Xitsonga HL P2 Nov 2023 hlayiso.com

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) HUKURI 2023 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ra swivutiso ri na tipheji ta 39. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Hukuri 2023 NSC SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Hlaya switsundzuxo leswi hi vukheta u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke nan'waka. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso swa kona u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 3. Papila leri ra swivutiso ri na SWIYENGE SWINHARHU: XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa boha leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B: (NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA) NA C: (NTLANGU). o Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke. o Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo. 6. VULEHI BYA TINHLAMULO o Xivutiso xa xitsalwana eka Vutlhokovetseri xi fanele xi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300. o Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa Novhele/Mfuwo wa rixaka na Ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450. o Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Hukuri 2023 NSC 7. Landzelela swileriso leswi nga ekusunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi mfanelo. 8. Nombora tinhlamulo ta wena kahle ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka papila leri ra swivutiso. 9. Sungula xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 10. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi: XIYENGE XA A: Timinete ta kwalomu ka 40 XIYENGE XA B: Timinete ta kwalomu ka 55 XIYENGE XA C: Timinete ta kwalomu ka 55 11. Tsala swi basa no vonaka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Hukuri 2023 NSC TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Pheji leyi yi ta ku pfuna ku hlawula swivutiso leswi u lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula switlhokovetselo SWIN'WANA na swin'wana SWIMBIRHI. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA XIVUTISO TIMARAKA NOMBORO YA PHEJI 1. 'Hi dye naxo!' Xitsalwana 10 6 2. 'Xiviti xa xikhomela' Ximbangu 10 8 3. 'Nkuwa' Ximbangu 10 9 4. 'Xibodze xa munghana' Ximbangu 10 11 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa boha leswaku u xi hlamula. 5. 'Ngubyani' Ximbangu 10 13 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE xa B, u languteriwa ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE xa C. Eka XIYENGE xa B na xa C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA NOVHELE: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 6. Mulunguntima Xitsalwana 25 15 7. Mulunguntima Ximbangu 25 15 8. Mibya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 18 9. Mibya ya nyekanyeka Ximbangu 25 18 10. Ximitantsengele Xitsalwana 25 21 11. Ximitantsengele Ximbangu 25 21 KUMBE MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 12. Rivomba ra Vutsonga Xitsalwana 25 23 13. Rivomba ra Vutsonga Ximbangu 25 23 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 14. Hlamba vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 28 15. Hlamba vunwa nandzuwe Ximbangu 25 28 16. Vukosi i mberha Xitsalwana 25 31 17. Vukosi i mberha Ximbangu 25 31 18. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 34 19. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 34 20. Vadyondzi va namuntlha Xitsalwana 25 37 21. Vadyondzi va namuntlha Ximbangu 25 37 *LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Hukuri 2023 NSC TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HI MFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku vona loko u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. XIYENGE NOMBORO NHLAYO YA MFUNGHO YA SWIVUTISO LESWI WA XIVUTISO FANELEKE KU GWAJU HLAMURIWA () A: VUTLHOKOVETSERI (Switlhokovetselo swa 1–4 2 ndzawulelo) A: VUTLHOKOVETSERI (Xitlhokovetselo xo ka xi 5 1 nga ri xa ndzawulelo) B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA 6–13 1 (Xitsalwana kumbe ximbangu) C: NTLANGU (Xitsalwana kumbe 14–21 1 ximbangu) LEMUKA: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Hukuri 2023 NSC XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. SWILERISO:  Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–4.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve na marito ya kwalomu ka 250–300, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1: XITSALWANA Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona. HI DYE NAXO! – MT Mahuntsi 1 Hina swisiwana hi dye naxo! 2 Hi dye naxo na vamachonisi! 3 Hi vona vamachonisi va hi endlelaka bajete, 4 Bajete ya miholo ya hina, 5 Leyi hi hanyisaka mindyangu ya hina hi yona. 6 Vayisa lava va ni mona wa xiloyi. 7 Loko wo ka u ya lomba kan'we, 8 A wu nga ha phonyoki nakan'we, 9 Mali ya wena yi ta tswala yi tswarile. 10 Hambi u lo lombela siku rin'we ya veleka. 11 Loko ha ha lomba mi timbulwa, 12 Loko ha ha lomba mi vamunene wa Gwevana. 13 Mi n'wayitela ku vonaka na makhuyu. 14 Mi hlekelela ku vonaka na xindzin'wandzin'wana. 15 Mi hi bambatela swi nga ha heli. 16 Kambe siku ro londza a mi endleki, 17 Mi rheta bya bavuri ematini, 18 Mi kariha bya ngwenyankelenge. 19 Mi mpfhupfha bya huku ya mbhaha, 20 Leyi tekeriwaka xiciwana xa yona hi gama ra nsele. 21 A mi hloniphi ni tihosi onge mi tinhongana, 22 A mi hloniphi na swidyondzeki, 23 Hambi vakhegula va mudende ma chonisa. 24 Vadyondzisi vona a ha ha vuli, 25 Va teriwa hambi va ha dodombana no lota byongo, 26 Entirhweni emahlweni ka vadyondzi, 27 Va ta khomiwa hi tiwacheni va bvunghiwa hi papa ra tingana ta ntima dzwii! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Hukuri 2023 NSC 28 Van'wana mi va tekela ni makhadi, 29 Makhadi lawa va holaka hi wona xihundla xi ku mhoo! 30 Ivi mi hamba mi kafutela mali ya vona, 31 Vona va ri karhi va koka exilogweni, 32 Vona va ri karhi va dya rikoko ra xilondza, 33 Mindyangu ya n'wina yi xipa yi fika hi laha! 34 Mi hanyisa mindyangu ya hina ku vava n'wina vamachonisi! Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke hakona ririmi ra vutshila eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla u ri karhi u kongomisa eka mintila ya 1, 8, 11, 17 na 32. [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/Hukuri 2023 NSC XIVUTISO XA 2: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XIVITI XA XIKHOMELA – NW Phakula 1 Vona, u kukumukile u kukumukile u lo tani! 2 Ekerekeni kona a wu xwi no xwa, 3 Eka vapfumerikuloni u hundzukile wachi ya vona, 4 Ku ku veka mubi wa nsimbhi ke, swi tsandza kwihi swona? 5 Vona, moya waku a wu ni kurhula wu dungekile, 6 Xikhomela eka wena xi vumbeterile magadigadi ya ngati ya xiviti, 7 Xiviti lexi ku tsandzisaka ku hlangana ni Mumbi. 8 Minyikelo yaku ekerekeni yo va ya hava ntsena. 9 Sungula u tirivalela, 10 Ivi u rivalela sirha hikuva na marhambu yakwe ya bole khale. 11 Wa ha ri ni xikhomela xo tshikiwa loko wa ha ri muntshwa? 12 Leswi se na vatukulu va nga hlomisa ke wa ha tova hi yini? 13 Ve 'avuxeni' eka ntsumbu waku kambe mbilu ni moya swi vutliwile, 14 Swi vutliwile hi xiviti, 15 Xiviti n'wana xikhomela, 16 Xikhomela mana wa mavondzo na vuloyi. 2.1 Kombisa hungunkulu leri xitlhokovetselo lexi xi humelerisaka rona. (2) 2.2 Tshaha ntila eka ndzimana yo sungula lowu kombisaka leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena a a hatlisa ku fika ekerekeni. (1) 2.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 7 loko mutlhokovetseri a ku: 'Xiviti lexi ku tsandzisaka ku hlangana ni Mumbi', u vula leswaku u tsandzeka ku va na vuxaka bya kahle na Xikwembu hikwalaho ka ... A makwanga. B mavondzo. C vulolo. D mbitsi. (1) 2.4 Mutlhokovetseri eka ntila wa 5 lowu nge: 'Vona, moya waku a wu ni kurhula wu dungekile' u tirhisile rito 'dungekile'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 2.5 Ku va mutlhokovetseri a tirhisile ntlhaviketo eka mintila ya 13–16 swi tshikelela/tiyisisa yini? (1) 2.6 Loko xitlhokovetselo lexi a xi kongomisiwile eka wena a wu ta teka xiboho xihi endzhaku ko xi hlaya? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/Hukuri 2023 NSC XIVUTISO XA 3: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. NKUWA – MA Khosa 1 Lowu nkuwa wu ma rhwele makuwa, 2 Rhavi rin'wana ni rin'wana hi wona ntsena, 3 Ni swinembeletana swa wona hi wona ntsena, 4 Ku tshwuka ka nkuwa lowu hi nga vuli kona! 5 Wu phomisa ni marha ku wu keluta kunene ntsena. 6 Wonge u nga kha u khojeta wa ha ta hi le kule lee! 7 Ku leha ka nkuwa khoma kwala! 8 Loko u ehleketa ku khandziya, 9 Hi rhavi kumbe nsinya, 10 Matsolo ya dzunga ya gudlagudla. 11 Timbilu ti banana, kumbe loko a wo tlhuva kunene ke? 12 Loko ma wela ehansi ritshuri be! 13 Se u to dya misava? 14 Se swi nga to yini? 15 Hikuva makuwa wa ma lava. 16 Hambileswi wu rhetaka. 17 Hambileswi wu tlhivaka tilo. 18 Ringeta u ta kala u swi kota. 19 Ndzhwalo va ringetela emakatleni. 20 Loko u lava swo nandziha ringeta. 21 Ku kuma swona i ku juluka nyuku, 22 Buku yi vurile tano. 23 Handlekaswona u ta dya ku vonateka. 24 Tibuku mihandzu ya tona hi leyo tsokombela. 25 Ku hlaya tona i tlakula-va-xurhe! 26 Ku khoma tona na vurhongo byi phaha mpela! 27 Kambe tiyisela u ta vona wena! 28 U ta vona mihandzu ya kona, 29 Yi ta fana ni ya nkuwa walowu u wu vonaka kwala mahlweni ka wena. 3.1 Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi. (2) 3.2 Tshaha ntila eka ndzimana ya 5 lowu hlamuselaka leswaku loko munhu a nga dyondzangi u to navela lava dyondzekeke. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/Hukuri 2023 NSC 3.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Hi mavulavulelo ya masiku hinkwawo, ntila wa 7 lowu nge: 'Ku leha ka nkuwa khoma kwala!' wu hlamusela leswaku nkuwa lowu wu lehile ku ... A fika exikarhi. B tlula mpimo. C ya ematlhelo. D pima voko. (1) 3.4 Eka ntila wa 21 lowu nge: ꞌKu kuma swona i ku juluka nyuku,' mutlhokovetseri u tirhisile rito 'juluka'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 3.5 Ntila wa 24 lowu nge: ꞌTibuku mihandzu ya tona hi leyo tsokombelaꞌ wu humelerisa nhlamuselo yihi? (1) 3.6 U nga va tsundzuxa yini vanhu lava nga laviki ku dyondza? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/Hukuri 2023 NSC XIVUTISO XA 4: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XIBODZE XA MUNGHANA – KJ Ngobeni 1 I xibodze xa munghana, 2 U nga voni ku xonga ka xona, 3 Mavala ya fana na ya xa wena, 4 Ya fana swa khwatsi hikuva i yan'we, 5 U nga nambuteli bya xidzidzi, 6 Ku fana be! 7 Chava xibodze xa munghana. 8 A hi hambananga mhayi! 9 Loko u xi languta hi vurhonwana, 10 Khwatsi lexa ka wena! 11 Lexi u xi nyangaka u kolwa, 12 Xona lexi baka wa wena mombo, 13 Lexi nyakalaka makorho ya mbilu yaku, 14 Hi xona xa wena xexo. 15 U nga xi languti hi tihlo ra le mpfungwe, 16 Hikuva xi ta ku koka rinoko, 17 U nga xi susi nurhu loko mi hlangana hi mahlo, 18 Hambi xi nga xipa hi thyaka, 19 U nga xi sulasuli, 20 Futhi xi nga ku nyumisi, 21 Hikuva i xa munghana a hi xa wena. 22 Tshika xa munghana, 23 Futhi u nga xi tumbeti ekhwapeni, 24 Hikuva xi ta tshikela lomo, 25 Kutani xi tlhotlhorha mandza ya xona, 26 Vana va swona va ku hlenga bya n'weni wo chika hi le Khimbini, 27 Ku kondza u twa ku nandziha u nga ha lavi ku twa nchumu, 28 Kutani xi hlohlomuka tiko ri hlamala. 29 Chava xibodze xa munghana, 30 Xi hloniphe u nga xi naveli, 31 Hikuva na xona xa bava xi khalakhasa, 32 U nga xi lavi enyongeni, 33 Hikuva xi ta ku swirha timbilu na xona, 34 U nga kali u tihoxa lomo, 35 Hikuva u ta dyiwa hi magandlati ya lwandle. 36 Hambi xi nga ku tshwinyeta hi tihlo, 37 Xi tshunela kusuhi xi ku koka rinoko, 38 Xi teke tanihi makwenu wa khwiri ra nyini, 39 Hikuva xi ta onha vuxaka byenu. 40 Kanya mbilu u nga ninginiki, 41 Chuchuta miehleketo ya wena hi phoma ra ntima bya Yosefa, 42 Hikuva xibodze xa maseve i xa maseve a hi xa wena. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Hukuri 2023 NSC 4.1 Hi xihi xifaniso xa le miehleketweni lexi humelerisiwaka hi xitlhokovetselo lexi? (2) 4.2 Tshaha ntila eka ndzimana ya 5 lowu vulaka leswaku swilo a swi nge he ku tsakisi. (1) 4.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka. Ntila wa 9 wu ri: ꞌLoko u xi languta hi vurhonwanaꞌ. Rito ꞌvurhonwanaꞌ ri vula ku languta hi … A vundzeni. B vukongomisi. C vukheta. D vutlhari. (1) 4.4 Mutlhokovetseri eka ntila wa 40 lowu nge: ꞌKanya mbilu u nga ninginikiꞌ, u tirhisile xivulavulelo ꞌku kanya mbiluꞌ. Nyika nhlamuselo ya xona u tlhela u kombisa leswi a hlamuselaka swona hi ntila lowu eka xitlhokovetselo lexi. (3) 4.5 Hlamusela leswi mutlhokovetseri a vulaka swona hi ntila wa 35 lowu nge: 'Hikuva u ta dyiwa hi magandlati ya lwandle.' (1) 4.6 Xana u vona xi ri xitsundzuxo xa kahle lexi nyikiwaka hi mutlhokovetseri eka xitlhokovetselo lexi? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Hukuri 2023 NSC XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) SWIRILO – VA Mudau XIVUTISO XA 5: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. NGUBYANI – VA Mudau 1 N'wamativa-hinkwaswo hi yena; 2 Tino ri tshama ri lo cina! 3 Kambe a swi humi embilwini, 4 Loko va tshamile va yingisela yena, 5 Hi nomo a nga tsandzi hi nchumu! 6 A hi yeni mavokweni do! 7 Van'wana i va n'wampfokorho, 8 Ku hlekula hiloku! 9 Laha a nga kona hi yena Hosi, 10 I mativa-hinkwaswo yaloye, 11 Rihlevo be! 12 Mitengo i ya yena loko ri xile. 13 Vatirhi-kulobye ku bananisiwa hi tinhloko, 14 A tlhela a va hleka vuphukuphuku, 15 Eka vakulukumba a hi ku tilondla ka yena, 16 Ku banga manyala yakwe, 17 U tilondla swi tlhela swi nga faneli, 18 Mi nga tlhela mi vutisana. 19 Ku suka ka vona u sala a ku hefu! 20 A ndzo va famba rini? 21 U tlulatlula bya kondlo loko ri lava timanga, 22 Mabyalweni u nwa van'wani 23 Mimovha u yi cinca bya feme, 24 Loko a kuma swakudya o peta rintiho. 25 Timhaka a nga ti tlhaverisi hi sana; 26 U ti haxa bya mbewu ya ndzalo; 27 Xiya-ni-moya a xi haxi ku fana na yena, 28 Ku kuma yena veka xikalo, 29 U ta ku byela a tlhela a thathela, 30 Onge a ri kona u swi vonile. 31 Vanhu va wisa loko va etlela, 32 Loko ri kala ri ku n'wee, wo twa ponomono! 33 Ngi a mi lo etlela na yena, 34 Ka yena a hi nchumu, 35 Ntsena loko a tihanyela, 36 Ku vula ka yena, u ta va a hungasile. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Hukuri 2023 NSC 5.1 Kombisa hungunkulu leri xitlhokovetselo lexi xi humelerisaka rona. (2) 5.2 Tsavula ntila eka ndzimana ya 5 lowu hlamuselaka leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena a a nga hlweli ku fambisa/hangalasa mahungu. (1) 5.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutlhokovetseri eka ntila wa 13 a ku: 'Vatirhi-kulobye ku bananisiwa hi tinhloko' u hlamusela leswaku munhu loyi u … lava a tirhaka na vona. A hembisa B lwisa C holovisa D venganisa (1) 5.4 Eka ntila wa 24 lowu nge: 'Loko a kuma swakudya o peta rintiho' mutlhokovetseri u tirhisile rito 'peta'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 5.5 Ku va mutlhokovetseri a tirhisile riencisi 'ponomono!' eka ntila wa 32 swi tshikelela/tiyisisa yini? (1) 5.6 Xana u vona mahanyelo ya munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena ya fambelana/yelana na xiyimo xa yena ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Hukuri 2023 NSC XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA SWILERISO:  Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu.  LEMUKA: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA B, hlamula xa XITSALWANA eka XIYENGE XA C. LEMUKA LESWI: Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. NOVHELE XIVUTISO XA 6: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa Xivuriso lexi nge: ꞌXihandzandzilo xo tihandzelaꞌ xi tirhisiwa ku vula loko u tivavisile hi ntirho lowu u nga tirhandzela wona, u nga rhumiwangi hi munhu. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku kongomisa eka swiendlo swa Johnson Hlongwane etsalweni leri. [25] XIVUTISO XA 7: XIMBANGU MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A Ku xa ka rona a pfuka a tihlambela leswaku a ya entirhweni. A ba hi suti leyi a nga yi xava kwale ntsungeni. Ku nꞌwi sasekela! Phela u fikile a xava swiambalo swo hlaya kwale. A xava ni wachi ya nsuku. Tintanghu a xava tiphere ta mune. Munhu wo sungula ku vona Chavalala loko a fika entirhweni i Sasavona. U swi kotile ku tikhoma? A nga lo na nꞌwi vona a nghena o ntirho thya, a rhwala ni mavoko hi ku 5 tsaka a nꞌwi hahela kunene a fika a nꞌwi angarhela hi mavoko, a teka bege va rhangisana va kongoma ehofisini. Phela vavasati va tsaka loko va swi lava. Loko ingi Nꞌwa-Khosa a a ri kona kwala kusuhi tsakele ra Sasavona a ri ta kala ri nꞌwi tshuva mbilu. Va famba tano Sasavona wa karhi wa vula leswaku va sarile va nꞌwi kala swinene. 10 Va te va nga si nghena ehofisini ya Chavalala va hlangana na Hlongwane. Ku fika laha va nga kona a hundzuluxa xikandza a languta le! A gwirima kunene. Swi tikomba xikanꞌwe leswaku u kongoma eka Brooks. Chavalala na Sasavona va nghena ehofisini. Sweswi a nga yi siyisa swona. ꞌKasi Mathebula wa vona a nga ha thoriwangi?ꞌ Ku vutisa Chavalala. 15 ꞌMa ha vutisa teto buti Ephraim?ꞌ Ku hlamula Sasavona. ꞌA mi voni na loko Boso xi hlangana na hina xi ngo languta le tlhelo. Kasi Mathebula a a nga tangi mininjhere a fika a nꞌwi tlherisa? A va salangi va holovisana Boso na Brooks hi mhaka ya Mathebula?ꞌ Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Hukuri 2023 NSC 7.1 Xana hi xihi xitulu xa ntirho lexi Mathebula a a fanele a thoriwa eka xona? (1) 7.2 Entsungeni laha Chavalala a a vuya kona laha a xaveke na mpahla hi le kwihi naswona a a ya endla yini? (2) 7.3 Hlamusela hi ku komisa leswi endleke leswaku Boso na Brooks va holovisana hi mhaka ya Mathebula. (2) 7.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutsari a ku: ꞌ… tsakelo ra Sasavona a ri ta kala ri nꞌwi tshuva mbiluꞌ, u hlamusela leswaku Nꞌwa-Khosa a a ta kala a … hi tsakele ra Sasavona. A dikidiwa B tsakisiwa C vilerisiwa D lanꞌwisiwa (1) 7.5 Loko Hlongwane a hlangana na Chavalala na Sasavona u hundzuluxile xikandza a languta le kule. Xana leswi swi kombisa yini hi vumunhu bya yena? (2) 7.6 Ku va Brooks a jikerile Hlongwane loko Mathebula a yile ku ya teka xivandla lexi a tshembisiwile xona swi lemukisa vahlayi yini? (2) 7.7 Sasavona u tshikile na ku tirha loko a vona Chavalala a nghena efemeni, a tlhela a nꞌwi heleketa ehofisini ya yena va ri karhi va bula. U vona yi ri mhaka ya kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA B Muchayeri a ba kanꞌwe mafurha, yi cema a nga si tima njhini. Va tlula majaha mambirhi ya ambale yunifomo. Muchayeri a kotlotela ganji hi xikhiya a pfula nyangwa. Lerinꞌwana phorisa xibamu ri gagaderile hi mavoko mambirhi. ꞌChika!ꞌ Ku huwelela phorisa leri a ri chayela vhene, ri khomile rivati. Ri nꞌwi koka 5 hi hembhe. Maphorisa ya kwala xitichini xa Giyani ya yima hi lahaya ya hlalela. Ya khwenutana kunene. Mambirhi-manharhu a ya khomile swibamu ku yimela xinꞌwana ni xinꞌwana lexi nga humelelaka. Yi jitama ngwenya. Ku rhanga khwiri ri ku mbuxu! Phorisa lera xibamu ri ta hi le 10 ndzhaku. Lera muchayeri ri nꞌwi khomile hi hembhe. Mavoko ti rhosile. ꞌA hi ye!ꞌ Ku vula phorisa leri ri nꞌwi khomeke hi hembhe. ꞌHatlisa! Lexa ntshiva xa wena xi ta lambha laꞌka hina.ꞌ Va nghena endzeni ka xitici. Lava nga sala le handle va sala va vutisana … Mlambo Muqhivela ni Sonto a nga tirhangi. A vona swi antswa leswaku a belanyana hi 15 moya. U lo teka ni vana va ya bela hi moya wa le Shingwedzi Camp eka Nyamazana. Va nghena hi heke ya Punda Maria. A wisisanyana byongo. Loko a ri Hlongwane yena hungu leri a ri etlelangi ni siku a nga ri twanga. Ku fika ka rona eka yena ro nꞌwi komba eKatlehong. Va werile hinkwavo. Ku lo sala yena. Xingovenana xa ha nꞌwi khome hi mandla mambirhi. Wa swi tiva leswaku xi nge 20 nꞌwi tshiki. Ku na twa mhaka ya Mathebula o vheta o vusiku sala endlwini Ravuntlhanu rolero. Ku ya fika eGermiston se dyambu a ri xeweta. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Hukuri 2023 NSC 7.8 Boxa vito ra munhu loyi a vuriwaka ꞌngwenyaꞌ eka ntshaho lowu nga laha henhla na phorisa leri a ri nꞌwi khomile. (2) 7.9 Hlamusela hi ku komisa xivangelo lexi endleke leswaku munhu loyi a khomiwa. (2) 7.10 Boxa xikongomelo xa ku va Hlongwane a tekile rendzo leri boxiweke ra ku ya eKatlehong. (1) 7.11 Loko mutsari a ku: ꞌXingovenana xa ha nꞌwi khome hi mandla mambirhiꞌ a a hlamusela yini? (1) 7.12 Mhaka ya leswaku 'Xingovenana xi nge nꞌwi tshikiꞌ a yi vangi ntiyiso. Xana leswi wena swi ku dyondzisile yini? (2) 7.13 Ku va Hlongwane a 'vhete a ku vusiku sala endlwini' swi kombisa kahle leswaku a a ri na ntlimbo wo karhi. Boxa muxaka wa ntlimbo lowu a a ri na wona u tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku a a ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 7.14 Loko a ku ri wena Hlongwane vanghana va wena va khomiwile hikwalaho ka wena a wu ta titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena u tlhela u hlamusela na leswi a wu ta swi endla. (3) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Hukuri 2023 NSC XIVUTISO XA 8: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni Hakanyingi loko munhu a ringeta ku hanya vutomi bya ku tsakisa van'wana a kandziyela ku navela ka mbilu ya yena u tala ku tsandzeka ku hetisisa ku navela koloko. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi leswi humeleleke Nyiko na makwavo Madambi etsalweni. [25] XIVUTISO XA 9: XIMBANGU MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C ꞌLoko ngole ya muti wa mina yi ta chuvekiwa rihlampfu, loko ndzi fanele ku humesa moya wa mina wo hetelela emahlweni ka valala va mina; xana vutomi bya nsati ni vana va mina byi ta va ku xanisekeni ko fika kwihi? Ku nwa mhondzo swa hlwela. Loko a ku ri leswaku ndzo fa hi ku rhandza ka ntumbuluko a ndzi ta va ni rito ro rilela swikwembu leswaku swi ndzi kakatlulele wa yini evutsongweni bya mina, hi ku fisa swa 5 mbuti, ndzi siya vatswari, vana ni tiko ra rikwerhu? Kambe hikuva ndzi dlaya hi ku tsokombela ka vubihi ni ku nandziha ka marito ya Sathana ndzi veka swikombelo swa nsovo emoyeni wa mina, etimbilwini ta vaahluli va mina. Byelani tata wa mina ni makwerhu swikhunguvanyiso leswi nga ndzi handzula ripfalo; vutomi bya mina byi phasaphasiwile hi mahiri ni ku homboloka ka munhu wa 10 xisati. Ehenhla ka sweswo ndzi herisile ku xaniseka ka vutomi bya maxangu. Loko ku ri kona lava a va navela mitirho ya mina ya vufundhisi kumbe lava a va ri maxaka ya mina hi ngati – kumbe lava a va ndzi navelela swo saseka ndza ha hanya hi kereke va ta ndzi khongelela hi ku tsundzuka leswaku vutomi bya mina byi herisiwile hi ku ringiwa hi wansati. 15 Ntirho wukulukumba lowu faneleke ku endliwa hi vanghana ni maxaka a hi ku rila ntsena, hikuva ku rila a swi bindzuleli ha nchumu, kambe ku tsundzuka leswi mufi a a swi naverile, ni mileriso ya yena. Mihloti hambi va ri valala va ta va na yona, kambe ku rihisela ku fanela ku huma eka Xikwembu na wena xigangu xa mina; loko ku ri leswaku a wu ndzi rhandza ku tlula mali ya mina.ꞌ 20 9.1 Xana i mani loyi a vulavulaka marito lama nga eka ntshaho lowu nga laha henhla? (1) 9.2 Hlamusela hi ku komisa leswi wansati loyi a ringeke xivulavuri a swi endleke ku kala xi vulavula hindlela leyi. (2) 9.3 Kombisa ku hambana loku nga kona ka matitwelo ya xivulavuri loko xi vuyile ekaya hi siku ro sungula ro nghenisiwa eka ndzingo lowu xi vilelaka hi wona na masiku manꞌwana lawa a xi hamba xi endzela ndhawu leyi xi hlanganeke na ndzingo lowu. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Hukuri 2023 NSC 9.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka. Marito ya xivulavuri eka ntshaho ma humelerisa ku … A kariha. B tsaka. C vaviseka. D khensa. (1) 9.5 Mutsari u lemukisa vanhu yini mayelana na leswi swi humeleleke xivulavuri ku kala xi va eka xiyimo lexi nga eka xona eka ntshaho lowu? (2) 9.6 Xivuriso lexi nge: ꞌHambi wo famba ankoveni lundza ri ta vonakaꞌ xi hlamusela leswaku hambi wo endla swilo exihundleni swi ta humela erivaleni swi tiviwa hi vanhu. Kombisa hilaha xivuriso lexi xi veke ntiyiso hakona evutonꞌwini bya xivulavuri lexi. (2) 9.7 Xivulavuri xi hetelele xi tidlayile, leswi endleke leswaku na tata wa xona a lova endzhaku ka ku lahliwa ka xona. Xana mhaka ya muxaka lowu ya humelela evutonꞌwini ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 9.8 Loko a wu ri munghana wa xivulavuri u tivile makungu ya xona yo lava ku tidlaya a wu ta va u xi tsundzuxile yini? (1) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D 'Ndzi ta ndzi ta yima emahlweni ka nꞌwina, Ndzi titisile enyangweni ya yindlu ya nꞌwina Ku ri hava hungu rimbe, ku ri hava hungu rintshwa. Muti ni vito ra ka Tlhomandloti swi ni ntima wa ritshwa. Ku ta ka mina, namuntlha, i ka nhova leyi ya ha tshwaka. 5 Ndzi mi tiserile mati yo kota ku tima nhova leyi ka! Matimba ya nꞌwina yo mirisa rihlaza etimbaleni Ta ka Tlhomandloti, mi chela mati enhoveni. Ndzi bohile fundzu ra makumu hi nomu wa mina, Ndzi tilanꞌwile, ndzi titsuva hi xichavo xa nꞌwina. 10 Tshunxani fundzu rero hi rirhandzu ni nsovo; Ndzi phasekile hi marito ya mina tanihi ndzovo, Xikombelo xa mina i xa rirhandzu hi rirhandzu; Ku rhandzana ka mina na Soluka ku fana ni mhondzo. Mina ndzi wa nyama, moya wa mina a wu si kutsuriwa: 15 Ku hanya tanihi mimoya a ndzi si dyondzisiwa. Ndza talelwa, ndza tshwa tatana, nyama ya tshwa, Ya ndzi hluhlurheta ku mi kombela ku ndzi ntshunxa. Xana vito ra Tlhomandloti a ri faneli ku pfuka hi vuntshwa? Xana a hi hina hi faneleke ku ri ntshunxa? 20 Ri kula ku ya henhla, ri tlhela ri nava ke? Xana a hi nꞌwina mi nga te: Xikwembu ꞌrirhandzu ke? Rirhandzu ra mina eka Soluka ri hetisekile. Mbilu ya Soluka ehenhla ka mina yi tshembekile. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Hukuri 2023 NSC ꞌMi hi katekisa leswaku Tlhomandloti a kula. 25 Hi khongeleleni hi nsovo wa moya wo kwetsima, Muti wa hina wu tshama hi ku tenga ni ku rhula. Hi hefemula moya wa matilo lowo kwetsima. Kereke yi nga si hi hlanganisa, hi hlanganiseni, …' 9.9 Boxa vito ra ximunhuhatwa na mbangu lowu xi vulavulaka xi ri eka wona. (2) 9.10 Hlamusela hi ku komisa leswi ximunhuhatwa lexi a xi ya endla swona embangwini lowu u wu boxeke eka 9.9 laha henhla. (2) 9.11 Hi ku xiya marito ya ximunhuhatwa swa tikomba leswaku xi vile na ntlimbo nkarhi wo leha evutonꞌwini bya xona. Boxa muxaka wa ntlimbo lowu a xi ri na wona u tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku a xi ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 9.12 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka rirhandzu ra ximunhuhatwa lexi na murhandziwa wa xona? (2) 9.13 Marito ya ximunhuhatwa lama nge: ꞌNdzi tilanꞌwile, ndzi titsuva hi xichavo xa nꞌwinaꞌ ma paluxa yini hi vumunhu bya xona? (2) 9.14 Maendlelo ya tatana loyi ku vulavuriwaka na yena ehenhla ka vana va yena ma endla u titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Hukuri 2023 NSC XIVUTISO XA 10: XITSALWANA XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Mavulavulelo lama nge: ꞌHi le khwirini va nga tlheleriki kambe emarhumbini va tlhelelaꞌ ya hlamusela leswaku hambi munhu o hambana na nsati kumbe nuna wa yena, swa koteka ku tlhela a ya kombela rivalelo va pfuxa vukati bya vona. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u ri karhi u kongomisa eka Ntsengele Godfrey Kubayi. [25] XIVUTISO XA 11: XIMBANGU XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA E Masesi na Vhelaphi a va tsakile swinene ku vona mana wa vona a xave movha wa yena wa madyondza. Hi ku tsaka va kombela ku wu khangula, hiloko va tlula va nghena endzeni, ivi mana wa vona a wu chayela wu kongoma eBendstore. Leswi dyambu a ri nga si pela, movha wu fika wu jikajikisiwa doroba leriya hinkwaro leswaku vanhu va ta wu vona kahle. Loko wu hlangana ni lava a va tivaka, a wu to twa hiloko 5 wu ku pipiii, bele leswaku va nꞌwi vona. A ri njhani ku hlekelela Mafloza? Eka Godi swi ve xinyadzo ni tingana letikulu ku va nsati wa yena a xavile movha a nga nꞌwi vikelangi. Hikwalaho a a nga nyanyuriwi hi nchumu eka leswi a swi humelela. Loko va ku va ya ku wu khanguleni, u lo tisalela yexe. Ni leswaku ku humelela yini a swi nga n'wi yi. U lo tihambanela na swona a nghena kwala xitandini a ya tilavela xikalo hikuva masiku 10 lama a a tihanyela hi xona. Swa tibiya a a nga ha swi fikeleli hikuva mali se a yi n'wi kalela ku fana ni mati kumbe mpfula ya xixika. Hambileswi Mafloza a a pfa a hola hi switsongo ya ku aka, nuna a a nga yi voni. Mbuyangwana Godi o tihanyela hi xipencenana lexi a xi sele loko va teke liya ya yindlu. U fikile eka Thirayisa laha a a tolovele ku byi haxa kona loko a ri ni ximalana. U te a ha nghena hi le ngoleni, va nꞌwi 15 amukela hi mandla mambirhi … 11.1 Xana movha lowu ku vulavuriwaka hi wona a wu ri movha muni naswona wu xaviwile kwihi? (2) 11.2 Boxa vito ra khampani leyi movha lowu wu xaviweke hi rona na leswaku a yi ri khampani ya yini. (2) 11.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Mafloza a a fambile na … loko a ya xava movha. A Mandla B Reckson C Shoes D Japisa (1) 11.4 Xana mutsari u lemukisa vahlayi yini hi ku kombisa vutomi lebyi Godi se a a hanya byona byo nwa byalwa bya xikalo na ku yeyisiwa? (2) 11.5 Hikwalaho ka yini Godi a twile ku ri xinyadzo ku va Mafloza a xavile movha a nga nꞌwi vikelangi? (1) 11.6 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Godi a a ri na wona eka ntshaho lowu nga laha henhla u tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku a a ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Hukuri 2023 NSC 11.7 U nga vula yini hi maendlelo ya Godi yo kala a nga fambi na Mafloza na vana va yena loko va ya eku khanguleni ka movha? (2) 11.8 Loko a wu ri xaka ra Mafloza a wu ta nꞌwi tsundzuxa yini mayelana na ku va a xanisa Godi? (1) YISA EMAHLWENI XITSHURIWA XA F Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. Le ndzeni ka tende a ku lo hundzuka xiluvelo hi xoxe. Tende a ri khavisiwile elwangwini ni le matlhelo hi malapi ya mihlovo hi ku hambana ka yona. Switulu ni matafula na swona a swi ambexiwile swi saseka. Le timbiteni na kona a mi nga swi tshamelangi. Magalaza ya tinyama, ya tirheyisi, mavuswa na swinꞌwana swakudya a ya tselekiwile. Vavasati a va ri karhi va ya 5 ehenhla ni le hansi va hlanganyeta ndzilo no hakasela mapoto. Ku nga ri khale, Ike Kheto a va a ti qokolerile tintambu ta yena a sungula ku ti dumisa. Pho, mi nꞌwi tivaka Isaac Kheto; a a pfa a swi chelanyana munyu a ku: ꞌHe-he-he, he- he-he-he, eGiyani a ku dyisi, eGiyani a ku dyisi, i ntswini leswi? Haa, mavizweni, leswi swi kahle leswi. Hina hi nga riki na jelezi ha vula. This is good!ꞌ Loko a vula tano, 10 vanhu va ri njhani hi ku tsaka! Va tsaka va tlhela va cina hi matimba swinene. Nꞌwana se a a sungula ku anꞌwa hi tsheve hambileswi ntirho a wu nga si sungula ximfumo. Kute loko nkarhi wu ku hafu ku bile awara ya khume, mufambisi wa ntirho, yena Matimba Khosa, a teka tintambu ku sungula ku fambisa ntirho. ꞌVarikwerhu, ndzi ta kombela mi ndzi lomba ndleve. Ndzi kombela mi ndzi lomba 15 tindleve, please!ꞌ Ku huwelela yena Matimba hi xitatisarito. ꞌSe ntirho lowu a hi wu languterile hi mahlongati wu lava ku sungula. Kutani ndzi ta kombela Mr DJ leswaku a hi bela risimu ra grand step leri swigwamatshuku swa hina swa siku swi nga ta nghena hi rona. Mr DJ!ꞌ 11.9 Xana a ku ri ntirho wa yini lowu a wu lava ku sungula ku ya hi ntshaho lowu nga laha henhla? (2) 11.10 Hlamusela hi ku komisa ndlela leyi nyiko leyi nyikeriweke eka ntirho lowu boxiweke eka tshaho lowu nga laha henhla yi amukeriweke hayona. (2) 11.11 Kombisa ku hambana loku nga kona exikarhi ka maendlelo ya Lindiwe na ya Mafloza mayelana na ndlela leyi va letelaka vana va vona hayona loko swi ta eka ku xixima Godi? (2) 11.12 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka maendlelo ya vana va Lindiwe mayelana na ntirho lowu ku vulavuriwaka hi wona eka ntshaho lowu nga laha henhla? (2) 11.13 Xana i mani ximunhuhatwankulu eka tsalwa leri? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 11.14 Loko a ku ri wena Godi a wu ta titwa njhani mayelana na leswi humeleleke eka ntirho lowu u wu boxeke eka 11.9 laha henhla? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] KUMBE Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/Hukuri 2023 NSC MFUWO WA RIXAKA RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO, XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA NA XIPHATO XA NDHAVUKO (XITSALWANA) Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa, ya nyika vutivi byo karhi na ku tshinya mahanyelo yo huma endleleni. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku pfuniwa hi ntsheketo wa 'Evukon'wanini bya N'wamhunti', xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa 'Biloho ra Khujwana' na xiphato xa ndhavuko xa 'Shilungwa'. [25] XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) 'NHWANYANA WA VUHLALU' Hlaya ntshaho lowu humaka eka ntsheketo wa 'Nhwanyana wa vuhlalu' kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA G Garingani wa garingani! Garingani! Garingani wa garingani! Garingani! Ko na swipfuketana, emugangeni wa ka Nkovana, ko va na vanhwanyana van'wana. 5 Vanhwanyana lava va rhambana leswaku va ya hleta meno. Hiloko va suka hinkwavo va kongoma enambyeni. Leswi Xikhegu a a fanele a endla swona ntsena a ku ri ku tshama ehansi a rhunga vuhlalu. Xikhegu a huma ematini a sasekile swinene hikokwalaho ka swiambalo swa yena swa vuhlalu. A famba ehenhla ka masangu ku kondza a ya fika ekaya. Ntsako wu 10 va wukulu ekaya hikuva a va tiva n'wana wa vona a lovile malembe mambirhi lama hundzeke. Vatswari va xikhegu a va tiyimiserile ku landzelela swileriso swa nyoka ya mati leswaku n'wana wa vona a ta hlayiseka. Masiku hinkwawo a ku fika majaha lawa a ya lava ku hlomisa Xikhegu. Vatswari va yena a va sungula va tshama ehansi na jaha hi rin'werin'we va vutisela swivutiso. 15 Majaha lawa a ya tsandzeka ku kombisa ku tiyimisela ka wona ka ku hlayisa Xikhegu. Xikhegu a a fanele a pfuka a hlamba a ya tshama endzhutini a rhunga vuhlalu ntsena. Swakudya a a yiseriwa kunene a lo tshama. Jaha rin'wana ra ka Nkovala ro sasekoo, leri a ri vuya hi le xilungwini ri kotile ku hlamula swivutiso swa vatswari va Xikhegu kutani va ri pfumelela ri n'wi hlomisa. Jaha 20 a ri tiva hinkwaswo leswi fambelanaka na Xikhegu. Loko vamuti va swi vona, se a ku nghenile hafu ya miri wa yena exidziveni. Va yimayima va ringeta ku n'wi xavelela leswaku a nga mbombomeli, kambe swi tsandzisa sweswo. Va hetelele hi ku vona xandla lexi a xi kombisa ku va lela. Loko a heta ku nyamalala, xidziva xi pfaleka. 25 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 24 DBE/Hukuri 2023 NSC Se nuna o twa ta ku nyamalala ka nsati wa yena. O vuya a te xikuru, a fika a holova swinene laha ndyangu, a va byela ku hatla va vuyisa nsati wa yena a nga si va komba xa ncila wa bulubulu. Hiloko vavangi va timhaka va tela hi miehleketo yo ya kombela ku pfuniwa hi nyoka. Vo ya le tinhlangeni ta le nambyeni va fika va yimbelela va ku: N'wanyoka N'wanyoka yoo, 30 Hi file le mutini yoo, Hi ku tlula swileriso yoo, Hi file le mutini yoo! Se ko va na moya lowukulu. Nyoka yo humelela yi rhangise Xikhegu. Xileriso xi va xexiya xa masangu. Nuna a titekela nsati wa yena. Vamuti va tshwetiwa murhi wa 35 tindleve leswaku va nga ha ringi ku xanisa Xikhegu. Ka va loko nuna a tilayerile. Vamuti a va ha engetanga va tlula swileriso. Pthu choyoyo! Xa mina i n'weti. 13.1 Xana i yini lexi endleke leswaku vanhwanyana lava a va fambile na Xikhegu va teriwa hi mavondzo va kala va kunguhata ku n'wi endla swo biha? (2) 13.2 Hlamusela hi ku komisa leswi endleke leswaku Xikhegu a mbombomela exidziveni. (2) 13.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mugaringeti a ku: 'Vamuti va tshwetiwa murhi wa tindleve' u vula leswaku va … A horisiwile. B lumiwile. C toviwile. D layiwile. (1) 13.4 Ku va vatswari va Xikhegu va tinyikile nkarhi wo vutisela swivutiso eka majaha lawa a ya lava ku n'wi hlomisa swi kombisa leswaku a va ri vatswari va njhani? (1) 13.5 Xana mutsari u lemukisa vahlayi yini mayelana na leswi swi humeleleke vandyangu wa jaha leri a ri hlomisile Xikhegu? (2) 13.6 Leswi swi humeleleke nuna wa Xikhegu swa ku va vatswari va yena va venga nsati wa yena swa humelela eka vutomi bya masiku hinkwawo ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 25 DBE/Hukuri 2023 NSC XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA (XIMBANGU) ꞌKU TIHORISA HIV/AIDS HI VANA LAVATSONGOꞌ Hlaya xihungwana xa matimu na swikholwakholwana lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA H A ya emahlweni Sokisi: ꞌMathonsi, swi tiveka ngopfu leswaku tiko ra Afrika-Dzonga hi rinꞌwana ra matiko lawa hlaseriweke ngopfu hi HIV na Aids eDzongeni wa Afrika. Kufikela sweswi swi tiveka kahle ku ya hi timhaka ta swa vutshunguri leswaku a ku si kumeka murhi wa ku tshungula mavabyi lawa. Leswi tivekaka na ku tlhela swi seketeriwa hi swa vutshunguri hileswaku vanhu lava hanyaka na xitsongwatsongwana 5 xa HIV va kota ku hanya malembe yo tala va hlayisekile loko va tikhoma kahle. Hambiswiritano, ku na vanhu lava vona va tshembaka leswaku munhu a nga tihorisa hindlela leyi ndza ha ku yi hlamuselaka.ꞌ ꞌWa tiva munghana, a ndzi nga ku civeli. Na mina a ndzi yi kholwa mhaka yeleyo. Kambe na sweswi ndza ha kanakana,ꞌ ku vula Mathonsi. 10 ꞌYingisa ndzi ku byela,ꞌ ku vula Sokisi. ꞌKu vuriwa leswaku vavanuna lava pfinyaka tindzumulo hi xikongomelo xa ku lava ku hola va byeriwa hi tinꞌwana ta tinꞌanga ta Xintu. Va ri vanhu va byeriwa leswaku ngati ya xinhwanyetana lexi a nga ta xi pfinya yi ta basisa xitsongwatsongwana xa HIV lexi nga ngatini ya mupfinyi. Tinꞌanga na tona ta kaneta leswaku hi tona ti byelaka vanhu ku endla tano.ꞌ 15 A ya emahlweni Sokisi: ꞌMavonelo manꞌwana ya mhaka leyi i ya leswaku hi malembexidzana ya khumetsevu a yi ri kona mhaka ya ku va vavanuna va tshemba leswaku va nga tihorisa mavabyi ya swa masangu hi ku etlela na vana va vanhwanyana lava nga tiviki timhaka ta masangu. Endzhaku ka Nyimpi ya Misava ya Vumbirhi a ku ri na ku tlakuka ka mavabyi ya swa masangu eKapavuxa. Ku hangalaka 20 loku ka mavabyi lawa a ku vangiwa hi masocha lawa a ya vuya kaya va huma entsungeni wa malwandle endzhaku ka nyimpi. Leswi a swi vanga leswaku miehleketo ya leswaku ku etlela na vana va vanhwanyana lava nga tiviki timhaka ta masangu swa horisa, yi tinyika matimba.' A ya emahlweni: ꞌSwi va erivaleni leswaku mhaka leyi a yi karhati tiko ra Afrika-Dzonga 25 ntsena, kambe na matikoakelani ya rona. Hi malembe ya va2006 ku vile na ku khumbeka hi ntlawa wa Girl Child Network etikweni ra Zimbabwe hikwalaho ka mavonelo lawa ya vavanuna yo endla leswaku ku pfinyiwa vana na vanhwanyana.ꞌ 13.7 Hlamusela hi ku komisa leswi tinꞌanga ta xintu ti byeleke vavanuna lava nga na HIV/Aids swona. (2) 13.8 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xihungwana lexi? (2) 13.9 Xana u nga va tsundzuxa yini vanhu lava nga khomiwa hi xitsongwatsongwana xa HIV/Aids? (1) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 26 DBE/Hukuri 2023 NSC XIPHATO XA NDHAVUKO (XIMBANGU) Hlaya xiphato xa ndhavuko lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA I NELSON MANDELA 1 Ngoma yi bile, 2 Ngoma ya kona a yi lo bela wena. 3 U wela u werisiwa hi maxuvuru, 4 Vanꞌwana va dubunya ngoma ya kona, 5 Vanꞌwana va tlherile etiharini, 6 Ya wena ngoma yi nga tshwi, 7 Va ku u na swindomudomu, 8 Na mukhuhlwana wa nkikosi, 9 Loko wo huma u nga tluleta tiko, 10 U rhuba u pindzula engomeni, 11 Nꞌhweti khe, xirimele khe! 12 Malembe ya makumembirhinkombo i ntangha ya mani? 13 Lexi nga heriki xa hlola. 14 Ngoma yi tshwa lohlo, MISAVA YI NINGINIKA, 15 Malangavi ya orhiwa hi misava hinkwayo, 16 Tiko ri khana, 17 Vantima va pembela, 18 U huma engomeni u ri xirhubana, 19 U huma u ya va mudzabi. 20 Mudzabi wa vadzabi vaku, 21 U huma u va nxolwe, 22 Nxolwe ya tinxolwe taku. 23 Hi vula wena nghala ya Afrika, 24 Hi vula wena ndlopfu ya Afrika-Dzonga, 25 Hi vula wena Madiba, 26 Hi vula wena Rolihlahla, 27 Hi vula wena Nelson, 28 Hi vula wena Mandela, 29 Loko u bonga u twala Asia, 30 Loko u bonga u twala Europa, 31 Loko u bonga u twala Amerika, 32 Loko u bonga u twala Australia, 33 EAfrika a ha ha vuli. 34 U humesile Afrika-Dzonga enonꞌweni wa ngwenya, 35 U xokorile Afrika-Dzonga emenweni ya nghala, 36 Afrika-Dzonga ri ntshuxiwa timpecana na mazankozi, 37 Afrika-Dzonga ri ntshuxeka, mindzelekano yi dlawa, 38 Afrika-Dzonga ri va rixaka ra nkwangulatilo, 39 Tiko ri hundzulela, 40 Vuswa byi dyiwa byi xeviwa. 41 EAfrika-Dzonga namuntlha hi le vulombeni, 42 U rhurherile Afrika hinkwayo eAfrika-Dzonga, 43 U hlanganisile tinxaka hinkwato, Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 27 DBE/Hukuri 2023 NSC 44 A nga kona loyi a nga ku tiveki! 45 Afrika-Dzonga i Afrika, 46 Afrika i Afrika-Dzonga, 47 Wena nghala ya Afrika ha ku khensa, 48 Hi ku bela mandla, 49 Hi ku hluvulela xihuku, 50 Hi ri xandla ehenhla ka xinꞌwana. 51 Halala Madiba, halala! 52 Halala Rolinhlanhla, halala! 53 Halala Nelson, Halala! 54 Halala Mandela, halala! 55 Khanimambo! 13.10 Hlamusela mhakankulu leyi muphati a byelaka vahlayi yona eka xiphato lexi. (2) 13.11 Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku Nelson Mandela u amukerile matiko yo hambanahambana ya Afrika eAfrika-Dzonga. (1) 13.12 Muphati u hlamusela yini eka ntila wa 38 loko a ku: ꞌAfrika-Dzonga ri va rixaka ra nkwangulatiloꞌ? (2) 13.13 Xana loko muphati eka ntila wa 40 a ku: ꞌVuswa byi dyiwa byi xeviwaꞌ u vula yini? (1) 13.14 Ku vuyeleriwa ka ꞌhiꞌ eka mintila ya 48–50 swi tshikelela/tiyisisa yini eka xiphato lexi? (2) 13.15 Loko munhu loyi a ndhundhuzeriwaka eka xiphato lexi a a ri xaka ra wena a wu ta titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 25 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 28 DBE/Hukuri 2023 NSC XIYENGE XA C: NTLANGU SWILERISO:  Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400-450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu.  LEMUKA: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA B, hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. XIVUTISO XA 14: XITSALWANA HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane Munghana wa ntiyiso wa ku seketela eka leswinene a tlhela a ku kombisa na ku ku tsundzuxa ku lulamisa swihoxo leswi u swi endlaka evutonꞌwini. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u kongomisa eka Mavhavaza na Matanato. [25] XIVUTISO XA 15: XIMBANGU HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane Hlaya nꞌwangulano lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA J MAVHAVAZA: U ri yini Chauke na? MATANATO: Loko Misisi a ndzi vona, a ndzi honokela, a ndzi vutisa ku ri nyama leyi a nga te ndzi nyika ximanga yi kwihi? Mina ndzi nꞌwi byela xiheri ndzi ku ndzi tiva swimanga swi dya masi, ndzi tlhela ndzi nꞌwi byela leswaku yena u lo ndzi ringa a ri karhi a swi tiva leswaku na mina 5 nyama ndza yi rhandza. MAVHAVAZA: Se mi yi hetile njhani mhaka ya kona Chauke? MATANATO: A ndzi nyangatsekile, se ndzi nꞌwi byela leswaku ndzi tilulamiserile ku tshika ntirho. Se yena a ndzi byela leswaku ndzi yimanyana wa ha vulavula ni nuna wa yena. Loko ndzi nga si ehleketa nchumu, ndzo 10 vona maphorisa va ta va ndzi khoma ndzi ya pfaleriwa. XILUMUNI: Mi pfaleriwela timpiko timbirhi ta huku kokwana Chauke? MATANATO: Swi vile tano. Ndzi hetile masiku mambirhi ku va kona ndzi yaka ku ya senga nandzu wo yiva ehubyeni ya majisitarata. MAVHAVAZA: Kasi na wena u hluphekile ku tlula leswi ndzi swi tivisaka xiswona 15 xana? MATANATO: Ndzi hluphekile swinene. Majisitarata loko a yingisele mhaka leyi, u vile a ndzi vutisa leswaku xana va ndzi nyika swakudya ku ringana xana? Mina ndzi nꞌwi hlamusela leswaku nyama a va ndzi nyiki, ndzi xeva hi milaza, munyu ni chukela ntsena. Hi Sonto hi kona ndzi 20 kumaka xirhambyana xinꞌwe kumbe swimbirhi ntsena. MAVHAVAZA: Se mhaka ya kona yi helele kwihi? MATANATO: Majisitarata u byerile nsati loyi wa Mulungu leswaku u ndzi khomile hi tihanyi naswona swa nꞌwi nyumisa ku senga mhaka ya tingana yo tano. A hetelela hi ku nꞌwi byela leswaku a ya ndzi holela mali ya 25 mina hinkwayo hikuva a ndzi nꞌwi byerile leswaku a ndza ha rhandzi ku tirha eka yena. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 29 DBE/Hukuri 2023 NSC 15.1 Boxa mbangu lowu swimunhuhatwa leswi swi vulavulaka swi ri eka wona na leswi a swi endla swona. (2) 15.2 Xana a ku lo humelela yini ku kala Matanato a humeleriwa hi mhaka leyi a yi rungulaka eka nꞌwangulano lowu? (2) 15.3 Hi kwihi ku hambana loku nga kona exikarhi ka maendlelo ya Matanato na Mavhavaza loko swi ta eka ku xanisiwa ka vona hi valungu lava a va va tirhela? (2) 15.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko Matanato a ku: ꞌ… ndzi nꞌwi byela xiheriꞌ u vula leswaku a a nꞌwi byela mhaka leyi nga … A helela. B ntiyiso. C misavu. D mavunwa. (1) 15.5 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Matanato a a ri na wona ku ya hi nꞌwangulano lowu nga laha henhla u tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku a a ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 15.6 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka maendlelo ya Matanato ya ku byela majisitarata leswaku a nga nyikiwi nyama kambe u xeva hi milaza, munyu na chukele ke? (2) 15.7 Xana mhaka ya ku va Matanato a ꞌpfaleriwela timpiko timbirhi ta hukuꞌ ya khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya nꞌwangulano lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA K MAVHAVAZA: Se u ndzi veka kwihi hikuva ndzi fanele ndzi kuma nhlamulo namuntlha sweswi, hayi mundzuku, e-e, namuntlha sweswi. Loko ndzi suka laha mutini wa ka nꞌwina, ndzi rhandza ku suka ndzi twile ntiyiso eka wena. TOPISA: Mina ndzi na nꞌwana wa mufana. I Tshikani vito ra yena. Ndzi onhiwile 5 hi mufana unꞌwana kambe a ndzi landzula hikuva se a a vonile vanꞌwana, mina a ndzi nga ha ri nchumu. MAVHAVAZA: Rhanga va koka ni vana va rona ku vurile va tolo. Mina a swi ndzi kanakanisi. Loko va ka nꞌwina va pfumela, ndzi ta endla timfanelo ta mina hinkwato ku ya hi leswi va swi lavisaka xiswona. 10 TOPISA: Se nꞌwina vana va nꞌwina va le kwihi? Naswona mi lava ku ndzi yisa kwihi? A ndzi lavi ku ya gembeteriwa hi makhatlwa va ku ndzi va tekela nuna wa vona. MAVHAVAZA: Loyi wo sungula a hi kumangi vana. Loyi wa vumbirhi u tsutsumile ni vana vanharhu. Loko ndzi tekana na yena a a nga ndzi byelangi 15 leswaku a a ri na vukati. Ndzi swi thumba loko se ndzi nꞌwi landza le ka rikwavo ndzi kuma a nga ri kona. Loko ndzi tlhelela exitichini xa Phiphirosi, ndzo kumana ni nkulukumba unꞌwana a ndzi byela leswaku loko ndzi nꞌwi teka a a tsutsumile byinꞌwana vukati. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 30 DBE/Hukuri 2023 NSC TOPISA: Mina a ndzi na vukati, naswona a ndzi kalangi ndzi va na byona. 20 Mufana loyi a nga ndzi onha u ndzi tshikile a suka a ya teka unꞌwana, kutani mina a ndzi na nuna. Himpfhuka xa sweswo ndzi lo titshamela kwala kaya ndzi ku kumbe ndzi ta kumana ni loyi a nga ta ndzi bodza. 15.8 Xana Mavhavaza u pfuniwile hi vamani ku kala a kota ku gangisa Topisa? (2) 15.9 Kunꞌwana etsalweni Xihangalasi u lumiwile hi timbyana ta Mavhavaza. Hlamusela hi ku komisa leswi endleke leswaku ti nꞌwi luma. (2) 15.10 Marito ya Topisa lama nge: ꞌHimpfhuka xa sweswo ndzi lo titshamela kwala 01 kaya ndzi ku kumbe ndzi ta kumana ni loyi a nga ta ndzi bodza', ya kombisa yini hi vumunhu bya yena? (2) 15.11 Loko Mavhavaza a ku: ꞌRhanga va koka ni vana va ronaꞌ u vula yini? (1) 15.12 Endzhaku kaloko Mavhavaza na Topisa va twananile, Matanato u vula Mavhavaza mukonꞌwana. Hikwalaho ka yini? (2) 15.13 Ku va Mavhavaza a akile muti na Topisa eka Xigalo, a nga yangi a ya aka eBileni Masia laha a a huma kona u vona yi ri mhaka ya kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (1) 15.14 Loko a ku ri wena Topisa a wu ta titwa njhani ku va u tekanile na Mavhavaza? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 31 DBE/Hukuri 2023 NSC XIVUTISO XA 16: XITSALWANA VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu Xivuriso lexi nge: 'Rhurhela mbyana yi ta ku luma,' xi hlamusela leswaku munhu wa mona u sandza, a hleva, a lumbeta na la n'wi pfunaka. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku kongomisa eka N'wa-Vusika loko a ta va a pfunile Boneka. [25] XIVUTISO XA 17: XIMBANGU VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu Hlaya nꞌwangulano lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA L NꞌWA-VUSIKA: Luya yena i xaka ra mina. Loko ku ri ku loya hi loya swin'we. XIKWENI: Xana i ncini na wena ke? NꞌWA-VUSIKA: Kokwani wo tswala mhani wa yena i makwavo wa kokwani wo tswala tata wa mina. XIKWENI: Hyiii … kasi … (a nga hetisi.) 5 NꞌWA-VUSIKA: (A kwatile) A swi antswi loko mi nga swi twisisi mi ndzi hlamusela? Leswi mi ngo hyii! Mo pfumela kumbe mo kaneta? XIKWENI: (A ri karhi a dzaha pipi.) Nꞌwana wa kona u lo endlisa ku yini mi ngo swi rhwalela na nomo? NꞌWA-VUSIKA: Nꞌwana luya o va xisiwana xo hetelela naswona … 10 NꞌWA-VUSIKA: Loko mi swi twisisa mo ndzi tlakusa mapeni ya kona ndzi ta ya nꞌwi teka mundzuku. XIKWENI: Mapeni ya kona a wu kombeli wo ndzi lerisa leswaku ndzi ku nyiketa. NꞌWA-VUSIKA: A ndzi ringeta ku hlamusela leswaku mi kumeka mi tilulamisa ku ndzi 15 nyika hikuva mundzuku ndzi ta hubuta ndzi famba. Ma swi tiva leswaku mali loko mi nga ndzi nyikangi a ku na laha ndzi nga yi kumaka kona. XIKWENI: Hi ta ku mi tshembekile, ku ri hi ku loko ho tshika hi te kuluu! Haa, ri lele. 20 NꞌWA-VUSIKA: Mi lo tshama mi twa yini hi mina xana? XIKWENI: Ndzo bula nkata. NꞌWA-VUSIKA: A swi lava loko hi nga si ya etindlwini mi va mi ndzi nyikile mali yo famba hikuva ndzi to vusiku sala endlwini, ndzi famba. Ndzi lava ku ya fika va nga si hangalaka va ya eku huhweni. 25 XIKWENI: (A nghenisa voko exikhwameni a tlhela a ri humesa ri ri na mali.) Teka timpondho leti timbirhi, yin'wana i ya timbuva. NꞌWA-VUSIKA: Ndza khensa. XIKWENI: Loko u famba mundzuku u tlhela u vuya mundzuku, u nga etleli lomo. 30 17.1 Xana mali leyi Nꞌwa-Vusika a a yi kombela a yi ri yo ya kwihi naswona a ya endla yini endhawini ya kona? (2) 17.2 Hi xihi xikongomelo xa N'wa-Vusika xo endla leswi u swi boxeke eka 17.1 laha henhla? (1) 17.3 Kombisa ku hambana ka vuxaka bya Xikweni na N'wa-Vusika lebyi humelerisiwaka hi n'wangulano lowu nga laha henhla na loko se a rhandzana na Boneka. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 32 DBE/Hukuri 2023 NSC 17.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Nꞌwa-Vusika u ri Xikweni u fanele a n'wi nyika mali loko va nga si ya etindlwini. Kasi Xikweni a a ri na vasati vangani? A Vamune B Vambirhi C Vanharhu D Vantlhanu (1) 17.5 Kun'wana eka tsalwa Xikweni u byerile N'wa-Vusika leswaku u tivungela mitwa a yi vuyisa emutini leyi nga ta tlhela yi n'wi tlhava. Kombisa hilaha marito lawa ya veke ntiyiso hakona. (2) 17.6 Hi wihi nkongomelo wa tsalwa ra Vukosi i mberha? (1) 17.7 U nga vula yini ehenhla ka swiendlo swa N'wa-Vusika swo pfuna swisiwana? (1) 17.8 Ndlela leyi vunene bya N'wa-Vusika byi herisiweke hayona eka Boneka yi endla u titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya n'wangulano lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA M BONEKA: Se mi swi tirhe njhani? XIKWENI: Wa ndzi tiva leswaku loko ndzi te xexo ndzi te xexo a ndzi jiki. Loko ndzi fika le ndzo sungula ku bohana onge ndzi nghala … BONEKA: Phela mina ndzi jahe ngopfu ku twa ku ri va fambile kumbe njhani naa? Leswo tala mi ta swi hlamusela ndzhaku. 5 XIKWENI: Ndzi ri wenoo! Va fambile, a ka ha ri na wansati eka wa mina ndyangu. Murhandziwa u wa mina ntsena, ndzi vula leswaku hi wena boso ya kona ku sukela eKapa ku ya fika eKhayiro. BONEKA: Mi lava ku vula leswaku se hi mina n'wini wa muti ku nga ri N'wa-Vukwele na N'wa-Vusika naa? 10 XIKWENI: Hambi wo famba sweswi loko u nga tshembi, u ta fika u kuma Khetani na Khegu ntsena. BONEKA: Papa, laha mi tirhile ntirho wun'wana wa kahle swinene. Leswi swi komba leswaku mi wanuna. Loko va ku munhu loyi i wanuna va vula wanuna wa xiviri naswona va vula vanhu vo fana na n'wina. Ma tiva a ndzi tivi 15 leswaku ndzi nga mi endlela yini. XIKWENI: Wo ndzi rhandza! BONEKA: Ndzi twa onge ku mi rhandza swi ta va swi nga enelangi lero a ndzi tivi leswaku ndzi nga engetela na yini ehenhleni ka ku mi rhandza papa. XIKWENI: Lexi ndzi nga ta xi endla i ku hi ta longa timpahla hinkwato n'hweti leyi yi 20 taka hi tlhela, hi kona u nga ta swi vona leswaku ndza ku rhandza. BONEKA: Mina a ndzi nga swi lavi ku ya ekaya ndzi te tani, ndzi lava ku ya ndzi ri na n'wana. Mina a ndzi lava leswaku hi famba loko ndzi ta va ndzi humelerile na vanhu va ta swi vona leswaku ndzo va nsati wa Xikweni ku nga ri swa matlangwani. 25 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 33 DBE/Hukuri 2023 NSC 17.9 Xana Boneka na Xikweni va vulavula va ri kwihi naswona Xikweni a a ta hi le kwihi ku kala a vuyisiwa? (2) 17.10 Hlamusela hi ku komisa leswi humeleleke ku kala N'wa-Vukwele na N'wa-Vusika va suka emutini wa Xikweni. (2) 17.11 Khetani na Khegu lava Xikweni a nge ku sale vona va hetelele va fambile va tlhela va ya kuma mintirho. Boxa ntirho lowu Khegu a a tirha wona. (1) 17.12 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu N'wa-Vusika a a ri na wona ku ya hi nꞌwangulano lowu nga laha henhla u tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku a a ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 17.13 Kombisa hilaha xivuriso lexi nge: 'Fuwa hlolwa u tsema ndleveꞌ xi tipaluxaka hakona hi Boneka etsalweni. (2) 17.14 Vulavulelo ra Boneka na ndlela leyi a ndhundhuzelaka Xikweni hayona ri kombisa yini hi vumunhu bya yena? (2) 17.15 Loko a wu ri xaka ra Xikweni a wu ta va u nꞌwi tsundzuxile yini loko u twa hi makungu ya yena yo hlongola vasati va yena? (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 34 DBE/Hukuri 2023 NSC XIVUTISO XA 18: XITSALWANA XIVONI XA VUTOMI – IS Shabangu NTLANGU: 'I MHANGU KU TILAVELA' Xivuriso lexi nge: ꞌKu rhamba nyari i kwinya,ꞌ xi hlamusela leswaku munhu a nga fanelangi ku tsutsumela khombo ri ri ekule na yena hikuva u ta vaviseka. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u ri karhi u kongomisa eka swiendlo swa Bayizani/Ma-Pieter Magwaza. [25] XIVUTISO XA 19: XIMBANGU XIVONI XA VUTOMI – IS Shabangu NTLANGU: '... YOO, NDZI TIDLELE MINOO!' Hlaya nꞌwangulano lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA N MATIMU: A vo va khongelela hikuva mama namuntlha a va nghene hi moya. A va yimbelela risimu leriya ra le nkosini … SUNDAY: Ee, se a swi lo yini ku ba ta le nkosini? MATIMU: A ndzi tivi ku a swi lo yini. SUNDAY: Ee, swa chavisa! Kumbe hi swona a swi tikomba va nga tsakangi ku 5 fana na masiku loko ndzi suka nimpundzu. Kumbe a vo ehleketa leswaku Nꞌwaswimbirhi a nga ndzi chelela kwale byaleni? (A miyelanyana) Se vanhu a va nga hlamali kwale kerekeni loko va twa mama yi ba ta le nkosini? 10 TIYANI: Vanhu a va chuhile nꞌwina papa. Mama a va humele hi moya va khongela swinene va ku Xikwembu xi va pfuna ku endleka masingita. Se mufundhisi va ya va khongelela. SUNDAY: Se Cressida yi vuye na mani? TIYANI: Hi vuye na buti Solomon. Va swi kota ku drayivha phela n'wina papa. 15 Se mi dyile? SUNDAY: Hayikho! HINKWAVO: Ee, a mi si dya? A hi yeni mi ya dya leswaku hi ta tsutsumela kwale xibedhlele ku ya va vona. (Va famba va kongoma endlwini. Va pfula ivi va nghena. Sunday a fika 20 a tshama esofeni) SUNDAY: Kufumetani swakudya mi dya hi ta famba. (Matimu a kufumeta swakudya. A phamela va dya) TIYANI: Papa, se mina ndzi xurhe manjheni. Ndzi kombela coldrink. SUNDAY: Tekani kwala furijini mi nwa. Mina mi ndzi nyiketa xithinani xa mina 25 xa beer. MATIMU: Tiyi, famba teka ti-glass leswaku hi ta nwa. (Tiyani a tlakuka a ya teka tinghilazi. A teka ni cocacola liya ya mangava, a swi veka kwala xitafulanini. A teka Castle a ya nyika Sunday. Matimu a chela coke etinghilazini. Va nwa) 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 35 DBE/Hukuri 2023 NSC 19.1 Boxa mbangu lowu nꞌwangulano lowu nga laha henhla wu humelelaka eka wona. (1) 19.2 Hi rihi risimu ra le nkosini leri Misery a a yimbelela rona? (1) 19.3 Hlamusela hi ku komisa leswi endleke leswaku Misery a khongela na ku yimbelela hi matimba a kala a ngheniwa hi moya. (2) 19.4 Kombisa ku yelana ka marito ya Sunday ya ꞌKumbe a vo ehleketa leswaku Nꞌwaswimbirhi a nga ndzi chelela kwale byaleniꞌ na leswi humeleleke eka ntlangu lowu. (2) 19.5 Xana mavulavulelo ya Sunday loko a angulana na vana va yena ya kombisa yini hi vumunhu bya yena? (2) 19.6 Nyika dyondzo leyi u yi kumeke eka ntlangu lowu. (2) 19.7 Loko a ku ri wena Sunday u ponile hindlela leyi a poneke hayona a wu ta titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena u tlhela u hlamusela leswi a wu ta swi endla. (3) YISA EMAHLWENI Hlaya nꞌwangulano lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. NTLANGU: '… TI LE TILWENI' XITSHURIWA XA O MAGAZA: (A tshunxekile) Yhaa, la emhlabeni sthandwa, ka hluphekiwa! Hi nga vona leswaku ku phumelela yini le Iraq? NOKUTHULA: (Hi Xitsonga xo phewa) Hey, bona banhu ba ya hlupheka no hela la emhlabeni wa tiba. 5 Swi babisa ngofu hi ku banꞌwana bo fela mahala. Swi babisa ngopfu … 5 MAGAZA: (A ri karhi a khoma Noku tindleve) Mara sthandwa rifu ra ku fa ra antswa ku tlula rifu ra ku fa u ri karhi u phila. 10 NOKUTHULA: (Hi Xitsonga xo phewa) Se si bula yini seso sthandwasamꞌ? (A tshunela ekusuhi na Magaza a nꞌwi ntswontswa) MAGAZA: (A ri karhi a nambutela nomo) Thank you sthandwa. Ndzi vula ku umuntu wa fa a ri karhi a ha 15 phefemula. Ndzi nga ku nyika xikombiso hi mina sthandwa, hileswaku vutomi lebyi a ndzi byi phila eku sunguleni loko ndzi nga se ku teka a swi fana ni loko ndzi file. NOKUTHULA: (Hi Xitsonga xo phewa a ri karhi a nꞌwi ntswontswa) A ndi se ku twisisa ni sweswi murhandziwa. 20 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 36 DBE/Hukuri 2023 NSC MAGAZA: (Hi nkhinkhi) Sthandwa, ndzi vula kudala loko u nga se ndzi kutsula loko ndza ha tshama ni thyaka leriya khale ka nsati wa mina. Ndzi vula leswaku vutomi a byi ndzi tikela hikuva a xi nga fundekangi no dyondzeka. Sweswi ndzi twa ndzi phyuphyile hikuva ndzi tekile ntombi ya ka Zulu, 25 ntombi yo saseka leyi nga fundeka ku fana na mina. Ntombi leyi nga riki na xivati, ntombi leyi endlaka leswaku vutomi byami byi khuluka kahle tani hi nambu wa Ritavi. NOKUTHULA: (Hi Xitsonga xo phewa) E-e, papa, u nga buli nsati wa wena sweswo hikuba Sikwembu si nga 30 ta ku ba hi nkhabi wo baba. U nga mu kholeli loko u nga ha mu labi hikuba u kuzalele abantwana nsati luya. 19.8 Boxa vito ra khale ka nsati wa Magaza na leswi a swi humelerile hi yena hi nkarhi lowu nꞌwangulano lowu wu humeleleke hi wona. (2) 19.9 Kombisa ku yelana ka marito ya Nokuthula ya leswaku loko Magaza a vulavula ku biha hi khale ka nsati wa yena Xikwembu xi nga nꞌwi ba hi nkhavi wo vava na leswi humeleleke Magaza loko a tshama na Nokuthula. (2) 19.10 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Mhaka ya leswaku Nokuthula a a ri ntombi leyi nga riki na xivati a yi nga ri ntiyiso hikuva a a ri na … A xaka. B nuna. C nꞌwana. D khwiri. (1) 19.11 Xana marito ya Magaza ya leswaku Nokuthula u endla leswaku vutomi bya yena byi khuluka kahle tanihi nambu wa Ritavi ya hundzukile xikhovolelo hindlela yihi? (1) 19.12 Xana i mani ximunhuhatwankulu eka ntlangu lowu? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 19.13 Xana mutsari u lemukisa vavanuna yini hi ntlangu lowu? (2) 19.14 Xana u vona leswi endliweke hi Nokuthula swo tumbetela Magaza vuxaka bya yena na Lulu swi ri kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 37 DBE/Hukuri 2023 NSC XIVUTISO XA 20: XITSALWANA VADYONDZI VA NAMUNTLHA – SE Makhubele Mavulavulelo lama nge: 'Loko u nga twi hi tindleve u ta twa hi miri' ya hlamusela leswaku loko munhu a byeriwa/tsundzuxiwa/tshinyiwa kambe a nga yingiseli u tala ku humeleriwa hi swilo swo biha leswi n'wi vangelaka ku twa ku vava emirini wa yena. Kombisa ntiyiso wa mavulavulelo lawa hi ku kongomisa eka vutomi bya Fumani na Xiluva. [25] XIVUTISO XA 21: XIMBANGU VADYONDZI VA NAMUNTLHA – SE Makhubele Hlaya n'wangulano lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA P JIMMY: (A langutile Fumani) He Mbangini! FUMANI: (O whi!) JIMMY: Ndzi vula wena he Fumani! FUMANI: Ndzi Mbangini mina? JIMMY: Ina, hi wena Mbangini a ni ri u dzaha Mbangi. Na sweswi u le ku dzaheni 5 ka mbangi. FUMANI: Swi lo yini he Jimmy? Xana i vuntswaka bya yini he mꞌfo? Xana valoyi va lo ku rhumela eka mina u nga ali? JIMMY: U delela ngopfu wena he Mbangini! Xana i ntswini u swi endlaka etlilasini? FUMANI: Yini swilo swa kona? 10 JIMMY: Wa swi tiva. FUMANI: Loko ndzi kala ndzi ku vutisa swi komba ku ri a ndzi tivi nchumu. JMMY: Wa swi tiva kamundzina! FUMANI: Ndzi tiva yini? JIMMY: Xana a wu swi tivi leswaku wena u sala munhu wa mina hi le ndzhaku 15 etlilasini? FUMANI: Xana u vula mani munhu wa wena hikuva mina ndzi tiva u ri hava n'wana? JIMMY: Ndzi vula Xiluva, i ntombi ya mina ha rhandzana. Xana hikwalaho ka yini u nꞌwi sala endzhaku wena mafoleni ndziwena? FUMANI: Xana u tshama u ndzi vona ndzi ri na Xiluva u ngo ndzi sukela he Jimmy? 20 JIMMY: A ndzi ku vonangi kambe vanꞌwana va ku vona. FUMANI: I vamani vanhu va kona? JIMMY: Ku ri i vamani a swi lavi wena. FUMANI: Mina a ndzi salasali ntombi ya wena hi le ndzhaku he Jimmy. Kumbe u tshama u ndzi vona ndzi karhi ndzi vulavula na Xiluva he Ntsako? 25 NTSAKO: E-e. JIMMY: Wena wa xinonꞌwana xo tontswa onge i xa xinyenyana u nga vulavuli nchumu a swi ku khumbi. FUMANI: Wena u lo saseka ... JIMMY: (A nꞌwi kavanyeta) Hatlisa u miyela ndzi nga se ku davula hi mpama 30 sweswi! NTSAKO: (A nga hlamuli nchumu) 21.1 Boxa mbangu lowu nꞌwangulano lowu wu humelelaka eka wona na xivangelo xo va Fumani a vuriwa Mbangini. (2) 21.2 Xana Fumani a a endlile yini ku kala Jimmy a nꞌwi vula leswaku wa bayiza? (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 38 DBE/Hukuri 2023 NSC 21.3 Hlamusela hi ku komisa leswi endleke leswaku Xiluva loyi ku vulavuriwaka hi yena eka nꞌwangulano lowu a kumeka a hambanile na Jimmy. (2) 21.4 Dikeledi a a ri munghana loyi a a rhandza Xiluva na ku nꞌwi navelela leswinene. Xana a a swi kombisa hindlela yihi? (2) 21.5 Jimmy eka nꞌwangulano lowu nga laha henhla u kombisa ku va a ri na ntlimbo. Boxa muxaka wa ntlimbo lowu a a ri na wona u tlhela u seketela leswaku hikokwalaho ka yini u vula leswaku a a ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 21.6 Loko a ku ri wena Jimmy kutani unꞌwana a gangisa murhandziwa wa wena a wu ta titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya nꞌwangulano lowu nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA Q GEZANI MUNENE: (A kariha) Hatlisa u ta laꞌ nandzuwe! FUMANI: (A chavile hi ku tiva nandzu wakwe, a tshama esofeni) Hi mina loyi Tatana. GEZANI MUNENE: Se u vuyile emafoleni ya wena? FUMANI: (A nga hlamuli) 5 GEZANI MUNENE: (A nꞌwi nghenelela) Ndzi lava mali leyi u nga yi yiva! FUMANI: (A tihlamarisa) Mali? GEZANI MUNENE: U ndzi twile. Ndzi ri ndzi lava mali ya mina ya ntlhanu wa madzana ya tirhandi leyi u nga yi yiva nandzuwe! FUMANI: Mina a ndzi yivanga mali Tatana. A ndzi na mali mina. 10 GEZANI MUNENE: He wena mꞌfana! Ndzi lava mali ya mina nandzuwe! FUMANI: Ndzi vulavula ntiyiso a ndzi yivanga mali ya nꞌwina tatana. Mina ndzi pfumala na peni leyinene exikhwameni. (A humesela swikhwama swa buruku ehandle) FUMANI: A ndzi yivanga Tatana. 15 TALENTA MUNENE: Loko u yivile vula kunene nꞌwananga a hi nga ku dlayi. FUMANI: A ndzi yivanga mali mina. Ndzi nga ka ndzi nga mi yiveli mali ku ve xinꞌwana na xinꞌwana loko ndzi xi lava ma ndzi endlela. GEZANI MUNENE: U yivile nandzuwe! Phela mali leyi ndzi vulavulaka hi yona ndzi yi vekile tolo namadyambu exikhwameni xa baji. Ku yivile 20 wena u ya xava mafole ya wena. FUMANI: A ndzi yivanga. Na fole ra rihlaza leri mi vulavulaka hi rona a ndza ha dzahi mpfhuka ka siku leriya. GEZANI MUNENE: Swi tiva hi mani ku ri a wa ha dzahi? FUMANI: (A nga hlamuli) 25 GEZANI MUNENE: Famba u ya tiehleketa kahle, ndzi lava mali ya mina nandzuwe! (Fumani a ya nghena ekamareni ra yena, a sungula ku rila) … TALENTA MUNENE: U tikomba onge a nga tivi nchumu hi mayelana na mali. GEZANI MUNENE: Se loko u ku a nga tivi nchumu ku yivile mani hikuva ho va 30 vanharhu laha kaya? TALENTA MUNENE: (A nga hlamuli) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 39 DBE/Hukuri 2023 NSC 21.7 Xana swimunhuhatwa leswi nga eka nꞌwangulano lowu swi vulavula swi ri kwihi? (1) 21.8 Hlamusela hi ku komisa ndlela leyi mali leyi Fumani a yiveleke tata wa yena yi nꞌwi pfuneke hayona. (2) 21.9 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka. Kunꞌwana eka tsalwa ku vulavuriwa hi riendzodyondzo leri a ri ri kona exikolweni xa Dyondzekani. Xikongomelo xa riendzodyondzo leri a ku ri ku ya vona yindlu ya Nelson Mandela ... A eKapa. B eUnion Building. C eJoni. D eQunu. (1) 21.10 Xivangelo xo va Fumani a rila ku nga va ku ri xihi loko a byeriwa timhaka to yiva mali? (2) 21.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka vutomi bya Fumani? (2) 21.12 Maendlelo ya Fumani ya ku ya emahlweni a kaneta loko vatswari va yena va nꞌwi khongotela leswaku a vula ntiyiso ya kombisa yini hi vumunhu bya yena? (2) 21.13 Fumani a a ri nꞌwana wa mufundhisi kambe mahanyelo ya yena a ya humile endleleni. Xana leswi swa humelela evutonꞌwini bya masiku hinkwawo ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 21.14 Makuriselo ya Talenta Munene ya nꞌwana wa yena Fumani ya kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (1) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 25 NTSENGO WA TIMARAKA: 80 Mfanelo yo kopa yi pimiwile