Economic And Management Sciences Grade 9 November EC 2013 QP

Downloaded from hlayiso.com SENIOR FASE GRAAD 9 NOVEMBER 2013 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE NAAM VAN LEERDER: PUNTE: 100 TYD: 2 uur Hierdie vraestel bestaan uit 17 bladsye wat ook ʼn antwoordblad is.

Downloaded from hlayiso.com 2 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE (NOVEMBER 2013) INSTRUKSIES 1. Hierdie vraestel bestaan uit VYF VRAE. 2. Beantwoord ALLE vrae. 3. Lees die instruksies vir elke vraag noukeurig en beantwoord slegs wat gevra word. 4. Vrae moet OP HIERDIE VRAESTEL beantwoord word. 5. Gebruik die puntetoekenning as gids om die lengte van die antwoorde wat verlang word te bepaal. 6. Skryf duidelik en netjies.

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE Kies die mees geskikte antwoord uit die gegewe antwoorde. Skryf slegs die korrekte letter (A–D) langs die toepaslike nommer (1.1–1.7) neer, byvoorbeeld 1.8 A. 1.1.1 Watter van die volgende is nie deel van die sektore van die ekonomie nie? A Primêr B Sekondêr C Informeel D Tersiêr (1) 1.1.2 Indien die kosprys van ʼn produk R900, is en die winsopslag is 40%, dan is die verkoopprys ... A R1 260. B R360. C R540. D R2 160. (1) 1.1.3 Kies die regte formule vir die rekeningkundige vergelyking: A B=L–E B B=E–L C L=B+E D E=B–L (1) 1.1.4 Watter van die volgende is EEN van die funksies van menslike hulpbronne? A Die bevordering van die organisasie B Die bou van goeie verhoudings tussen die maatskappy en derde partye C Die beskerming van die beeld van die besigheid D Verseker die besigheid het die regte vaardighede in die regte hoeveelheid op die regte tyd (1) 1.1.5 Dit is die hoeveelheid goedere te koop aangebied teen ʼn gegewe prys op ʼn bepaalde tydperk: A Aanvraag B Prys C Aanbod D Vraagkromme (1)

Downloaded from hlayiso.com 4 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE (NOVEMBER 2013) 1.1.6 Die huidige minister van finansies in Suid Afrika is ... A Tito Mboweni. B Gill Marcus. C Trevor Manuel. D Pravin Gordhan. (1) 1.1.7 Watter van die volgende sal as ʼn geleentheid by die voorbereiding van ʼn SWOT-analise beskou word? A ʼn Goeie besigheidskonsep wat alreeds suksesvol toegepas word B Die moontlikheid van die verkryging van groter markaandeel C ʼn Groot en lojale kliëntebasis D Onvoldoende kontant om uitbreiding te finansier (1) 1.2 Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Skryf slegs die korrekte antwoord langs die nommer (1.2.1–1.2.7) van die vraag, byvoorbeeld 1.2.8 VALS. 1.2.1 Die vier elemente wat benodig word om goedere of dienste te produseer word produksiefaktore genoem. (1) 1.2.2 Goedere of handelsware wat gekoop word met die doel vir die verkoop teen ʼn wins word Handelsvoorraad genoem. (1) 1.2.3 Teikenmark is ʼn vereniging of groep werkers in enige bedryf vir die doel van die beskerming van die belange van die werkers. (1) 1.2.4 Kapitaal is die geld wat die eienaar uit die besigheid onttrek vir eie gebruik. (1) 1.2.5 Belasting is die verpligte betaling deur burgers van die land aan die regering. (1) 1.2.6 Handelsooreenkoms is ʼn verdrag om die handel tussen lande te bevorder. (1) 1.2.7 Proefbalans is ʼn staat wat die finansiële posisie van ʼn onderneming aandui. (1) ANTWOORDE: 1.2.1 (1) 1.2.2 (1) 1.2.3 (1)

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 5 1.2.4 (1) 1.2.5 (1) 1.2.6 (1) 1.2.7 (1) 1.3 Kies ʼn beskrywing uit KOLOM B wat by die woorde in KOLOM A pas. Skryf slegs die letter (A–H) langs die vraagnommer, (1.3.1– 1.3.6) byvoorbeeld 1.3.7 A. KOLOM A KOLOM B 1.3.1 Produksieplan A Koste wat dieselfde bly ongeag die vlak van produksie 1.3.2 Ekonomiese groei B ʼn Strategie vir die verkryging van meer kliënte 1.3.3 Teikenmark C Debietkant van ʼn T-rekening 1.3.4 Kredietburo D Die toename in die waarde van goedere en dienste in ʼn land oor ʼn bepaalde tydperk 1.3.5 Vaste koste E Groep mense op wie die advertering gerig is 1.3.6 Bemarkingsplan F ʼn Organisasie aan wie krediteure die niebetaling van rekeninge deur debiteure aanmeld G ʼn Strategie om meer goedere teen die laagste moontlike koste te produseer H Koste wat deur die vlak van produksie beïnvloed word (6 x 1) (6) ANTWOORDE: 1.3.1 (1) 1.3.2 (1)

Downloaded from hlayiso.com 6 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE (NOVEMBER 2013) 1.3.3 (1) 1.3.4 (1) 1.3.5 (1) 1.3.6 (1) TOTAAL AFDELING A: 20

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 7 AFDELING B VRAAG 2 2.1 Die volgende grafiek toon die oorspronklike aanbod (AA) en die oorspronklike aanvraag (VV) van winterjasse tydens winter asook die aanvraag (V1V1) tydens September, aan die begin van somer. VRAAG EN AAANBOD VAN WINTERJASSE R700 R600 V1 V A R500 PRYS IN RAND E R400 R300 R200 R100 A V1 V R0 0 100 200 300 400 500 600 700 HOEVEELHEID JASSE AANGEVRA/AANGEBIED HOEVEELHEID AANGEVRA (jasse) HOEVEELHEID AANGEBIED (jasse) DALING IN AANBOD 2.1.1 Teen die oorspronklike prys van R500 per jas, wat is die hoeveelheid wat aangebied word? (1) 2.1.2 Teen ʼn prys van R500, wat was die tekort of oor-aanbod voor die afname in die aanvraag in September? (1)

Downloaded from hlayiso.com 8 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE (NOVEMBER 2013) 2.1.3 ʼn Beweging van punt A tot punt E is ʼn … (Omkring die regte antwoord.) A verandering in die hoeveelheid aangebied. B verandering in die hoeveelheid aangevra. C verandering in aanbod. D verandering in aanvraag. (1) 2.1.4 Teen ʼn prys van R200, wat was die hoeveelheid aangevra na die afname in aanvraag? (1) 2.1.5 Wat was die ewewigsprys voor die afname in die aanvraag? (1) 2.2 Definieer/verduidelik die volgende terme: 2.2.1 Besigheidsplan (2) 2.2.2 Bemarkingsnavorsing (2) 2.2.3 Kommunisme/Bevel-ekonomie (2) 2.2.4 Uitvoere (2) 2.3 Skryf ʼn paragraaf (van ten minste SES feite) om te verduidelik hoe produsente en verbruikers in verskillende markte onderhandel. (6 x 1) (6) [19]

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 9 VRAAG 3 3.1 Die grafiek wat volg toon die regeringsuitgawes tydens 2011/2012. Bestudeer die grafiek en beantwoord die vrae wat daarop volg. Vervoer en Skuld Kommunikasie 8% 10% Onderwys Ander 17% 15% Water en Landbou 4% Welsyn 15% Beskerming 13% Behuising Gesondheid 7% 11% 3.1.1 Onderwys ontvang die grootste deel van die begroting pastei. Noem DRIE maniere waarop die onderwysbegroting aangewend kan word om toestande vir leerders te verbeter. (3) 3.1.2 Watter dienste wat deur die regering verskaf word ressorteer onder Welsyn? (2)

Downloaded from hlayiso.com 10 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE (NOVEMBER 2013) 3.1.3 Vir die afgelope negentien jaar was die staatsbesteding, deur middel van die Nasionale Begroting, daarop gemik om armes te bevoordeel deur die HOP (Heropbou en ontwikkelingsprogram). Noem enige DRIE doelwitte van die HOP. (3) [8] TOTAAL AFDELING B: 27

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 11 AFDELING C VRAAG 4 Lees die gevallestudie van Moses en Devska, wat handeldryf onder die handelsnaam „Freshly Sqeezed‟ en beantwoord die vrae wat daarop volg. Sake lyk nie so goed vir Freshly Squeezed nie. Hulle verkoop hul sap met die vlooimark-stalletjiemetode.

Downloaded from hlayiso.com 12 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE (NOVEMBER 2013) Verwys na die gevallestudie hierbo en beantwoord alle vrae wat volg. 4.1 Noem enige TWEE probleme wat die besigheid blykbaar ervaar. (2) 4.2 Wat kan gedoen word om die twee probleme genoem in VRAAG 4.1 op te los? (2) 4.3 Indien jy die bestuurder van die plaaslike bank was, watter voorwaardes sou jy aan Moses en Devska voorlê, alvorens jy enige verdere lenings vir die besigheid aan hulle sou toestaan? (2) 4.4 Hoe kon behoorlike beplanning sommige van hierdie probleme voorspel het? Noem enige VIER feite. (4) 4.5 Noem die VYF belangrikste aspekte wat by hulle besigheidsplan ingesluit moet word. (5) [15]

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 13 VRAAG 5: TRANSAKSIEONTLEDING, JOERNALE EN ALGEMENE GROOTBOEK 5.1 Ontleed die onderstaande transaksies soos in die voorbeeld aangedui. In die geval van die rekeningkundige vergelyking, dui ʼn toename aan met ʼn “+” voor die bedrag, ʼn afname met ʼn “–” voor die bedrag en geen effek met “0”. Aanvaar deurgaans ʼn debietsaldo in die Bankrekening. VOORBEELD: Betaal lone met ʼn kontanttjek, R3 230. Transaksies: 1 Die eienaar, T Rasenyallo, begin die besigheid met ʼn kapitaalbydrae van R140 000. 2 Koop ʼn voertuig van Toyota Handelaars op krediet teen R234 500. 3 Die eienaar betaal sy persoonlike huurgeld met ʼn besigheidstjek ten bedrae van R1 540. 4 Verkoop goedere (kosprys R3 000) op krediet aan A Adams, R6 000. ANTWOORDBLAD: REKENINGKUNDIGE VERGELYKING Nr. Bates Eienaarsbelang Laste Vb. -3 230 -3 230 0 1 2 3 4 (10)

Downloaded from hlayiso.com 14 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE (NOVEMBER 2013) 5.2 Die volgende inligting was geneem uit die boeke van Patricia Handelaars.  Gebruik die gegewe inligting om slegs die vereiste Grootboekrekeninge te voltooi.  LET WEL: Saldeer die rekeninge aan die einde van die maand  Saldo‟s op 1 April 2012: Handelsvoorraad R44 600, Skryfbehoeftes R4 800  TOTALE van die hulpjoernale vir April 2012 Kontantontvangstejoernaal van Patricia Handelaars Bank Verkope Koste van Debiteurekontrole Diverse verkope rekeninge R45 600 R38 000 R19 000 R4 500 R3 100 Kontantbetalingsjoernaal van Patricia Handelaars Bank Handelsvoorraad Skryfbehoeftes Krediteurekontrole Diverse rekeninge R35 400 R18 000 R1 900 R6 500 R9 000 Krediteurejoernaal van Patricia Handelaars Krediteurekontrole Handelsvoorraad Skryfbehoeftes Toerusting Diverse rekeninge R25 900 R15 300 R840 R8 500 R1 260 Debiteurejoernaal van Patricia Handelaars Verkope Koste van verkope R12 800 R6 400 SKRYF OP DIE ANTWOORDBLAD WAT VERSKAF WORD.

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 15 ALGEMENE GROOTBOEK VAN PATRICIA HANDELAARS Dt. Handelsvoorraad B5 Kt. Datum Besonderhede Fol. Bedrag Datum Besonderhede Fol. Bedrag (9) Dt. Skryfbehoeftes N8 Kt. Datum Besonderhede Fol. Bedrag Datum Besonderhede Fol. Bedrag (5)

Downloaded from hlayiso.com 16 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE (NOVEMBER 2013) 5.3 Teken die onderstaande transaksies aan in die KOJ, KBJ en KJ van LUXA grasperkdienste aan vir die maand van Maart 2013. Die eienaar, L Luxa deponeer R 100 000 in die bankrekening as beginkapitaal (Kwitansie LL01) 1 Koop petrolgrassnyers aan vanaf Lawnmower Verkope en Diens vir R49 500 en betaal met tjek nr. 5201. Koop brandstof aan van Pete‟s Garage en betaal per tjek, R1 200. 7 Ontvang R3 250 van kliënte vir tuindienste gelewer (KRS 371 – 380). 8 Koop skoonmaakmiddels op krediet aan van Toivo Handelaars vir R1 350, ontvang faktuurnr. 65. 12 Betaal lone tot die bedrag van R2 000. 15 Ontvang die bedrag van R1 000 van huurder, B Black, vir die gebruik van ʼn stoorkamer. 17 Ontvang R1 660 van kliënte vir tuindienste gelewer (KRS 381–390). 18 Ontvang faktuur 75 vir die bedrag van R3 000 vanaf Blue Bells Vervaardigers vir die aankoop van ʼn nuwe grassnyer op krediet. 19 Betaal die weeklikse lone aan die werkers. ʼn 10%-verhoging tree vanaf vandag in werking. (28 ½) (14) [38]

Downloaded from hlayiso.com NOVEMBER 2013) EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 17 Kontantontvangstejoernaal van LUXA grasperke – Maart 2013 KOJ Dok Dag Besonder- Fol. Ontleding Bank Huidige Koste Debiteure Diverse rekeninge hede van inkomste van kontrole Bedrag Fol. Besonderhede Ontvangste verkope LL01 1 L Luxa 100 000 CRT 7 Dienste 3 250 371-380 gelewer 15 B Black 1 000 CRT 17 Dienste 1 660 381-390 gelewer 101 000 Kontantbetalingsjoernaal van LUXA grasperke – Maart 2013 KBJ Dok Dag Naam van Fol. Bank Toerusting Lone Brandstof Krediteure Diverse rekeninge begunstigde kontrole Bedrag Fol. Besonderhede 5201 2 Lawnmower Verkope en Dienste 5202 2 Pete‟s Garage 12 Kontant 20 Kontant 49 500 1 200 Krediteurejoernaal van LUXA grasperke – Maart 2013 KJ Dok Dag Naam van Krediteure Fol. Krediteure Toerusting Skryf- Diverse rekeninge kontrole behoeftes Bedrag Fol. Besonderhede fakt 65 8 Toivo Handelaar Skoonmaakmiddels fakt 75 18 Blue Bells 3 000 1 350 (28 2) (14) [38] TOTAAL AFDELING C: 53 GROOTTOTAAL: 100