Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2009 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA 3 (P3) HUKURI 2009 TIMARAKA: 100 NKARHI: 2½ wa tiawara Papila leri ri na 7 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3 2 DoE/Hukuri 2009 NSC SWITSUNDZUXO 1. Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu: XIYENGE XA A: Switshuriwa swa switsalwana (50) XIYENGE XA B: Switshuriwa swa switsalwambiko swo leha (30) XIYENGE XA C: Switshuriwa swa switsalwambiko swo koma (20) 2. U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana. 3. 1 Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana. 4. 2 Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo. Nkunguhato wu ta averiwa timaraka. 5. Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa. 6. Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka. 7. Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana na xin'wana. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3 3 DoE/Hukuri 2009 NSC XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 Swiletelo: • Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni. • Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. • Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 400 – 450 wa marito. 1.1 Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u hlamusela leswi u swi vonaka na leswi xi paluxaka swona hi ta vuxaka bya nuna na nsati. Kongomisa eka timhaka ta timfanelo ta vanhu. [Vun'wini bya mpfapfarhuto lowu a byi tiveki] [50] KUMBE 1.2 Tinsulavoya ti bvanyengetile makwenu ti famba na yena, kutani ti bela vatswari va wena riqingho leswaku va fanele ku n'wi kutsula hi mali yo karhi. Hlamusela leswi nga humelela na leswi a mi titwisa xiswona hi muti ku kondza makwenu a kumeka. [50] KUMBE 1.3 Barack Oboma hi yena Phuresidente wo sungula wa Wantima wa tiko ra Amerika. Xana leswi swi na nkoka muni eka matimu ya hina Vantima emisaveni hinkwayo ke? [50] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3 4 DoE/Hukuri 2009 NSC 1.4 Mukhalabya un'wana u velekeriwile epurasini ra Van der Merwe a tlhela a tirha kona malembe yo ringana 70. Kambe n'wamapurasi loyi u n'wi hlongorile epurasini na le ntirhweni a tlhela a n'wi nyika R2 000,00 ntsena ku va phenxeni ya yena. Xana maendlelo ya n'wamapurasi loyi ya amukeleka eka mikarhi ya sweswi ke? Kombisa vonelo ra wena u ri karhi u nyika swibumabumelo leswi faneleke. [50] KUMBE 1.5 Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u kombisa nkoka wa xona eka mahanyelo na mikhuva ya Xintu. [50] [Lexi i xifanisoxidzi] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3 5 DoE/Hukuri 2009 NSC 1.6 Siku rin'wana vantshwa va le mugangeni wa ka n'wina va hlaserile mukhegula kumbe mukhalabya hikokwalaho ko n'wi pumba vuloyi. Hi rungulele leswi nga humelela ku fika laha mhaka leyi yi heleleke kona. [50] KUMBE 1.7 Wena u navela ku va xiyimbeleri xa ndhuma. Hlamusela leswi swi ku susumeteke ku kala u navela mhaka leyo tano na leswi u faneleke ku swi endla ku fikelela xikongomelo lexi. [50] KUMBE 1.8 Hi ku vona ka wena xana ku na vukhongeri lebyi antswaka ku tlula byin'wana laha misaveni ke? Andlala vonelo ra wena u ri karhi u seketela hi timhaka leti twalaka. [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3 6 DoE/Hukuri 2009 NSC XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 Swiletelo: • Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni. • Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. • Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180 – 200 wa marito. • Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa. 2.1 U mukandziyisi wa phephahungu ra Nthavela. Tsalela vahlayi va phephahungu ra wena u va tivisa xikongomelo xa n'wina xo lava ku engetela mali yo xavisa phepha leri. [30] KUMBE 2.2 Vana vo tala emugangeni wa ka n'wina a va ngheni xikolo. Khanselara wa muganga u ku komberile leswaku u endla vulavisisi bya swivangelo swa mhaka leyi. Tsala xiviko xa leswi u swi kumeke. [30] KUMBE 2.3 Eka wadi ya ka n'wina ku kayivela tindhawu to hungasela eka tona. Tsala papila ra xivilelo u ri kongomisa eka Khanselara wa wadi leyi. [30] KUMBE 2.4 U matsalana wa vandla ra van'wamabindzu va ''Great North''. Tsala ajenda na makanelwa ya leswi mi swi kaneleke hi mhaka ya ku lwa na vugevenga byo yiveriwa eka mabindzu ya n'wina. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3 7 DoE/Hukuri 2009 NSC XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3 Swiletelo: • Hlawula nhlokomhaka yin'we leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni. • Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala. • Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100 – 120 wa marito. 3.1 Nhlangano wa A hi tivaneni wa xivongo xa ka n'wina wu ta va na nhlengeletano ya xihatla. Tsala xirhambo lexi u nga ta xi rhumela eka xihangalasamahungu ku tivisa swirho swa nhlangano mhaka leyi. [20] KUMBE 3.2 Emugangeni wa ka n'wina ku nghenile ntungu wa vuvabyi bya kholera. Wena tanihi muyimeri wa swa rihanyo, nyika switsundzuxo leswi nga ta pfuna leswaku vanhu va papalata, u tlhela u nyika na switsundzuxo swa matshungulelo eka lava se va nga hlaseriwa hi vuvabyi lebyi. [20] KUMBE 3.3 U mininjhere wa supamakete leyi yi nga ta pfula hi n'hweti ya Dzivamisoko. Endla fulayara yo tivisa vaakatiko mhaka leyi. [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso