Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2014 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA 3 (P3) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2014 MEMORANDAMU TIMARAKA: 100 Memorandamu leri ri na tipheji ta 19. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA XITSALWANA: TIMARAKA TA 50 VUNDZENI NA NKUNGUHATO (VN): 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 15 XIVUMBEKO (X): 05 NTSENGO 50 XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA 30 VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO (VNX): 18 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 12 NTSENGO 30 XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA 20 VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO (VNX): 12 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 08 NTSENGO 20 Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA XITSALWANA: TIMARAKA TA 50 XIVUTISO XA 1 1.1 Wena na varhangeri van'wana va xipano xa n'wina a mi endzerile xipano xin'wana xa ndhuma xa laha tikweni ku ya kuma vuleteri. Rungula hi ta mafambelo ya n'wina. Mukamberiwa u tsala xitsalwana xa ndzungulo a rungula hi ta rendzo leri va veke na rona ku ya kuma vuleteri. A nga ha katsa leswi landzelaka: • Vito ra xipano na ntlangu lowu va wu tlangaka. • Siku na lembe leri va veke na rendzo leri. • Xipano lexi va xi endzeleke. • Leswi a va ya leteriwa eka swona. • Valeteri va kona. • Vuleteri lebyi va byi kumeke. • Swa kahle leswi va swi kumeke. • Leswi va vuyiseke xiswona. [50] 1.2 Siku leri ri ta tshama ri ri emiehleketweni ya mina. Mukamberiwa u tsala xitsalwana xa nhlamuselo a hlamusela hi ta siku leri a humeleriweke hi swo tsakisa ngopfu kumbe swo vava swinene. A nga ha katsa na swin'wana swa leswi landzelaka: • Siku, ndhawu na nkarhi wa kona. • Mhaka leyi humeleleke. • Leswi a titwiseke xiswona. • Leswi mhaka leyi yi heriseke xiswona. • Ku katsa marito lawa: 'Siku leri ri ta tshama ri ri emiehleketweni ya mina'. [50] Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 1.3 Ndza tinyungubyisa swinene hi ririmi ra mina. Mukamberiwa u tsala xitsalwana xa nhlamuselo a hlamusela leswi endlaka leswaku a tinyungubyisa hi ririmi ra yena. A nga ha katsa na leswi landzelaka: • Hi rona masungulo yo kota ku tiva tindzimi tin'wana. • Ku ri tirhisa ku hundzuluxela tibuku kumbe switsariwa ku suka eka Xitsonga ku ya eka ririmi rin'wana kumbe ku suka eka ririmi rin'wana ku ya eka Xitsonga. • Ri nga n'wi pfuneta ku kuma ntirho hi ku olova tanihileswi vanhu vo tala va nga ha ri tekeriki enhlokweni. • Ku kota ku tihlanganisa na maxaka. • Ku rhandza na ku hlayisa ririmi tanihi ndzhaka/mfuwo wa yena. • Ri n'wi endla a titwa a ri na laha a welaka kona. • Ri endla leswaku a rhandza ndhavuko na ku tiphina hi wona. [50] 1.4 Leswi faneleke ku endliwa ku herisa madzolonga na ku chaviselana hi nkarhi wa switereka. Mukamberiwa u tsala xitsalwana xa mpaluxo a hlamusela leswi faneleke ku endliwa ku herisa madzolonga na ku chaviselana hi nkarhi wa switereka laha tikweni. A nga ha katsa leswi landzelaka: • Ku dyondzisa vanhu hi timfanelo ta vona. • Ku va vanhu va dyondzisiwa ku xixima timfanelo ta vanhu van'wana. • Ku tirhisa tindlela letinene to ololoxa swiphiqo tanihi ku vulavurisana. • Ku ka ku nga pfumeleriwi vanhu lava nga riki eka ntlawa wa vatereki volavo ku va va nghenelela xitereka. • Ku alela vanhu ku tereka va hlomile matlhari, hambi ya ri ya ndhavuko. • Ku va vanhu lava nga terekangiki va fambela ekule na lava nga tereka. • Ku va maphorisa va yimela kusuhi na lava nga tereka va veka tihlo eka leswi humelelaka. • Ku va vanhu va dyondzisiwa ku xixima nhundzu ya mfumo na ya vanhu van'wana. [50] Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 1.5 Kanela hi vunene na vubihi bya ku va vadyondzi va etlela eswikolweni hi minkarhi ya swikambelo leswaku va ta kota ku hlaya tibuku Mukamberiwa u tsala xitsalwana xa nkanelo a kombisa vunene na vubihi bya ku va vadyondzi va etlela eswikolweni hi minkarhi ya swikambelo leswaku va ta kota ku hlaya tibuku. A nga ha katsa na leswi landzelaka: Vunene • Va kota ku pfunana eka tidyondzo ta vona. • A va na nkarhi wo tlanga ku fana na loko va ri emakaya ya vona. • Va kuma nkarhi wo tala wo hlaya tibuku ta tidyondzo to hambanahambana handle ka ku rhumarhumiwa hi lava va tshamaka na vona emakaya. • Vadyondzi lava pfumalaka gezi na ndhawu yo hlayela eka yona va kuma nkateko loko xikolo xi ri na gezi. • Exikolweni i ndhawu leyinene yo hlayela eka yona hikuva a ku na huwa. • Vadyondzi lava yaka eku hlayeni exikolweni a va tali ku kavanyetana. • A va yengiwi hi swo fana na tithelevhixini. Vubihi • A va kumi nkarhi wo wisa. • Va nga ha yengana loko ku nga ri na mudyondzisi loyi a va langutaka. • Van'wana vadyondzi vo yela ku ya kavanyeta van'wana. • Timhaka ta rihanyu a ti landzeleriwi tanihileswi mahlambelo ya vadyondzi ya nga riki lamo hetiseka. • Van'wana vadyondzi va nga tirhisa nkarhi lowu ku endla swilo swo huma endleleni. [50] • A swi nge olovi ku va xikolo xi nyika vadyondzi nsirhelelo lowu lavekaka. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 1.6 Ku pfumaleka ka mintirho laha tikweni swi vanga ku tlakuka ka nhlayo ya vugevenga. Pfumela kumbe u kaneta: Mukamberiwa u tsala xitsalwana xa mavonelo a nyika vonelo ra yena. U ta komba ku va a yima na mhaka ya leswaku ku pfumaleka ka mintirho laha tikweni swi vangaka ku tlakuka ka nhlayo ya vugevenga kumbe a kanetana na swona. Mukamberiwa u kaneta kumbe a pfumela. A nga katsa na swin'wana swa leswi landzelaka: Ku pfumela • Vanhu vo tala lava endlaka vugevenga hi lava nga tirhiki. • Ndlala leyi hlaselaka mindyangu yi bohelela vana ku tinghenisa eka ta vugevenga. • Va yivela ku ta swi xavisa va ta kota ku kuma mali yo tihanyisa. • Ku yiviwa ka tintambhu ta gezi na ta tiqingho ku endlela ku ya ti pimisa leswaku va ta kota ku kuma mali yo tihanyisa. • Ku bomiwa ka michini yo teka mali. • Vanhu va nghenelela eka ku xavisa swidzidziharisi hi ku lava ku kuma mali yo tihanyisa. Ku kaneta • Va kona vanhu lava tirhaka lava endlaka vugevenga. • Van'wana va dlaya vanhu hi xikongomelo xo tiyisa mabindzu. • Van'wana va yiva mali ku engetela mali ya muholo ya vona. • Van'wana va xavisa mbangi ku engetela muholo ya vona. • Eka van'wana va swi endla hi ndlela ya nsele eka lava va humeleleke. • Van'wana va endla vugevenga hikwalaho ko kuceteriwa hi vanghana. [50] Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 1.7.1 Mukamberiwa u xiya xifaniso kutani a tsala xitsalwana a aneka mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. Mukamberiwa u tsala xitsalwana xo anakanya hi xifaniso xa vatlangi va basiketebolo ya vatsoniwa lava tirhisaka switulu swa mavhilwa. Mukamberiwa u nyika xitsalwana xa yena nhlokomhaka leyi faneleke. Xikombiso: Vatsoniwa na vona va na vuswikoti loko swi ta eka mintlangu. A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena: • Vuswikoti bya ku tlanga ntlangu lowu. • Tinghwazi leti nga kona eka ntlangu lowu. • Nkoka wa ntlangu lowu eka vatsoniwa. • Ku nghenela mphikizano wa khapu ya misava na ya tiOlimpiki. • Vuswikoti lebyi va nga na byona. • Ku vuyeriwa ka mutlangi wa ntlangu lowu. [50] 1.7.2 Mukamberiwa u xiya xifaniso xa khathuni kutani a tsala xitsalwana a aneka mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. Mukamberiwa u tsala xitsalwana xo anakanya hi xifaniso xa khathuni. Mukamberiwa u nyika xitsalwana xa yena nhlokomhaka leyi faneleke. Xikombiso: Loko u nga ngheni xikolo u ta tirha ntirho wo tika. A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena: • Mintirho yo tika leyi tirhiwaka hi lava nga dyondzangiki. • Miholo ya le hansi leyi va yi kumaka. • Tiawara to tala leti va ti tirhaka. • Ku kombisa mintirho yo olova leyi tirhiwaka hi lava dyondzeke. • Miholo ya le henhla leyi va yi kumaka. • Tiawara ta le hansi leti va ti tirhaka. • Lavo dyondza hakanyingi va va tiforomani ta lava nga dyondzangiki. • Amukela ni miehleketo yin'wana yo hambana na leyi. [50] Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA (50 WA TIMARAKA) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo enela enelanyana/bya byi nga enelangi amukeleka madyondza 0 – 29% 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% VUNDZENI NA 24 – 30 21 – 23½ 18 – 20½ 15 – 17½ 12 – 14½ 9 – 11½ 0 – 8½ NKUNGUHATO -Vundzeni i byo -Vundzeni i bya -Vundzeni bya -Vundzeni byi -Vundzeni hi lebyo -A hi minkarhi -Vundzeni bya Khodi: VN hlawuleka, bya xiyimo xa le twisiseka fambelana na enela, byo hinkwayo laha huhula swinene vutitumbuluxeri henhla, bya naswona byi na nhlokomhaka andlariwa hi vundzeni byi naswona byi 30 WA bya xiyimo xa le vutitumbuluxeri. nkhulukelano wa naswona byi na ndlela ya twakalaka pfumala TIMARAKA henhla. le henhlanyana. nkhulukelano lowu ntolovelo naswona byi nkhulukelano. amukelekaka. naswona pfumala nkhulukelano wa nkhulukelano. timhaka a wu hetisekangi. -Mahungu ya na -Mahungu ya koka -Mahungu ya -Mahungu ya -Mahungu ya tala -Mahungu lama -Mahungu lama ntlhontlho rinoko naswona tsakisa naswona tsakisa naswona i ku fambelana na boxiwaka a ma boxiwaka a ma naswona ya ya tsakisa. ya khorwisa. ya vutitumbuluxeri nhlokomhaka talangi naswona tsakisi naswona hlutekile. lebyi kambe ya kayivela ku na mbuyelelo ku na mbuyelelo amukelekaka. vutitumbuluxeri. wa timhaka. wa timhaka. -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Nkunguhato/ -Hambileswi -Nkunguhato/ mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu nkunguhato/ mpfapfarhuto a tirhisiwile ku tirhisiwile ku tirhisiwile ku tirhisiwile ku tirhisiwile ku mpfapfarhuto wu wu andlariwangi hi tumbuluxa tumbuluxa tumbuluxa tumbuluxa tumbuluxa nga endliwa, ndlela ya kahle xitsalwana lexi xitsalwana lexi xitsalwana lexi xi xitsalwana lexi xitsalwana xo xitsalwana a xi naswona hlantswekeke no kombisaka nga kahle enerisaka enela lexi nga na andlariwangi maandlalelo ya amukeleka. vutshila no swinene naswona naswona xa nkhulukelano lowu kahle naswona a xitsalwana i ya amukeleka. xa amukeleka. amukeleka. twisisekaka hi ku xi ringanelangi ku xiyimo xa le hansi. olova naswona xa va xa Ririmi ra le amukeleka. Kaya. Vundzeni bya rhubiriki leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso. Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 9 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki RIRIMI, XITAYILI 12 – 15 10½ – 11½ 9 – 10 7½ – 8½ 6–7 4½ – 5½ 0–4 & KU HLELA -Lemuka nkoka -Lemuka nkoka -Vumbhoni byo - Kota ku -Malemukelo ya -Malemukelo ya -Malemukelo ya Khodi: RXH wa matirhiselo ya wa matirhiselo ya kota ku lemuka lemukanyana matirhiselo ya ririmi hi matirhiselo ya matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya ririmi hi ndlela ya matirhiselo ya nkoka wa lamo enela. ririmi i ya ririmi i ya xiyimo 15 WA vukheta. vukheta. ririmi hi ndlela ya matirhiselo ya madyondza. xa le hansi TIMARAKA vukheta bya ririmi. swinene. tikomba. -Ririmi na -Ririmi na - Ririmi na - Matirhiselo ya -Matirhiselo ya ririmi ya -Matirhiselo ya -Matirhiselo ya mahikahatelo swi mahikahatelo swi mahikahatelo ririmi i ya ntolovelo kayivela naswona ririmi ya tsanile ririmi ya tsanile tirhisiwile hi tirhisiwile hi swi tala ku va naswona minkarhi yin'wana naswona naswona nkhaqato. mfanelo. swi tirhisiwa hi mahikahatelo i ya mahikahatelo ya na mahikahatelo ya mahikahatelo ya mfanelo. le xikarhi. swihoxo. na swihoxo. na swihoxo swo tala. -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa ririmi ro -Wa tikeriwa ku -Wa tikeriwa ku ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi gega hi ndlela ya le kota ku tirhisa kota ku tirhisa nkhaqato ndlela ya le henhla ndlela ya le ndlela ya le xikarhi. ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi swinene. swinene. henhla. henhlanyana. mfanelo. mfanelo. -Mahlawulelo ya -Tirhisa tindlela to - Mahlawulelo ya - Mahlawulelo ya -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya -Mahlawulelo ya marito lama hambanahambana marito lama marito ya le xikarhi. i yo enela. marito i ya marito a ya tirhisiwaka ya ta mahlawulelo ya tirhisiwaka ya madyondza. tirhisiwangi hi hlutekile marito hi ndlela ya fambelana na mfanelo. naswona i ya vutshila. nhlokomhaka. xiyimo xa le henhla. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi kayivela rhejisitara a swi rhejisitara a swi fambelana na fambelana fambelana na ku fambelana na nkhulukelano. tirhisiwangi hi tirhisiwangi hi nhlokomhaka hi swinene na nhlokomhaka. nhlokomhaka. mfanelo. mfanelo eka ndlela yo nhlokomhaka. xitshuriwa hlawuleka. hinkwaxo. -Xitsalwana a xi -Xitsalwana a xi -Xitsalwana a xi - Hambileswi -Hambileswi xitsalwana -Hambiloko -Hambiloko na swihoxo hi ku tali ku va na talangi swihoxo xitsalwana xi nga xi nga xopaxopiwa no xitsalwana xi xitsalwana xi va xi swihoxo hi ku va xi hi ku va xi xopaxopiwa no hleriwa xi pfa xi va na xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa xi pfa xi va swihoxo leswi nga hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa. hleriwa. hleriwa. na swihoxo. erivaleni. na swihoxo swo na swihoxo swo tala. tala naswona a xi twisiseki. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 10 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki XIVUMBEKO 4–5 3½ 3 2½ 2 1½ 0–1 Khodi: X -Ku na -Ku na -Malukelo ya -Malukelo ya -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya -Malukelo ya nkhulukelano nkhulukelano eka timhaka to tala timhaka ya tin'wana ya fambelana timhaka tin'wana timhaka eka 5 WA eka malukelo ya malukelo ya ya fambelana na fambelana na na nhlokomhaka. a ya fambelani xitsalwana TIMARAKA nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. na nhlokomhaka. hinkwaxo a ya fambelani na nhlokomhaka. -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko -Ku na -Minkarhi -Vuxokoxoko andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi byin'wana byi vuxokoxokonyana lebyi yin'wana lebyi ndlela yo ndlela yo ndlela leyi andlariwile ku ya hi andlariweke hi ndlela vuxokoxoko bya andlariweke bya kongoma yo kongoma swinene. faneleke. swilaveko swa leyi twisisekaka. huhula kambe huhula. hlawuleka nhlokomhaka. hungu leri a ri swinene. vulaka ra twisiseka. -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi na tindzimana swi na -Swivulwa na tindzimana swi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi swihoxo kambe swihoxo kambe tindzimana i swa pfuvapfuvanile ndlela ya vutlhari mfanelo swinene. mfanelo. xitsalwana xa xitsalwana xa madyondza. naswona a swi swinene. twisiseka. twisiseka. na nandzelelano. -Vulehi byi -Vulehi hi lebyi -Vulehi hi lebyi -Vulehi byi tala ku -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi fambelana na faneleke. faneleke. va lebyi faneleke. lehile/komile ngopfu. lehile/komile lehile/komile ku swilaveko swa ngopfu. tlula mpimo xitsalwana. swinene. Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 11 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA 30 XIVUTISO XA 2 2.1 PAPILA RA XIKOMBELO XA NTIRHO NA TSALWAVUTITIVISI Eka xitsalwambiko xa mukamberiwa xi nga ha katsa leswi landzelaka: PAPILA • Tiadirese timbirhi. • Xiloso. • Nhlokomhaka. • Vito ra phephahungu. • Xivandla xa ntirho lowu a kombelaka wona. • Nghimeto. • Vito na nsayino. TSALWAVUTITIVISI (CV) • Vuxokoxoko bya vun'wini. • Tidyondzo leti a nga na tona. • Ntokoto wa ntirho. • Mintolovelo yo hungata. • Timbhoni. [30] 2.2 XIVIKO Mukamberiwa a nga ha boxa swin'wana swa leswi landzelaka eka xiviko xa yena: • Nhlokomhaka. • Loyi xi tsaleriwaka yena. • Ndhawu, siku na nkarhi. • Mhaka leyi kaneriweke. • Swibumabumelo swo suka eka vaaki. • Nsayino. • Siku. [30] 2.3 INTHAVHIYU Mukamberiwa a nga ha katsa na tin'wana ta leti landzelaka: • Siku, nkarhi na ndhawu. • Marito yo amukela na ku xewetana. • Mbhurisano lowu veke kona. • Ku lelana. [30] Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 12 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 2.4 MATIMU YA MUFI Eka matimu ya mufi mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka: • Mavito ya mufi. • Siku, n'hweti na lembe ro velekiwa. • Ndhawu laha a tswariweke kona. • Vatswari va mufi. • Vuxokoxoko bya swikolo na tidyondzo loko a dyondzile xikolo. • Vuxokoxoko bya ntirho wa yena. • Xivangelo xa rifu. • Siku ro hundza emisaveni. • Lava a va siyeke. [30] Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30 WA TIMARAKA) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka hlawuleka le henhla henhlanyana xikarhi byo enelanyana/bya byi nga enelangi amukeleka madyondza 0 – 29% 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% VUNDZENI, 14½ – 18 13 – 14 11 – 12½ 9 – 10½ 7½ – 8½ 5½ – 7 0–5 NKUNGUHATO -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo enela -Vutivi lebyi nga -Ku pfumaleka NA XIVUMBEKO ndlandlamuka bya kahle kahle byo xikarhi byo kombisa byo kombisa ku twisisa kona i bya vutivi bya byo hlawuleka swinene byo kombisa ku ku twisisa swilaveko swilaveko swa madyondza ku ya matsalelo ya Khodi: VNX byo kombisa ku kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko. xitsalwambiko. hi swilaveko swa xitsalwambiko. twisisa swilaveko twisisa swa xitsalwambiko. 18 WA swa swilaveko swa xitsalwambiko. TIMARAKA xitsalwambiko. xitsalwambiko. -Maandlalelo ya -Maandlalelo -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Maangulelo ya -Maangulelo ya -Maangulelo ya mahungu ya ya mahungu mahungu hi lamo mahungu ya huma xitsalwambiko ya xitsalwambiko ya xitsalwambiko ya kombisa ku vupfa ya kombisa ku kongoma kambe emhakeni kambe a kombisa ku khuma ka kombisa kombisa ka miehleketo, vupfa ka u pfa a ya onhi mongo wa miehleketo. miehleketo ya miehleketo ya mahungu hi lamo miehleketo, humanyana mhaka. Maandlalelo ya madyondza. madyondza. kongoma mahungu hi emhakeni. mahungu ya pfa ya Maandlalelo ya Maandlalelo ya swinene eka lamo kongoma huma emhakeni mahungu ya mahungu ya xitsalwambiko naswona a naswona minkarhi huma emhakeni huma emhakeni hinkwaxo nga humi yin'wana mongo wa naswona minkarhi naswona naswona a nga emhakeni. mhaka a wu twali. yin'wana mongo minkarhi humi emhakeni. wa mhaka a wu yin'wana mongo twali. wa mhaka a wu twali. -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na -Maangulelo ya timhaka swi na timhaka swi na timhaka swi tala timhaka swi na swi le ka xiyimo xo timhaka a swi xitsalwambiko ya nkhulukelano hi nkhulukelano ku va na nkhulukelano hi enela naswona talangi ku va na kombisa ku hetiseka naswona nkhulukelano ndlela yo vuxokoxoko byin'wana nkhulukelano miehleketo ya naswona timhaka timhaka ti naswona amukeleka byi seketela naswona ku na madyondza, ti andlariwile hi andlariwile hi vuxokoxoko lebyi naswona nhlokomhaka. vuxokoxoko mahungu ya ndlela yo enerisa ndlela ya andlariweke byi vuxokoxoko byo byitsongo lebyi huma emhakeni swinene na kahle, na tala ku seketela talanyana byi seketelaka naswona vuxokoxoko vuxokoxoko nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. minkarhi hinkwabyo byi hinkwabyo byi nhlokomhaka. yin'wana mongo seketela seketela wa mhaka a wu nhlokomhaka. nhlokomhaka. twali. Vundzeni bya rhubiriki leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 14 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Hambileswi -Makunguhatelo nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ na mpfapfarhuto mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto wu wu hoxekile tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va nga endliwa, naswona ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile xitsalwambiko a xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko lexi xitsalwambiko lexi xitsalwambiko xa xitsalwana xa le xitsalwambiko xo ringanelangi ku va andlariwile hi hlantswekeke andlariweke kahle kahle no xikarhi no enela no xa Ririmi ra le ndlela ya xiyimo swinene no swinene no amukeleka. amukeleka. amukeleka. Kaya naswona xa le hansi. amukeleka. amukeleka. xitsalwambiko a xi andlariwangi kahle. -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko a xi -Xivumbeko a xi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwangi hi andlariwangi hi ndlela ya ndlela ya kahle ndlela ya kahle ku ndlela ya le xikarhi ndlela yo enela ku ndlela yo ndlela yo nkhaqato swinene ku ya hi ya hi milawu ya ku ya hi milawu ya ya hi milawu ya landzelela milawu landzelela milawu swinene. milawu ya matsalelo. matsalelo. matsalelo, kambe ya matsalelo, ya matsalelo. matsalelo. ku na swihoxo naswona ku na leswi kavanyetaka swihoxo leswi mongo. kavanyetaka mongo. Vundzeni bya rhubiriki leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki RIRIMI, XITAYILI 10 – 12 8½ – 9½ 7½ – 8 6–7 5 – 5½ 4 – 4½ 0 – 3½ NA KU HLELA -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- Khodi: RXH to byi endliwile hi to byi endliwile hi to byi kahle to i bya le xikarhi. to i byo enela to i bya xiyimo xa to i bya xiyimo xa nkhaqato hi ndlela ndlela ya kahle naswona marito Swihoxo a swi naswona ku na le hansi naswona le hansi naswona 12 WA ya vutlhari swinene. ya twisiseka onhi nkhuluko wa swihoxo swo tala. swa nonoha ku swa nonoha ku TIMARAKA swinene. kahle. mongo. landzelela mongo landzelela mongo wa mhaka. wa mhaka. -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wa -Ntivoririmi wa ha -Ntivoririmi wu tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi ndlela kayivela naswona lava ku lava ku nkhaqato hi nkhaqato hi nkhaqato ku ya hi yo amukeleka ku a wu enelangi ku antswisiwa antswisiwa xiyimo xa le xiyimo xa le xikongomelo xa ya hi xikongomelo ya hi xikongomelo naswona a wu swinene naswona henhla swinene henhla ku ya hi vaamukeri va xa vaamukeri va xa vaamukeri va ringanelangi ku ya a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa mahungu na mahungu na mahungu na hi xikongomelo xa ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mbangu. mbangu. mbangu. vaamukeri va xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mahungu na vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mahungu na mbangu. mbangu. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Matirhiselo ya -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi xitayili, thoni na rhejisitara a swi rhejisitara a swi tirhisiwile hi tirhisiwile hi ku fambelana na tirhisiwile hi ndlela rhejisitara swi pfa tirhisiwangi hi fambelani na nkhaqato swinene mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. yo enela. swi nga twisiseki. mfanelo. nhlokomhaka. ku ya hi swilaveko swilaveko swa swa nhlokomhaka. nhlokomhaka. -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko a -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko xi -Hambiloko -Hambiloko -Hambiloko hava na xihoxo na xi taleriwangi hi na swihoxonyana na swihoxo swa le xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xin'we hi ku va xi swihoxo hi ku va hi ku va xi xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa. hleriwa. hleriwa. hleriwa. na swihoxo. na swihoxo swo na swihoxo swo tala. tala naswona xi hlanganisa nhloko. -Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi na vulehi lebyi na vulehi lebyi na vulehi lebyi tala ku va na komile/ lehile. komile/ lehile komile/ lehile faneleke. faneleke. faneleke. vulehi lebyi swinene. swinene. faneleke. Vundzeni bya rhubiriki leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 16 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA 20 XIVUTISO XA 3 3.1 DAYARI Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka eka dayari ya yena: • Masiku. • Minkarhi yo endla leswi va swi endleke. • Leswi va swi endleke. • Tindhawu leti va tiendzeleke na leti va tihundzeke. • Leswi va dyondzeke swona. • Vana va nga dirowa na khalendara va kombisa masiku lawa va vulavulaka hi wona. [20] 3.2 PHOSITARA Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka eka phositara ya yena: • Nhlokomhaka. • Xikongomelo xa mphikizano. • Ku tirhisa tifonto to hambana. • Siku, ndhawu na nkarhi. • Leswi nga ta endliwa. • Tiqingho leti nga tirhisiwaka ku kuma vuxokoxoko. [20] 3.3 SWILERISO Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka eka swileriso swa yena: • Ku dya swakudya u nga si nwa maphilisi. • Nhlayo ya maphilisi hi siku. • Ku kucunga bodlhele ra murhi u nga si nwa murhi wa kona. • Ku veka mirhi na maphilisi eka ndhawu leyi holeke. • Ku veka mirhi na maphilisi laha vana va nga fikeleriki. • Ku nwa mirhi na maphilisi swi kala swi hela. [20] Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 17 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20 wa timaraka) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo enela enelanyana/bya byi nga enelangi amukeleka madyondza 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% 0 – 29% 10 – 12 8½ – 9½ 7½ – 8 6–7 5 – 5½ 4 – 4½ 0 – 3½ VUNDZENI, -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo -Vutivi lebyi nga -Ku pfumaleka NKUNGUHATO ndlandlamuka byo kahle swinene kahle ku ya hi xikarhi ku ya hi enela ku ya hi kona i bya vutivi ku ya hi NA XIVUMBEKO hlawuleka ku ya hi naswona byi swilaveko swa swilaveko swa swilaveko swa madyondza ku ya swilaveko swa swilaveko swa fambelana na xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. hi swilaveko swa switsalwambiko. Khodi: VNX xitsalwambiko. swilaveko swa xitsalwambiko. xitsalwambiko. 12 WA TIMARAKA -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -A nga na vutivi lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu byo kota ku lemuka yo yo yo yo karhi eka yo enela eka hi ndlela ya mimbangu yo hambanahambana hambanahambana hambanahambana timhaka to tsala. timhaka to tsala. madyondza eka hambanahambana hi vuenti swinene hi vuenti eka eka timhaka to timhaka to tsala. eka timhaka to eka timhaka to timhaka to tsala. tsala. tsala. tsala. -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya -Maandlalelo ya mahungu ya mahungu ya mahungu hi lamo mahungu ya huma mahungu ya huma mahungu ya huma mahungu ya huma kombisa ku vupfa kombisa ku vupfa kongoma kambe ku emhakeni kambe a emhakeni naswona emhakeni naswona emhakeni naswona ka miehleketo, hi ka miehleketo, hi na swo huma ya onhi mongo wa minkarhi yin'wana minkarhi yin'wana minkarhi yin'wana lamo kongoma lamo kongoma emhakeni. mhaka. mongo wa mhaka a mongo wa huhula. mongo wa huhula. swinene eka swinene eka wu twali. xitsalwambiko xitsalwambiko hinkwaxo naswona hinkwaxo naswona a nga humi ku hava mahungu emhakeni. yo huhula. Vundzeni bya rhubiriki leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 18 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na timhaka swi na timhaka swi na timhaka swi timhaka swi na timhaka swi le ka timhaka a swi timhaka a swi na nkhulukelano hi ku nkhulukelano andlariwile hi ndlela nkhulukelano hi xiyimo xo enela talangi ku va na nkhulukelano hetiseka naswona naswona timhaka ti ya le henhlanyana ndlela yo naswona nkhulukelano naswona ku na timhaka ti andlariwile hi ndlela naswona amukeleka vuxokoxoko naswona ku na vuxokoxokonyana andlariwile hi ndlela ya kahle na vuxokoxoko byo naswona byin'wana byi vuxokoxoko lebyi seketelaka yo enerisa swinene vuxokoxoko talanyana byi vuxokoxoko byo seketela byitsongo lebyi nhlokomhaka. na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela talanyana byi nhlokomhaka. seketelaka hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Hambileswi -Nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ nkunguhato/ mpfapfarhuto a swi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto wu andlariwangi hi tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku nga endliwa, ndlela ya kahle tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile xitsalwambiko a xi naswona xitsalwambiko lexi xitsalwambiko lexi xitsalwambiko xitsalwambiko xo xitsalwambiko xo ringanelangi ku va maandlalelo ya hlantswekeke hlantswekeke no kahle swinene no amukeleka no enela no twisiseka. xa Ririmi ra le Kaya xitsalwambiko i ya swinene no twisiseka. twisiseka. twisiseka. naswona xiyimo xa le hansi. twisiseka. xitsalwambiko a xi andlariwangi kahle. -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko a xi -Xivumbeko a xi andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwangi hi andlariwangi hi ya nkhaqato ya kahle ku ya hi yo landzelela ya le xikarhi ku ya yo enela ku ya hi ndlela yo ndlela yo swinene. milawu ya milawu ya hi milawu ya milawu ya landzelela milawu landzelela milawu matsalelo. matsalelo. matsalelo. matsalelo, kambe ya matsalelo, ya matsalelo. ku na swihoxo naswona ku na leswi nga lo swihoxo leswi nga tlangandla, lo tlangandla, erivaleni. erivaleni. Vundzeni bya rhubiriki leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Rhubiriki RIRIMI, XITAYILI 6½ – 8 6 5 – 5½ 4 – 4½ 3½ 2½ – 3 0–2 NA KU HLELA -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito Khodi: RXH byi endliwile hi byi endliwile kahle byi kahle naswona i bya le xikarhi. i byo enela i bya xiyimo xa le i bya xiyimo xa le nkhaqato hi ndlela swinene naswona marito ya hlayeka Swihoxo a swi onhi naswona ku na hansi naswona swa hansi naswona swa 8 WA TIMARAKA ya vutlhari byi andlariwile hi kahle. nkhuluko wa swihoxo swo tala. nonoha ku nonoha ku swinene. nkhaqato. mongo. landzelela mongo landzelela mongo wa mhaka. wa mhaka. -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wa -Ntivoririmi wa ha -Ntivoririmi wu lava tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi ndlela kayivela naswona a lava ku antswisiwa ku antswisiwa nkhaqato hi xiyimo nkhaqato hi xiyimo nkhaqato ku ya hi yo amukeleka ku wu enelangi ku ya naswona a wu swinene naswona xa le henhla xa le henhla ku ya xikongomelo xa ya hi xikongomelo hi xikongomelo xa ringanelangi ku ya a wu ringanelangi swinene ku ya hi hi xikongomelo xa vaamukeri va xa vaamukeri va vaamukeri va hi xikongomelo xa ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mahungu na mahungu na vaamukeri va xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mbangu. mahungu na vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mahungu na mbangu. mbangu. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na - Xitsalwambiko rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi rhejisitara a swi rhejisitara a swi hinkwaxo xi lo pyi, tirhisiwile hi tirhisiwile hi ku fambelana na tirhisiwile hi ndlela tirhisiwangi hi fambelani na hi swihoxo nkhaqato swinene mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. yo enela. mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. naswona xi ku ya hi swilaveko swilaveko swa nhlokomhaka. hlanganisa nhloko swa nhlokomhaka. nhlokomhaka. hambileswi xi nga xopaxopiwa no hleriwa. -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko a xi -Xitsalwambiko xi -Hambileswi -Hambileswi -Hambileswi kala na xihoxo na tala ku va xi nga ri taleriwangi hi na swihoxo swa le xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xin'we hi ku va xi na swihoxo hi ku va swihoxo hi ku va xi xikarhi hi ku va xi nga xopaxopiwa no nga xopaxopiwa no nga xopaxopiwa no xopaxopiwile no xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na hleriwa, hleriwa, hleriwa. hleriwa. hleriwa. hleriwa. swihoxo swo tala. xitsalwambiko xitsalwambiko hinkwaxo xi lo pyi, hinkwaxo xi lo pyi, hi swihoxo. hi swihoxo. - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi - Xitsalwambiko xi na vulehi lebyi na vulehi lebyi na vulehi lebyi tala ku va na vulehi komile/ lehile. komile/ lehile komile/ lehile faneleke. faneleke. faneleke. lebyi faneleke. swinene. swinene. Vundzeni bya rhubiriki leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso