Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 November 2019 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RO SUNGULA (P1) HUKURI 2019 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 70 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 7. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 2 DBE/Hukuri 2019 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1 Makoreketelo ya Xikambelantwisiso  Tanihileswi ntshikelelo wu nga eka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a swi fanelangi swi xupuriwa, handle ka loko swihoxo swa kona swi cinca nhlamuselo/matwisiselo. (Hambiswiritano, swihoxo swa ha fanele swi kombisiwa.)  Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka ririmi leri a kamberiwaka hi rona, u nga ma tekeli enhlokweni marito wolawo, naswona loko nhlamulo yi twala, u nga xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kutani ri laveka eka nhlamulo, ri amukele.  Ku hava maraka leyi nga ta nyikiwa eka swivutiso swa mavonelo eka nhlamulo ya INA/E-E kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa maraka.  A ku na timaraka leti nga ta nyikiwa eka nhlamulo ya HI SWONA/A HI SWONA kumbe MHAKA/VONELO. Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa timaraka.  Laha ku lavekaka tinhlamulo ta rito rin'we kutani mukamberiwa a nyika xivulwa hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile/tikisiwile.  Loko ku laveka timhaka/minkutlunya yimbirhi/yinharhu kutani mukamberiwa a nyika yo tala, koreketa yo sungula yimbirhi/yinharhu ntsena.  Amukela marin'wana yo hambanahambana.  Eka swivutiso swa nhlawulonyingi, amukela HISWIMBIRHI, letere leri xaxameleke na nhlamulo leyi nga yona NA/KUMBE nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka. TINHLAMULO: XITSHURIWA XA A 1.1 U va tsundzuxa leswaku va fanele va tshika ku tirhisa tiselulafoni kwalomu ka awara va nga si etlela.√ (1) 1.2 tolovelekile./A.√ (1) 1.3 I nkucetelo wa vutihlanganisi bya xithekinoloji lowu humelerisaka swifaniso swa vanhu vo saseka no yimeka kutani va navela ku tikuma va fana na vona.√√ (2) 1.4 Nhlokomhaka yi ri: 'Xana matirhiselo ya selulafoni ya nga va na switandzhaku swo biha evuton'wini bya munhu?' leswi yelanaka na hungu ra xitshuriwa leri vulavulaka hi switandzhaku leswi nga vangiwaka hi matirhiselo yo biha ya selulafoni.√√ (2) 1.5 Ku rhumela mahungu hi xihatla./Ku kota ku tihlanganisa na maxaka na vanghana./Ku kuma ku pfuneka eka timhaka ta dyondzo./Ku kuma mahungu.√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (1) 1.6 I ku koka rinoko ra vahlayi./I ku endlela leswaku vahlayi va va na ku navela ku hlaya xitshuriwa lexi va ta twa leswi xi vulavulaka hi swona.√ (1) 1.7 1.7.1 Loyi a nga tshinyaka/lemukisaka/tsundzuxaka vantshwa eka matirhiselo yo biha ya tiselulafoni.√√ (2) 1.7.2 Ku va vanhu va tilulamiserile ku yingisela/twa mhaka yo karhi.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 3 DBE/Hukuri 2019 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 1.8 Swi na nkucetelo wa leswaku vahlayi va teka timhaka leti ku vulavuriwaka hi tona eka xitshuriwa lexi ku ri ntiyiso.√√ (2) 1.9 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Xi ndzi dyondzisa leswaku loko tiselulafoni ti nga tirhisiwi hi mfanelo swi nga va na khombo ro kavanyeteka ka maetlelelo, ku pfumaleka ka vutitshembi na ku xaniseka hikokwalaho ka tona.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 1.10 Hileswi eka vutihlanganisi bya mani na mani ku kumekaka vuxokoxoko na mahungu yo hambanahambana.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 1.11 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ndzi vona yi nga ri mhaka ya kahle hikuva swi nga endla leswaku munhu a tsema vuxaka lebyi a nga na byona na maxaka na vanghana va yena hikokwalaho ka ku pfumala nkarhi wo tshama na vona va bula.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) TINHLAMULO: XITSHURIWA XA B 1.12 Hungunkulu ra xitshuriwa lexi i ku va ku humelerisiwile switirhisiwa swo hambanahambana swa vutihlanganisi bya xithekinoloji leswi tsakisaka vini va swona./Hungunkulu ra xitshuriwa lexi i ku va ku humelerisiwile tiselulafoni, thebulete na leputhopo leswi tsakisaka vini va swona.√√ (2) 1.13 Swi tsakile hikuva swi le ku n'wayiteleni/hlekeleleni, leswi kombisaka ku va swi tiphina hi leswi swi nga eku swi endleni./Swi tsakile hikuva swi le ku n'wayiteleni/hlekeleleni.√√ (Timaraka i to seketela ntsena.) (2) 1.14 Hiswinharhu swi ambarile swiambalo swo vevuka/koma./Hi swinharhu swi na swigqhoko.√ I maambalelo ya nguva ya ximumu.√ (2) TINHLAMULO: XITSHURIWA XA A NA XA B 1.15 Eka xitshuriwa xa A ku vulavuriwa hi ku tirhisiwa ka tiselulafoni, leswi yelanaka na leswi humelerisiweke hi xitshuriwa xa B laha na kona ku kombisiweke tona.√√ (2) 1.16 Eka xitshuriwa xa A ku vulavuriwa hi switandzhaku leswi nga vangiwaka hi ku tirhisiwa ka selulafoni hi ndlela yo hoxeka kasi eka xitshuriwa xa B a ku humelerisiwangi switandzhaku leswi nga vaka kona hi switirhisiwa leswi khomiweke hi swimunhuhatwa./Eka xitshuriwa xa A ku vulavuriwa hi tiselulafoni ntsena kasi eka xitshuriwa xa B ku na switirhisiwa swo hambanahambana swa xithekinoloji.√√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 4 DBE/Hukuri 2019 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA B: NKOMISO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2 XITSHURIWA XA C MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XA NDZIMANA NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA: Switepisi na switirhisiwa swa le xirhapeni swi fanele ku vekiwa laha ku nga hlayiseka.√ Nhundzu ya nkoka na swingwavila swi fanele ku hlayisiwa eswisefeni.√ Makhiya ma fanele ku vekiwa laha swi nga ta ka swi nga olovi leswaku munhu un'wana a ma kuma.√ Hi nga vekela mfungho wa mbyana egedeni hambiloko hi nga ri na yona.√ Ku vona leswaku majarata na tindlu ta hina ta voningela.√ Hi nga vekela timboni leti kotaka ku titima hi toxe loko ri xa.√ Hi fanele ku vekela tikhamera na laha ti nga ta kota ku voniwa hi vanhu hinkwavo.√ [Ntsengo wa marito = 89]  Nkoka wa mahungu (N) = √√√√√√√ (07)  Matirhiselo ya ririmi (R) = √√√ (03) [Avela timaraka eka timhakankulu ta nkombo ntsena.] MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XO XAXAMETA TIMHAKANKULU NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA MINTSHAHO MINKUTLUNYA 1. 'Hi nga si teka rendzo hi fanele ku 1. Switepisi na switirhisiwa swa le tiyisisa leswaku hi nga siyi switepisi xirhapeni swi fanele ku vekiwa laha na switirhisiwa swa le xirhapeni swi ku nga hlayiseka.√ hangalakile na jarata.' 2. 'A hi hlayiseni nhundzu ya hina ya 2. Nhundzu ya nkoka na swingwavila nkoka kun'we na swingwavila swi fanele ku hlayisiwa eswisefeni.√ eswisefeni.' 3. 'Hi fanele ku ma veka endhawini leyi 3. Makhiya ma fanele ku vekiwa laha swi nga ta ka swi nga olovi leswaku swi nga ta ka swi nga olovi leswaku ya ma kuma kumbe hi ma siya na munhu un'wana a ma kuma.√ munghana kumbe muakelani wa hina loyi hi nga n'wi tshemba.' 4. 'A hi vekeleni mfungho wa ku 4. Hi nga vekela mfungho wa mbyana kombisa leswaku ku na mbyana egedeni hambiloko hi nga ri na egedeni hambiloko yi nga ri kona yona.√ ejarateni.' 5. 'A hi ngheniseni timboni leswaku 5. Ku vona leswaku majarata na tindlu majarata na tindlu ta hina ti vonikela.' ta hina ta vonikela.√ Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 5 DBE/Hukuri 2019 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 6. 'Hi nga ha engetela hi ku vekela 6. Ku va hi vekela timboni leti lumekaka timboni leti kotaka ku lumeka hi toxe loko ku fambafamba xo karhi. loko ku ri na nchumu lowu fambafambaka.' 7. 'Swi antswa ngopfu ku nghenisa 7. Hi nga vekela timboni leti kotaka ku timboni leti kotaka ku titima hi toxe titima hi toxe loko ri xa.√ loko ri xa.' 8. 'Loko hi vekela tikhamera etindlwini 8. Hi fanele ku vekela tikhamera na laha ta hina a hi tiyisiseni leswaku hi ti nga ta kota ku voniwa hi vanhu vekela na laha ti nga ta kota ku hinkwavo.√ voniwa hi mani na mani.' [Ntsengo wa marito = 89] Makoreketelo ya nkomiso: Makoreketelo ma fanele ma kongomisiwa eka timhakankulu na ku papalatiwa ka timhaka leti nga pfuniki nchumu. Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka:  Maavelo ya timaraka: o Timaraka ta 7 i ta minkutlunya ya 7 N = (07) (Maraka yin'we hi nkutlunya.) o Timaraka ti3 i ta ririmi: R = (03) o Ntsengo wa timaraka: 10  Maavelo ya timaraka eka ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi: o Minkutlunya ya 1-3 leyi nga yona: Nyika maraka yin'we ya ririmi. o Minkutlunya ya 4-5 leyi nga yona: Nyika timaraka timbirhi ta ririmi. o Minkutlunya ya 6-7 leyi nga yona: Nyika timaraka tinharhu ta ririmi.  Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene: o Mintshaho ya 6-7: U nga nyiki maraka ya ririmi. o Mintshaho ya 1-5: Nyika maraka yin'we ya ririmi. LEMUKA:  Ntsengo wa marito: o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke. o Ku nga susiwi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito lama tirhisiweke, kumbe ya kombisiwile hi ndlela yo hoxeka. Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa lexi hetisaka ntsengo lowu vekiweke wa marito kutani u tshika lama nga ta landzela eka nkomiso. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 6 DBE/Hukuri 2019 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA C: SWIAKI NA MILAWU YA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3: XINAVETISO XITSHURIWA XA D 3.1 'Kaya ra vutiphini.'√ (1) 3.2 I ntsengo wa le hansi swinene./D.√ (1) 3.3 Eka xifaniso lexi nga eka xinavetiso ku vonaka tinyeleti kasi na vito ra ndhawu leyi navetisiwaka i Tinyeleti./Vito ra ndhawu leyi i Tinyeleti kaya ra vutiphini, leri yelanaka na xifaniso lexi kombisaka vanhu lava tikombaka va ri eku tiphineni.√√ (2) 3.4 Swivandzana a swi talangi.√√ (2) 3.5 Xivulwa lexi xi humelerisa mhaka ya leswaku i ntiyiso leswaku loko u humesa vandyangu wa wena mi ta tiphina hi ku hlalela ntumbuluko kambe a hi ntiyiso leswaku mi ta hlaleriwa hi ntumbuluko tanihileswi munavetisi a tirhiseke vumunhuhati.√√ (2) 3.6 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: I ku endlela leswaku vaendzi va loloha ku hlaya leswi tsariweke, leswi nga ta endla leswaku loko vo tshuka va humeleriwile hi khombo eka ndhawu leyi vini va yona va nga rhwexiwi vutihlamuleri.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] XIVUTISO XA 4: KHATHUNI XITSHURIWA XA E 4.1 Swi le hofisini/ntirhweni.√ Matshamelo ya swilo ya kombisa leswaku swi le ku tirheni./Ku vonaka matafula lama nga na maphepha na xichelathyaka ku kombisa leswaku swi le ku tirheni.√ (2) 4.2 Swi nga va swi kombisa leswaku ximunhuhatwa lexi xi tsalatsarile ko tala papila xi ri karhi xi cinca miehleketo se xi hoxa maphepha eka xichelathyaka xi kala xi tala.√ (1) 4.3 sindzisa./D.√ (1) 4.4 Hileswi ri humelerisaka swiendlo swo kombisa ku hlundzuka ka ximunhuhatwa lexi nga eka furemu ya 3 lexi hambileswi xi nga eku ehleketeni, mpfumawulo lowu wona wu humeleke ehandle.√√ (2) 4.5 Ndzi nga vula leswaku a hi rinene hikuva xi tekile xiboho xo engetelela Sasi muholo kasi loyi a nga na xiphiqo mayelana na muholo i Jonas./Ndzi nga vula leswaku a ku ri ndlela yo khanya/khawurisa Jonas leswaku a nga ha tirhisi vukarhi loko a lava ku engeteleriwa muholo; kutani xi vona yi ri dyondzo eka yena ku va xi engetela muholo eka loyi a nga wu koxangiki.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1 7 DBE/Hukuri 2019 NSC- Xiletelo xa makoreketelo 4.6 Ndzi nga xi tsundzuxa leswaku xi tirha hi matimba xi tsakisa boso ya xona loko xi lava ku engeteleriwa muholo, ku nga ri ku tsala papila xi wu koxa kunene.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] XIVUTISO XA 5: PROSI XITSHURIWA XA F 5.1 Ndhawu hinkwayo ku ku huu,√ ku pfa ku baleka onge i ndlati kasi i huwa ya magandlati. (1) 5.2 I ku yisa nsinya wa riendli 'fethela' eka rhavi ra xitwisiwo./I ku vumba rhavi ra xitwisiwo.√ (1) 5.3 Yona√ ya munakan'we yi jamile ku chuluka kona.√ (2) 5.4 Xikhwixi u vurile hi rito ro tlatlarhuka ro komba ku lerisa leswaku va pfuka hinkwavo va tamerile mimpfumelelo na mapasi ya vona hi swandla.√√ (2) 5.5 Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena a tirhisa riviti 'mpama' leri vulaka nhwana wo saseka. Xikombiso: Khensani i mpama, hi swona leswi nga endla leswaka a hlula eka mphikizano wa van'wambhuri.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 5.6 Xi nga tirhisiwa loko ku fanele ku humelela swo karhi hi xihatla.√√ (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 30 NTSENGO WA TIMARAKA: 70 Mfanelo yo kopa yi pimiwile