Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2013 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA 1 (P1) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2013 MEMORANDAMU TIMARAKA: 70 Memorandamu leyi yi na 8 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1 1.1 Titirheleni.√ (1) 1.2 Hi nkarhi wo wisa/hi bureki.√ (1) 1.3 Ku huma eka ndhawu yo karhi hi ku tsutsuma swinene.√/A.√ (1) 1.4 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitshuriwa. Xikombiso: Loko munhu a tirha wa vuyeriwa.√√/Ku yingisa swi tlula magandzelo.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (Amukela na dyondzo yin'wana na yin'wana leyi twalaka ku ya hi xitshuriwa.) (2) 1.5 A va rhandza byalwa ku tlula mpimo.√/A va nga ri swikombiso leswinene swa vutswari.√/A va nga tshembekangi./A va ri vakanganyisi.√/A va nga tixiximi.√ (Tinhlamulo tinharhu ntsena.) (3) 1.6 1.6.1 Loko dyambu ri lava ku pela.√√/Nkarhi wa xidyambu.√√ (2) 1.6.2 Ku twa ndlala swinene.√√/Ku va u khomiwile hi ndlala swinene.√√ (2) 1.6.3 Se a va dyile swakudya.√√ (2) 1.7 Va le tlilasini exikolweni.√ Ku vonaka switsalelo, tibuku na switafulana.√/Ku vonaka na mafasitere ku komba leswaku hakunene hi le tlilasini.√ (Ku seketela kun'we ntsena.) (2) 1.8 Va nga va va ri ku hlayeni/dyondzeni.√ Matshamelo ya vona ya komba leswaku ku nga va ku ri na lexi xi va endlaka va kokeka miehleketo/ va xi langutiseke.√ (2) 1.9 Va languteka va tsakile/va tshunxekile.√ Swikandza swa vona swi languteka swi tlharamukile ku kombisa ntsako.√ (2) 1.10 Ku tiphina ka vantshwa.√√/Vana va xikolo lava nga tiyimisela hi dyondzo. Ntshuxeko wa vantshwa.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (2) 1.11 A ri lavi ku dyondza ku fana na lavan'wana, rona ri lava ku ya ekaya.√√ (2) 1.12 Eka xitshuriwa xa A Solani na Swanyanya a va rhandzi xikolo, va languteka va nga tsakeli na swintsongo leswi humelelaka etlilasini, handle ko tirhandzela byalwa na majaha. Eka xitshuriwa xa B vana lava va languteka va tiyimiserile eka swa tidyondzo, naswona swa va tsakisa.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu 1.13 Eka switshuriwa ha swimbirhi timhaka tin'wana ti humelela exikolweni.√√/Eka switshuriwa ha swimbirhi ku na lava va nga riki na mhaka na dyondzo na lava va tsakelaka timhaka ta dyondzo.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (2) 1.14 Vanhwanyana lava nga eka xitshuriwa xa A, a va rhandzi timhaka ta dyondzo, kasi lava nga eka xitshuriwa xa B, va tekela timhaka ta dyondzo enhlokweni.√√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2 MINKUTLUNYA YIN'WANA NA YIN'WANA YA NKOMBO MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XO XAXAMETA MINKUTLUNYA  NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA: MINKUTLUNYA MINTSHAHO 1. Ku va vanghana lava mi 1. 'a va hundzukile bandi na buruku.' rhandzanaka na ku hanya swin'we hi ku ntwanana.√ 2. Ku seketelana ka vona eka 2. 'loko wo tshuka u sukerile un'we swiyimo leswi a va pfa va hlangana wa vona, a wu tivitanerile tinyoxi.' na swona.√ 3. Ku hambana ka vatswari va vona 3. 'tata wa Ximoko a tshembile hi makurisele ya vana.√ nkharisa'. Kasi vatswari va lavan'wana a va ku: ‘xiondli xi ta ku ondlavu'.'' 4. Ku hambana ka mavonelo ya 4. 'n'wana a nga chayela movha a ri vatswari va vona hi tlhelo ra na khumentlhanu wa malembe. milawu ya le mapatwini.√ Kasi eka tata wa Ximoko hi yena ntsena loyi a fanele ku chayela movha.' 5. Vafana lava a va burisana hi ku 5. 'vafana lava a va pfa va navetana tsakisa ka ku chayela movha hi ku tsakisa ka ku chayela movha.' 6. Ku karhateka ka Ximoko 6. 'hiloko a sala a nghena ekamarini emiehleketweni hi leswi a nga ya vatswari va yena, a lavalava pfumeleriwi ku chayela movha wa makhiya, a ya kuma, a ya humesa tata wakwe.√ movha egarajini, a nghena epatwini ku ya hlamarisa vanghana va yena.' 7. Mpfumaleko wa vuchayeri lebyi 7. 'hi xamundzuku u thumbiwile hi nga swi thwaselangiki eka vavasati lava a va ya eku tshoveni Ximoko.√ ka tihunyi a tisungile.' 8. Xitandzhaku xa leswi nga humelela 8. 'vachayeri van'wana loko va kala Ximoko hikokwalaho ko lava ku va byi kela va tsakisiwa hi ku hlamarisa vanghana va yena.√ nghena emimovheni va ya lomo.' Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu Nkoka wa mahungu (N) = √√√√√√√ (7) Matirhiselo ya ririmi (R) = √√√ (3) [Nkombo wa minkutlunya ntsena]. MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XA NDZIMANA  NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA: Vanghana lava a va hundzukile bandi na buruku hileswi a va nga hambani. Loko wo sukela un'we a wu tivangerile tinyoxi ta ximumu. Tata wa Ximoko a a tshemba ku tirhisa nkharisa eku tshinyeni ka n'wana. Lavan'wana a va ku: ‘xiondli xi ta ku ondlavu.' A va tlhela va pfumelela vana va vona ku chayela mimovha va ha ri na malembe ya khumentlhanu ntsena. Ximoko u yivile movha wa vatswari va yena a ya tlumbana na gandaganda wu hela. U kumiwile a tisungile enhoveni.√ Nkoka wa mahungu (N) = √√√√√√√ (7) Matirhiselo ya ririmi (R) = √√√ (3) [Nkombo wa minkutlunya ntsena]. Makoreketelo ya nkomiso: Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hindlela leyi landzelaka: • Maavelo ya timaraka: o Timaraka ta 7 i ta minkutlunya ya 7 : N (7) (maraka yin'we hi nkutlunya) o Timaraka ti3 i ta ririmi : R (3) o Ntsengo wa timaraka 10 • Maavelo ya timaraka eka ririmi: o Minkutlunya ya 1–3 leyi nga yona: Nyika maraka yin'we. o Minkutlunya ya 4–5 leyi nga yona: Nyika timaraka timbirhi. o Minkutlunya ya 6–7 leyi nga yona: Nyika timaraka tinharhu. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu LEMUKA: • Xivumbeko: o Hambiloko nkomiso wu tsariwile hi xivumbeko xo hoxeka wu fanele ku kamberiwa. o Hambiloko nkomiso wu tsariwile hindlela ya minkutlunya kumbe ndzimana wu fanele wu nga onhi mongo wa timhaka. • Ntsengo wa marito: o Vakamberi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke. o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito lama tirhisiweke kumbe ya kombisiwile hindlela yo hoxeka. o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika eka marito ya 5 lawa ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli enhlokweni lama nga ta landzela eka nkomiso. Minkomiso yo koma ngopfu kambe yi ri na minkutlunya hinkwayo leyi lavekaka a yi fanelangi ku xupuriwa. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3 3.1 Wa le kule.√/B√ LEMUKA: Mukamberiwa u kuma maraka na loko a tsarile ntsena letere ra nhlamulo leyi nga yona. (1) 3.2 Leswaku xi koka vanhu rinoko no endla leswaku xi vonaka kahle.√ (1) 3.3 'Vatatana, titlonyeni ximumu lexi hi Range Rover Evoque ya manyunyu.'√ LEMUKA: Mukamberiwa a nga xupuriwi loko a nga tsalangi swirhatana. (1) 3.4 A ndzi ta xi tirhisa loko munhu a nga lavi ku tinghenelerisa eka timhaka leti humelelaka kun'wana, a tshemba ku ti twa eka van'wana, kutani a nge twi hinkwato ti helerile.√√ (2) 3.5 Wu ta koka vanhu mahlo hi vuxongi bya wona.√/Va ta vona ku saseka ka movha lowu.√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (1) 3.6 U twala a tsakile na ku va a tsakela leswi a vulavulaka hi swona.√ U twa swi fanerile leswaku muxavia fikelela hi yexe leswaku a nga kayeli nchumu.√ (2) 3.7 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Movha lowu wu fanele ntsena lava va nga na timali ta vona.√√/Movha lowu wu fanele ntsena lava nga fuma.√√/Movha lowu wu fanele ntsena lava tikotaka.√√ (Vonelo rin'we ntsena.) (2) [10] XIVUTISO XA 4 4.1 Vanhu lava va nga eka xifaniso va nga va va rilisiwa hileswi va nga le ku tivisaneni hi timhaka to vava/rifu.√ (1) 4.2 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena, a tlhela a ri seketela. Xikombiso: Va le ku tweni ka ku vava.√/A va tsakangi hi mahungu lawa va byelanaka wona.√ hikuva mihloti leyi tikombaka emarhameni ya vona yi paluxa ku vaviseka ka vona.√/ Rifu a ri tsakisi.√ (Vonelo rin'we ntsena na ku seketela kun'we ntsena. Maraka yin'we i ya vonelo, kasi leyin'wana i yo seketela.) (2) 4.3 Xik.√ (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu 4.4 Lexinene: Yi kongomisa eka xikombiso xo karhi lexi tivekaka.√ Xinene: Yi kongomisa eka xikombiso xin'wana na xin'wana ku nga ri xo karhi.√ (2) 4.5 Ri kongomisa eka mhaka leyi tlulaka yin'we.√√/Ri siva minchumu leyi nga tala.√√ (2) 4.6 Ku kombisa rhavi ra xikongomelo.√√/Ku komba leswaku manana a a n'wi pfuna hi swo karhi.√√ (2) [10] XIVUTISO XA 5 5.1 Khambani a a xanisa vatirhikulobye.√√ (2) 5.2 Mukamberiwa u ta tsala xivulwa xin'wana hi rito ''hele'' a humelerisa nhlamuselo leyi vulaka xitsotswana/rixaka ra swifufunhunhu. Xikombiso: Loko ku nghene hele eswakudyeni swi fanele swi cukumetiwa.√ (1) 5.3 Leswi a a nga hlometelangi exikolweni a nga thoriwangi tanihi foromani ekhampanini yo endla maphepha yo thayipela eka wona eBilabila.√√ LEMUKA: Mukamberiwa u kuma ntsena timaraka letimbirhi loko a tsarile xivulwa xo fana na lexi handle ka xihoxo xo karhi. Loko a lo endla xihoxo hambi xo va xin'we, a nga kumi maraka na yin'we. (2) 5.4 Va ri lexi tshikiwaka i xo khoma hi voko, xa le mbilwini a xi tshikeki.√√ LEMUKA: Mukamberiwa u kuma ntsena timaraka letimbirhi loko a tsarile xivulwa xo fana na lexi handle ka xihoxo xo karhi. Loko a lo endla xihoxo hambi xo va xin'we, a nga kumi maraka na yin'we. (2) 5.5 Leswaku muendli wa mhaka leyi i Khambani swi vuyile swi kumeka.√√ LEMUKA: Mukamberiwa u kuma ntsena timaraka letimbirhi loko a tsarile xivul wa xo fana na lexi handle ka xihoxo xo karhi. Loko a lo endla (2) xihoxo hambi xo va xin'we, a nga kumi maraka na yin'we. 5.6 Emutini wa Khambani xinkwa a xi kala.√/B.√ LEMUKA: Mukamberiwa u kuma maraka na loko a tsarile ntsena letere ra nhlamulo leyi nga yona. (1) NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30 NTSENGO WA TIMARAKA: 70 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso