Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 NSC November 2025 Memo

NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) HUKURI 2025 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 70 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 11. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 2 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA A: NOVHELE NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana XIVUTISO XA 1: XIMBANGU 1.1 Emutini wa John Chavani.√ (1) 1.2 I vamakwavo.√ (1) 1.3 Khanyisa wa ka Ridonga.√ (1) 1.4 Mufundhisi Chavani a hlamarile ku vona Manayila loyi a tiveka a lovile a dyiwe hi ngwenya enambyeni.√√ (2) 1.5 A chava ku tekiwa hi Muzayiwe./Ku ya lavana na murhandziwa wa yena Jamboti.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 1.6 Swilo leswi humelelaka swa hlamarisa.√√ (2) 1.7 I ntlimbo wa le handle√ hikuva a vangeriwa hi nuna loyi a xanisa ndyangu wa yena.√ (2) 1.8 Ndzi tsakisiwa hi mbilu ya yena ya ntwelavusiwana, Saartjie a ri munhu wa kahle eka Jamboti, a n'wi nyika swakudya hambi ku ri ku n'wi lamulela loko a biwa hi Donder.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 1.9 Mukamberiwa u ta nyika xitsundzuxo xa yena. Xik.: Ndzi nga n'wi tsundzuxa leswaku a nga fanelangi a famba tindhawu to ka a nga ti tivi hikuva a nga hlangana na khombo ro endliwa nsele tanihileswi tiko ri nga biha. √√ (2) 1.10 hlamarile./A.√ (1) 1.11 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xik.: Ndzi vona swi ri kahle hikuva swiendlo swa vona swi pfunile Manayila loyi a nga ri na ko etlela. KUMBE A swi kahle hikuva va nga tikuma va amukerile xigevenga emutini wa vona xi tlhela xi va endla mona hi ku va yivela kumbe ku va dlaya.√√ (Amukela na man'wani mavonelo lama twisisekaka.) (2) 1.12 Marilelo ya yena enkosini loko Manayila a lovile ma kombisa rirhandzu. √ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (1) 1.13 A ku ri na nkosi wa Manayila. √ (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 3 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 1.14 Ntekele a lava ku pfuxeriwa bindzu./Muzayiwe a lava ku teka Manayila loyi a ri n'wana wa Ntekele. √ (1) 1.15 A tihanyisa hi ku xavisa byalwa. √√ (2) 1.16 Hikuva a tivona a ri na xiave eka rifu ra Manayila hikuva a n'wi sindzisile ku va nsati wa yena. √√ (2) 1.17 A swi endliwa hileswi Bobs a a nga tshembi leswaku munghana wa yena Lefty se a hundzile emisaveni na ku kombisa ku tshembeka eka munghana wa yena.√ (1) 1.18 Ku lahlekeriwa ka yena se a fananisiwa na Jobo loyi a nga sala a nga ha ri na nchumu.√√ (2) 1.19 Muzayiwe u dyondzile leswaku ku tikhoma vumunhu no tixixima i mhaka ya nkoka./Ku landzelela vanhwanyana lavatsongo hi ku tirhisa mali u ri nkulukumba swi susa ndzhuti. √√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 1.20 Swi hundzukile xikhovolelo hindlela ya leswaku Ntekele u hetelele a tinghenisa eka timhaka ta mabyalwa ku ri hi ku eku sunguleni a nyenya no venga vanhu vo nwa no xavisa byalwa. √√ (2) 1.21 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xik.: Swi komba leswaku a a ri Mufundhisi wo seketela vanhu va yena hambiloko se va tlhelele endzhaku ku fana na Ntekelo. √ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (1) 1.22 Maendlelo ya Lefty yo hisa mabazi ya tatana wa murhandziwa wa yena a hi ya kahle hikuva Ntekele a ri tatana wa murhandziwa wa yena, a nga fanelangi ku hisa mabazi ya yena hikuva swi ta onha vuxaka exikarhi ka vona.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti ti twisisekaka.) (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 4 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA B: NTLANGU BYOKOTA MADLAYISANA – MM Marhanele XIVUTISO XA 2: XIMBANGU 2.1 Hi le mutini wa Mathebula. √ (1) 2.2 I nuna na nsati./Vatekani. √ (1) 2.3 N'wa-Chovolo. √ (1) 2.4 U n'wi chelerile xiganama ebyalweni, va ri emutini wa Mavundza. √√ (2) 2.5 A ku ri ndlela yo pfala Mathebula mahlo, leswaku a nga tekeli enhlokweni timhaka leti a ti tweke hi yena. √√ (2) 2.6 Swi vula leswaku vavasati hinkwavo va fana mahanyelo ya vona. √√ (2) 2.7 Mathebula a ri na ntlimbo wa le handle,√ hikuva a vangeriwa hi nsati wa yena Makhanana loyi a rhandzana na vavanuna van'wana. √ (2) 2.8 Xivangelo xa rifu ra Maluleke i ku va a a cheleriwile xiganama ebyalweni hi n'anga Mavundza.√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti ti twisisekaka.) (1) 2.9 Mukamberiwa u ta tsala xitsundzuxo xa yena Xik: A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a cinca hanyelo ra yena ro rhandzana na vavasati va van'wana na ku tshika ku dlaya. √√ (2) 2.10 rhandzana na vavanuna vo tala./C√ (1) 2.11 Ndzi vona swi fanerile, vumbhoni lebyi a byi humeseleke ehandle byi ponise vutomi bya munhu loyi a ta dlayiwa handle ka nandzu, tlhandlakambirhi, byi humesele lunya ra Mavundza tanihileswi a ku ri yena mudlayi wa Gezani.√√ (2) 2.12 Vumbhoni bya ku va nsati wa Mavundza a rhandzana na ndhuna Gezani.√√ (2) 2.13 Hileswi Mathebula a fanele a dlawa handle ka nandzu.√ (1) 2.14 Mazibuko a ri ndhunankulu ya hosi Magamana.√ (1) 2.15 Emutini wa Mavundza.√ (1) 2.16 Ya hi komba rirhandzu leri va nga na rona eka nuna wa vona.√√ (2) 2.17 A ku ri ndlela yo kuma vumbhoni byo tiyisisa leswi vuriweke hi N'wa-Rimbelule mayelana na rifu ra Gezani.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 5 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 2.18 U vula leswaku vo va twela vusiwana, hi matimba lama va nga na wona va nga va dlaya.√√ (2) 2.19 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xik.: Ndzi dyondzile leswaku ndzi fanele ku xixima mindyangu ya vanhu van'wana. √√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 2.20 Loko Mathebula a vuya hi le ntsindza a hlundzukile kambe eku heteleleni moya wa yena wu ve kahle, u tlhele a rivalela Makhanana leswaku a nga dlayiwi. √√ (2) 2.21 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xik.: Hosi Magamana a a ri munhu wa vuxiyaxiya, hikuva a nga teki xiboho a nga si kuma vumbhoni byo khomeka. U tekile xiboho endzhaku ka ku endla vulavisisi eka nandzu wa rifu ra Maluleke.√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (1) 2.22 Mukamberiwa u ta aneka miehleketo ya yena. Xik.: Mavundza u kombisa ku delela hosi hi ku kaneta swilo leswi swi nga na vumbhoni lebyi tiyeke, tanihileswi na yena a swi tivaka leswaku u swi endlile.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 6 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo KU DYELA NYAMA EMATLUKENI – DJ RISENGA XIVUTISO XA 3 3.1 Swi le kaya ka Marie. √ (1) 3.2 Mutswari na n'wana. √ (1) 3.3 Hlanganani. √ (1) 3.4 Marie a vona swi nga fanelangi leswaku a ya hikuva Vukosi a nga si lovoriwa.√√ (2) 3.5 A va ya burisana hi mhaka ya ku va nkarhi wa ku ntshunxeka ka Vukosi ku va muyimana wu tshinerile.√√ (2) 3.6 U vula leswaku u va tisela mahungu ya ku ka ya nga hetisekangi./Ku tivisa vanhu timhaka kumbe ku va byela timhaka se ti vupfile. √√ (2) 3.7 I ntlimbo wa le handle, √ Mzamani loko a tsundzuxa nsati wa yena a nga n'wi yingisi.√ (2) 3.8 Marie a ri munhu wo yingisela switsundzuxo leswi a nyikiwa swona./Marie a xixima na ku twisisa ku navela ka n'wana wa yena.√√ (2) 3.9 Ndzi nga vula leswaku Ma'am Joyce a nga swi koti ku khoma vanhu van'wana kahle naswona endlelo leri ri nga onhela n'wana wa yena vukati.√√ (2) 3.10 buti./D.√ (1) 3.11 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xik.: Ndzi nga vula leswaku Piet a twisisa ku loko o hlamula u ta nyanyisa xiyimo lexi a xi ri kona./A hlonipha lava a va ri kona no twisisa leswaku i xiyimo xa nkarhinyana swi ta hundza.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 3.12 Marito ya Xilavi lama nge: 'Mina a ndzi nge tirhi wena!', ya kombisa ku karhala na ku ka a nga ha lavi ku rhumiwa hi Ma'am Joyce. √ (1) 3.13 U etlele a pyopyiwile.√√ (2) 3.14 Marito ya Ma'am Joyce ya paluxa ku tsonana./Ku ka Vhakisa a nga amukelekangi./Ku pfumala vumunhu lebyinene.√ (1) 3.15 A ri mubasisi ehofisini.√ (1) 3.16 Mukamberiwa u ta boxa matitwelo ya Vhakisa. Xik.: Vhakisa a tsakile swinene, u xingile n'wana a ri karhi a n'wayitela.√√ (2) 3.17 A lava munhu loyi a nga na mahanyelo ya ku yelana na yena, ya ku nwa byalwa leswaku va ta ya hungasa swin'we.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 7 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 3.18 U vula leswaku Piet u tlharihile.√ (1) 3.19 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xik.: Ndzi dyondzile leswaku ku nyanyuka no pfumala vutihlamuleri swi na switandzhaku swo ka swi nga ri kahle. √√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti ti twisisekaka.) (2) 3.20 Ma hundzukile xikhovolelo hikuva Ma'am Joyce u xavile yindlu a teka Vukosi na jaha ra yena a ya tshama na vona, kutani a tsandzeka ku yi hakela. Vukosi na jaha ra yena va sukile va ya tixavela yindlu va tshama eka yona. √√ (2) 3.21 Maendlelo ya Vhakisa ya komba ku twisisa xiyimo na leswaku tanihi vinyi va n'wana va fanerile ku ya tivonakarisa va pfuneta Vukosi.√ (1) 3.22 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xik.: Matikhomelo ya Ma'am Joyce na Xilavi a ma kombi nhlonipho hikuva va pyopyiwa emahlweni ka Vhakisa na Piet. √√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 8 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA XA MUGANGA– KA Khosa XIVUTISO XA 4 4.1 'SARAH NA VALUNGU VAKWE' – KA Khosa 4.1.1 Swi le hofisini./Entirhweni wa Sarah.√ (1) 4.1.2 I vatirhikulobye./A a va tirha swin'we.√ (1) 4.1.3 Maxangu Hlungwani.√ (1) 4.1.4 Mhalamhala a yi ri nyuziphepha leyi a yi ri hansi ka vulawuri bya mfumo naswona a nga tsakeli swipimelo leswi a swi vekiwa hi mfumo.√√ (2) 4.1.5 U rhambiwile hi Sarah ku ta tirha na yena tanihileswi a ri na ntokoto eka ku vika mahungu.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 4.1.6 Mabulu ya yena na Sarah a ma nga ha tsakisi. √√ (2) 4.1.7 I ntlimbo wa le handle√, lowu a vangeriwa hi vurhangeri bya tiko lebyi a byi n'wi pimela ku vika mahungu, laha a languteriwa ku vika mahungu yo ka ya nga ri ya ntiyiso.√ (2) 4.1.8 Sarah a ri munhu wo kota ku fikelela leswi a swi lavaka evuton'wini, u kote ku onga Harari ku kondza a pfumela ku tirha na yena.√√ (2) 4.1.9 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xik.: Ndzi vona ma ri kahle, hikuva a va landzelela swileriso swa muthori wa vona. KUMBE Ndzi vona ma nga ri kahle, hikuva a va n'wi pfalerile va nga twisisangi leswi a nga dyoha swona.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 4.1.10 tipolitiki./A.√ (1) 4.1.11 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xik.: Ndzi vona swi ri kahle hikuva loko vateki va mahungu va nyikiwa ntshunxeko va kumeka va vika na mahungu ya mavunwa minkarhi yin'wana, leswi onhaka na mavito ya varhangeri. KUMBE Ndzi vona swi nga ri kahle hikuva swi pimela vateki va mahungu ku humelerisa mahungu ya ntiyiso lama a ma fanele ma kuma hi vaaki swi tlhela swi tumbeta na manyala lawa vanhu va ma endlaka.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 9 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 4.2 'NDLELA I YA U'NWANA NA UN'WANA' – KA Khosa 4.2.1 Hileswi a lava leswaku vanhu hinkwavo va tirhisa swifambo swa yena.√ (1) 4.2.2 A a ehleketa leswaku u tekeriwile vanhu lava a va fanele ku khandziya swifambo swa yena.√ (1) 4.2.3 A va ri van'wamabindzu hinkwavo.√ (1) 4.2.4 A ri eka mabindzu ya swa vutleketli.√√ (2) 4.2.5 Hikuva a ehleketelela leswaku hi yena a nga dlaya Makhonya hi xibamu xa yena, kasi Makhonya u dlawile hi vuvabyi bya mfukuzana.√√ (2) 4.2.6 A va ya vona munhu loyi a baleseriwile a lo gaa, ehansi. √√ (2) 4.2.7 A va hanye malembe yo tala.√ (1) 4.2.8 Mudyondzi u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xik.: Ndzi dyondzile leswaku madzolonga a ya pfuni nchumu/ a ya vuyerisi nchumu/ a ya na hakelo.√√ (2) 4.2.9 Ma hundzukile xikhovolelo hikuva ehenhleni ka ku va ni madzolonga na yena u hetelela a dlayiwile hi xibalesa.√√ (2) 4.2.10 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xik.: Mfumo wu fanele ku tiyisisa leswaku maphorisa ma khoma vanhu lava lwisaka va'nwana va tlhela va nyikiwa xigwevo xo tika./Mfumo wu nga burisana na va n'wamathekisi hi milawu leyi faneleke ku landzeleriwa.√ (1) 4.2.11 Mukamberiwa u ta aneka mavonelo ya yena. Xik.: Vanhu va fanele ku tidyondzisa ku tshama ehansi va vulavurisana, va fikelela xintshuxo lexi va tsakisaka hinkwavo, vutomi byi ya emahlweni.√√ (Amukela na man'wana mavonelo lama twisisekaka.) (2) NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 10 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI XIVUTISO XA 5 5.1 'VULOLO' – KG Baloyi 5.1.1 Hungunkulu ra xitlhokovetselo lexi i ku vatswari va loloha ku hlayisa vana va vona. A va va hlantsweli mpahla, a va va ambarisi va vula leswaku i ximanguvalawa.√√ (2) 5.1.2 'Vana vo tshama va lo dlhurhu, tha!'/Ntila wa 3.√√ (2) 5.1.3 Mutlhokovetseri u vula leswaku xilungu a va xi twisisi.√√ (2) 5.1.4 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke eka xitlhokovetselo lexi. Xik.: Ndzi dyondze leswaku vana va lava ku hlayisiwa na ku kombiwa rirhandzu.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 5.1.5 Wu tiyisisa/tshikelela ndlela leyi vatswari lava va tsandzekaka hakona ku hlayisa vana va vona. √√ (2) 5.1.6 sonete./B.√ (1) 5.1.7 U kombisa leswaku vatswari lava a vulavulaka hi vona va dyondzile xikolo.√√ (2) 5.1.8 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xik.: I moya wa le hansi,√ hikokwalaho ka vatswari lava xanisaka vana va va tshika va nga ambalanga nchumu emirini na ku tsandzeka ku va hlantswela.√√ (3) 5.1.9 Vana va nga tikuma va nghenelele eka swidzidziharisi./Vatswari va nga tekeriwa vana va ya hlayisiwa hi mfumo.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 5.2 'NDZA SWI TIVA' – KG Baloyi 5.2.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi rifu leri nga fika eka munhu loyi a kombelaka leswaku rifu ri n'wi nyikanyana nkarhi a lulamisa swa vutomi bya yena. √√ (2) 5.2.2 '… wisa'.√ (1) 5.2.3 Hikuva i rito leri vulaka Xikwembu./Yehovha.√√ (2) 5.2.4 'A wu voni a ndzi na nomo eka wena.'/Ntila wa 8.√√ (2) 5.2.5 Mutlhokovetseri u na ku navela ka leswaku onge rifu ri ngo hela emisaveni leswaku vanhu va ta hanya ku endlela ku fikelela ku navela ka vona.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 11 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 5.2.6 holoveli./C.√ (1) 5.2.7 A lava ku lulamisa leswi Xikwembu xi nga n'wi tisela swona laha misaveni. √√ (2) 5.2.8 Mukamberiwa u ta aneka matitwelo ya yena. Xik.: Swa ndzi vavisa hikuva vanhu vo tala va hundza emisaveni va nga si hetisisa ku navela ka vona. √√ (2) 5.2.9 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik.: Mhaka ya xitlhokovetselo ya amukeleka, hikuva vanhu vo tala va kombela ku nyikiwa nkarhi wo leha wo lulamisa swa vutomi bya vona va nga si fa. KUMBE Mhaka leyi a yi amukeleki, hikuva hi ku ya hi ntumbuluko vanhu a va tihlawuleli leswaku va ta fa rini kambe rifu ri fika ri teka moya ri famba. √√√ (3) (Amukela na man’wana mavonelo lama twisisekaka.) NTSENGO WA XIYENGE XA D: 35 NTSENGO WA TIMARAKA: 70 Mfanelo yo kopa yi pimiwile