Xitsonga-HL-P2-Feb-March-2014-Memo_hlayiso.com_.pdf

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA 2 (P2) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2014 MEMORANDAMU TIMARAKA: 80 Memorandamu leyi yi na tipheji ta 25. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO XIVUTISO XA 1: XITSALWANA Xirilo – KJ Ngobeni et al 1 Nhlavhu ya tihanyi yi n'wi hlanhlile. Nhlavhu i xitirhisiwa lexi hoxiwaka endzeni ka xibalesa/ xibamu ku kota ku dlaya. Tihanyi swi vula nsele/mona kasi ku hlanhla swi vula ku fayelela xilo xo karhi. Mutlhokovetseri u kombisa leswaku wanuna loyi u lovile endzhaku ko baleseriwa hi xibalesa ko hlaya.√√ 10. Babayaa, jaha ra Valambya ri yile. Babayaa leri humaka eka rito ra Xinghezi 'Bye-Bye' leri tirhisiwaka ku lelana, Valambya i va ka Ngobeni. Mutlhokovetseri u kombisa leswaku wanuna loyi ku leriwaka yena a nga hundza emisaveni i wa ka Ngobeni.√√ 14. Mi ongola mbanga leyi pfempfaka ngati, Ku ongola swi vula ku tshungula.Mbanga i xilondza lexikulu kasi ku pfempfa i ku huma ka ngati kumbe mati hi katsongo-tsongo. Mutlhokovetseri u khutaza vaakelani va nsati wa nuna loyi a hundzeke emisaveni ku n'wi khoma xikatla leswaku a ta kota ku tiyisela ku vava loku a ku twaka ko loveriwa hi nuna.√√ 19. Cheke ku fika, vunoni nkwee! Cheke i phepha leri tirhisiwaka ku yimela mali kasi noni swi vula wansati loyi a loveriweke hi nuna wa yena. Nkwee, i riencisi leri kombisa ka ku hela ka swilo hi xihatla. Mutlhokovetseri u hlamusela leswaku loko nsati wa mufi a kuma mali wa rivala leswaku u zirile, u sungula ku hanya tani hi mani na mani a tirhisa mali hi vusopfa a rivala leswaku yi ta hela.√√ 26. N'wina vaswirhundzu zilani! Vaswirhundzu ku vuriwa vavasati kasi ku zila swi vula ku hambana na swa masangu hi ku yilela rifu. Mutlhokovetseri u tsundzuxa kumbe ku tshinya vavasati leswaku va yima nkarhi wo karhi va nga si endla migingiriko leyi endliwaka hi mani na mani loyi a nga feriwangiki tani hi ku endla timhaka ta masangu, va hanya hi ndlela yo komba leswaku va siyiwile hi varhandziwa va vona.√√ MAAVELO YA TIMARAKA: TIMARAKA TIMBIRHI EKA MITILA LEYI BOXIWEKE [10] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 2: XIKAMBELANTWISISO A – E – I – O – U - Magaisa JM 2.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi munhu loyi a kucetelaka thicara ku nghenelela timhaka ta tipolitiki. Thicara a nga swi twisisi wa sihalala, U byela munhu leswaku ntirho wa yena i wo dyondzisa vana ku nga ri swa tipolitiki.√√ (2) 2.2 Mutlhokovetseri u kombisa leswaku loko munhu a rhandza ku etlela a tshika ku tirha u ta xaniseka evuton'wini.√√ (2) 2.3 'Ndzi tshike ndzi byi faya'.√√ (2) 2.4 Muthokovetseri u vula leswaku thicara a nghenelela timhaka ta tipolitiki tanihi van'wana lava nghenelelaka handle ka ku tinonohwisa. Nhlokomhaka yi ri: A- E-I-O-U. Ku hlaya A-E-I-O-U i mhaka yo olova, leswi fanaka na ku tinghenisa eka timhaka ta tipolitiki swi nga laviki leswaku munhu a kala a tiehleketa.√√ (2) 2.5 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: Swi fanerile, hikuva thicara na yena i munhu ku fana na van'wana vanhu kutani swa fanela leswaku na yena a nghenelela eka swa tipolitiki ta tiko ra ka vona tanihileswi na yena a nga muakatiko.√ A swi fanelangi, hikuva ku nghelela eka timhaka ta tipolitiki swi ta kavanyeta ntirho wa yena kutani vadyondzi va feyila.√ (Amukela na mavonelo man'wana lama twisisekaka) (1) 2.6 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: A ndzi ta ya emahlweni ndzi n'wi kucetela a kala a pfumela.√/ A ndzi ta kombela van'wana va ta vulavula na yena.√/ A ndzi ta hambana na yena hikuva i mfanelo ya yena ku tihlawulela leswi a swi rhandzaka evuton'wini bya yena.√ (1) [10] KUMBE XIVUTISO XA 3: XIKAMBELANTWISISO U yimele yini? – TA Ngope 3.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi muntshwa loyi a nga lo tshama a tshikaka ku tirha leswaku a ta humelela a fana na van'wana. Mutlhokovetseri u n'wi tsundzuxa leswaku a tshika ku tshama kambe a tirha leswaku na yena a ta humelela.√√ (2) 3.2 'Ndzi pfumelele ndzi ku luma ndleve.'√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 3.3 Riencisi bi, ri vula ku hela ka swilo ku nga sali nchumu. Mutlhokovetseri u vula leswaku nkarhi lowu muntshwa loyi a faneleke ku wu tirhisa wa hela. Loko a lava ku ta tiphina tanihi vantshwa kulobye, u fanele ku wu tirhisa hi mfanelo a nga wu tshiki wu hundza.√√ (2) 3.4 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: A ndzi ta famba ndzi lava ntirho leswaku ndzi ta kota ku tihlayisa no tiphina ku fana na tintangha ta mina.√/ A ndzi ta hambana na yena hikuva a ndzi n'wana wa yena a nga ta ndzi byeletela leswaku ndzi hanyisa ku yini.√ (Amukela na mavonelo man'wana lama twisisekaka) (1) 3.5 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: Va kona, naswona va tele vanhu lava tshikaka ku tirha loko nkarhi wa ha ri kona va endlela ku sola kumbe ku xanisa van'wana lava tirhaka, van'wana va xanisa lava tirhaka hi ku va yivela swa vona kasi van'wana va sola mfumo va vula leswaku a wu va endleli nchumu.√ A va kona, vanhu vo tala va va va dyondzerile mintirho yo karhi lero va va va nga se yi kuma, loko vo yi kuma va nga tirha.√ (Amukela na mavonelo man'wana lama twisisekaka) (1) 3.6 Leswaku muntshwa loyi ku vulavuriwaka hi yena u tsundzuxiwa leswaku a hatlisi a ya lava ntirho a tirha a tshika ku tshama a tiputa na ku tibyela leswaku nkarhi wa yena wo tirha wu hundzile kumbe a wu se fika.√√ (2) [10] KUMBE XIVUTISO XA 4: XIKAMBELANTWISISO A swi tshamisekanga – MM Marhanele 4.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi ku cinca ka swilo masiku lawa swi va hi ndlela leyi nga amukelekiki. Xi kombisa ku onhaka ka mahanyelo etindhawini hinkwato laha vanhu va kumekaka kona, emakaya, eswikolweni, etikerekeni, emintirhweni hi ku hambanahambana ku katsa na vukungundzwana lebyi endliwaka hi varhangeri etikweni hinkwaro.√√ (2) 4.2 Rito ra 'folosi' i riviti leri nga lombiwa eka rito ra Xinghezi 'follows' leri kombisa ku rhangela loko ku ri na lava cinaka hi ku landzelela loyi a va rhangeleke. Kasi 'ntswele' i rivitintlawa leri vulaka homu ya xisati. Ntila lowu wu hlamusela leswaku mindyangu leyo tala yi lawuriwa no rhangeriwa hi vavasati masiku lawa.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 4.3 Mutlhokovetseri u tirhisile riencisi 'fotofoto' leri vulaka ku tshama ehenhla ka xitulu lexi fotomelaka. Eka ntila lowu mutlhokovetseri u hi byela leswaku varhangeri van'wana loko va byi kumile xa vona i ku tshama va tiholela mali handle ko pfuna rixaka.√√ (2) 4.4 'Nhloko ya muti-vito yi punyala hi ku punyisiwa.'√√ (2) 4.5 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: A ndzi ta ringeta ku hlohlotela vadyondzisi ku tirha hi ku tinyiketela hi ku twisisa leswaku vumundzuku bya vadyondzi lava byi le mavokweni ya vona naswona hi vona vatswari va vana lava.√ (Amukela na mavonelo man'wana lama twisisekaka) (1) 4.6 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: Ma khorwisa, eka tindhawu to tala masiku lawa mahanyelo ma hundzukile, vana a va ha xiximi vatswari na vadyondzisi, vavasati a va ha xiximi vavanuna va vona, emintirhweni vatirhi a va ha lawuleki kasi varhangeri vo tala na vona va tirha hi vukungundzwani.√ Amukela na mavonelo man'wana lama twisisekaka) (1) [10] NA XIVUTISO XA 5: XITSALWANA Ndzi byeleni – FJ Mayimele 1 Ndzi byeleni ndza ha ri muhefemuri. Ku byela i ku tivisa munhu swilo swo karhi kasi muhefemuri i munhu loyi a hanyaka tani hi leswi a hefemulaka. Mutlhokovetseri u lava ku byeriwa swihoxo swa yena a ha hanya.√√ 3 Ndzi khenseni ndza ha ri mina. Ku khensa i ku ndhundhuzela loko munhu a endle swilo leswinene. Mutlhokovetseri u lava ku byeriwa leswinene leswi a swi endleke a ha hanya.√√ 9 Ku n'unun'uta a swi hakeli nchumu. Ku n'unun'uta swi vula ku vulavula hi ndlela yo gungula munhu a nga twiwi. Mutlhokovetseri u vula leswaku ku n'wi hleva kunene a swi pfuni nchumu u kombela ku byeriwa kunene.√√ Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 19 Ndzi dyoha sweswi ndza ha tsakama. Ku dyoha i ku endla swilo swo biha kumbe swo huma endleleni kasi ku tsakama hi loko xilo xo karhi xi cheriwe hi mati kutani xi va xi nga omangi kasi ku tsakama swi nga va xikombiso xo va xilo xi hanya. Mutlhokovetseri u vula leswaku loko a ri na swihoxo leswi swa ha kotekaka ku ololoxiwa hileswi a ha ri ki lontsongo naswona a ha hanyaka, va fanele va n'wi byela swona leswaku a ta kota ku swi lulamisa.√√ 22 A hi khomaneni hi xandla xin'we. Ku khomana hi xandla swi vula ku rivalelana na ku hanyisana hi ndlela leyinene. Mutlhokovetseri u vula leswaku va hanyisana hi ndlela leyi kombaka ntwanano naswona loko va ri na swihoxo va byelana.√√ MAAVELO YA TIMARAKA: TIMARAKA TIMBIRHI EKA MINTILA LEYI BOXIWEKE [10] KUMBE XIVUTISO XA 6: XIKAMBELANTWISISO Ndzi byeleni – FJ Mayimele 6.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi munhu loyi a vilelaka hikwalaho ko hehliwa. U kombela leswaku vanhu lava va n'wi hehlaka va fanele va n'wi byela swihoxo swa yena ematshan'wini yo n'wi hleva. U ya emahlweni a vula leswaku loko va lava ku vulavula leswinene hi yena va fanele ku swi vula sweswi a ha hanyaka ku nga ri loko a ta va a lovile.√√ (2) 6.2 'Kun'wana munhu wa copeta.'√√ (2) 6.3 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena hi matitwelo ya mutlhokovetseri. Xikombiso.U hlundzukile kumbe a nga tsakangi hikuva vanhu lava a va dyohelaka va n'wi hehla ematshan'wini yo n'wi byela swihoxo swa yena leswaku a ta swi lulamisa.√ (Amukela matitwelo man'wana lama twisisekaka.) (1) 6.4 Ku dyoha i ku endla swilo swo biha kumbe swo huma endleleni kasi ku tsakama hi loko xilo xo karhi xi cheriwe hi mati kutani xi va xi nga omangi. Ku tsakama swi nga va xikombiso xo va xilo xi hanya. Mutlhokovetseri u vula leswaku loko a ri na swihoxo leswi swa ha kotekaka ku ololoxiwa hileswi a ha ri ki lontsongo naswona a ha hanyaka, va fanele va n'wi byela swona leswaku a ta kota ku swi lulamisa.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 6.5 Mukamberiwa u ta hlamusela leswi a a ta swi endla loko a ku ri yena loyi a hleviwaka kunene ematshan'wini yo byeriwa swihoxo swa yena. Xikombiso. A ndzi ta kombela ku byeriwa swidyoho swa mina leswaku ndzi ta swi lulamisa.√ (Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twisisekaka.) (1) 6.6 Ku khomana hi xandla xin'we swi vula ku khomana kahle hi ndlela yo kombisana rirhandzu. Mutsari u vula leswaku va hanyisana hi ndlela yo komba ku rhandzana.√√ (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa vutlhokovetseri Vuswikoti bya Vuswikoti bya Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka RIRIMI RHUBIRIKI YO le henhla le henhla henhla nyana amukeleka enela madyondza byi nga fikelelanga HLAHLUVA ngopfu SWITSALWANA Xivumbeko lexi -Xitsalwana xi -Xivumbeko xa -Ku na vumbhoni -Xivumbeko lexi nga -Maandlalelo yo -A swi olovi ku vona EKA andlariweke hi andlariwile kahle. kahle, bya xivumbeko. na swihoxo. tsana na xivumbeko loko nhlokomhaka yi VUTLHOKOVETS ndlela ya kahle. Swivulwa na xo ka xi nga fikeleriwile. ERI tindzimana swi na kungahatiwangi. nkhulukelano. RIRIMI RA LE KAYA -Masungulo -Masungulo na -Xivumbeko -Xitsalwana xo -Miehleketo yo ka yi -Ku pfumaleka ka na mahetelelo mahetelelo ya lexinene xa pfumala nga andlariwangi vumbhoni bya KHUME RA ya kahle kahle. manghenelo, miehleketo kahle. xivumbeko kumbe Xivumbeko, nkhulukelano na maandlalelo. Ririmi, thoni na xitayili leswi tirhisiwaka TIMARAKA (10) swinene. mahetelelo na leyi khulukaka. maandlalelo. tindzimana. -Miehleketo leyi -Miehleketo leyi -Miehleketo leyi -Swihoxo swa -Vumbhoni bya -Swihoxo swa ririmi -Rirmi ro tsana, vupfeke. andlariweke kahle. khulukaka yi nga ririmi, thoni swihoxo swa na matsalelo yo xitayili na thoni swo landzelelekaka na xitayili. ririmi.Thoni na xitayili hoxeka ma endla ka swi nga ri kahle. swo ka swi nga xitshuriwa xo ka xi fambelani na nga amukeleki. xikongomelo. Ririmi ro phyama, -Ririmi, thoni na Ririmi ,thoni na Ririmi, thoni na Swihoxo swa ririmi Ku na swihoxo swa Thoni na xitayili a xitayili na thoni leswi xitayili swi xitayili swi xitayili i swo i switsongo, thoni ririmi leswi nga swi fambelani na nga lulamelangiki eka switsalwana ringanerile no fambelana na pfumala xihoxo. na xitayili swi erivaleni. Thoni na xikongomelo xa pfumala xihoxo. xikongomelo. ringanerile xitayili a swi fambelani matsalelo na xikongomelo xa matsalelo -Maandlalelo lamanene. Tindzimana to Tindzimana leti nga na - Tindzimana leti -Ku pfumaleka ka pfumala swihoxo. swihoxo. nga na swihoxo. tindzimana kumbe vun’we. VUNDZENI 7 6 5 4 3 2 1 Nhlamuselo ya 80-100% 70-79% 60-69% 50-59% 40- 49% 30-39% 0-29% nhlokomhaka, vundzeni bya nkanelo na ku twisisa xitlhokovetselo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 9 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu VUSWIKOTI BYA LE HENHLA SWINENE -Vundzeni byo hlawuleka, swiyenge hinkwaswo swi fikeleriwile. -Mahlamulelo ya vuswikoti bya le henhla: 90% + . Miehleketo ya le henhla swinene: 80- 89%. - Miehleketo ya kahle leyi 7 seketeriwaka hi vumbhoni byo huma 8-10 7-7½ 7-8 eka xitlhokovetselo. 80-100% -Matwisiselo ya kahle ya xitlhokovetselo. VUSWIKOTI BYA VUSWIKOTI BYA LE HENHLA LE HENHLA -Vumbhoni bya le -Vumbhoni bya le henhla bya henhla bya nhlokomhaka byi nhlokomhaka byi hlamuseriwile, hlamuseriwile, swiyenge swiyenge hinkwaswo swi hinkwaswo swi fikeleriwile. fikeleriwile. -Mahlamulelo hi -Mahlamulelo hi vuenti. 6 7½-8½ 7-8 6½-7½ 6-7 vuenti. -miehleketo ya -miehleketo ya kahle 70-79% kahle yi nyikiwile yi yi nyikiwile yi huma huma eka eka xitlhokovetselo. xitlhokovetselo. -Matwisiselo ya -Matwisiselo ya kahle ya kahle ya xitlhokovetselo. xitlhokovetselo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 10 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu VUSWIKOTI BYA LE HENHLANYANA -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka kahle. -Vuxokoxoko byo tala lebyi amukelekaka. -Miehleketo yin’wana ya amukeleka, kambe vumbhoni byo seketela a byi 5 7-8 6 ½ - 7½ 6-7 5½- 6½ 5-6 ringanelangi. -Ku kombisa ku 60-69% twisisa xitlhokovetselo VUSWIKOTI BYO AMUKELEKA -Vundzeni lebyi faneleke, kambe ku pfumaleka miehleketo hi vuenti. -Miehleketo yin’wana ya kahle ku seketela 4 nhlokomhaka. 5 ½-6½ 5-6 4 ½-5½ 4-5 -Miehleketo yo tala 6-7 yi kaneriwile, kambe yi pfumala ku 50-59% khorwisa. -Masungulo na matwisiselo ya tsalwa na xitlhokovetselo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu VUSWIKOTI BYO ENELA -Vuswikoti byo enelanyana ku nyika tinhlamulo. -Miehleketo yintsongo ku seketela nhlokomhaka. -Nkanelo wo ka wu 3 nga khorwisi na vumbhoni byo ka 40-49% 5-6 4 ½-5½ 4-5 3 ½-4½ 3-4 byi nga enelangi byo huma eka xitlhokovetselo. -Mudyondzi a nga twisisangi xitlhokovetselo VUSWIKOTI BYA MADYONDZA -Matwisiselo yo ka ya nga ri kahle ya nhlokomhaka. -Ku vuyelerisa 2 miehleketo yo ka yi nga ri kahle. 4-5 3 ½-4½ 3-4 1-31/2 -Ku pfumaleka ka vundzeni byo enela. -Nkanelo wo 30-39% pfumala nseketelo -Mudyondzi a nga twisisangi tsalwa kumbe xitlhokovetselo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu VUWSIKOTI BYO KA BYI NGA FIKELELANGI -Mahlamulelo ya komba vuxaka na nhlokomhaka, kambe a swi olovi ku landzelela miehleketo leyi kaneriweke. -Ku tsandzeka ku hlamula xivutiso, miehleketonyana 1 3-4 1-3½ 0-3 leyi boxiweke yi pfumala vumbhoni 0-29% byo huma eka xitlhokovetselo. -Matwisisiselo ya tsalwa na xitlhokovetselo i yo tsana swinene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NOVHELE XIVUTISO XA 7: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa • Hlongwane a a tivula 'Mulungu' kumbe 'Vasi' eka vatirhi lava nga ehansi ka yena, kasi wo va museketeri wa mininjhere Brooks efemeni ya Prestige Publications.√√√ • Loko Nyeleti a lava ku teka fayili leyi a ku ri khale a yi lava etafuleni ra Hlongwane, u arile na yona kutani a n'wi holovela a vula leswaku va fanele ku yingisa swileriso swa tiboso ta vona.√√√ • Loko Chavalala a yile ehofisini ya Hlongwane ku yisa swiviko, Hlongwane u n'wi holoverile a vula leswaku wa n'wi hleva, a n'wi tshembisa leswaku u ta n'wi ba ngopfu a tlhela a n'wi chaja hi 'defamation of character'.√√√ • Hlongwane u lukile xikungu na vanghana va yena xo yiva cheke entirhweni yo hakelela Chavalala swikweleti swa yena leswaku nandzu wo yiva wu ta dya Chavalala na Nyeleti leswaku va ta va hlongola entirhweni.√√√ • Hlongwane tanihi 'boso' u tshembisile munghana wa yena Mathebula na xigangu xa Mathebula leswaku u ta n'wi nyika ntirho endzhaku ka ku hlongoriwa ka Chavalala ePPE.√√√ • A a tivula ngwenya ya feme ya PPE, hikwalaho u tshembisile Maria leswaku loko a hakerile swikweleti swa Chavalava hi cheke ya le femeni, u ta hlongola Nyeleti a thola yena hi xihatla.√√√ • Hlongwane u tshikisile Mathebula ntirho eGraphics Advertising leswaku a ta sungula ku tirha ePPE, kambe a nga ha thoriwangi.√√√ • Johnson Hlongwane na George Mathebula va hetelerile va pfaleriwile ekhotsweni hikwalaho ka vukhamba bya cheke leyi va yi yiveke.√√√ MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 (Mikutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.) X&R = 10 (TSUNDZUKA: TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] KUMBE XIVUTISO XA 8: XIKAMBELANTWISISO MULUNGUNTIMA - Khosa TH 8.1 EPPE.√ (1) 8.2 I vatirhikulobye. Va tirha swin'we efemeni ya PPE.√ (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 8.3 Mukamberiwa u ta nyika matitwelo ya yena. Xikombiso. Ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a hanyisana kahle na vatirhikulobye, a tshika ku va holovela na loko swi nga fanelangi.√/ Ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a tirha hi ku tshembeka hikuva ku va a yivile cheke ya le ntirhweni swi n'wi vangerile ku pfaleriwa ejele.√ Ndzi ta n'wi kombisa hi vubihi na nkoka wa ku xixima vatirhi entirhweni.√ (Amukela na matitwelo man'wana na man'wana lama twisisekaka.) (1) 8.4 C A a xixima vatirhi va yena swinene.√√ (2) 8.5 A a lava leswaku ntukulu wa yena a ya n'wi yimela ekhoto eka nandzu wa vugevenga lowu a wu endleke wo yiva cheke efemeni ya PPE.√√ (2) 8.6 A nga swi kotangi, hikuva Johnson Hlongwane na vanghana va yena va khomiwile va ya pfaleriwa ekhotsweni.√√ (2) 8.7 Hlongwane i munhu wo tikukumuxa, kasi Chavalala a a ri munhu wo titsongahata. Hlongwane a nga wu tivi ntirho, kasi Chavalala a a tiva ntirho wa yena. Hlongwane i munhu wa mavondzo hikuva a nga lavi ku pfuna vanhu van'wana, kasi Chavalala a a nga ri na mavondzo hikuva loko vanhu va kombela ku pfuniwa a a va pfuna.√√ (2) 8.8 A va lava ku ya hakela xikweleti xa fanichara xa Chavalala xa le ka OK leswaku a ta hlongoriwa entirhweni kumbe a khomiwa, leswaku ku ta pfuleka xivandla xa ntirho efemeni ya PPE xo nghenisa George Mathebula.√√ (2) 8.9 George Mathebula.√ Noria Nyeleti Mthombeni.√ Jerico Clifford.√ Johnson Hlongwane.√ (Swimunhuhatwa swinharhu ntsena.) (3) 8.10 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso. Hikuva a a lava ku thoriwa efemeni ya PPE.√ (1) 8.11 Mukamberiwa u ta nyika matitwelo ya yena. Xikombiso. A ndzi ta n'wi mangalela emaphoriseni leswaku a ya riha nandzu wo va a ndzi thyakisile vito.√√ / A ndzi ta kombela Xikwembu leswaku ku va xona xi ndzi lwelaka.√√ (2) 8.12 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso. A nga endlangi kahle, hikuva a a fanele a sungula a tiyisisa leswaku xivandla xa ntirho xi pfulekile ku ri kona a n'wi tshikisaka ntirho wa yena.√ (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 8.13 I Hlongwane.√ Hi yena loyi a a navela ku hlongorisa Ephraim Christian Chavalala na Noria Nyeleti Mthombeni entirhweni, leswaku a ta kota ku nghenisa munghana wa yena George Mathebula na Maria, kambe wa tsandzeka ku fikelela ku navela ka yena hikuva yena na vanghana va yena va khomiwile va ya pfaleriwa ekhotsweni.√ I Chavalala.√ Hambileswi a nga swi naveli ku humela erivaleni kambe yena a a ri na ku navela ku humelela hikuva hi n'wi vona a tirha hi matimba na ku tshembeka efemeni ya PPE kambe ku navela ka yena ku kavanyetiwa hi Hlongwane loyi a nge pfumeri leswaku a tlakusiwa.√ (2) 8.14 Mavondzo, makwanga na rivengo swi vanga vukungundzwana.√√/ Makumu ya vukungundzwana i jele / khotso.√√/ Vukosi i mberha.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (2) 8.15 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi twisisekaka. Xikombiso: Ku tiyisela swa pfuna.√/ Vunene byi tlula vubihi.√/ Loko u tirha hi ku tshembeka wa humelela.√/ Mavondzo a ya hakeli.√/ Hambi u famba ankoveni lundza ri ta vonaka.√/ Loko u ri murhangeri entirhweni, u fanele u va na ntirhisano na vatirhikuloni.√ (Dyondzo yin'we ntsena. Amukela na tidyondzo tin'wana leti twisisekaka.) (1) [25] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 9: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA - Mtombeni BKM • Xivuriso lexi xi vula leswaku hambi munhu o endla swilo emunyamini a nga voniwi hi munhu kambe swi hetelela swi humerile erivaleni swi voniwa na ku tiviwa hi vanhu hinkwavo.√√√ • Celela a a fambafamba na ntlawa wa vafana va hamba va yiva swilo swa vanhu.√√√ • Va tirhile ntirho lowu handle ko khomiwa hi maphorisa.√√√ • Siku rin'wana va yile va ya tshova endlwini ya mulungu un'wana va yiva mali na vanghana va yena vambirhi.√√√ • Maphorisa va va baleserile kutani vambirhi va loverile kwalaho, kasi Celela u loverile ekaya.√√√ • Leswi swi kombisa kahle leswaku hambileswi Celela na vanghana va yena a va yivetela swilo va nga khomiwi, xihundla xa vona xi vuyile xi paluxiwa siku va nga baleseriwa.√√√ • Loko a ri Nyiko yena u werile exidyohweni xa ku twanana na N'wa-Mdanisi, noni leyi a yi ri xirho xa kereke ya yena.√√√ • Nyiko na N'wa-Mdanisi a va twanana va ri exihundleni naswona a va endzelana navusiku, Nyiko a tala ku tlhelela ekaya namixo swinene.√√√ • Lavambirhi a va ehleketa leswaku mhaka ya vona i xihundla kasi va ta kumeka loko N'wa-Mdanisi a ta va a bihile emirini.√√√ • Van'wana va tivisile vakulukumba va kereke leswaku Nyiko hi yena a tikiseke N'wa-Mdanisi laha Nyiko a nga tengisiwa, a voniwa nandzu kutani a hluvuriwa nguvu ya vufundhisi.√√√ MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 (Mikutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.) X&R = 10 TSUNDZUKA: TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA [25] EHENHLA KA TA VUNDZENI.) KUMBE XIVUTISO XA 10: XIKAMBELANTWISISO MIBYA YA NYEKANYEKA - Mthombeni BKM 10.1 A a ya khongelela Celela.√√ / A a ya vonisana na va ka Baloyi hi ta khombo leri a ri va werile ra Celela.√√ (2) 10.2 Mbhazima.√ (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 10.3 Yena na vafana vambirhi va tshovile yindlu ya Mulungu, va yiva mali kutani va baleseriwa hi maphorisisa. Vafana lavan'wana vambirhi va loverile kwalaho kasi yena u boxiwile mbanga laha a koteke ku tsutsuma a ya fika ekaya ka yena.√√ (2) 10.4 A a endlile vukhamba.√√ (2) 10.5 U file.√ / U lovile.√/ U hundzile emisaveni.√ (1) 10.6 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A ndzi ta n'wi khongelela na ku amukela ku tisola ka yena.√√ (2) 10.7 A va teki swikombelo swa vanhu kambe va tirha hi ku landza swileriso swa varhangeri va vona.√√ (2) 10.8 Hileswi a ha hlangahlanganile hi leswi a swi voneke swi humelela Celela le ka Baloyi.√ (1) 10.9 Maduna.√ (1) 10.10 Ku vilerisiwa hi ku ka a nga tivi loko tata wa yena a ta n'wi pfumelela ku tekana na murhandziwa wa yena wa le mbilwini tanihileswi a nga ri (1) Mutsonga.√ 10.11 Leswaku vatswari va Soluka va hanya hi xikriste.√√ (2) 10.12 U endlile leswi tata wa yena a nga swi tsakeriki.√√/ leswi vaviseke moya wa tata wa yena.√√/ leswi vengiweke hi tata wa yena.√√ (2) 10.13 Tata wa Madambi u n'wi alerile ku teka Soluka hileswi a a ri Muqhoza kutani Madambi a xixima xiboho xolexo kambe u tibyerile ku tshama a nga ha teki nsati un'wana.√√ (2) 10.14 Leswi a a ri mufundhisi, a a fanele ku rhandza na ku amukela vanhu va tinxaka hinkwato, kambe a a amukela Vatsonga ntsena.√ (1) 10.15 A nga swi kotangi hikuva u arisile Madambi ku teka ntombi leyi a a yi rhandza swinene ku fika laha Madambi a lan'weke ku teka nsati un'wana.√√/ Endzhaku ka nhlamulo ya Tlhomandloti, Madambi u humile a ri karhi a rila ku kombisa leswaku mutwa wa le mbilwini ya yena a wu nga si tlhavuriwa.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena). (2) 10.16 Va veleka miri, a va veleki mbilu.√/ Ndzilo wu tswala nkuma.√/ Vana a va tali ku tekela mahanyelo ya vatswari va vona.√/ Vana va tsandze ku layiwa.√ (1) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 25 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: NTLANGU XIVUTISO XA 11: XITSALWANA HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane • Xivuriso xa 'munhu i van'wana' kumbe 'munhu i munhu hi van'wana vanhu', xi vula leswaku munhu a nga ka a nga hanyi a ri yexe, u tiya hi van'wana.√√√ • Matanato a a ri na nkateko wo va exikarhi ka vanghana lava a va n'wi rhandza ku nga Mavhavaza, Xikhogolo na Xilumuni.√√√ • Loko a huma endleleni, vanghana va yena a va n'wi tsundzuxa, ku fana na loko a tshikile muti wa yena hi ku yengiwa hi vavasati va le madorobeni a va nga miyeri ku n'wi komba ku hoxeka ka swona.√√√ • Endzhaku ka loko a va kombile murhandziwa wa yena Rhoda, va n'wi sorile va tlhela va n'wi komba leswaku Rhoda a hi Muchangana naswona i mbuyavukati.√√√ • Vanghana va yena va lavisisile mhaka ya tata wa Rhoda ku kondza swi kumeka leswaku i buti wa Matanato, yena Tshikani Mninginisi Chauke loyi a ti cincile a va Livhit Sheks Chanki, leswi vulaka leswaku a a rhandzana na n'wana buti wa yena.√√√ • Vanghana va Matanato va lavile ku n'wi khomela mali leyi a yi kumeke exitokofeleni ku endlela leswaku yi hlayiseka hikuva a va swi tiva leswaku u ta ya yi dya na vavasati na ku chavela leswaku a nga tekeriwa hi nkanu hi vatsotsi leswi kombaka leswaku a va n'wi rhandza.√√√ • Mavhavaza na yena u tikumile a pfunekile hi ku tikumela Topisa a va nsati wa yena hi ku pfuniwa hi Matanato na nghamu ya yena hikuva a a hanya kahle na vona.√√√ • Loko Mavhavaza a a tshamela ro biwa hi valungu va yena, vanghana va yena va karile va n'wi yisa en'angeni leswaku a ya kuma murhi wa leswaku a ta rhandziwa hi mulungu wa yena.√√√ • N'wa-Xirhami na yena u tikumile a tshikile byalwa hikokwalaho ko seketeriwa hi vandyangu wa yena.√√√ • Xilumuni u komberile va ka vona le ka Xikundu ku ya lovolela Mavhavaza nsati.√√√ • Loko Topisa a lovoriwa, N'wa-Mbuvani u layile Topisa leswaku a ya tshama kahle na nuna wa yena Mavhavaza.√√√ • Leswi swi hi kombisa kahle leswaku loko munhu a ta hanya kahle u seketeriwa na ku pfuniwa hi van'wana.√√√ MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 (Mikutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.) X&R = 10 [25] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 12: XIKAMBELANTWISISO HLAMBA VUNWA NANDZUWE - Mahatlane AD 12.1 eMozambique, eBileni Masiya.√ (1) 12.2 Hikuva Mavhavaza a tekile Topisa n'wana hosi ya Matanato, Xitlhangoma loyi a tiva vutomi hikuva a nyenyiwile hi Xihangalasi.√ (1) 12.3 Topisa u fikile a kuma vana vambirhi, Hlupheka na Nkhensani, Loko va hlangana na Tshikani va va vana vanharhu emutini wa ka Makhuvele.√ √ (2) 12.4 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri yelanaka na leri ra ku a swi vona leswaku eka Mavhavaza u ta hlayiseka hikuva a a ri munhu lonkulu.√√ (2) 12.5 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A ndzi ta pfumela hikuva ku ta ka yena na papantsongo wa yena a swi kombisa leswaku a a tiyimiserile.√√ A ndzi nga ta pfumela hikuva swi na khombo swinene ku tekiwa hi munhu loyi u nga tiveki leswaku u huma kwihi naswona ku kala a va mukhalabya a va tani a ku lo humelela yini evuton'wini bya yena.√√ (2) 12.6 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumaka hikokwalaho ka ku va ku navela ka Mavhavaza ku endlekile. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku loko munhu a tiyimeserile eka mhaka yo karhi, wa humelela.√ (1) 12.7 C. Eka Shigalo. A a ri mukon'wana wa yena.√√ (2) 12.8 Hlupheka na Nkhensani.√ (1) 12.9 Mukamberiwa u ta nyika matitwelo ya yena. Xikombiso: A ndzi ta va ndzi yi pfumerile hikuva laha ku nga na ku tiyisela ku na ku humelela.√ (1) 12.10 Matanato u komberile N'wa-Xirhami nsati wa yena ku va pfuna hi ku kuma nhwana wa kahle laha N'wa-Xirhami a nga va byela leswaku Topisa u kona naswona u tikhomile kahle.√√ (2) 12.11 Eka Mayimayi.√ (1) 12.12 A ku u lava nsati wa yena na n'wana.√ (1) 12.13 A a vona leswi a tshamisekile kahle naswona Mavhavaza a a n'wi bombisa, a a ambala na tirhoko a tlhela a saseka.√ (1) 12.14 Topisa u tshunxile timbyana ti n'wi lumetela a vaviseka swinene a kala a ya tsemiwa milenge exibedhlele.√√ (2) 12.15 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ina, a swi n'wi fanerile hikuva u lo famba a swi hlota hi ku ya lava nsati wa un'wana wanuna emutini wa yena.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 12.16 Hi yena a nga n'wi hlohlotela ku ya lulamisa swa muti wa yena na N'wa- Xirhami.√ / U n'wi pfunile ku kuma leswaku Rhoda i n'wana buti wa yena.√/ U n'wi pfunile ku vona leswaku swo rhandzana na vavasati va le madorobeni a swi nga n'wi vuyerisi nchumu.√ (Mukamberiwa u ta boxa swimbirhi ntsena.) (2) 12.17 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A a ndzi nga ta n'wi pfumelela hikuva ku va a ndzi landzurile ekusunguleni swi kombisa leswaku a nga ndzi rhandzi a lava ku tlanga hi mina.√ (1) [25] KUMBE XIVUTISO XA 13: XITSALWANA VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu • Boneka a a xanisa vana va Xikweni na N'wa-Vusika, Khetani na Khegu.√√√ • A a tirhisa Khegu mintirho yo vava a tshika vana va yena va nga tirhi nchumu.√√√ • Loko Khegu a kombela mali yo dya exikolweni, a a nga nyikiwi, kasi Bodzani yena a a nyikiwa.√√√ • Loko Khegu a tikile, u sindzisiwile ku ya hloma.√√√ • U ringetile ku chelela Khegu chefu leswaku a fa kambe swi n'wi tsandzile.√√√ • Khetani u karile a karhala, u yile ePhalaborwa a ya lava ntirho wa vusocha.√√ √ • Khetani u kumile ntirho lowu a lava wona kutani u akile yindlu hi mali leyi a a yi hola.√√√ • Loko Xikweni a lovile Khetani u hisile yindlu ya Xikweni, kutani a hlongola Boneka na vana va yena.√√√ • U tekile vatswari va yena N'wa-Vusika na N'wa-Vukwele na makwavo wa yena Khegu a ya tshama na vona endlwini ya yena ePhalaborwa.√√√ • Boneka u vuyile a hlongoriwa loko a tsandzekile ku hakela rhente.√√√ • U sungurile ku xaniseka a famba a lava ndhawu yo ta tshama eka yona.√√√ • U humelerile eNamakgale ekaya ka Khetani laha a ku tshama kona Khegu , N'wa- Vusika na N'wa-Vukwele.√√√ • Va arile ku n'wi rhurhela kutani va n'wi tsundzuxile hilaha a a hamba a tiphina hakona na ku va kholela loko swa ha n'wi fambela kahle.√√√ • Va hetelerile hi ku n'wi hlongorisa ximbyana.√√√ MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 (Mikutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.) X&R = 10 [25] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 14: XIKAMBELANTWISISO VUKOSI I MBERHA - Ndlovu P 14.1 I Gwirhani.√ (1) 14.2 A a yivela Xikweni mali leyi a a n'wi nyika yona leswaku a ta kota ku hlayisa muti wa yena loko a ha tirha eJoni.√√ (2) 14.3 EBush.√ (1) 14.4 Swi vula ku tiphina.√/ Ku tshamiseka.√ (1) 14.5 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena a tlhela a seketela. Xikombiso: A ndzi ta baleka.√/ A ndzi ta hambana na yena ndzi ya emaxakeni ya n'wana ya mina.√ Hikuva a ndzi nga ta tsaka ku tshama na nuna loyi ndzi nga n'wi rhandziku. √ (Maraka yin'we i ya nhlamulo yin'we i yo seketela.) (2) 14.6 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku vana lava va pfumalaka vatswari va xanisiwa hi vanhu lavakulu loko swi ta eka timhaka ta masangu.√√/ Ndzi dyondzile leswaku vana vo tala lava tekiwaka hi vakhalabye hi lavo pfumala vuhlayiseki emakaya ya vona.√√ (2) 14.7 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a seketela. Xikombiso: A ri kahle hileswi a tichichaka xiyimo hikuva n'wana loko a kulerile endyangwini wo karhi u hetelela a teka vini va muti va ri vatswari va yena, kutani a va xixima.√√ (Timaraka i to seketela ntsena.) (2) 14.8 Hikuva a a tsandzekile ku hakela mali ya yindlu.√√/ A a tsandzekile ku hakela rhente.√√ (2) 14.9 ENamakgale.√/ EPhalaborwa.√ (1) 14.10 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Vukosi i mberha.√/ Masasana u ferile enhoveni Mabihana u fela ekaya.√/ muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena.√/ Nhompfu a xi nuhweti.√/ Nkhavi wa le mahlweni a wu vavi ku vava wa le ndzhaku.√ (1) 14.11 Khegu a a ri n'wana wo xixima vanhu lavakulu eka yena kasi Bodzani a a delela lavakulu/ a a nga xiximi lavakulu. √√/Khegu a a ri na migingiriko kasi Bodzani a a loloha. √√/Khegu a a ri munhu wo vulavula ntiyiso minkarhi yo tala, kasi Bodzani a a ri munhu wo vulavula vunwa minkarhi yo tala.√√ (2) 14.12 A a lava ku va byela leswaku Boneka u fanele ku longa swiambalo swa yena na vana va yena a famba hikuva yena (Khetani) a a lava ku hisa muti wa tata wakwe.√√ (2) 14.13 A √/Leswaku havambirhi a va ha ri na vavanuna.√ (1) 14.14 Hileswi Boneka a nga ya eka n'anga ya yena Nengewansuna a ya n'wi kombela leswaku a endla leswaku Khegu a hlongoriwa evukatini.√√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 14.15 U yi xaviserile muchayeri wa lori leyi a va khandziyile eka yona hi gidi ra tirhandi (R1000.00).√√ (2) 14.16 Mukamberiwa u ta vula leswi a ta n'wi tsundzuxa swona. Xikombiso: A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a nga tlheriseli vubihi hi vubihi.√/ A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a tshika Boneka a sala endyangwini wa Xikweni hikuva swo fana a nga tirhi kutani a nge tiphini naswona yindlu leyi Xikweni a nga yi siya na nhundzu hinkwayo swi ta sala swi hlakala.√/ A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a hisa muti Boneka a ta xaniseka ku fana na N'wa-Vukwele na N'wa- (1) Vusika a nga va hlongorisa emutini wa vona.√ [25] KUMBE XIVUTISO XA 15: XITSALWANA XIVONI XA VUTOMI – IS Shabangu NTLANGU: …Ti le tilweni! • Xivuriso xa 'Xihlobyana xa le mahlweni xi dlayisa hi torha' xi vula leswaku loko u famba ndlela, famba u pangile mati, u nga vuli leswaku xihlovo xi le mahlweni; u nga xi kuma xi phyile.√√√ • Munhu a nga fanelangi ku kholela munhu loyi a hanyaka na yena hikokwalaho ka ku tsakisiwa hi lowuntshwa, hikuva swi nga endleka laha a ta pfuneka kona a nga ha kumi ku pfuneka.√√√ • Magaza u kholerile Chinghisa, nsati wa yena hi ku nyanyukisiwa hi rirhandzu ra yena na Nokuthula.√√√ • Na ku n'wi tsalela hambi papila rinene ro n'wi pfuxela a nga ha tsali loko a ri exikolweni.√√√ • Loko a hetile tidyondzo ta yena u tsalerile Chinghisa papila a vula leswaku loko a vuya a nga n'wi kumi laha a endlela ku vuya na nsati un'wana.√√√ • U fikile a hlongola nsati wakwe a sala na Nokuthula na n'wana wa yena Lulu, loyi yena a tiva a ri ndzisana ya Nokuthula.√√√ • Chinghisa u nyikiwile vana hi muavanyisi loko va tshikana na Magaza. Magaza a a languterile ku kuma van'wana na Nokuthula kambe swi tsandzile hikokwalaho ka leswi Nokuthula a a humesile makhwiri yo tala.√√√ • Leswi swi endlile leswaku a kala a rhandzana na Lulu hi xikongomelo xo ta kuma n'wana na yena.√√√ • Nokuthula u tsarile papila a n'wi byela leswaku Lulu i n'wana wa yena kambe hi nkarhi wa kona, a a bihile khale emirini.√√√ • Leswi swi endlile leswaku xivuriso xa 'Xihlobyana xa le mahlweni xi dlayisa hi torha' xi va ntiyiso. Magaza a a kholerile nsati wa yena Chinghisa hi ku nyanyukisiwa hi Nokuthula.√√√ MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 (Mikutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.) X&R = 10 [25] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 16: XIKAMBELANTWISISO XIVONI XA VUTOMI – IS Shabangu NTLANGU: I mhangu ku tilavela 16.1 Eka Ella, eka Malamulele.√ (1) 16.2 I ya leswaku movha a a wu kumile double puncture.√√ (2) 16.3 Hi leswi hi mpfhuka a famba hi Ravuntlhanu a ku ri kona a vuyaka hi Musumbhunuku.√√ (2) 16.4 Ri herile loko Bayizani a ta va a hlongoriwile hi Ella endzhaku ka loko va n'wi tekerile movha na yindlu a sala a ri hava nchumu.√ (1) 16.5 Pieter Magwaza.√ A a ri nhloko ya xikolo.√ (2) 16.6 Mukamberiwa u ta boxa leswi a ta n'wi tsundzuxa swona. Xikombiso: A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a nga endli timhaka ta vugangu hikuva ta dlayisa.√ (1) Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A ya amukeleki hikuva ku endla vugangu u ri na nsati u susa nsati wa wena na vana ndzhuti.√√ (2) 16.8 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A nga va a tisungile hi ku vona leswaku na nsati wa yena wa ala ku n'wi rivalela lero a nga ha hanyeli nchumu.√√ (2) NTLANGU: …Ti le tilweni! 16.9 I Nokuthula.√ (1) 16.10 Hi leswi Magaza a n'wi byerile hi ku n'wi tsalela papila leswaku a nga ha n'wi lavi naswona a nga tivi xidyoho xa yena.√√ (2) 16.11 D A a nyuherile ngopfu.√ (1) 16.12 Ntlimbo wa le handle.√ A wu vangiwa hi leswi Nokuthula a a nga kumi vana kasi yena a a lava vana.√ (2) 16.13 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A ndzi yimi na yona, hikuva u tikumile a rhandzanile na n'wana wa yena hikuva n'wana wa nsati wa yena ka ha ri n'wana wa yena leswi nga nhlamba kumbe ndzhukano swinene hi Xitsonga.√√ (Timaraka i to seketela ntsena.) (2) 16.14 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A nga va a dukile naro kumbe a a tlhelerile eka rikwavo.√ (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 24 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu 16.15 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku ku tlanga hi munhu un'wana a swi kahle swi nga ku pfumata mikateko evuton'wini bya wena bya masiku hinkwawo.√√ (2) 16.16 Mukamberiwa u ta boxa nkongomelo wun'we wa xintlangwana lexi. Xikombiso: Kuwa ro tshuka ri na xivungu endzeni.√/ Khavi wa le mahlweni a wu vavi ku vava wa le ndzhaku.√ (1) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 25 NTSENGO WA TIMARAKA: 80 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 25 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2014 NSC – Memorandamu Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa Novhele na Ntlangu TIKHODI NA MAAVELO NKOKA WA MAHUNGU [15] XIVUMBEKO NA RIRIMI [10] YA TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Xivumbeko, nkhulukelano, ririmi, maandlalelo. Vundzeni bya nkanelo, ku amukeleka Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka na ku twisisa matsalwa xitsalwana. Khodi Vuswikoti -Nhlamuselo ya nhlokomhaka,swilaveko Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle. bya le bya le ya 7 henhla hinkwaswo swi katsiwile. henhla -Masungulo na mahetelelo ya kahle ngopfu. -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla -Nkanelo wa mahungu lama andlariweke kahle. swinene swinene ngopfu: -Xitayili , thoni, na ririmi swi kahle naswona swi 80-100% Timaraka ta Timaraka ta 90%+.Vuswikoti bya le henhla pfumala swihoxo. 12-15 8-10 ngopfu:80-89% -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo huma eka tsalwa. -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa. Khodi Vuswikoti -Nhlamuselo ya le henhla ka Vuswikoti -Xitsalwana xi andlariwile kahle. bya le nhlokomhaka, ku katsiwa ka swilaveko bya le -Masungulo na mahetelelo ya kahle. ya 6 henhla mayelana na nhlokomhaka. henhla -Vuxokoxoko bya mahungu swa olova ku byi Timaraka ta Timaraka ta landzelela. 70-79% 10½-11½ -Nhlamuselo hi vuenti. 7-7½ -Xitayili, thoni na ririmi ra kahle swi fambelana na -Miehleketo leyi boxiweke yo xikongomelo. hambanahambana yo huma eka -Maandlalelo lamanene. matsalwa. -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma eka matsalwa. Khodi Vuswikoti -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka. Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano. bya le -Miehleketo yo amukeleka mayelana na bya le -Masungulo, mahetelelo na tindzimana tin’wana swi ya 5 henhlanyana henhlanyana nhlokomhaka. andlariwe kahle. Timaraka ta -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hi Timaraka ta -Nkanelo wu nga landzeleleka. 60-69% 9-10 hinkwayo yi nga na nseketelo lowu 6-6 ½ -Ririrmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo. enerisaka. -Vumbhoni byo twisisa matsalwa. Khodi Vuswikoti -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, Vuswikoti -Vumbhoni byin’wana bya xivumbeko. byo swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. byo -Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na nkhulukelano ya 4 amukeleka amukeleka -Vumbhoni bya kahle byo seketela wa miehleketo. Timaraka ta nhlokomhaka. Timaraka ta -Swihoxo swintsongo swa ririmi, thoni na xitayili. 50-59% 7½-8½ -Miehleketo leyi seketeriweke a yi 5-5½ -Xivumbeko xa tindzimana xa kahle. khorwisi. -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa. Khodi Vuswikoti -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa Vuswikoti -Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato. byo enela mahlamulelo ya xivutiso. byo enela ya 3 Timaraka ta -Ku twisisa kuntsongo ka mahlamulelo Timaraka ta -Nkanelo a wu andlariwangi kahle. 6-7 ya nhlokomhaka. 4-4½ -Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili. 40-49% -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi -xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo. naswona wu na vumbhoni byintsongo byo huma eka tsalwa. -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa. Khodi Vuswikoti -Mbuyelelo wa mahlamulelo, minkarhi Vuswikoti -Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko xo bya yin’wana miehleketo a yi fambelani na bya ka xi nga kunguhatiwangi, leswi kavanyetaka ya 2 madyondza madyondza nhlokomhaka. nkhulukelano. Timaraka ta -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka. Timaraka ta -Swihoxo swa ririmi na xitayili swo hoxeka leswi 30-39% 4½-5½ -Miehleketo yo tsana swinene ya 3-3 ½ endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki. matwisiselo ya tsalwa. -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana. Khodi Vuswikoti -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka Vuswikoti -A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi byo ka byi leyi kaneriwaka hikuva nhlamulo yi ri na byo ka byi kaneriwile. ya 1 nga enelangi nga enelangi vuxaka byintsongo ni nhlokomhaka. -Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato. Timaraka ta - Vumbhoni byo tsana bya xivumbeko Timaraka ta -Ririmi ro tsana. Xitayili na thoni leswi hoxekeke. 0-29% 0-4 lexi kunguhatiweke bya pfumaleka. 0-2 ½ -Xitayili na thoni leswi swi hoxekeke Vumbhoni lebyi nyikiweke a byi na -Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka nseketelo wo huma eka tsalwa. --Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya tsalwa. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso