Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2014 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA 1 (P1) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2014 TIMARAKA: 70 NKARHI: tiawara ti2 Papila leri ri na 13 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC SWILERISO 1. Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU: XIYENGE XA A: Xikambelantwisiso (Timaraka ta 30) XIYENGE XA B: Nkomiso/Nkatsakanyo wa ndzima (Timaraka ta 10) XIYENGE XA C: Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi (Timaraka ta 30) 2. Hlaya swileriso HINKWASWO hi vukheta. 3. Hlamula swivutiso HINKWASWO. 4. Sungula swivutiso swa xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 5. Nkhwatihata emakumu ka xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA. 6. Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona. 7. Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso XIN'WANA na XIN'WANA. 8. Landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa. 9. Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka). 10. U tsundzuxiwa ku tirhisa nkarhi hi ndlela leyi landzelaka: XIYENGE XA A: kwalomu ka 50 wa timinete XIYENGE XA B: kwalomu ka 25 wa timinete XIYENGE XA C: kwalomu ka 45 wa timinete Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1: KU HLAYELA NHLAMUSELO NA KU TWISISA Hlaya SWITSHURIWA swa A na B kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka swona. XITSHURIWA XA A KU AMBERIWA I KU TSON'WA 1 Loko Rimbilana a lo twa swa munghana wa yena Khombomuni swa leswaku loko munhu a endzela ematiko-xikaya u tlanga hi nkarhi wa yena naswona u ta hundziwa hi swo tala swa le xilungwini loko a ha yengiwa hi swa le matiko-xikaya swo pfumala vuhungasi lebyi enetaka mbilu, ingi a kayerile swo tala. Leswi a swi vangiwa hileswi Khombomuni na Rimbilana a 5 va vona vutomi bya doroba byi tsakisa no taleriwa hi swihungasi. Leswo le matiko-xikaya na kona ku na swihungasi leswi munhu a nga tlhelaka a navela leswaku ri nga peli hikuva swihungasi swa kona swi siva na dyambu hi ku tala na ku va swi nyanyula lero munhu a kala a rivala na leswaku ku na ndlala a va nga swi tivi. 10 2 Leswi Rimbilana a ku ri khale a ri karhi a londzeriwa hi kokwa wa yena leswaku a va endzela, u tibohile leswaku loko xikolo xi pfalela kotara ya vunharhu hi Ndzhati u ta va endzela. Rimbilana u kanyile mbilu leswaku a ta ya tshama vhiki rin'we ntsena ra ku pfala ka swikolo na kokwa wa yena N'wa-Musapa. Hambileswi yena kokwana wa yena a va rhandza swinene, 15 mhaka yo ya exipilongo yona a yi nga n'wi nyiki vurhongo. Xin'wana lexi a xi n'wi karhata ngopfu i switori swo chavisa leswi tata wa yena a hamba a n'wi hlayela swona swa le xipilongo. Leswi a swi endla leswaku a twa a tixavisile hakunene. 3 Hambileswi yena a vona siku ra kona ri hlwela, ri karile ri fika. U longile, a 20 khoma bazi yi ya n'wi hlanta eka Xikotikoti. Leswi a ku ri khale a nga si tshama a va endzela, ku vile ntsako lowukulu eka mukhegula hikuva a a naverile ku vona khomba ya madyondza yakwe. A a tshamela ro holovisana na n'wana wa yena Bikiza hikokwalaho ko ka a nga lavi leswaku vana va yena va endzela kokwa wa vona hi ku vula leswaku va nga ta va tshika va 25 dyondza mikhuva yo biha ya le xipilongo naswona swa xipilongo yena a nga twanani na swona. 4 Bikiza a a nga ha lavi no kandziya kunene ekaya hi ku chava ku loyiwa. Leswi u swi sungurile laha a a nga vuya a byi tlhavile siku rin'wana, ivi a huma endleleni a ya wa hi movha wakwe lowu a ha ku wu xava naswona a 30 a vuya na wona ku ta wu komba vatswari va yena leswaku va ta wu phahla. Yena u vile a huma a nga hariwanga no hariwa kambe movha wu helerile kwalaho. Leswi hi swona swi nga endla leswaku loko a tsundzuka ekaya timbilu ti ku dzwii, a nga ha lavi no kandziya hi ya yena milenge. A a tala ku hlambanya leswaku yena hambi sirha rinene ra yena a va nge ri voni eka 35 Xikotikoti. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC 5 Rimbilana u tiphinile swinene loko a ri le ka kokwana wa yena. Mukhegula a a tikarhata swinene ku vona leswaku ntukulu wa yena wa hungaseka minkarhi hinkwayo hikuva a tshama a ri karhi a n'wi dyondzisa maswekele ya swakudya swa ndhavuko. Hinkwaswo leswi a swi twile hi tata wa yena, a 40 nga kalanga a nga swi vona. U hlamarisiwile hi malwandla lawa a va n'wi komba wona na vumunhu lebyi vanhu va tiko ra ka Xikotikoti a va kombana byona, lebyi na yena a va n'wi komba byona. 6 Lexi nga va xihlamariso lexikulu eka Rimbilana i ku kuma leswaku mukhegula N'wa-Musapa na vanghana va yena vaN'wa-Mpikanisi na N'wa- 45 Filimoni a a va tilulamiserile ku ta endzela na yena endzhawini leyi vuriwaka Khindlimukani Magaza hi siku ra ti 24 Ndzhati, ri nga siku ro tlangela ndhavuko laha tikweni hinkwaro ra Afrika-Dzonga. Xihlamariso lexi, a xi nga languteriwanga hi Rimbilana hikuva eka yena a swi teka leswaku vanhu va le matiko xikaya, ngopfu-ngopfu vakhegula, a va tivi nchumu hi swa masiku 50 yo hlawuleka ya laha tikweni hikwalaho ka leswi va nga dyondzangiki xikolo. 7 EKhindlimukani Magaza, Rimbilana u tiphinile swinene hi ku vona mincino yo hambanahambana ya xigaza tanihi muchongolo, xincayincayi na mkhinyavezo laha a va hlovile hi tinghundhu, switlapfi, timbyembye na 55 swibelana leswi a swi khavisiwile hi vuhlalu na swipereta. Madoda na wona a ya phikizana hi ncuva, muravarava na ku luka vugoda na tingoti. Kasi vakhegula vona a va tihungasela hi ku tlhava masangu, swirhundzu na switshatshana. Loko va ri vakhalabya lavo rhandza ku lotalota mikwana na swigwagwa vona a va vatla minkombe, majoko, swikeyi na tinhonga leto 60 khavisiwakhavisiwa. 8 Swakudya swa xintu swo fana na tihove, xinghwimbi, tshopi, vuswa bya xibasa na miroho yo kandzeriwa, naswona a swi ri karhi swi swekiwa swi chuluriwa ku ya hi ku hambanahambana ka swona. Loko va hetile ku hungasa hi mincino leyo hambanahambana, ku tshamiwile hansi ku 65 tswatsiwa swakudya leswo nandziha lero Rimbilana a ka a lava na ku titsema na tintiho. Hi siku leri, u karile a swi vona leswaku exipilongo ku hanyiwa hi ndlela leyi a ngo yi hlaya kunene etibukwini ya leswaku munhu i munhu hi un'wana munhu. 9 Loko a tlhelerile exilungwini, u rungulerile munghana wa yena Khombomuni 70 hinkwato ta le xipilongo. U n'wi byerile na leswaku yena lembe leri landzelaka u ya hetisa xikolo kona kwale ka Xikotikoti leswaku a ta dyondzisiwa hinkwaswo swa ndhavuko na vutshila hi vakhegula va nga si fa va fambela makumu na swona. U tlherile a n'wi naveta hi ku vula leswaku ku hanya laha xilungwini, munhu u kayela swo tala. 75 [Xitshuriwa lexi i xa vutumbuluxi] NA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC XITSHURIWA XA B [Xifaniso lexi xi huma eka webusayiti ya www.fotosearch.com] SWIVUTISO: XITSHURIWA XA A 1.1 Nyika swikombiso swimbirhi swa mfuwo wa rixaka ku ya hi xitshuriwa lexi. (2) 1.2 Xana Rimbilana u tiphinile hi yini loko a endzerile eka Xikotikoti? Boxa xilo xin'we. (1) 1.3 Nyika tinhlamuselo ta leswi landzelaka: 1.3.1 Mhaka yo ka yi nga ku nyiki vurhongo. (2) 1.3.2 Ku kanya mbilu. (2) 1.3.3 Ku byi tlhava. (2) 1.4 Kuma rito rin'we eka xitshuriwa leri vulaka leswaku kokwana wa Rimbilana na vanghana va vona a va kota ku khoma vanhu kahle. (1) 1.5 Xana u yima na yona mhaka ya leswaku ku amberiwa i ku tson'wa xana? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 1.6 Xana wa ma tsakela mavonelo ya Khombomuni hi tlhelo ra le matiko-xikaya ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 1.7 Xana siku ra Mfuwo na ndhavuko ri tlangeriwa hi tingani laha Afrika-Dzonga? (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC 1.8 Hi xihi xivangelo xa ku va N'wa-Musapa a yisile Rimbilana eKhindlimukani Magaza? (2) 1.9 Hi xihi eka leswi landzelaka lexi nga weriki eka swikongomelo swa Khindlimukani Magaza? A Ku tlanga mintlangu yo hambanahambana ya xintu. B Ku kuma swo hungasa hi swona. C Ku hungasa hi ku banana no rhuketelana. D Ku tlangela mfuwo na ndhavuko wa Vatsonga-Machangana. (1) 1.10 Loko siku ra Ndhavuko na mfuwo ro susiwa eka khalendara ya laha tikweni, xana u nga titwa njhani? (1) 1.11 Hi ku vona ka wena hikwalaho ka yini Bikiza a nga rhandzi ku endzela ekaya? (1) 1.12 Nyika dyondzo leyi kumekaka eka xitshuriwa lexi. (2) 1.13 Hi wihi nkongomelo wa xitshuriwa lexi? (2) SWIVUTISO: XITSHURIWA XA B 1.14 Hlamusela hi ku komisa leswi humelelaka eka xitshuriwa lexi. (2) SWIVUTISO: SWITSHURIWA SWA A NA B 1.15 Kombisa ku yelana loku nga kona exikarhi ka xitshuriwa xa A na xa B. (2) 1.16 Xana xifaniso lexi xi nga eka xitshuriwa xa B xi seketela njhani mhaka leyi xitshuriwa xa A xi vulavulaka hi yona? (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2: KU KOMISA HI MARITO YA WENA N'WINI Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka lexi nge: 'Dyondzo hi yona khiya ra vutomi', kutani u tsala nkomiso/nkatsakanyo lowu wu kombisaka nkoka wa dyondzo. LEMUKA: U languteriwa ku endla leswi landzelaka: • Komisa hungu leri vulavulaka hi mhaka ya leswaku dyondzo hi yona khiya ra vutomi hi marito lama nga hundziki 90 u kombisa nkoka wa dyondzo. Tirhisa swivulwa leswi heleleke swa wena n'wini. • Nkomiso wa wena wa ndzimana kumbe ku xaxameta tipoyinti swi fanele ku katsa timhakankulu ta nkombo (7). • U nga tsala hi ndlela ya ndzimana kumbe yo xaxameta tipoyinti. • A wu languteriwangi ku katsa marito ya nhlokomhaka eka nhlayo ya marito ya wena. • Kombisa nhlayo ya marito emakumu ka nkomiso wa wena. XITSHURIWA XA C DYONDZO HI YONA KHIYA RA VUTOMI Dyondzo hi yin'wana ya migingiriko ya nkoka evuton'wini bya munhu. Dyondzo i khale yi ri kona. Kahlekahle yi tumbulukile na vanhu; hi marito man'wana, dyondzo na munhu i mahahlwa. Kutani munhu u havaxerisiwile vutivi ka ha ri ekusunguleni ka misava. Leswi hi swona swi endlaka leswaku munhu a va munhu hikwalaho ka dyondzo. Dyondzo i ya nkoka eka vanhu va rixaka rin'wana na rin'wana. Hi yona yi hluvukisaka tindhawu leti vanhu va kumekaka eka tona. Yi endla leswaku vanhu va kota ku hanya swin'we hi ku rhula na ku twanana. Yi endla leswaku vanhu va kota ku vona nkoka wa vutomi bya vona kun'we na mbangu lowu va hanyaka eka wona. Yi endla leswaku vanhu lava dyondzekeke va kota ku vona nkoka wa dyondzo ya vona hi ku hlayisa hinkwaswo leswi nga ehansi ka vulawuri bya vona. Dyondzo i mfungho lowu kombisaka leswaku munhu u tshunxekile. Xidyondzeki xin'wana xi vurile marito lama: 'Ko va vanhu lava dyondzeke ntsena lava tshunxekeke.' Hi tlhelo rin'wana, dyondzo hi yona xitlhangu xa vutomi. Dyondzo i mfungho lowu endlaka leswaku munhu a xiximeka. Kasi xidyondzeki xin'wana xi vurile leswi: 'Vanhu lava dyondzekeke va swi kota ku xixima van'wana va tlhela na vona va xiximeka ku tlula lava va nga dyondzekangiki tanihileswi va nga twisisiki nkoka wa dyondzo.' Dyondzo yi lawula vunene bya muntshwa lebyi hlanganeke na ku tshinya ka lavakulu eka leswi swi nga n'wi humesaka endleleni. Dyondzo hi yona timitsu ta vutomi lebyinene eka muntshwa. Muntshwa u va munhu lonene loko a kota ku tihundzuluxa eka mahanyelo ya vuharhi a namarhela eka ya vumunhu. Hi ku komisa, dyondzo i nchumu wa nkoka swinene evuton'wini bya vanhu hinkwavo. Loko hi gimeta hi nga vula leswaku leswi muvatli a kulutswerisaka xiswona Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC xivatliwa xa yena, swa fana na leswi dyondzo yi hundzuluxisaka xiswona vumundzuku bya munhu. [Xi hundzuluxeriwile xi huma eka webusayiti ya www.preserveartcles.com] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 9 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3: XINAVETISO Hlaya xinavetiso lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi vutisiweke. XITSHURIWA XA D NKARHI HI WONA WA LOWU! [Xifaniso lexi xi huma eka webusayiti ya www.stockimages.com] Xikombankarhi xo xonga xa Rotary hi xona ntsena u nga xi tshembaka. A xi fani na swikombankarhi leswin'wana swi pfaka swi lutla. Swikombankarhi swin'wana swi kavanyeta vadyondzi eka tidyondzo ta vona loko swi rila. Muchudeni un'wana na un'wana loyi a tiyimiseleke ku pasa loko lembe ri hela u fanerile ku xava xikombankarhi lexi. Xa ku pfuxa, xi ku komba nkarhi xi tlhela xi ku pfuna ku hlayela nkarhi loko u ri karhi u tsala xikambelo. SWIVUTISO: XITSHURIWA XA D 3.1 Nyika mavizweni wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi xi nga laha hansi. Xikombankarhi xo xonga xa Rotary hi xona ntsena u nga xi tshembaka. (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 10 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC 3.2 Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi rihlanganisi leri tikisiweke. Swikombankarhi swin'wana swi kavanyeta vadyondzi eka tidyondzo ta vona loko swi rila. (1) 3.3 Hi ku vona ka wena, marito lama nge 'Nkarhi hi wona wa lowu' ya nga va ya hlamusela yini? (1) 3.4 Hlamusela leswaku marito 'leswin'wana' na 'swin'wana' lama nga ka eka xinavetiso, ya hambana njhani hi tinhlamuselo. (2) 3.5 Hi wihi nkoka wo va vito ra xikombankarhi lexi ri tsariwile hi fonto leyikulu? (2) 3.6 Kombisa tlhelo leri munavetisi a phewelaka eka rona eka xinavetiso lexi. (2) 3.7 Xana u titwa njhani hi xinavetiso lexi? Seketela nhlamulo ya wena. (1) [10] XIVUTISO XA 4: KU TWISISA SWIPHEMU SWIN'WANA SWA VUHANGALASI BYA MAHUNGU Xiya khathuni leyi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona. XITSHURIWA XA E: KHATHUNI A B Swi famba njhani swa ku Swi famba kahle, kambe gangisa tivhoti hi vandla ra ndzo karhatiwa hi n'wina n'wana wa van'wamahungu lavo n'wanaga? rhandza timhaka ta vanhu. SWIVUTISO: XITSHURIWA XA E 4.1 Xana ku gangisa tivhoti swi vula yini? (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 11 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC 4.2 Nyika ritofularha ra rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi xi nga laha hansi: 'Ndzo karhatiwa hi van'wamahungu lavo rhandza timhaka ta vanhu.' (1) 4.3 Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi rito leri tikisiweke. Ndzo karhatiwa hi van'wamahungu lavo rhandza timhaka ta vanhu. (2) 4.4 Nyika nhlamuselo ya rito 'van'wamahungu' leri kumekaka eka khathuni leyi nga laha henhla. Hlawula nhlamulo yin'we eka leti landzelaka: A Vateki va mahungu. B Vanhu vo rhandza timhaka leti nga riki ta vona. C Vanhu lava va nga na mahungu. D Vanhu lava rhumiwaka ku ya vika timhaka. (1) 4.5 Hi ku vona ka wena, xana ku nga va ku humelela yini eka khathuni leyi? (1) 4.6 Xana nhlamulo ya ximunhuhatwa xa B i xikhovolelo hi ndlela yihi laha ka khathuni leyi? (1) 4.7 Tirhisa rito 'gangisa' ra xivulavuri xa A kambe ri nyika nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka khathuni. (2) 4.8 Xana hi ku vona ka wena xivutiso xa ximunhuhatwa xa A xi kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (1) [10] XIVUTISO XA 5 Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA F: PROSI VA TSHOVELA LAHA VA NGA RIMANGIKI KONA 1 Kunene siku ra ngati a ri tshwuki. Tanihi masiku, Ravuntlhanu rolero ra ku hela ka nhweti. Nkulukumba Jazi u lo na ku bulumuku o vusiku sala endlwini, a ya exitichini xa mabazi ku ya rindzela bazi ro ya eGiyani laha a a tirha kona. Loko a fika exitichini, dyambu a ri nga si tlhava. U kumile vavanuna va mune na wansati un'we va fikile exitichini. 5 Loko a va xiya, u swi vonile xikan'we leswaku a va nga ri vaaki va tiko ra rikwavo ra ka Nkovani. U fikile a va xeweta, kambe ku pfumarile na un'we wo n'wi susa nurhu. Hi ku ehleketa leswaku kumbexana a va n'wi twangi, hiloko a tlhela a tlakusanyana rito a ku: 'Hi losile varikwerhu.' Ko tlhela ko hwii! Kwalaho a swi lemuka xikan'we leswaku xi kona lexi nga kona. 10 Hiloko a suka a ya tiyimela ekulenyana, a rindzela ku fika ka bazi. Kunene bazi ri vuyile ri ta fika ri huma eNtlhaveni. Jazi u vile wo hetelela ku khandziya bazi leri. Ehandle a ku lo sala ntsena wansati na wanuna un'we wa lava Jazi a va kumeke exitichini namixo. Yena a a ehleketa leswaku a vo heleketa vavanuna lavan'wana vambirhi lava se a va tshamile exitulwini 15 xa le mahlweni lexi a xi ri endzhaku ka xitulu xa muchayeri. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 12 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC 2 U te loko a ha humesa mali yo hakela muchayeri, o twa ku kho, enhlokweni onge o weriwa hi dyintsandza. U rhetemukile a ya ba nghilazi yo sirhelela muchayeri hi mombo, kutani mahlo ya yena ya vona tinyeleti. Phela nsulavoya ya wansati a xi lavile ku n'wi lamata hi ku n'wi hima hi dyibamu 20 nhloko leyi. A xi endlela leswaku a tlhenguka xi ta langutana na muchayeri. Xona na nsulavoyakulobye va kombeterile muchayeri hi swibalesa, va koxa leswaku a va nyika mali. Tinsulavoya letiya tinharhu ti ngheneke ebazini na tona ti humesile swa tona swibalesa, ti xungeta vakhandziyi na ku va lerisa ku tshamiseka. Loko muchayeri a vona leswaku xiyimo xi 25 bihile, u hatlisile a nyika tinsulavoya nkwama wa mali leyi a yi hlengeleteke mixo wolowo. Va n'wi lerisile ku yima, kutani va chika, va tala na nhova. [Xitshuriwa xa vutumbuluxi] SWIVUTISO: XITSHURIWA XA F 5.1 Hikahata xivulwa lexi landzelaka lexi nga eka mintila ya 1–4. Tanihi masiku, Ravuntlhanu rolero ra ku hela ka nhweti. Nkulukumba Jazi u lo na ku bulumuku o vusiku sala endlwini, a ya exitichini xa mabazi ku ya rindzela bazi ro ya eGiyani laha a a tirha kona. (2) 5.2 Tsala nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka, lexi kumekaka eka mintila ya 2 na 3. Nkulukumba Jazi u lo na ku bulumuku o vusiku sala endlwini, a ya exitichini xa mabazi ... (1) 5.3 Vumba xivulwa hi rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka lexi nga eka ntila wa 4, u humelerisa nhlamuselo yo hambana na ya xivulwa lexi. Loko a fika exitichini, dyambu a ri nga si tlhava. (1) 5.4 Nyika nhlamuselo ya marito lama nga eka ntila wa 1 lama nge: Siku ra ngati a ri tshwuki. (1) 5.5 Eka tinhlamuselo leti landzelaka, hlawula nhlamuselo leyi yi nga yona ya ntlangiso wa marito lowu nga kona eka marito lama tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka lexi nga eka ntila wa 10. Kwalaho a swi lemuka leswaku xi kona lexi nga kona. A Ku hava nchumu lowu lavaka ku endliwa. B Ku na mhaka yo saseka leyi lavaka ku endliwa. C Ku na xo karhi lexi lavaka ku humelela. D Ku hava leswi va lavaka ku hlamula swona. (1) 5.6 Tsala xivulwa lexi landzelaka lexi nga eka ntila wa 22, xi va eka nkarhi lowu taka hi tlhelo ra nandzulo. Xona na nsulavoyakulobye va kombeterile muchayeri hi swibalesa. (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya(HL)/P1 13 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC 5.7 Nyika rito rin'we ematshan'weni ya xivulwahava lexi tikisiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi xa mintila ya 6–7. Loko a va xiya, u swi vonile xikan'we leswaku a va nga ri vaaki va tiko ra rikwavo ra ka Nkovani. (1) 5.8 Hi ku vona ka wena hikokwalaho ka yini vavanuna na wansati lava Jazi a nga va kuma exitichini va nga n'wi hlamulangi loko a va xeweta? (1) 5.9 Xana mavulavulelo lama nge: 'va tala na nhova.' A wu ta ma tirhisa loko swi te yini? (1) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30 NTSENGO HINKWAWO: 70 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso