Xitsonga-HL-P3-Feb-March-2013-Memo_hlayiso.com_.pdf

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA 3 (P3) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2013 MEMORANDAMU TIMARAKA: 100 Memorandamu leyi yi na 16 wa tipheji. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A (SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA): 50 VUNDZENI NA NKUNGUHATO (VN) := 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV) := 15 XIVUMBEKO (X) := 05 50 XIYENGE XA B (SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA) : 30 VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO (VNX) : = 18 RIRIMI, XITAYILI, VUHLERI (RXV) : = 12 30 XIYENGE XA C (SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA) 20 VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO (VNX) : = 12 RIRIMI, XITAYILI, VUHLERI (RXV) : = 08 20 Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 1.1 MASASANA U FELE ENHOVENI Mukamberiwa u ta hlamusela leswi swi humeleleke leswi kombisaka ku va munhu loyi a ringeta ku pfuna, ku pfuna ka yena ku vuyaka hi yena. Nhlamulo ya yena yi nga ha katsa na leswi swi landzelaka: • Siku leri timhaka ti nga humelela hi rona. • Ndhawu ya kona. • Leswi a nga pfuna hi swona. • Loyi a pfuniweke. • Timbhoni leti ti tivaka leswi nga humelela. • Leswi xiyimo xi nga herisa xiswona. [50] 1.2 LESWI SWI NGA ENDLIWAKA KU ANTSWISA XIYIMO XA NHLAYO YA VADYONDZI LAVA BIHAKA EMIRINI Mukamberiwa u ta paluxa leswi swi nga endliwaka leswaku xiyimo xa nhlayo ya vadyondzi lava bihaka emirini xi antswisiwa. Nhlamulo ya yena yi nga ha katsa na leswi swi landzelaka: • Ku lavisisa xivangelo. • Ku dyondzisa vadyondzi vaxinuna na vaxisati hi ku papalata timhaka ta masangu. • Ku dyondzisiwa ka vadyondzi hi timhaka ta mavabyi lama va nga ma kumaka. • Ku endzela titliliniki va ya endla minkunguhato kumbe ku tisirhelela. • Ku kucetela vadyondzi leswaku va tiyimisela eka swa tidyondzo ta vona. • Ku va mfumo wu dlaya pfhumba ro nyika vadyondzi lava mali ya nhlayiso wa vana. [50] 1.3 KU DLAYIWA KA PFHUMBA RA MFUMO RO PHAMELA, KU AMBEXA SWISIWANA NO NYIKA MALI EKA VANA LAVA VA NGA RIKI NA VATSWARI Mukamberiwa u ta hlawula tlhelo leri a yimaka na rona a nyika mavonelo ya yena. Nhlamulo ya yena yi nga ha katsa na leswi swi landzelaka: Ku pfumela: • Ku pfuna lava va pfumalaka hakunene. • Ku vuyeriwa ka swisiwana hi pfhumba leri. • Matirhiselo lamanene ya mali hi lava va pfuniwaka. • Ku va vanhu va hanya vutomi lebyi amukelekaka. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu Ku kaneta: • Vadyondzi lava va yaka etindhawini to holela mudende hi nkarhi wa tidyondzo. • Ku va vantshwa va kuceteleka ku tswaletela vana leswaku va ta kuma ku pfuneka hi swa timali. • Vatswari/vahlayisi lava va nga tirhisiki mali ya pfhumba leri hi mfanelo. • Ku va vatswari/vahlayisi va vana va swisiwana va nga swi koti ku veka mali etibangini. [50] 1.4 KU NYIKA MAVONELO EHENHLA KA MHAKA YO VA VATSWARI VAN'WANA MANGUVA LAWA VA NGA HA KOMBISI VUTIHLAMULERI EKA VANA VA VONA Mukamberiwa u ta boxa mavonelo ya yena ehenhla ka mhaka leyi. Nhlamulo ya yena yi nga ha katsa na leswi swi landzelaka: Ku pfumela: • Vatswari lava va fambaka va siya vana va vona emakaya. • Vatswari lava va tirhisaka ngopfu swipyopyi/swidzidziharisi. • Vatswari lava va tshikaka vana va vona va famba navusiku. • Vatswari lava va nga saliki endzhaku timhaka ta dyondzo ta vana va vona. Ku kaneta: • Ku ringeta ka van'wana vatswari ku va na vutihlamuleri eka vana va vona. • Vana lava va honisaka swileriso swa vatswari. • Vana lava va kuceteriwaka hi vanghana. • Ku va vana van'wana va tibyela leswaku minkarhi yi cincile va lava ku tifuma. [50] 1.5 LESWI MUKAMBERIWA A A TA SWI ENDLA LOKO A A RI MUKHANSELARA WA WADI LEYI A TSHAMAKA EKA YONA Mukamberiwa u ta boxa leswi a a ta swi endla loko a a ri mukhanselara wa wadi ya ka vona. Nhlamulo ya yena yi nga ha katsa na leswi swi landzelaka: • Timhaka ta vuhlayiseki ewadini. • Masiku yo rhwaleriwa ka swo chela thyaka ewadini. • Timboni ta le switarateni. • Ku hoxiwa ka gezi etindlwini. • Ku hoxiwa ka tiphayiphi ta mati. • Ku akiwa ka tliliniki ewadini. [50] Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu 1.6 VUNENE BYA VUKHONGERI LEBYI ENDLIWAKA ESWIKOLWENI Mukamberiwa u ta kombisa tlhelo ra vunene bya mhaka leyi. Nhlamulo ya yena yi nga ha katsa na leswi swi landzelaka: • Vun'we exikarhi ka vadyondzi na vadyondzisi. • Ku hlohlotela vun'we exikarhi ka vadyondzi. • Kurhula exikolweni hinkwaxo. • Ntirhisano exikolweni hinkwaxo. • Nkucetelo lowu vangiwaka hi vukhongeri eka vadyondzi lava nga tsakeriki vukhongeri. • Ku va vumundzuku bya vadyondzi byi ri eka swa vukhongeri. [50] 1.7 1.7.1 KU HLAMUSELA LESWI NGA VAKA SWI RI KU HUMELELENI HI MUNHU LOYI A NGA EXIFANISWENI Mukamberiwa u ta hlamusela leswi nga vaka swi ri ku humeleleni hi munhu loyi a nga exifanisweni. Nhlamulo ya yena yi nga ha katsa na leswi swi landzelaka: • Ku kombisa ku va munhu loyi a tiyimiserile eka leswi a vulavulaka hi swona. Xikombiso: o Ku tilulamisela ku lwela tiko ra yena. o Ku tilulamisela ku lwela timfanelo ta yena. o Ku va vantshwa va tiyimisela eka ku lwisana na leswi swi nga onhaka vandla ra vona. o Ku tumbuluxa mintirho ya vantshwa. o Ku kucetela vantshwa leswaku va rhangisa dyondzo emahlweni. o Ku va na xiave ka swicelwa swa laha tikweni. o Ku hoxa xandla eka ku hlawula mupresidente wa tiko. [50] 1.7.2 KU RUNGULA HI TA NTLANGU WA VHOLI BOLO LOWU WU NGA TSHAMA WU HLALERIWA. Mukamberiwa u ta rungula hi ta ntlangu wa vholi bolo lowu a nga tshama a wu hlalela. Nhlamulo ya yena yi nga ha katsa na leswi swi landzelaka: • Siku leri a ku tlangiwa hi rona. • Ndhawu. • Nkarhi. • Mavito ya swipano. • Vahlaleri va ntlangu. • Mufambisi wa ntlangu. • Leswi vadzaberi a va tikhomisile xiswona. • Matlangelo ya vatlangi. • Xipano lexi xi hluleke. • Leswi swi nga humelela endzhaku ka ntlangu. [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA XITSALWANA - RIRIMI RA LE KAYA (50 WA TIMARAKA) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo Vuswikoti byo hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo enela enelanyana/bya ka byi nga amukeleka madyondza enelangi 80–100% 70–79% 60–69% 50–59% 40–49% 30–39% 0–29% VUNDZENI NA 24–30 21–23½ 18–20½ 15–17½ 12–14½ 9–11½ 0–8½ NKUNGUHATO -Vundzeni i byo -Vundzeni i bya -Vundzeni bya -Vundzeni byi -Vundzeni hi lebyo -A hi minkarhi -Vundzeni bya Khodi: VN hlawuleka, bya xiyimo xa le twisiseka fambelana na enela, byo hinkwayo laha huhula swinene vutitumbuluxeri henhla, bya naswona byi na nhlokomhaka andlariwa hindlela vundzeni byi naswona byi bya xiyimo xa le vutitumbuluxeri. nkhulukelano wa naswona byi na ya ntolovelo twakalaka pfumala 30 WA henhla. le henhlanyana. nkhulukelano lowu naswona naswona byi nkhulukelano. TIMARAKA amukelekaka. nkhulukelano wa pfumala timhaka a wu nkhulukelano. hetisekangi. -Mahungu ya na -Mahungu ya koka -Mahungu ya -Mahungu ya -Mahungu ya tala -Mahungu lama -Mahungu lama tlhontlho naswona rinoko naswona tsakisa naswona tsakisa naswona i ku fambelana na boxiwaka a ma boxiwaka a ma ya hlutekile. ya tsakisa. ya khorwisa. ya vutitumbuluxeri nhlokomhaka talangi naswona tsakisi naswona lebyi kambe ya kayivela ku na mbuyelelo ku na mbuyelelo amukelekaka. vutitumbuluxeri. wa timhaka. wa timhaka. -Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu -Nkunguhato &/ -Nkunguhato &/ -Nkunguhato &/ -Nkunguhato &/ -Hambileswi -Nkunguhato &/ tirhisiwile ku mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu nkunguhato &/ mpfapfarhuto a tumbuluxa tirhisiwile ku tirhisiwile ku tirhisiwile ku tirhisiwile ku mpfapfarhuto wu wu andlariwangi hi xitsalwana lexi tumbuluxa tumbuluxa tumbuluxa tumbuluxa nga endliwa, ndlela ya kahle hlantswekeke no xitsalwana lexi xitsalwana lexi xi xitsalwana lexi xitsalwana xo xitsalwana a xi naswona amukeleka. kombisaka nga kahle enerisaka enela lexi nga na andlariwangi maandlalelo ya vutshila no swinene naswona naswona xa nkhulukelano lowu kahle naswona a xitsalwana i ya amukeleka. xa amukeleka. amukeleka. twisisekaka hi ku xi ringanelangi ku xiyimo xa le hansi. olova naswona xa va xa Ririmi ra le amukeleka. Kaya. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu RIRIMI, 12–15 10½–11½ 9–10 7½–8½ 6–7 4½–5½ 0–4 XITAYILI & VUHLERI -Lemuka nkoka -Lemuka nkoka -Vumbhoni byo -Kota ku -Malemukelo ya -Malemukelo ya -Malemukelo ya wa matirhiselo ya wa matirhiselo ya kota ku lemuka lemukanyana matirhiselo ya ririmi hi matirhiselo ya matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya ririmi hi ndlela ya matirhiselo ya nkoka wa lamo enela. ririmi i ya ririmi i ya xiyimo Khodi: RXV vukheta. vukheta. ririmi hi ndlela ya matirhiselo ya madyondza. xa le hansi vukheta bya ririmi. swinene. 15 WA tikomba. TIMARAKA -Ririmi na -Ririmi na -Ririmi na -Matirhiselo ya -Matirhiselo ya ririmi ya -Matirhiselo ya -Matirhiselo ya mahikahatelo swi mahikahatelo swi mahikahatelo ririmi i ya ntolovelo kayivela naswona ririmi ya tsanile ririmi ya tsanile tirhisiwile hi tirhisiwile hi swi tala ku va naswona minkarhi yin'wana naswona naswona nkhaqato. mfanelo. swi tirhisiwa hi mahikahatelo i ya mahikahatelo ya na mahikahatelo ya mahikahatelo ya mfanelo. le xikarhi. swihoxo. na swihoxo. na swihoxo swo tala. -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa ririmi ro -Wa tikeriwa ku -Wa tikeriwa ku ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi gega hi ndlela ya le kota ku tirhisa kota ku tirhisa nkhaqato ndlela ya le henhla ndlela ya le ndlela ya le xikarhi. ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi swinene. swinene. henhla. henhlanyana. mfanelo. mfanelo. -Mahlawulelo ya -Tirhisa tindlela to - Mahlawulelo ya - Mahlawulelo ya -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya -Mahlawulelo ya marito lama hambanahambana marito lama marito ya le xikarhi. i yo enela. marito i ya marito a ya tirhisiwaka ya ta mahlawulelo ya tirhisiwaka ya madyondza. tirhisiwangi hi hlutekile marito hi ndlela ya fambelana na mfanelo. naswona i ya vutshila. nhlokomhaka. xiyimo xa le henhla. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi kayivela rhejisitara a swi rhejisitara a swi fambelana na fambelana fambelana na ku fambelana na nkhulukelano. tirhisiwangi hi tirhisiwangi hi nhlokomhaka hi swinene na nhlokomhaka. nhlokomhaka. mfanelo. mfanelo eka ndlela yo nhlokomhaka. xitshuriwa hlawuleka. hinkwaxo. -Xitsalwana a xi -Xitsalwana a xi -Xitsalwana a xi -Hambileswi -Hambileswi xitsalwana -Hambiloko -Hambiloko na swihoxo hi ku tali ku va na talangi swihoxo xitsalwana xi nga xi nga xopaxopiwa no xitsalwana xi xitsalwana xi va xi swihoxo hi ku va xi hi ku va xi xopaxopiwa no hleriwa xi pfa xi va na xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa xi pfa xi va swihoxo leswi nga hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa. hleriwa. hleriwa. na swihoxo. erivaleni. na swihoxo swo na swihoxo swo tala. tala naswona a xi twisiseki. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIVUMBEKO 4–5 3½ 3 2½ 2 1½ 0–1 Khodi: X -Ku na -Ku na -Malukelo ya -Malukelo ya -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya -Malukelo ya nkhulukelano nkhulukelano eka timhaka to tala timhaka ya tin'wana ya fambelana timhaka tin'wana timhaka eka 5 WA eka malukelo ya malukelo ya ya fambelana na fambelana na na nhlokomhaka. a ya fambelani xitsalwana nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. na nhlokomhaka. hinkwaxo a ya TIMARAKA fambelani na nhlokomhaka. -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko -Ku na -Minkarhi -Vuxokoxoko andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi byin'wana byi vuxokoxokonyana lebyi yin'wana lebyi ndlela yo ndlela yo ndlela leyi andlariwile ku ya hi andlariweke hi ndlela vuxokoxoko bya andlariweke bya kongoma yo kongoma swinene. faneleke. swilaveko swa leyi twisisekaka. huhula kambe huhula. hlawuleka nhlokomhaka. hungu leri a ri swinene. vulaka ra twisiseka. -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi na tindzimana swi na tindzimana swa tindzimana swi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi swihoxo kambe swihoxo kambe madyondza. pfuvapfuvanile ndlela ya vutlhari mfanelo swinene. mfanelo. xitsalwana xa xitsalwana xa naswona a swi swinene. twisiseka. twisiseka. na nandzelelano. -Vulehi byi -Vulehi hi lebyi -Vulehi hi lebyi -Vulehi byi tala ku -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi fambelana na faneleke. faneleke. va lebyi faneleke. lehile/komile ngopfu. lehile/komile lehile/komile ku swilaveko swa ngopfu. tlula mpimo xitsalwana. swinene. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 9 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 2.1 XIVIKO Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi swi landzelaka eka xiviko xa yena: • Nhlokomhaka leyi katsaka na ndhawu leyi ku nga yiwa eka yona. • Siku na nkarhi lowu ku nga fambiwa hi wona. • Xikongomelo xa rendzodyondzo. • Munhu loyi xiviko xi kongomisiweke eka yena. • Xifambo lexi va fambeke hi xona. • Ndhawu leyi va fikeleke eka yona. • Vuhlayiseki erivaleni ra swihahampfhuka. • Swiphiqo leswi va hlanganeke na swona. • Swibumabumelo/swisolo. • Mutsari wa xiviko na xiyimo xa yena. [30] 2.2 PAPILA RA XINGHANA Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi swi landzelaka eka papila ra yena: • Xivumbeko xa papila ra xinghana lexi katsaka: Matsalelo ya adirese. Xiloso. Nghimeto. • Matirhiselo ya ririmi ra nkamafundza. • Ku khensa ku xaveriwa tintanghu. [30] 2.3 MBULAVULO (XIPICHI) Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi swi landzelaka eka papila ra yena: • Manghenelo (ku xeweta vaamukeri va mahungu). • Miri (laha ku boxiwaka xikongomelo xa mbulavulo). • Ku longoloxa timhaka ta siku hi ku angarhela. • Ku kongomisa timhaka eka vini va ntlangu. • Ku va navelela mikateko. • Ku khensa. [30] 2.4 ATIKILI YA PHEPHAHUNGU Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi swi landzelaka eka atikili ya yena: • Nhlokomhaka. • Mutsari wa atikili. • Siku, nkarhi na ndhawu laha timhaka ti nga humelela kona. • Nhlayo ya swigevenga. • Nandzelelano wa timhaka. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 10 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA – RIRIMI RA LE KAYA (30 WA TIMARAKA) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo hlawuleka bya le henhla henhlanyana xikarhi byo enelanyana/bya ka byi nga amukeleka madyondza enelangi 80–100% 70–79% 60–69% 50–59% 40–49% 30–39% 0–29% VUNDZENI, 14½–18 13–14 11–12½ 9–10½ 7½–8½ 5½–7 0–5 NKUNGUHATO -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo enela -Vutivi lebyi nga -Ku pfumaleka NA ndlandlamuka bya kahle kahle byo xikarhi byo kombisa byo kombisa ku twisisa kona i bya vutivi bya XIVUMBEKO byo hlawuleka swinene byo kombisa ku ku twisisa swilaveko swilaveko swa madyondza ku ya matsalelo ya byo kombisa ku kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko. xitsalwambiko. hi swilaveko swa xitsalwambiko. Khodi: VNX twisisa swilaveko twisisa swa xitsalwambiko. swa swilaveko swa xitsalwambiko. 18 WA xitsalwambiko. xitsalwambiko. TIMARAKA -Maandlalelo ya -Maandlelelo -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maangulelo ya -Maangulelo ya -Maangulelo ya mahungu ya ya mahungu mahungu hi lamo mahungu ya huma xitsalwambiko ya xitsalwambiko ya xitsalwambiko ya kombisa ku vupfa ya kombisa ku kongoma kambe emhakeni kambe a kombisa ku khuma ka kombisa kombisa ka miehleketo, vupfa ka u pfa a ya onhi mongo wa miehleketo. miehleketo ya miehleketo ya mahungu hi lamo miehleketo, humanyana mhaka. Maandlalelo ya madyondza. madyondza. kongoma mahungu hi emhakeni. mahungu ya pfa ya Maandlalelo ya Maandlalelo ya swinene eka lamo kongoma huma emhakeni mahungu ya mahungu ya xitsalwambiko naswona a naswona minkarhi huma emhakeni huma emhakeni hinkwaxo nga humi yin'wana mongo wa naswona minkarhi naswona naswona a nga emhakeni. mhaka a wu twali. yin'wana mongo minkarhi humi emhakeni. wa mhaka a wu yin'wana mongo twali. wa mhaka a wu twali. -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na -Maangulelo ya timhaka swi na timhaka swi na timhaka swi tala timhaka swi na swi le ka xiyimo xo timhaka a swi xitsalwambiko ya nkhulukelano hi nkhulukelano ku va na nkhulukelano hi enela naswona talangi ku va na kombisa ku hetiseka naswona nkhulukelano ndlela yo vuxokoxoko byin'wana nkhulukelano miehleketo ya naswona timhaka timhaka ti naswona amukeleka byi seketela naswona ku na madyondza, ti andlariwile hi andlariwile hi vuxokoxoko lebyi naswona nhlokomhaka. vuxokoxoko mahungu ya ndlela yo enerisa ndlela ya andlariweke byi vuxokoxoko byo byitsongo lebyi huma emhakeni swinene na kahle, na tala ku seketela talanyana byi seketelaka naswona vuxokoxoko vuxokoxoko nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. minkarhi hinkwabyo byi hinkwabyo byi nhlokomhaka. yin'wana mongo seketela seketela wa mhaka a wu nhlokomhaka. nhlokomhaka. twali. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 11 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Hambileswi -Makunguhatelo nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ na mpfapfarhuto mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto wu wu hoxekile tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va nga endliwa, naswona ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile xitsalwana a xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko lexi xitsalwambiko lexi xitsalwambiko xa xitsalwana xa le xitsalwambiko xo ringanelangi ku va andlariwile hi hlantswekeke andlariweke kahle kahle no xikarhi no enela no xa Ririmi ra le ndlela ya xiyimo swinene no swinene no amukeleka. amukeleka. amukeleka. Kaya naswona xa le hansi. amukeleka. amukeleka. xitsalwana a xi andlariwangi kahle. -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko a xi -Xivumbeko a xi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwangi hi andlariwangi hi ndlela ya ndlela ya kahle ndlela ya kahle ku ndlela ya le xikarhi ndlela yo enela ku ndlela yo ndlela yo nkhaqato swinene ku ya hi ya hi milawu ya ku ya hi milawu ya ya hi milawu ya landzelela milawu landzelela milawu swinene. milawu ya matsalelo. matsalelo. matsalelo, kambe ya matsalelo, ya matsalelo. matsalelo. ku na swihoxo naswona ku na leswi kavanyetaka swihoxo leswi mongo. kavanyetaka mongo. RIRIMI, 10–12 8½–9½ 7½–8 6–7 5–5½ 4–4½ 0–3½ XITAYILI NA -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- VUHLERI to byi endliwile hi to byi endliwile to byi kahle to i bya le xikarhi. to i byo enela to i bya xiyimo xa to i bya xiyimo xa nkhaqato hi ndlela hindlela ya kahle naswona marito Swihoxo a swi naswona ku na le hansi naswona le hansi naswona Khodi: RXV ya vutlhari swinene. swa nonoha ku ya twisiseka onhi nkhuluko wa swihoxo swo tala. swa nonoha ku swinene. kahle. mongo. landzelela mongo landzelela mongo 12 WA wa mhaka. wa mhaka. TIMARAKA -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wa -Ntivoririmi wa ha -Ntivoririmi wu tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi ndlela kayivela naswona lava ku lava ku nkhaqato hi nkhaqato hi nkhaqato ku ya hi yo amukeleka ku a wu enelangi ku antswisiwa antswisiwa xiyimo xa le xiyimo xa le xikongomelo xa ya hi xikongomelo ya hi xikongomelo naswona a wu swinene naswona henhla swinene henhla ku ya hi vaamukeri va xa vaamukeri va xa vaamukeri va ringanelangi ku ya a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa mahungu na mahungu na mahungu na hi xikongomelo xa ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mbangu. mbangu. mbangu. vaamukeri va xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mahungu na vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mahungu na mbangu. mbangu. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 12 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Matirhiselo ya -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi xitayili, thoni na rhejisitara a swi rhejisitara a swi tirhisiwile hi tirhisiwile hi ku fambelana na tirhisiwile hi ndlela rhejisitara swi pfa tirhisiwangi hi fambelani na nkhaqato swinene mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. yo enela. swi nga twisiseki. mfanelo. nhlokomhaka. ku ya hi swilaveko swilaveko swa swa nhlokomhaka. nhlokomhaka. -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko a -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko xi -Hambiloko -Hambiloko -Hambiloko hava na xihoxo na xi taleriwangi hi na swihoxonyana na swihoxo swa le xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xin'we hi ku va xi swihoxo hi ku va hi ku va xi xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa. hleriwa. hleriwa. hleriwa. na swihoxo. na swihoxo swo na swihoxo swo tala. tala naswona xi hlanganisa nhloko. -Xitsalwambiko xi -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi tala -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi na vulehi lebyi vulehi lebyi vulehi lebyi ku va na vulehi komile/lehile. komile/lehile komile/lehile faneleke. faneleke. faneleke. lebyi faneleke. swinene. swinene. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 13 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3 3.1 XINAVETISO Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi swi landzelaka eka xinavetiso xa yena: • Ku boxa vito ra xikolo laha matsavu ya kumekaka kona. • Muxaka wa matsavu lawa ya xavisiwaka. • Nxavo wa matsavu. • Minkarhi yo xavisa. • Tifonto to hambanahambana. [20] 3.2 POSIKARATA Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi swi landzelaka eka posikarata ya yena: • Adirese ya murhumeri. • Adirese ya murhumeriwa. • Vito ra murhumeri. • Siku a nga nyamalala hi rona. • Siku leri yi rhumeriweke hi rona. • Malembe ya loyi a nyamalaleke. • Nhlamuselo ya xivumbeko xa munhu loyi a nyamalaleke. • Maambalelo ya yena. [20] 3.3 SWILERISO Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi swi landzelaka eka swileriso swa yena: • Vito ra tlilasi. • Ku papalatiwa ka pongo etlilasini. • Ku va ku nga lwiwi. • Ku ka ku nga dyeriwi etlilasini. • Ku ka ku nga namarhetiwi tichepisi ehansi ka switafulani. • Ku tekela mavonelo ya munhu un'wana na un'wana enhlokweni. • Ku xiximana. • Ku xixima vadyondzisi. • Ku papalata vukhamba. • Ku ka ku nga cukumetiwi thyaka ehansi kumbe hi mafasitere. [20] NTSENGO WA XIYENGE YA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 14 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA – RIRIMI RA LE KAYA (20 wa timaraka) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo enela enelanyana/bya byi nga enelangi amukeleka madyondza 80–100% 70–79% 60–69% 50–59% 40–49% 30–39% 0–29% VUNDZENI, 10–12 8½–9½ 7½–8 6–7 5–5½ 4–4½ 0–3½ NKUNGUHATO -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo -Vutivi lebyi nga -Ku pfumaleka NA ndlandlamuka byo kahle swinene kahle ku ya hi xikarhi ku ya hi enela ku ya hi kona i bya vutivi ku ya hi XIVUMBEKO hlawuleka ku ya hi naswona byi swilaveko swa swilaveko swa swilaveko swa madyondza ku ya swilaveko swa swilaveko swa fambelana na xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. hi swilaveko swa switsalwambiko. Khodi: VNX xitsalwambiko. swilaveko swa xitsalwambiko. xitsalwambiko. 12 WA -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -A nga na vutivi TIMARAKA lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu byo kota ku lemuka yo yo yo yo karhi eka yo enela eka hi ndlela ya mimbangu yo hambanahambana hambanahambana hambanahambana timhaka to tsala. timhaka to tsala. madyondza eka hambanahambana hi vuenti swinene hi vuenti eka eka timhaka to timhaka to tsala. eka timhaka to eka timhaka to timhaka to tsala. tsala. tsala. tsala. -Maandlalelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya mahungu ya mahungu ya mahungu hi lamo mahungu ya huma mahungu ya huma mahungu ya huma mahungu ya huma kombisa ku vupfa kombisa ku vupfa kongoma kambe ku emhakeni kambe a emhakeni naswona emhakeni naswona emhakeni naswona ka miehleketo, hi ka miehleketo, hi na swo huma ya onhi mongo wa minkarhi yin'wana minkarhi yin'wana mongo wa huhula. lamo kongoma lamo kongoma emhakeni. mhaka. mongo wa mhaka a mongo wa huhula. swinene eka swinene eka wu twali. xitsalwambiko xitsalwambiko hinkwaxo naswona hinkwaxo naswona a nga humi ku hava mahungu emhakeni. yo huhula. -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na timhaka swi na timhaka swi na timhaka swi timhaka swi na timhaka swi le ka timhaka a swi timhaka a swi na nkhulukelano hi ku nkhulukelano andlariwile hi ndlela nkhulukelano hi xiyimo xo enela talangi ku va na nkhulukelano hetiseka naswona naswona timhaka ti ya le henhlanyana ndlela yo naswona nkhulukelano naswona ku na timhaka ti andlariwile hi ndlela naswona amukeleka vuxokoxoko naswona ku na vuxokoxokonyana andlariwile hi ndlela ya kahle, na vuxokoxoko byo naswona byin'wana byi vuxokoxoko lebyi seketelaka yo enerisa swinene vuxokoxoko talanyana byi vuxokoxoko byo seketela byitsongo lebyi nhlokomhaka. na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela talanyana byi nhlokomhaka. seketelaka hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Hambileswi Nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ Nkunguhato &/ mpfapfarhuto a swi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto wu andlariwangi hi tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku nga endliwa, ndlela ya kahle tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile xitsalwana a xi naswona xitsalwana lexi xitsalwana lexi xitsalwana xa kahle xitsalwana xo xitsalwana xo enela ringanelangi ku va maandlalelo ya hlantswekeke hlantswekeke no swinene no amukeleka no no twisiseka. xa Ririmi ra le Kaya xitsalwana i ya swinene no twisiseka. twisiseka. twisiseka. naswona xiyimo xa le hansi. twisiseka. xitsalwana a xi andlariwangi kahle. -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko a xi -Xivumbeko a xi andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwangi hi andlariwangi hi ya nkhaqato ya kahle ku ya hi yo landzelela ya le xikarhi ku ya yo enela ku ya hi ndlela yo ndlela yo swinene. milawu ya milawu ya hi milawu ya milawu ya landzelela milawu landzelela milawu matsalelo. matsalelo. matsalelo. matsalelo, kambe ya matsalelo, ya matsalelo. ku na swihoxo naswona ku na leswi nga lo swihoxo leswi nga tlangandla, lo tlangandla, erivaleni. erivaleni. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 16 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013 NSC – Memorandamu RIRIMI, 6½–8 6 5–5½ 4–4½ 3½ 2½–3 0–2 XITAYILI NA VUHLERI -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito byi endliwile hi byi endliwile kahle byi kahle naswona i bya le xikarhi. i byo enela i bya xiyimo xa le i bya xiyimo xa le nkhaqato hi ndlela swinene naswona marito ya hlayeka Swihoxo a swi onhi naswona ku na hansi naswona swa hansi naswona swa Khodi: RXV ya vutlhari byi andlariwile hi kahle. nkhuluko wa swihoxo swo tala. nonoha ku nonoha ku swinene. nkhaqato. mongo. landzelela mongo landzelela mongo 8 WA wa mhaka. wa mhaka. TIMARAKA -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wa -Ntivoririmi wa ha -Ntivoririmi wu lava tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hindlela kayivela naswona a lava ku antswisiwa ku antswisiwa nkhaqato hi xiyimo nkhaqato hi xiyimo nkhaqato ku ya hi yo amukeleka ku wu enelangi ku ya naswona a wu swinene naswona xa le henhla xa le henhla ku ya xikongomelo xa ya hi xikongomelo hi xikongomelo xa ringanelangi ku ya a wu ringanelangi swinene ku ya hi hi xikongomelo xa vaamukeri va xa vaamukeri va vaamukeri va hi xikongomelo xa ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mahungu na mahungu na vaamukeri va xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mbangu. mahungu na vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mahungu na mbangu. mbangu. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitsalwana rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi rhejisitara a swi rhejisitara a swi hinkwaxo xi lo pyi, tirhisiwile hi tirhisiwile hi ku fambelana na tirhisiwile hi ndlela tirhisiwangi hi fambelani na hi swihoxo nkhaqato swinene mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. yo enela. mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. naswona xi ku ya hi swilaveko swilaveko swa nhlokomhaka. hlanganisa nhloko swa nhlokomhaka. nhlokomhaka. hambileswi xi nga xopaxopiwa no hleriwa. -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko a xi -Xitsalwambiko xi -Hambileswi -Hambileswi -Hambileswi kala na xihoxo na tala ku va xi nga ri taleriwangi hi na swihoxo swa le xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xin'we hi ku va xi na swihoxonyana swihoxo hi ku va xi xikarhi hi ku va xi nga xopaxopiwa no nga xopaxopiwa no nga xopaxopiwa no xopaxopiwile no hi ku va xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na hleriwa, xitsalwana hleriwa, xitsalwana hleriwa. xopaxopiwile no hleriwa. hleriwa. swihoxo swo tala. hinkwaxo xi lo pyi, hinkwaxo xi lo pyi, hleriwa. hi swihoxo. hi swihoxo. -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi tala -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi vulehi lebyi vulehi lebyi vulehi lebyi ku va na vulehi komile &/ lehile. komile &/ lehile komile &/ lehile faneleke. faneleke. faneleke. lebyi faneleke. swinene. swinene. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso