Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2025 Memo

NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUNHARHU (P3) HUKURI 2025 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 100 Xiletelo lexi xa makoreketelo xi na tipheji ta 8. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 2 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA 50 VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO VM = 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI RXV = 15 XIVUMBEKO X= 05 NTSENGO 50 XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO: TIMARAKA TA 2 x 25 = 50 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO VMX = 15 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI RXV = 10 NTSENGO 25 MIMFUNGHO LEYI NGA TIRHISIWAKA EKA MAKOREKETELO MFUNGHO NHLAMUSELO _ Ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana xa mapeletelo na mahikahatelo. ^ Loko mukamberiwa a siyile mfungho, rito/marito yo karhi. II Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki. = Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi tindzimana. m Etlhelo ra xinene loko ku ri na mbuyelelo wa timhaka kumbe marito. / Loko a hlanganisile marito. Loko a hambanisile marito. ← A a fanele a sungurile ekusunguleni ka majini eximatsini. → A nga fikangi emakumu exineneni. ↑ A a fanele a sungurile eka mintila leyi a nga yi tlula. ↓ A nga fikangi emakumu ka pheji. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 3 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA A: XITSALWANA XIVUTISO XA 1 LEMUKA LESWI: Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana XIN'WE lexi nga na marito ya le xikarhi ka 400–450 (tipheji ti2–2½). U fanele ku hlawula muxaka wun'wana na wun'wana wa xitsalwana, wu nga va wa: ndzungulo, nhlamuselo, mianakanyo/ miehleketo, nkanelo kumbe mavonelo. Vuxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso byi fanele ku humelerisiwa. Eka tinhlamulo ta switsalwana hinkwaswo thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito leswi faneleke swi fanele ku humelerisiwa. 1.1 Ndzi swi kotile! Mukamberiwa u ta tsala xitsalwana a rungula hi swilo leswi a swi koteke. [50] 1.2 Vutomi bya masiku lawa. Mukamberiwa u ta hlamusela leswi vutomi byi nga xiswona masiku lawa. [50] 1.3 Loko a ndzo fikelela milorho ya mina. Mukamberiwa u ta humesela mianakanyo/miehleketo ya yena erivaleni mayelana na leswi a navelaka ku fikelela swona evuton'wini. [50] 1.4 Ku va mfumo wu nyika vadyondzi swakudya eswikolweni swa pfuna swi tlhela swi onha. Mukamberiwa u ta tsala xitsalwana xa yena a kombisa ku pfuna na ku onha loku vangiwaka hi ku va mfumo wu nyika vadyondzi swakudya eswikolweni. [50] 1.5 Tindhawu ta vutshunguri bya mani na mani ti fanele ku tshama ti ri karhi ti tirha minkarhi hinkwayo. Pfumela kumbe u kaneta. Mukamberiwa u ta tsala xitsalwana a pfumela kumbe a kaneta leswaku tindhawu ta vutshunguri bya mani na mani ti fanele ku tshama ti ri karhi ti tirha minkarhi hinkwayo. [50] 1.6– Eka swivutiso swa 1.6–1.8 mukamberiwa u ta hlawula xifaniso xin'we eka leswi 1.8 a nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xona, a aneka mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa yena nhlokomhaka leyi faneleke. LEMUKA LESWI: Ku fanele ku va na ku yelana eka hungu ra xitsalwana na xifaniso lexi hlawuriweke. Xi nga va xitsalwana xa ndzungulo, nhlamuselo, mianakanyo/miehleketo, nkanelo kumbe mavonelo. [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 4 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XIVUTISO XA 2 LEMUKA LESWI: Eka tinhlamulo ta switsalwambiko hinkwaswo, loko nhlokomhaka yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya khwatihatiwa, loko yi tsariwile hi lamakulu a yi khwatihatiwi naswona vuxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso byi fanele ku humelerisiwa. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala switsalwambiko SWIMBIRHI leswi nga na marito ya le xikarhi ka 180–200 (pheji yi1). 2.1 PAPILA RA XIKAYA/XINGHANA Mukamberiwa u ta tsala papila a khensisa munghana wa yena hikokwalaho ka ku va a pasile Giredi ya 12 hi swinyeletana ku tlula vadyondzi hinkwavo etikweni. Xivumbeko: Adirese ya mutsari leyi sikuhatiweke evokweni ra xinene, (a ku funghiwi endzhaku ka ku sikuhata). Ku tlula ntila laha swi faneleke, xiloso, (a ku funghiwi). Vundzeni lebyi katsaka vuxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso. Nsariso lowu nga katsiki xivongo xa mutsari, ku fungha na nsayino. [25] 2.2 IMEYILI Mukamberiwa u ta tsalela dokodela imeyili a vilela mayelana na ku va a n'wi nyikile maphilisi yo hoxeka lama a ma nweke. Xivumbeko: Adirese ya imeyili ya mutsari na ya mutsaleriwa, van'wana lava faneleke ku yi kuma, nhlokomhaka, xiloso, vundzeni lebyi katsaka manghenelo, miri na mahetelelo. Nsariso lowu katsaka vito na xivongo xa yena (a ku funghiwi). [25] 2.3 NHLUTO Mukamberiwa u ta tsala nhluto hi rin'we ra matsalwa lama a ma hlayeke evuton'wini bya yena. Xivumbeko: Nhlokomhaka, vito na xivongo xa mutsari, vito ra tsalwa, xifaniso lexi nga eka khavhara, vakandziyisi, lembe leri ri kandziyisiweke hi rona, vundzeni, swibumabumelo na swisolo. [25] 2.4 XIVIKO Mukamberiwa u ta tsalela Supurithendente wa maphorisa xiviko a hlamusela hi ta ku tshoviwa ka holo ya vaaki emugangeni wa ka vona. Xivumbeko: Nhlokomhaka, mbangu, vito ra mutsaleriwa, vundzeni lebyi katsaka vuxokoxoko bya leswi yiviweke, vito ra mutsari, nsayino, ku sikuhata. [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 5 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 2.5 MATIMU YA MUFI Mukamberiwa u ta tsala matimu ya mudyondzisi wa vona loyi a loveke endzhaku kaloko a wile exikhongelweni namixo. Xivumbeko: Nhlokomhaka, mavito na xivongo xa mufi, siku, n'hweti na lembe ro tswariwa, ndhawu laha a tswariweke kona, vatswari va mufi, vuxokoxoko bya swa tidyondzo, vuxokoxoko bya ntirho wa yena, swa vukati, siku ro hundza emisaveni, xivangelo xa rifu, lava a va siyeke, ku n'wi navelela ku etlela hi kurhula, ku phata xivongo xa yena. (Mukamberiwa a nga fanelangi ku tsala tanihi munhu wo sungula). [25] 2.6 INTHAVHIYU Mukamberiwa u ta tsala inthavhiyu leyi veke kona exikarhi ka mubasisi wa feme na n'wini wa yona. Xivumbeko: Nhlokomhaka, mbangu, ku thya swimunhuhatwa mavito lama tsariweke hi maletere lamakulu evokweni ra ximatsi ya landzeriwa hi hikombirhi, ku xewetana, swiendlo swa swimunhuhatwa endzeni ka swiangi, vundzeni na ku gimeta/lelana. [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 50 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 6 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50) XIYA: • Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A). • Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta nkoka ta vuswikoti ta NTLHANU. • Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo ya timaraka lama tirhisiwaka. • Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi. Swilaveko Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo huhula. hlawuleka/lama tlhontlhaka vumbiweke kahle swinene. amukelekaka. nkhulukelano kun'wana. -Miehleketo yo Xiyimo xa le henhla (Mahlamulelo na miehleketo na ku hundzisa -Miehleketo leyi faneleke no -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi twisiseki hlanganahlangana yo ka miehleketo) eka leswi languteriweke. tsakisa naswona yi kombisa nkhulukelano na ku naswona a yi kombisi yi nga kongomisi mhaka. Maveketelelo ya -Miehleketo ya vutlhari, leyi vumbhoni byo va yi vupfile. khorwisa. vutitumbuluxeri. -Mahungu yo huhula no miehleketo eka tlhontlhaka miehleketo -Mahungu ma veketeriwile -Mahungu ma veketeriwile -Ku na vumbhoni byitsongo vuyeleriwa. makunguhatelo; naswona leyi vupfeke. kahle swinene naswona ku hindlela yo amukeleka bya maveketelelo na -Mahungu a ma Ndzemuko wa -Mahungu ma veketeriwile na nkhulukelano (nhlangano) naswona ku na nkhulukelano wa mahungu. veketeriwangi kahle xikongomelo, vaamukeri hindlela yo hlawuleka eka manghenelo, miri na nkhulukelano (nhlangano) naswona ya hava va mahungu na mbangu. naswona ku na masongelo/mahetelelo. eka manghenelo, miri na nkhulukelano. nkhulukelano (nhlangano) masongelo/mahetelelo. TIMARAKA TA 30 ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo xa -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo hakanyingi a -A ku kalangi ku ringetiwa le henhla kambe lama vumbiweke kahle. amukelekaka kambe hi lama kongomaka. ku angula ku ya hi kayivelaka swihlawulekisi -Miehleketo leyi faneleke no hungu a ri hlamuseriwangi -Miehleketo yi tala ku va nhlokomhaka. Xiyimo xa le hansi swa xitsalwana xo tsakisa. ri twisiseka swinene. leyi nga hlanganangiki na -Miehleketo hi leyi yi nga hlawuleka no tlhontlha -Mahungu ma veketeriwile -Miehleketo yi na ku hlanganahlangana. fanelangiki naswona a yi miehleketo. kahle naswona ku na nkhulukelano lowu -Ku hava vumbhoni lebyi fambelani nakatsongo na -Miehleketo ya vutlhari no nkhulukelano (nhlangano) amukelekaka na ku kombisaka maveketelelo nhlokomhaka. vupfa. eka manghenelo, miri na khorwisa. lamanene na nkhulukelano -A yi na nkongomo -Mahungu ma veketeriwile masongelo/mahetelelo. -Mahungu ma veketeriwile wa mahungu. naswona yi hindlela ya vutshila kahlenyana naswona ku na pfuvapfuvekile. naswona ku na nkhulukelanonyana nkhulukelano (nhlangano) (nhlanganonyana) eka eka manghenelo, miri na manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo. masongelo/mahetelelo. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 7 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50) (ku yisa emahlweni) Swilaveko Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, ntivomarito swa fambelana ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swa na ntivomarito swi xitayili na ntivomarito a Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, kahle na xikongomelo, fambelana na fambelana katsongo na swi fambelani na Xiyimo xa le henhla xitayili na ntivomarito vaamukeri va mahungu na vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, swa fambelana na mbangu. mbangu. mahungu na mbangu. mahungu na mbangu. vaamukeri va mahungu xikongomelo/ -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hindlela -Matirhiselo ya ririmi i ya na mbangu. nkucetelo, vundzeni; naswona hindlela yo hlawuleka no naswona thoni leyi yo amukeleka ku xiyimo xa madyondza -Ririmi a ri twisiseki. Mahlawulelo ya tsakisa. tirhisiweke hi leyi fanaka hlamusela mahungu. swinene. -Nkayivelo wa marito; -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo. -Thoni hi leyi faneleke. -Thoni na dikixini a swi ntivomarito wu endla Matirhiselo ya ririmi thoni leyinene no tlhavula. -Swihoxo swa ntivoririmi na -Ku tirhisiwile ririmi leri fambelani. leswaku mahungu ya na swiaki na milawu -Swihoxo swa ntivoririmi na mapeletelo a swi talangi. amukelekaka ku tiyisisa -Ntivomarito lowutsongo nga twisiseki. ya rona; mapeletelo a swi kona. -Xi vumbiwile hindlela ya vundzeni bya hungu. swinene. mahikahatelo, -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila kahle swinene. ntivoririmi na swinene. mapeletelo. 13 10 7 4 Xiyimo xa le hansi -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ra kahle no fanela. -Matirhiselo lamanene ya -Ku hava matirhiselo TIMARAKA TA 15 naswona ri na thoni leyi faneleke. -Thoni ya kahle no fanela. ririmi eka minkarhi lamanene ya ririmi. -Swihoxo swa ntivoririmi na -Swihoxo swa ntivoririmi na yin'wana. -Ku tirhisiwile swivulwa mapeletelo i switsongo. mapeletelo i switsongo. -Hakanyingi thoni hi leyi swo fana kumbe switsongo -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila. -Xi vumbiwile hindlela ya faneleke kambe ku na leswi hambaneke. kahle. nkayivelo wo tirhisiwa ka -Ku na nkayivelo lowukulu ririmi leri amukelekaka. wa ntivomarito. XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya -Vuxokoxoko byi vumbiwile -Ku vumbiwile vuxokoxoko -Ku na timhaka tin'wana -Ku pfumaleka timhaka Swihlawulekisi swa xiyimo xa le henhla swinene. hindlela yo twisiseka. lebyi faneleke. leti khomekaka. leti lavekaka. xitshuriwa; -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke. -Ku na nkhulukelano. -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hindlela swi hoxekilenyana. tindzimana swi tindzimana na vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le swa twisiseka naswona i swo leyinene. -Xitsalwana xa ha hoxekile. swivulwa. henhla swinene. hambanahambana. -Xitsalwana xa ha twisisekanyana. -Xitsalwana a xi twisiseka. twisiseki. TIMARAKA TA 5 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 8 DBE/Hukuri 2025 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XITANDZHAKU XA B: RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA–RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 25) XIYA: • Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwambiko (Papila ra vu3, XIYENGE XA B). • Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 25 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta nkoka ta vuswikoti ta NTLHANU. Swilaveko Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ma kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekisi swa languteriwile. lebyinene bya swihlawulekisi swihlawulekisi swa muxaka bya swihlawulekisi swa muxaka wa xitshuriwa. Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari leyi swa muxaka wa xitshuriwa. wa xitshuriwa. muxaka wa xitshuriwa. -Nhlamuselo a yi le rivaleni miehleketo; vupfeke. -Ku na ku kongoma mhaka, -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Mhaka yi kongomiwa naswona yi humile swinene Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya a ku na ku huma emhakeni. hetiseka, ku na ku hindlela yo huhula. emhakeni. miehleketo eka swihlawulekisi swa muxaka -Vundzeni na miehleketo swi humanyana emhakeni. -A hi minkarhi hinkwayo -Vundzeni na miehleketo a makunguhatelo; wa xitshuriwa. vumbanile, swi -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi swi vumbanangi. Xikongomelo, vaamukeri -Matsalelo lama nga humiki hlamuseriwile kahle hi vumbanile hindlela leyi vumbanaka. -Ku na vuxokoxoko va hungu, emhakeni. vuxokoxoko byo seketela amukelekaka. -Ku na vuxokoxoko byitsongo swinene lebyi swihlawulekisi/swiaki swa -Vundzeni na miehleketo swi nhlokomhaka. -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka seketelaka nhlokomhaka. ririmi na mbangu. vumbanile. -Xivumbeko lexi faneleke byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka. -A ku tirhisiwangi milawu ya -Nhlamuselo ya vuenti lexi nga na swihoxo nhlokomhaka. -Milawu ya xivumbeko yi xivumbeko leyi faneleke. swinene naswona switsongo leswi onhaka -Hi ku angarhela, xivumbeko tirhisiwile hindlela yo ka yi vuxokoxoko hinkwabyo byi nkhaqato. hi lexi faneleke kambe xi ri nga twisiseki. TIMARAKA TA 15 seketela nhlokomhaka. na swihoxo switsongo. -Ku na swihoxo swo tala. -Xivumbeko lexi faneleke no va na nkhaqato. RIRIMI, XITAYILI & 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, kahle na xikongomelo, na xikongomelo, vaamukeri katsongo na xikongomelo, na xikongomelo, vaamukeri xikongomelo/nkucetelo, vaamukeri va hungu na vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu. vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu. vaamukeri va hungu na mbangu. mbangu. -Ku na swihoxo swin'wana mbangu. -Swihoxo swi tele naswona mbangu; -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela, ku na swa ririmi. -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku pfuvapfuvana ka Matirhiselo ya ririmi, swiaki ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na timhaka. na milawu ya rona; vumbiwile himfanelo naswona wu vumbiwile ringanela. swihoxo swo tala. -Ntivomarito a wu fambelani Mahlawulelo ya marito; swinene. himfanelo. -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wo kayivela. na xikongomelo. Mahikahatelo na -Swihoxo a swi kona. -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo. -Nhlamuselo a yi le rivaleni. -Nhlamuselo a yi twisiseki mapeletelo. swinene. nakatsongo. -Swihoxo a swi talangi. TIMARAKA TA 10 Mfanelo yo kopa yi pimiwile