiluva, byanyi bya rihlaza. • Matitwelo ya vanhu hi nguva leyi. • Swiambalo na mihlovo leyi ambariwaka. • Timpfula na ku tala ka milambu na madamu. • Swakudya leswi talaka ku dyiwa hi nguva leyi. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 8 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu 1.3 Vurhangeri lebyi fumaka hi ku tshembeka byi endla leswaku tiko ri hluvuka. Mukamberiwa u languteriwa ku andlala mianakanyo ya yena ehenhla ka nhluvuko lowu tisiwaka hi mafumelo yo tshembeka etikweni. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mianakanyo. Mukamberiwa a nga katsa na leswi swi landzelaka: • Ku kula ka ikhonomi. • Ku kokeka ka rinoko ra vuvekisi bya matiko ya le handle. • Ku tumbuluka ka mintirho. • Ku hunguteka ka vugevenga. • Ku hunguteka ka mapfhumba yo koxa vukorhokeri. • Ku kula ka dyondzo etikweni. • Ku ndlandlamuka ka nhlayo ya vapfhumba. • Ku antswa ka vuhlayiseki. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.4 Ku saseka ka tiko ra Afrika-Dzonga. Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela hi ku saseka ka tiko ra Afrika-Dzonga. Xitsalwana lexi i xa nhlamuselo. Mukamberiwa a nga katsa na leswi swi landzelaka: • Ku saseka ka ntumbuluko eAfrika-Dzonga. • Maxelo. • Tinxaka ta vanhu lava va tshamaka eAfrika-Dzonga. • Tindziminyingi leti ti vulavuriwaka. • Rixaka ra nkwangulatilo. • Vupfhumba eAfrika-Dzonga. • Vunanga byo hambanahambana lebyi byi nga kona. • Swakudya leswi dyiwaka eAfrika-Dzonga. • Tindhawu ta vuhungasi. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.5 Kanela vunene na vubihi bya thekinoloji evuton'wini bya vanhu. Mukamberiwa u languteriwa ku kanela vunene na vubihi bya thekinoloji evuton'wini bya vanhu. Xitsalwana lexi i xa nkanelo Mukamberiwa a nga katsa na leswi swi landzelaka: Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 9 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu Vunene • Thekinoloji yi olovisa ntirho. • Ku nyika na ku ndlandlamuxa vutivi. • Ku nyika mbuyelo wa kahle eka tikhamphani. • Switirhisiwa swa le ndlwini. Xik.: swigwitsirisi na sw. na sw. • Ku pfuna na ku olovisa eka timhaka ta vutshunguri. • Ku hunguta mpfhuka loko swi ta eka swifambo. Vubihi • Ku endla leswaku vanhu va loloha. • Ku engetela ku pfumaleka ka mintirho. • Ku engetela vugevenga. • Ku engetela ku xanisana hi ku tirhisa inthanete. • Ku faya mindyangu ya vanhu loko swi ta eka tiselulafoni. • Ku kucetela leswaku vanhu va nga ha vi na nkarhi swin'we. • Ku onha mbangu. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.6 Ku pfumaleka ka mintirho ku vanga vugevenga laha tikweni. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi. Mukamberiwa u languteriwa ku pfumela kumbe a kaneta mhaka ya leswaku ku pfumaleka ka mintirho swi vanga vugevenga laha tikweni. Xitsalwana lexi i xa mianakanyo. Mukamberiwa a nga katsa na leswi swi landzelaka: Ku pfumela • Ku tsandzeka ku tihanyisa hikwalaho ka ku pfumaleka ka mintirho. • Ku tsandzeka ku hlayisa mindyangu. • Ku tsandzeka ku yisa vana na maxaka eswikolweni. • Ku hlakaleriwa. • Ku pfumala ndhawu yo tshama. • Ku pfumala switirhisiwa swo karhi. • Ku va vanhu va nga ringani hi xiyimo xa swa le mandleni hikwalaho ka xiyimo xa ikhonomi. Ku kaneta • Vanhu lava va nga emintirhweni hi vona va talaka ku endla vugevenga. • Vugevenga byi vangiwa hi makwanga. • Vukungundzwana lebyi byi endliwaka hi vanhu lava va nga na mintirho. • Ku va u lo tekela mahanyelo yo biha ya vugevenga eka vatswari. • Ku va vanhu va loloha ku tirha. • Ku lava ku fuma hi ku hatlisa. • Nkucetelo wa swidzidziharisi. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu 1.7 1.7.1 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. A nga tsala xitsalwana xa ndzungulo, nkanelo, nhlamuselo, mianakanyo kumbe mavonelo. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena: • Leswi movha lowu wu vulaka swona eka mukamberiwa. • Xivangelo xa ku va movha lowu wu tshikiwile. • Nxavo wa movha lowu. • Leswi movha lowu wu tirheke swona na lava va wu tirhiseke. • Tindhawu leti movha wu fambeke eka tona. • Leswi movha lowu a wu ta titwisa xiswona loko a wu ri munhu. • Ntirho wa mimovha ya xikhale hi tlhelo ro endla bindzu. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.) [50] 1.7.2 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. A nga tsala xitsalwana xa ndzungulo, nkanelo, nhlamuselo, mianakanyo kumbe mavonelo. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena: • Ntlangu lowu munhu loyi a wu tlangaka. • Leswi mbuyelo a wu fikeleriseke xiswona. • Nkoka wa mintlangu. • Mintlangu tanihi ntirhovutomi. • Leswi mintlangu yi nga antswisisaka xiswona rihanyu ra munhu. • Ku va mintlangu yi ndlandlamuxa miehleketo. • Ku va mintlangu yi hunguta vugevenga. • Leswi mintlangu yi hungasisaka xiswona no tisa ntsako eka mutlangi na vaakatiko. • Leswi mintlangu yi hlanganisisaka xiswona rixaka/tinxaka. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.) [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 2.1 Papila ra xinghana. Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela malume wa yena papila a kombela mali yo hakelela rendzodyondzo ra le xikolweni. Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka: • Adirese yin'we ya mutsari. • Adirese leyi yi le henhla exineneni. • Siku ri tsariwa ehansi ka adirese ya mutsari. • Ku tsariwa xiloso eximatsini. • Ku boxa mhaka ya ku kombela mali. • Mahungu ya nkoka mayelana na rendzodyondzo. • Nsariso. [30] 2.2 Tsalwavutitivisi na papila ro seketela Mukamberiwa u languteriwa ku tsala tsalwavutitivisi na papila ro seketela swa Rex Maxavela leswi fambelanaka na ntirho lowu a wu kombelaka ku ya hi xinavetiso. Tsalwavutitivisi i tsalwa leri munhu a ri tsalelaka vanhu lava a lavaka leswaku va n'wi thola. Eka rona vathori va fanele ku n'wi tiva va tiva na ntokoto wa yena. Tsalwavutitvisi ri nga ha katsa na leswi landzelaka: • Vuxokoxoko bya vun'wini: Xivongo, vito, nomboro ya pasi, adirese, riqingho, rimbewu, xiyimo xa swa vukati. • Vuxokoxoko bya swa tidyondzo: Tidyondzo ta xiakhademi na ta ntirho. • Tindzimi leti a ti tivaka: U ta kombisa ku va a tiva tindzimi hi ndlela yo kota ku ti vulavula, ku hlaya na ku tsala. • Ntokoto: Ntokoto (loko wu ri kona) wa ntirho lowu a wu kombelaka. • Timbhoni leti seketelaka vuxokoxoko lebyi a byi andlaleke: Mavito na tinomboro ta tiqingho ta tona. Papila ro seketela Leri i papila leri seketelaka leswi swi tsariweke eka tsalwavutitivisi na xivangelo xa ku va u rhumele tsalwavutitivisi. • Papila leri ri na tiadirese timbirhi. • Adirese ya mutsari yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla. Siku ri tsariwa ehansi ka adirese ya mutsari naswona ku tsariwa siku hi ku tirhisa nomboro, ku landzela n'hweti leyi tsariwaka hi marito, ku hetelela lembe hi ku tirhisa tinomboro. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu • Adirese ya muamukeri yi tsariwa eximatsini ehansi ka xiyimo xa muamukeri. • Endzhaku ka ku tsala adirese ya muamukeri ku landzela xiloso. • Endzhaku ka xiloso ku landzela nhlokomhaka. • Ku landzela hungu ro kongoma ro kombela ntirho lowu navetisiweke ku tlhela ku tsariwa na byin'wana vuxokoxoko lebyi byi nga tsariwangiki eka tsalwavutitivisi. • Nsariso (Marito yo songa, mavito ya mutsari na nsayino). [30] 2.3 Xiviko Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xiviko hi vulavisisi lebyi a byi endleke mayelana na ku xwa ka vadyondzi va Giredi ya 12 endzhaku ka xikambelo xo tiringeta. Xiviko xi fanele ku va na leswi landzelaka: • Mavito ya mutsaleriwa. • Nkongomelo wa xiviko. • Xivangelo xa ku xwa ka vadyondzi. • Muxaka wa vanhu lava vulavisisi byi endliweke ehenhla ka vona. • Nhlayo ya vanhu lava vulavisisi byi endliweke ehenhla ka vona. • Leswi a swi kumeke eka vulavisisi bya yena. • Swibumabumelo. • Mavito ya mutsari, siku na nsayino. [30] 2.4 Mbulavulo Mukamberiwa u languteriwa ku tsala mbulavulo lowu a nga ta wu nyika hi ku yimela vadyondzikulobye eka nkhuvo wo lelana na mudyondzisi loyi a yaka eku wiseni endzhaku ka ku huma phenxeni. Mbulavulo wu fanele ku va na leswi landzelaka: • Mbulavulo wu fanele wu teka xivumbeko xa munhu loyi a nga eku vulavuleni. • Wu fanele ku va na manghenelo, miri na mahetelelo. • Wu fanele wu khavisiwa hi swikombiso, mintshaho, misavu na tinhlayonhlayo loko ti ri kona. • Nkoka wa ntirho lowu mudyondzisi loyi a wu tirheke. • Marito ya ku khutaza vadyondzisi lava va saleke. • Marito ya ku lelana na mudyondzisi loyi. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13 DBE/Hukuri 2017 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3 3.1 Fulayara Mukamberiwa u languteriwa ku tsala a navetisa xibindzwana xa ku hlantswa mimovha. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka: • Vito ra bindzu. • Ndhawu laha bindzu ri nga kona. • Minkarhi leyi bindzu ri tirhaka hi yona. • Vutihlanganisi na n'wini wa bindzu. • Ku tirhisa tifonto to koka rinoko. • Hungu/vuxokoxoko bya leswi navetisiwaka. • Yi fanele ku tekela enhlokweni mhaka ya RTNK (Ku koka rinoko, ku tsakisa, ku naveta, ku endla leswaku xi kumeka.) [20] 3.2 Posikarata Mukamberiwa u languteriwa ku tsala posikarata leyi yaka eka MLfm a tivisa maxaka hi nkhuvo wo tlangela xivongo xa ka vona. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka: • Adirese ya mutsari na lomu yi kongomisiweke kona. • Xikongomelo xa xitiviso. • Siku, n'hweti na lembe. • Ndhawu na nkarhi. • Maambalelo. • Migingiriko ya siku. • Mavito ya murhambi. • Vutihlanganisi. [20] 3.3 Swiletelo Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swiletelo leswi nga ta tirhisiwa hi munghana wa yena loyi a sukaka edorobeni ra le kusuhi na le ka vona ku ta fika ekaya ka vona. Mukamberiwa a nga katsa swin'wana swa leswi landzelaka: • Nhlamuselo ya laha doroba ri nga kona. • Mpimanyeto wa mpfhuka ku suka edorobeni ku ya fika emutini wa ka vona. • Switarata leswi nga ta tirhisiwa na ku hundziwa. • Miako na tindhawu ta nkoka leti nga endleleni. • Ku kombisa matlhelo na timheho. [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso