Sesotho HL Grade 9 June Common 2010 Memo

Province of the EASTERN CAPE EDUCATION MOPHATO O PHAHAMENG KEREITI YA 9 PHUPJANE 2010 SESOTHO PUO YA LAPENG MEMORANTAMO MATSHWAO: 100 NAKO: DIHORA TSE 2 PAMPIRI ENA E NA LE MAQEPHE A 9

2 SESOTHO PUO YA LAPENG (PHUPJNE 2010) KAKARETSO YA MOSEBETSI Nomoro ya mosebetsi Mofuta wa mosebetsi Matshwao 1 Ho araba tema 20 2 Dingolwa- 30 Palekgutshwe 3 -8 Kwahollo puo 30 9 Ho ngola Lengolo 20 10 Ho ngola Moqoqo 40

(JUNE 2010) SESOTHO PUO YA LAPENG 3 POTSO 1 HO ARABA TEMA [20] 1. Mmino wa Botjhaba./ Pina tsa Botjhaba. (1) 2. Ke koma pina e sa tshwanelang ho binwa malapeng. (1) Hobane ke pina e binwang ke bashemane ha ba le mophatong. (2) 3. Makolwane ke bashemane ba tswang lebollong. (2) 4. Ho leta thojane ke ho dula bosiu kaofela ho binwa, mohla ditswejane di tswang mophatong. (2) 5. Mokorotlo kapa sehou ke pina e neng e phepetsa moya wa ntwa hara bahlabani ba Basotho. (1) 6 (2) (a) Letsema : Ke ho bitsa batho ba tlo o thusa ha o na le mosebetsi o batlang ho o etsa, mme monga mosebetsi o phehela batho ba tla mo thusa dijo kapa (Mosebetsi o kopanetsweng ka sepheo sa ho thusana). (b) Setswejane: Ke ngwanana ya tswang lebollong. (2) (c) Mophato : Ke sebaka seo bashemane ba dulang ho sona, ha ba ile lebollong. (2) 7. Ke lakatsa hore ho kgutle boitshwaro le hlompho eo batjha ba kgale ba neng ba na le yona. (e nngwe le e nngwe karabo e lokile ha fela e araba potso). (2) 8. Dipapadi tse hlahellang seratswaneng sena ke mokgibo, mohobelo, tenye, sediadia, sephumula seatla, dipina tsa manyalo le ditolobonya. (2) POTSO 2 DINGOLWA - PALEKGUTSWE [30] (a) Mosadi eo ho buuwang ka yena mona moradi wa hae e ne le Molotsana. (1) (b) Batho bana ba ne ba phela naheng ya ha Sekhukhuni. (1) (c) O ne a bonahala a fokola ka lebaka la tshotleho e ba nkileng nako e telele. (2) (d) Monna enwa o ne a sa le motjha. Mosadi enwa o ne a eso tsofale (2) (e) Mosadimoholo o ile a fa moradi wa hae molamu. (1) (f) O ile a re ho Molotsana ha a hloka tjhelete a tle a o tle fatshe ka ona. (2) (g) Mosadimoholo o tsetetse leruo/tjhelete la hae lohle tlasa mobu. (1)

4 SESOTHO PUO YA LAPENG (PHUPJNE 2010) (h) Ke mmangwanae. (1) (i) O ile a hlokomediswa ka madimo. (2) (j) Molotsana o ile a fapohela lehaheng la madimo, a fuwa nama, a ja, ka morao ho moo o ile a lebala tsohle, mme a kgaleha. (2) (k) Thuto eo ke e fumanang ke hore ke mamele ditaelo tsa batswadi, mme ke tshepahale. (2) (l) (i) Ngwana wa mahana a jwetswa o bona ka madi ho rotha/ dikgapha (1) Ngwana ya sa mameleng batswadi o atisa ho kena tsietsing. (1) (ii) Motsamai o ja noha. Motsamai o ja sohle seo a se phomosetswang, ha a kgethe. (1) (m) Nahathote ke hole-hole thoko le motse. (1) (n) (i) mora (1) (ii) morui. (1) (iii) hara motse. (1) (iv) hloya (1) (v) matlafala (1) (o) fumaneha (2) Potso 3 (a) 5 le - (1) (b) 1 mo- (1) (c) 9 N- (1) (d) 16 f a - (1) (e) 6 ma - (1) [5]

(JUNE 2010) SESOTHO PUO YA LAPENG 5 Potso 4 (a) lehlalosi sebaka/tao (1) (b) lehlalosi nako (1) (c) lehlalosi mokgwa (1) (d) Lehlalosi mokgwa (1) (e) lehlalosi sebaka/tao (1) [5] Potso 5 (a) lebitsohohle (1) (b) lebitsokgopolo (1) (c) lebitsohohle (1) (d) lebitsobitso (1) (e) lebitsohohle (1) [5] Potso 6 (a) twa! (1) (b) tsho! (1) (c) pududu! (1) (d) tlere! (1) (e) kgekgenene! (1) [5]

6 SESOTHO PUO YA LAPENG (PHUPJNE 2010) Potso 7 (a) yena (1) (b) lona (1) (c) yona (1) (d) ona (1) (e) bona (1) [5] POTSO 8 KGUTSUFATSO [10] RUBURIKI YA HO TSHWAYA KGUTSUFATSO 1-2 3-4 5 -7 8 -10 MATSHWAO Tsebo Ho hloka Ha se dintlha Ho na le Dintlha tsohle tsebo ya kaofela tseo tsebo ya seo tsa bohlokwa dintlha tseo ho ngolwang ho ngolwang tseo ho ho ngolang ka tsona ho ka sona ngolwang ka ka tsona. fanweng ka tsona di tsona hlophisitswe ka nepahalo. Hlahlamano ya Ha ho Ho na le Ho na le Sena ke dintlha le tsepamo tsepamo ya bopaki bo sesupo sa sesupo sa ya seo ho tlhophiso ya fokolang ba hore o tseba hore o tseba ngolwang ka sona tsebo le tlhophiso ya seo a seo a dintlha tseo dintlha le tsebo ngolang ka ngolang ka ho eo ho fanwang sona. sona ka ngolwang ka tsona. Dintlha di botlalo. ka tsona. hlophisitswe ka nepo.

(JUNE 2010) SESOTHO PUO YA LAPENG 7 POTSO 9 LENGOLO LA SEMMUSO (20) RUBURIKI YA TSHWAYA LENGOLO LA SEMMUSO 1-2 3-4 5 -7 8 -10 MATSHWAO Tsebo Ho hloka tsebo Ha se dintlha Ho na le Dintlha tsohle tsa ya dintlha tseo kaofela tseo ho tsebo ya seo bohlokwa tseo ho ho ngolang ka ngolwang ka ho ngolwang ngolwang ka tsona tsona. tsona ho ka sona di hlophisitswe ka fanweng ka nepahalo. tsona Hlahlamano ya Ha ho tsepamo Ho na le bopaki Ho na le Sena ke sesupo sa dintlha le ya tlhophiso ya bo fokolang ba sesupo sa hore o tseba seo a tsepamo ya seo tsebo le dintlha tlhophiso ya hore o tseba ngolang ka sona ho ngolwang ka tseo ho dintlha le tsebo seo a ka botlalo. sona ngolwang ka eo ho fanwang ngolang ka tsona. ka tsona. sona. Dintlha di hlophisitswe ka nepo. Matshwao 1-2 3-4 5-7 8-10 Puo Dibopeho tse Tse ding tsa Tshebediso e Tshebediso e fosahetseng tsa dibopeho tsa nepahetseng nepahetseng ya polelo. dipolelo di ya dibopeho dipolelo tse fa- fosahetse. tsa dipolelo. paneng.

8 SESOTHO PUO YA LAPENG (PHUPJNE 2010) POTSO 10 MOQOQO [40] RUBURUKI YA HO TSHWAYA MOQOQO WA PHETELO Boemo 1 2 3 4 Kaofela Matshwao 1 -3 4 -5 6 -7 8 -10 10 Moralo wa Moqoqo ha o Moqoqo o Moqoqo o Moqoqo o boiqapelo bontshe moralo lobokane ha o bontsha moralo ngotswe ho wa boiqapelo. bontshe moralo wa boiqapelo latela moralo O wa boiqapelo. mme o bolelele wa boiqapelo mokgutshwane O kenyeletsa bo lekaneng. mme o fana haholo. Ha o mehopolo ya Moqoqi o ka bontshe mongodi. O sebedisa setshwantsho kakanyo ya bontsha puosebui ho /se hlakileng maikutlo KAPA bofokodi ba fana ka sa seo ho o lobokane, o tlhophiso.. setshwantsho qoqwang ka hloka dintlha se hlakileng sa sona.Moqoqo tsa bohlokwa. sebaka KAPA o fana ka maikutlo a maikutlo a kenyeletsang tebileng a ya kakanyo. qoqang. Boemo 1 2 3 4 Kaofela Matshwao 1-3 4 -5 6 -7 8 -10 10*2= 20 Dikahare Moqoqo o hloka Dintlhanyana ka Seo ho Seo ho matshwao a ho seo ho qoqwang ka qoqwang ka qoqa. Ha ho qoqwang ka sona se sona se utlwahale seo sona di hlahella ka ho hlahiswa ka ho qoqwang ka lerootho. Ho na otloloha, poloto bokgabane, sona. le sehlohlolo le le tikoloho le tikoloho e qetelo e ditaba tsa kgotsofatsang nepahetseng. moqoqo tse le poloto e fanang ka hlophisitswen kakanyo. Ho na g ka le sehlohlolo le makgethe, qetelo e ditaba di nepahatseng. hlahlamana ka makgethe. Boemo 1 2 3 4 Kaofela Matshwao 1 2 3 -4 5 5 Ho lokisa Moithuti ha a Moithuti o Moithuti o lekile Moithuti o diphoso lokisa diphoso lokisitse le ho ho fetola lokisitse le ho etsa etsa phetoho mosebetsi, diphoso le ho diphetoho mosebetsing empa e seng ka fetola mosebetsing o empa e seng ka ho nepahala. mosebetsi ka lokisitsweng. ho phethahala. mora ho lokisa diphoso.

(JUNE 2010) SESOTHO PUO YA LAPENG 9 Boemo 1 2 3 4 5 Matshwao 1 2 3 -4 5 Puo Dibopeho tse Tse ding tsa Tshebediso e Tshebediso e fosahetseng tsa dibopeho tsa nepahetseng ya nepahetseng polelo. dipolelo di dibopeho tsa ya dipolelo fosahetse. dipolelo. tse fa- paneng. Matshwao kaofela = 150 (Fetolela ho 100)