DIPOELETSO Moranang 2020 Bukana ya Morutabana 1

BUKANA YA DITHUTOTSWELETSO TSAMORANANG MOPHATO 12 2020 Setswana Puo Ya Gae Bukana ya Morutabana

Download Apps for Previous Question Papers Click one of the icons below to download the app Visit our MeneTRS Gauteng Grade 11 \ Exam Paper's / (sia GAUTENG PROVINCE < Gaute Grade we \ Exam Papers / \ (iy education (‘stm education mie a KZN Grade 11 a __ KZN porate 10 \ Exam Papers )\] Exam Papers (¥ Ney EASTERN ont ) Eastern Cape Grade it \ Exam Papers / (ey ney E | esi ERN, CAPE Eastern Cape Grade ri \ Exam Papers / | Ae \ teh | EASTERN CAPE Eastern Cape Grade 0 \ Exam res lenge bse ohn poe (is ms North Wert Grade 11 \ Exam Papers / education CE North Wet Grade 10 FREE STATE \ Exam Papers / FREE STATE Grade 11 \ Exam Papers / ~~ basic edu cation YY REPUB OF SOUTH APR: MATRIC higher — \ NATED | NCV | NSC ‘| NCV ay ¢ anne atone oF boot Study Guides)

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 Morutabana o gakololwa go dirisa dikaedi tse di latelang mmogo le dibuka tse di tlhaoletsweng mophato mo pampiring e ya bobedi):  Kaedi ya dikwalo 2017  Kaedi ya go ithuta dikwalo 2017  Kaedi ya go ithuta dikwalo 2020: Matsapa di a tsaya kae/ Masego/Omphile Umphi Modise/Ga se lorato  Kaedi ya temogo e e tseneletseng ya tiriso ya puo (CLA)  Kaedi ya go ithuta ditlhangwa tsa boitlhamedi le tsa tirisano. (Metswedi e mengwe e barutabana ba e ka dirisang fa ba rupisa barutwana) MAIKAELELO A BUKANA E KE A A LATELANG: Lemoga tiro e, e diretswe gore go se salele tiro epe kwa morago go ya ka thulaganyetsotiro. Bukana e e tlaa go thusa go tlhatlhoba morago ga go ruta tiro ya matsatsi a a neng a sekegilwe ka ntlha ya maemo a a renang mo lefatsheng ka bophara ka ntlha ya kokwanatlhoko ya COVID_19 (Corona virus). Bukana e, e lebeletse ditirwana tsa dibeke tsa ntlha tsa Kgweditharo ya 2 fela (go simolola ka di 31 Mopitlwe 2020 go fitlhelela ka di 9 Motsheganong 2020). Tirwana tsotlhe tse di mo bukaneng e, di tshwanetse go kwalwa mo dibukeng tsa barutwana tsa ditirwana. TIRWANA: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE (BEKE 11 LE 12) Thulamotse Selelo sa khuduga 1. Ditshipi ke tsele, di tla di thula mabota, 2. Di raletse, di a kgopha,di a sila! 3. Ngwana wa motho o metlhwa ke lerole, 4. Modumo wa tsona o bipa le dilelo: 5. Lesea le bokolotse, mosadi a tlhaba mokgosi; 6. Monna o rile ke a makala, a diga dikgono, 7. Boraro ba itshelatshela dikgaswanyana 8. Ba swe e etse go sutela Mathulwe. 9. Ke yole, e bile o fetile, 10. „Lapa le setse le ikgonere. 11. Ke yole o lebile ga molebelebe, 12. Thulamotse, tlhe, o ne o botsa, re a rapela, 13. O nne o kopa bona, o re leofetse. 14. O raletse phupu tsa borraetsho. 2 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 15. Ga twe kwa re go yang letlhafula ke toro 16. Maruo ga a kitla a fula sesolo, 17. A ka senyetsa base mongwe masimo 18. A ka nwa le metsi a letamo 19. A ntlhe re ka fudusiwa le sekgwa sele 20. Re tla tla go kgobama mo sekakaneng, 21. Re ikora marapo, re ikapa rra matlalo 22. Sebi sa kgomo re ka se bona kae, 23. Dikgomo di phela ka motshikiri? 24. Kwa morago matlotleng go tlhomilwe; 25. Botlhatlhaganye ba ba mabone; 26. Ditshipi ke tseo, di a ikepela, 27. Di ile go tlhotlhora lefatshe mogodu, 28. Naare majwana ao, e a ja e omang, 29. Le kabo le re nathetse re ne re tla utlwa? 30. Sekaka se sona re ka se tlwaela 31. Re tla itlwaetsang le loso lwa diatla. 32. Thulamotse o re kgaotse tshika, 33. O re nositse dipelo metsi 34. Ga di sale madi mahibidu, 35. Mmala o setse borolwaneng. 36. O ka mphepa nna wa nteletsa pina, 37. Fela wa ntimela lonao tselana 38. Wa nthibela le pelo go nama 39. O ka mphepa nna wa nteletsa pina, 40. Nka go hutsa wa phelela go letsa batho 41. Wa fela o ntse o senya kagiso. 42. Ija! 43. Thulamotse 44. Motho tlhe o dirile tshipi ke eo 45. E bile e tla go mo letsa! 46. Tshipi! Thulamotse!Thulamarapo! Tshilamašwetla! 47. O re raletse dipelo. 3 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 Dipotso tse di khutshwane 1 Kgankgolo ya leboko le ke efe? (2) 2 Ke ponagalo efe e e tlhagelelang mo moleng wa bo 5?.Neela le (1) mosola wa yona. 3 Neela ponagalo e e tlhagelelang mo moleng 10 le mosola wa yona. (2) 4 Naya sekapuo se se mo moleng 27 le mosola wa sona. (2) 5 Mmoki o kaya eng ka mela 15, 16 le 17? (2) 6 Ka dikgaswana go tewa eng? (1) 7 Neela ponagalo e e mo moleng wa 46, o bo o tlhalose gore o e (2) lemoga jang? 8 Go kgaola tshika ke go dirang? (2) 9 Naya sekapuo se se mo moleng 34 le mosola wa sona. (2) 10 O ithutile eng ka leboko le le mo iso? (2) 11 Morero wa leboko le ofe? (2) [20] Dikarabo 1 Phuduso ka dikgoka (2) 2 Sesura, go gatelela segajaja se se neng se tsositswe ke Thulamotse. (1) 3 Tlogelo ya tlhogo “le” mo leineng lelapa – go tlisa tekatekanyo ya (2) mela le go oketsa lobelo lwa moribo le morethetho 4 Mothofatso gonne mmoki o mothofaditse lefatshe e kete ke setshedi (2) se se nang le mogodu yo o tla tlhotlhorwang ke ditshipi tse di tlhomilweng morago ga gore batho ba fudusiwe ka dikgoka. 5 Mmoki o tlhalosa gore kwa ba fudusetswang teng ga go na letlhafula (2) e bile maruo a bona a se kitla a fula kwa ntle ga tuelo mme a ka tloga a senyetsa molemi mongwe masimo. 6 Diaparo (1) 7 Poeletsomodumo, go boeleditswe tumammogo “t” gantsi (2) 8 Go kgaoganya kgolagano ya masika (2) 9 Pheteletso godisa mokgwa o madi kgolagano ya bona e senyegileng (2) ka e sa tshwane le mo tlholegong (bohibidu jwa madi) 10 Khuduso ka pateletso e a hutsafatsa. (2) 4 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 TIRWANA:POTSO YA TLHAMO Thulamotse Selelo sa khuduga Buisa leboko le le fa godimo mme morago o kwale tlhamo e mo go yona otlhagisang maikutlo a mmoki tebang le Thulamotse. Kwala tlhamo ya.boleele jwa mafoko a a ka nnang 250–300. KAEDI YA GO TSHWAYA POTSO YA TLHAMO ● Mmoki o utlwisiwa botlhoko ke sediriswa se se neng se dirisiwa ke puso ya tlhaolele mo malobeng go fudusa baagi go tswa mo tulong e ba neng ba dula mo go yona ka dikgoka. ● O tlhalosa kutlobotlhoko e e neng e tlholwa ke phuduso e – dilelo, mokgosi, batho ba kgangwa ke lerole, go nyema mooko le go itlhoboga. ● O supa tshenyo e e neng e tlholwa ke tiragalo e- (malapa a sala a itshopere, go senngwa ga mabitla le ka fa Thulamotse e ba siamoletseng ka teng mme e bile go se na dipuisano le beng ba lefatshe. ● Mmoki a re sediriswa se sa tshipi, se a se bitsang Thulamotse se ne se ba fudusa go tlhagolela bangwe go bona bonno(tulo) go aga dikago tse di telele (botlhatlhaganyane) le go dira meepo ntswa bona beng ba lefatshe ba se kitla ba bona sepe go tswa mo meepong eo. ● Mmoki o bua gore ba ne ba fudusetswa kwa mafatsheng a a humanegileng ka temo (sekaka), letlhabula e nne dilo tse di elediwang. ● Dikgomo tsa bona le tsona di tlhoka phulo, e bile le bona ba tlhoka le sebi sa go gotsa molelo tota. O eletsa fa ba ka bo ba ne ba fudisitswe le sekgwa sa bona. A re dikgomo tsa bona di ilediwa le go nwa metsi. ● O tlhalosa fa ba tlaa tlwaela sekaka se ba fuduseditsweng kwa go sona le fa Thulamotse a ba utlwisitse botlhoko. ● Mmoki o bua fa a tlaa hutsa Thulamotse gore a tswelele go utlwisa batho botlhoko le go senya kagiso.  O tlhalosa ka moo motho a dirileng sediriswa sa tshipi mme morago sa mo utlwisa botlhoko. TIRWANA: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE Sempe a lešorobo: MOM Sebosi; EP Lekhele 1. Legougou la lena dimense, 5 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 2. E rile go twe gou-gou ka tshoga, 3. Pelo ya tshoga ya ntika morago 4. Ke itlhoma lo raya nna ka nosi, 5. Ntekwane lo re raya, le lona lo itheye 6. Lo be lo reye le banyana ba dimense, 7. Ramapotwana o potapota gaisi, 8. O tlhola a tikela mo gaising, 9. Lekobakoba la goora Lešoboro, 10. Sempe, e kete go bolawa noga, 11.E bile e kete go bolawa molelemedi, 12.Le mefinyana ya dilepe e a wa. 13.Go buile Mmaselemela a re, 14.“Nnaare Sempe wa ka, o bolawa eng? 15.A re, “Mma, ke bolawa ke ditšhentšha banna; 16.Nna ke bolawa ke kgomo ya pereko. 17.Mogolokwane wa lela, wa lela phetelela, 18.Kwa lapeng la ga Mmaselemela; 19.A bona Sempe a tla a e kgweetsa, 20.A re, “Ngwanaka mmentlha o humile thata?” 21.A itumelela go tla a thibile moroba. 22.Ngwale boela yoo o mmokile, 23.O boka o sa itse ina la gagwe, 24.Ina la gagwe ke matsodimatsoke. Dipotso tse dikhutshwane 1 Kgankgolo ya leboko le, ke efe? (2) 2 Mmoki o kaya eng ka legougou la lona dimense. Mola 1 (2) 3 Neela ponagalo e e tlhagelelang mo moleng 23 le 24 le mosola wa (2) yona. 4 Ke ponagalo efe e e tlhagelelang mo go mola 7 le mosola wa yona. (2) 5 Ke ponagalo efe e e tlhagelelang mo go mola 6 le mosola wa yona. (2) 6 Ke ponagalo efe e e tlhagelelang mo go mola 6 le mosola wa yona. (2) 7 Ke ponagalo efe e e tlhagelelang mo go mola 18 le mosola wa (2) yona. 8 Tlhalosa molatheto 20 ka mafoko a gago. (2) 9 Ke sekapuo sefe se se tlhagelelang mo moleng wa 12? (2) 6 O ithutile eng ka leboko le le mo iso. (2) [20] 6 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 KAEDI YA GO TSHWAYA 1 Majako/Go dira kwa makgoeng (2) 2 O kaya gore ba direle ka bonako/ ba itlole matlere. (2) 3 Neeletsano, mosola ke go tsweletsa kakanyo ya leina la gagwe mo (2) moleng wa bobedi. Neeletsano, mosola ke go tsweletsa kakanyo ya leina la gagwe mo moleng wa bobedi. 4 Poeletsomodumo. mosola ke go tlisa moutlwalo wa molodi o o (2) rileng mo moleng ka go boeletsa noko „po‟. 5 Poeletsomodumo. mosola ke go tlisa moutlwalo wa molodi o o (2) rileng mo moleng ka go boeletsa noko „le‟ 6 Nna ke bolawa ke tiro e ntsi. (2) 7 Tlogelo- go tlisa tekatekanyo ya mela le go le go oketsa lobelo lwa (2) moribo le morethetho 8 Ngwanaka go tla jang e kete o humile go fetisa? (2) 9 Pheteletso go godisa mokgwa o go tlhanaselwang, go (2) tshwaraganwe le go dira sengwe ka ona 6 Boitshoko bo tlisa katlego/ bopelotelele bo a duela (2) [20] TIRWANA: POTSO YA TLHAMO Sempe a lešorobo: MOM Sebosi; EP Lekhele Jaaka o sekasekile leboko „Sempe a lešoboro‟ tlhagisa diteng tseo mo go tsona o senolang maikutlo le thuto e o ithutileng yona ka leboko leo. Kwala tlhamo ya.boleele jwa mafoko a a ka nnang 250–300. KAEDI YA GO TSHWAYA POTSO YA TLHAMO  Mmoki o tlhagisa maikutlo a tshotlo tebang le tiro e Sempe a e dirang le mokgwa o ba kgarakgautiwa ka mafoko ka teng.  Leboko le bua ka Sempe a ile majakong kwa makgoweng/basweung e le mophepafatsi.  Mmoki o dira tlaopo/sotla ka mokgwa o basweu ba neng ba bua le badiredi ba bona ka teng/o ba neng ba dirisa puo ka ona. 7 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020  Fa ba ne ba batla gore tiro e dirwe, e ne e nna fela gou-gou e le mafoko a a kayang ka bonako ka bonako.  Mmoki o tlhalosa fa mafoko a, a ne a sa dirisiwe fela mo badireding mme ba ne ba a dirisa gape le fa ba ne ba bua ka bobona gammogo le bana ba bona. O tlhagisa le ka moo Sempe a Lešoboro, yo e neng e le wa losika lo lo sa rupang/rutegang, a neng a kgarakgadiwa ka teng ke ona mafoko a fa a ne a dira mo ntlong ya basweu, tiro e ka gale e neng e dirwa ke basadi.  Sempe o ne a tlhola a dira ka natla, a phepafatsa ntlo ka kwa ntle le ka mo teng.  Mmaselemela, mmaagwe Sempe o ne a tshwenngwa thata ke mokgwa o Sempe a neng a dira ka ona.  Mofuta wa tiro e a neng a e dira e e neng e mo fetotse go dira jaaka e kete ke mosadi le go batla tuelo go ne go mo pateletsa go itshoka.  Kwa bokhutlong mmaagwe o ne a mo itumelela fa a bona a tla ka tuelo ya madi a mantsi go tswa kwa majako mme seo se supa fa boitshoko bo duela.  Nko ya kgomo mogala tshwara thata, e se re o utlwa sebodu wa kgaoga. Sempe o itshoketse go kgadiepediwa kwa majako mme kwa bofelong o bona tuelo e e mo itumedisang. [25] TIRWANA:DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE TSA PADI (BEKE 11 LE 12) Padi NTLHOMOLE MMUTLWA– Othusitse Moses Lebelo Buisa nopolo e e latelang, mme o arabe dipotso. Matsetseleko o ne a tswa mo lebenkeleng, a tsere halofo ya senkgwe le tlhapi. A potela ka lebotana, a nna fa fatshe. Maikutlo a moeka a ne a lemo go se a tswang go se bona mo loboteng, diphatlhatiro kwa meepong. O ne a simolola ka go tsenelela senkgwe le tlhatswana ka meno, a di robelela ka meno jaaka ntšwa ya mokgee e kometsa dikokwana di latlhilwe ke mmaatsona. Matsetseleko o ne a tswa mo lebenkeleng, a tsere halofo ya senkgwe le tlhapi. A potela ka lebotana, a nna fa fatshe. Maikutlo a moeka a ne a lemo go se a tswang go se bona mo loboteng, diphatlhatiro kwa meepong. O ne a simolola ka go tsenelela senkgwe le tlhatswana ka meno, a di robelela ka meno jaaka ntšwa ya mokgee e kometsa dikokwana di latlhilwe ke mmaatsona. Matsetseleko o ne a leba letsatsi jaaka le fologela ka kgala ya Bophirima. A utlwa a engwe ke kweleta mo mometsong, fa a gopola fa a nnyetse didiba kwa a tswang teng. Dikakanyo di ne tsa mo tlela, tsa nna mafaratlhatlha jaaka mebitlwa ya noko e atle e dire, fa e tlhaselwa ke batsomi. Maikutlo a gagwe a ne a kokobela moragonyana, fa a gopola mafoko a monna yole wa mosweu. Dipotso 1 Neela leina la lebenkele le Matsetseleko a leng kwa go lona? (2) 8 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 2 Tlhalosa ka boripana gore ke ka goreng le bitswa jalo? (2) 3 Leina la mosweu ke mang? (1) 4 Maikutlo a a tlhagelelang mo nopolong e a moanelwa ke afe? (2) 5 O ne o ka ikutlwa jang fa o ne o le Matsetseleko mme letsatsi le go welela mo (2) motseng o o sa o itseng? Tshegetsa ka lebaka 6 Monna wa mosweu o tsweletsa jang morero wa padi? (2) 7 A o nagana gore Matsetseleko o ne a ikwatlhaela go ngweega kwa gae. Setlela (2) ka lebaka. 8 A setaele sa mokwadi se go thusa go itsenya mo ditlhakong tsa ga (2) Matsetseleko? 9 Kwala tshobotsi ya ga Segonyamatlho ka dintlha di le nne. (4 ) 10 O itse eng ka meepo ya Madibeng? (2) 11 Tlhagisa ka dintlha di le pedi ka semelo sa ga Segonyamatlho? (2) 12 A go siame go dumela gore Segonyamatlho o godisa ditiragalo tsa padi? (2) [25] KAEDI YA GO TSHWAYA 1 Rebawetse General Dealer (1) 2 Morongwa le Segonyamtlho ga ba bolo go fetelwa ke bana mme ba bona (2) mawelane e bong Remofilwe le Rebafilwe. 3 Ke kalatšhane (1) 4 A kutlobotlhoko ka fa letsatsi le phirima mme a le kgakala le legae. Kgotsa ka a (2) gakologelwa gore mmaagwe kwa o teng o a kgarakgatshega. Kgotsa ka fa a nnyetse didiba / a sentse ka go sa laele kwa gae. 5 Ke ne ke tlaa utlwa botlhoko gonne ke sa itse felo le ke mo go lona/ Ke ne ke tlaa (2) utlwa botlhoko ka ke ikotlhaela go ngweega kwa gae. Kgotsa ke ne ke ka itumelela go katoga mosi o o neng o mphatlha. (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko) 6 Botlhoko jwa Matsetseleko jwa go ngweega kwa gae bo tswelela pele, ka (2) Kalatšhane a mo sutisa mo Phiritshweu, a mo isa kwa Kgaladi. 7 Ee, ka se, se ne sa tsala kutlobotlhoko mo go ena. (2) (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko) 8 Ee, o kgona go tlhagisa maikutlo a moanelwa ka mokgwa o mmuisi a bonang (2) 9 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 setshwantsho kgotsa go tlhaloganya maikutlo a baanelwa. 9 a. Dikhularo tsa gagwe di ne di le dikalo (4 ) b. O lebega jaaka motho wa mmopa c. Sefatlhego se sologile sentle, se le sesetlhana. d. Monna wa dimpa tse dikgolo bobe 10 Ke kwa Segonyamatlho a folositseng Matsetseleko teng fa a ne a ya go batla tiro (2) kwa meepong. a. O lerato – O tshegetsa Matsetseleko le go mo godisa jaaka ngwana 11 (2) wa gagwe. b. O tshepo – O amogela Matsetseleko mo ntlong ya gagwe ntswa a sa mo itse. (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko) 12 Ee, gonne kwa Phiritshweu tswelela go batlana le Matsetseleko fa ena a mo (2) tshotse kwa ga gagwe kwa Kgaladi. [25] TIRWANA: POTSO YA TLHAMO YA PADI Sekaseka dipotso tsa ditlhamo tse di latelang mme o leke go di araba go bona fa o tlhaloganya. Kgori e ne e le mmusaesi e bile a le pelotshetlha, a sa lemoge gore bobusaesi le bopelotshetlha kwa bofelong ga di busetse sepe e bile di roba mokwatla. O ikaegile ka ditiragalo tsa padi e e mo isong, kwala tlhamo ya boleele jwa mafoko a a magareng ga 400 – 450 go netefatsa tlhagiso e. [25]  Kgori o ne a rata tiro ya gagwe ya go nna mogotsamolelo kwa kgotleng ya kgosi, mo motseng wa Phiritshweu. O ne a e dira ka boineelo mme a eletsa gore Matsetseleko, morwae, e nne ena a e tsweletsang ka a ne a ikaeletse go rola tiro.  Matsetseleko o ne a weditse mophato wa gagwe wa marematlou. O nna kgatlhanong le mogopolo wa ga rraagwe ka a ne a batla go tsweletsa dithuto tsa gagwe pele.  Kgori o senola bobusaesi jwa gagwe ka gonne o ne a sa batle go tlhaloganya mabaka a ga Matsetseleko a go gana go nna mogotsamolelo, a mina ka nko e le nngwe gore Matsetseleko a rata kgotsa a sa rate, o tlile go tsweletsa tiro ya gagwe ya go nna mogotsamolemo.  Matsetseleko o tsaya tshwetso ya go ngwega mo gaabo, go ya go batla tiro kwa meepong e e bapileng le motse wa Kgaladi gore a tle a kgone go tsweletsa dithuto tsa gagwe.  Tshwetso e, e ne ya tsenya mmaagwe, Kelogile, tsebetsebe. O ema ka dinao go batlana le morwae fa rraagwe ena a ne a sa bontshe go tshwenyega. Kelogile o ile a kopa thuso ya sepodisi go mo thusa go batlana le Matsetseleko. 10 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020  Matsetseleko o ne a tle a nne le kakanyo ya go boela morago kwa gaabo mme fa a gopola bosetlhogo jwa ga rraagwe le jwa banna ba lekgotla, o ne a latlha mogopolo oo.  Ke ka ntlha ya bosetlhogo jwa ga Kgori Matsetseleko a iphitlhelang a nna le batho ba a sa ba itseng, kwa ga Segonyamatlho. O supa fa a itumelela go nna le ba ga Segonyamatlho ka ba ne ba mo neela lerato, kemonokeng le Thotloetso tseo batsadi ba gagwe ba reteletsweng ke go di mo neela.  Matsetseleko o bontsha a sa phuthologa mo botshelong ka ntlha ya bopelotshetlha, bobusaesi le bosetlhogo tse rraagwe a mmontshitseng.tsona. O retelelwa ke go bolelela mokapelo wa gagwe, Palesa kwa a nna teng ka a sa batle bagaabo ba itse kwa a leng teng.  Matsetseleko o bona go le botoka go neela Bra Boots tshedimosetso e e fosagetseng ka ga gagwe ka a sa batle go boela kwa gaabo ka ba sa mo thuse ka ditsela.sepe mo botshelong.  Kopano e kgsi e nnileng le yona le ba ga Kebapetse e ile ya roba Kgori mokwatla ka a ile a simolola go ikwatlhaela mokgwa o a neng a tshwere morwae ka ona. O ipona phoso gore ke ena a mo tshabisitseng fa gae. O lemoga fa a tlaa lelela kgama le mogogorwana ka balekane ba ga Matsetseleko ba tshela monate le batsadi ba bona fa gae fa wa gagwe ngwana ena a ile le naga.  Kgori o pelotshetlha. O ne a le mo setlhopheng sa banna ba ba neng ba le kgatlhanong le ditlhabologo tse puso e neng e di tlisa mo motseng wa bona. Ena le setlhopha sa gagwe ba ne ba inaganela ba le bosi le mororo ba itse gore mo Phiritshweu ditlhabologo tse di a tlhokega ka gonne motse wa bona ga o na metsi, motlhakase, kholetšhe ya thuto, megala le ditsela.  Bobusaesi le bopelotshetlha tsa gagwe ga di a mo ungwela sepe ka gonne kwa bofelong o ikela boyabatho ka lefuto mo pelong. Ga a ise a itshwarele Matsetseleko yo ka nako ya loso lo a ne a tsweletse mo tirong ya gagwe kwa moepong. [25] TEKATLHALOGANYO LE DITLHANGWA TSE DINGWE (Beke 11 le 12) MALEPA A GO ARABA DIPOTSO: Go botlhokwa go tlhaloganya ditaelo mme o di sale morago jaaka di ntse:  A karabo e tlhoka polelo, lefoko kgotsa sekapolelo?  Efoga go simolola dipolelo ka makopanyi jaaka: ka gonne, tshwana le, le fela.  Ka gale kabo ya maduo e go kaela palo ya dintlha tse di tlhokegang.  Palo ya dipotso tsa gago e tsamaelane le tsa mo lokwalopotsong. Sekao. 1.1.1 e se nne 1 kgotsa A.  Fa o laetswe go tlhalosa semelo sa moanelwa ka dipolelo di le tharo, mme wena o neele di le nne kgotsa go feta, go tlaa tshwaiwa tse tharo tsa ntlha, mme dintlha tse di latelang di tlaa ikgatholoswa. Ka jalo, se neele dintlha tse di tlhaelang kgotsa tse di feting palo. 11 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020  Se neele karabo ya lefoko le le lengwe fa o laetswe go neela polelo, mme fa o laetswe go neela kgotsa go nopola karabo ya lefoko le le lengwe, mme wena o bo o kwala polelo, thalela lefoko leo.  Karabo nngwe le nngwe e tshwanetse go kwalelwa mo moleng o mošwa.  Fa o nopola go tswa mo temaneng, tsenya matshwao a nopolo “ …”.  Fa o kopiwa go tlhalosa maikutlo a setlhangwa sengwe, dirisa letlhaodi le le lengwe,sekao. tšhakgalo, itumetse.  Tseleganya tiro ya gago go netefatsa gore o arabile ka nepagalo. (Mopeleto o o fosagetseng le diphoso tse dingwe tsa puo, di tlaa go jela maduo).  Kwala ka mokwalo o o bonagalang sentle e bile o le phepa go efoga go jelwa maduo. Dikgono di le tlhano tse di ka tokafatsang bokgoni jwa gago jwa go buisa:  Go bona ntlhakgolo.  Go itseela ditshwetso.  Go tlhaloganya tlotlofoko e dirisitswe mo temaneng.  Go lemoga maikaelelo a mokwadi.  Go lemoga segalo sa mokwadi. Kgono ya 1: Go bona ntlhakgolo. Ke taelo, fela ke tshobokanyo e e akaretsang diteng tsotlhe tsa temana. Kgono ya 2: Go itseela ditshwetso. Go itseela tshwetsoke boikakanyetsi jo bo ikaegileng mo bosuping jo bo totobetseng. Bokao ga bo neelwe ka tlhamalalo. Re itseela ditshwetso ka dinako tsotlhe mo botshelong. Mo botshelong, go bonolo go fopholetsa bokao jwa lefoko go ya ka tiriso – bokao bo sa neelwa ka tlhamalalo, gonne o ka kgona go dirisa puo ya mmele, segalo le puo ya matsogo go tlhaloganya bokao jwa nnete. Le fa go itseela tshwetso e le go fopholetsa, fela go a ruta. Go ikaegile ka bopaki le tshegetso e e maleba. Bakwadi ba ditekatlhaloganyo, ba rata go botsa dipotso tse di tlhokang gore morutwana a itseele ditshwetso. Ka jalo, o tlhoka go ikatisa gore o nne le bokgoni jwa go itseela ditshwetso. Dikao tsa go itseela ditshwetso ke tse:  "Go ya ka athikele e, goreng o...."  "Go ya ka temana tlhalosa...."  "Ke tlhagiso efe e e latelang e e tshegediwang ke temana?"  "Neela lebaka la karabo ya gago. KGONO YA 3: Go tlhaloganya tlotlofoko e le mo tirisong. Bontsi jwa ditemana tse di buisiwang bo tsenyeletsa tlotlofoko e ntšhwa. O ka tlhaloganya tlotlofoko go ya ka diteng tsa temana – tiriso ya mafoko a, le dipolelo di go neela bokao jwa mafoko a a dirisitsweng. 12 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 TIRWANA: TEKATLHALOGANYO (Beke 11 le 12) POTSO 1 1.1 SETLHANGWA A (TEMANA) Buisa temana e e latelang, mme morago o arabe dipotso. 1 Mmangwana o tshwara thipa ka fa bogaleng. Mmaphefo ena o ne a nnetse go thikga keledi fela. Barutabana ba gagwe ba itsisiwe, le maotlana a mmuso a tlhagisediwa ka ga tiragalo e. Ba itelekela ka bonako, basimane ba mmuso, matlho a le majakajaka. Ba feretlha dikgwa le makgabana, ba tshela dinoka le dinokana le magaga ba eta 5 ba ntse ba a perula. 2 Kwa kgotleng ya kgosi lepatata la letswa, mephato ya gasagasana le lenyaokana go phuruphutsha dithabana. Botlhe ba itaya sefololetse. O ne a sa tshameka, a nole mowa mosimane wa Kgatleng a re, 'ba tlaa mpotsa mokadi-wa-thola'. Morago ga ditshipi di le tharo ba mo 10 utlwaletse kwa ga Rasegokgo. O ne a iphile naga, mosimane, a leka go somola tlhogo mo ditlamong tsa melao ya batsadi le barutabana. O ne a lemoga fa a kgoreletsega mo go ineng maikutlo le mogopolo wa gagwe mo botshelong jwa segompieno jo bo bofefo, jo bo gwetlhang bo sa batle kgoreletsego epe. 15 3 Rasegokgo e ne e le mogwebi wa Mojuta yo o neng a itsege thata mo kgaolong eo, a na le badiri ba sa balwe, e bile a ba duela mo go kgotsofatsang. Ba mo latela, ba fitlhela a theogetse, lekau la rona a sa fisiwe ntshi ke sepe, fa e se letsapa la tiro fela. Ga ba ka ba mmotsa dipotso dipe, fa e se go mo pega e nkgwe le go mo latlhela mo koloing 20 ya mmuso e e sa lefiweng ke ope. Ba feta ka ena fa ga gabo, ba mo ngapangapa go se nene mo maragong. A ngaa jaaka kolobe ya mokodue e bolailwe ke tlala. Ba mo isa kwa go rraagwe yo o neng a setse a tlhotlhoregile maikutlo. 4 Rraagwe o fetile a ba leboga thata, a ba a ba kopa gore ba mo ngwaye 25 fa pele ga gagwe, mme ba mo tlhagisetsa fa ba setse ba ikgotsofaditse ka ena. Balelapa ba mo phuthaganela jaaka motho a bina pina e ntšhwa e e monate e e sa itsegeng. 5 'Mathaithai ngwanaka, tota o tsenwe ke eng se se kalokalo?' Ga botsa rre Tshikari ka pelo e e botlhoko. 'Ntate, nna ga ke tlhole ke batla go 30 tsena sekolo ka gope, ke batla go ya go itirela, gore le nna ke bone sengwe le sengwe se ke se batlang.' Ga rialo lekawana la rona. 13 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 Batsadi ba ema madi, ba ota ditlhogo, ga rena tidimalo e ntshonyana, ba utswana ka matlho, e kete go tsene pegi ya tatolo ya botshelo. Kana motho yo, Mathaithai, o ne a le rasetu. Puelontle ga se masenya- 35 diagela. Motho yo o didimetseng o bolotsana go feta yo o buang. Puo- phaa! e a tlhalefisa. 6 Mathaithai o ne a ntse a tsholetse batsadi ba gagwe lerumo mo pelong. Ee, tota o ne a ntse a re, 'ba lese wena, ke tlaa ba ruta magokonyane'. Motho ga a itsiwe e se naga. Batsadi ba mmotsolotsa ka ga maikutlo a 40 gagwe, mme a supa letsatsi. Khupamarama re swa ka yona. Maikutlo a gagwe a a hupa mo marameng a gagwe. Magogorwana rokela banneng, e re setsiba sa kobo se tlala, ba se go thuse. Se ne sa tlalela rre Tshikari le Mmaphefo setsiba sa kobo ya botshelo, mme ba gopola Moruti Seleke wa kereke ya bona ya Luthere le mogokgo wa ga 45 Mathaithai, rre Tshipe Rakobo. Ba bileditswe kgang ya mosimane, mme ba se ka ba senya nako. Le bona ba fetile ba mmotsolotsa, mme a gana go fetola maikutlo. O ne a jele mokgwa a o feditse. Nama ya pateletsa e thuba pitsa. Ba dumelana go mo letlelela go diragatsa dikeletso tsa gagwe. 7 50 Mogokgo a mo laletsa kwa ga gagwe, ka maikaelelo a go ya go mo tlhaba botlhale ka ga isagwe ya gagwe. Kgori e bona lee, lesapo ga e le bone. Kana Mathaithai o ne a bona monatenyana wa go itirela kwa ga Rasegokgo sebakanyana fela, a sa lemoge mathata a a letileng fa pejana mo botshelong ... E rile a fitlha kwa go ena, rre Rakobo o ne a 55 re: 'Monna Mathaithai, ke go biditse jaana, mosimane wa etsho, go go lemotsha setlhabinyana sengwe sa botshelo, se o sa se lemogeng. Se go laletse ka bogale. O se ke wa ithutla mo batsading ba gago 8 ngwanaka ...' Ditiro di senola ditshwetso tsa pelo le maikutlo. Mathaithai o ne a feditse monagano wa gagwe, gore ba ka bua ba be ba kgala mathe mo 60 ganong, 'nna ke ya go itirela'. A fitlhela lefatshe le ja mmamodikwadikwane ka menagano ya gagwe, e bile a sa itse gore a ka tshwara fa kae mo lefatsheng le le kana kana le. Leina lebe seromo. Tota lefatshe le ne le tshameka mathaithai ka ena. Le mo konkonyetsa, a le swabela, a leka go ka phamola maungo a a monate a. [E nopotswe go tswa mo, Mantswe a a robong;JR Marobe] 1.1.1 Tlhopha karabo e e maleba ka go kwala tlhaka e e nepagetseng A, B, C kgotsa D. Lereo 'maotlana a mmuso' le raya bomang? (TEMANA 1) A Bana ba motse B Dialogane C Mapodisi D Baeteledipele ba puso (1) 1.1.2 Naya batho ba Mathaithai a neng a ikgatholosa dikgakololo tsa bona. (2) 14 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 1.1.3 Nopola tlhagiso e e kayang fa Mathaithai a ne a ngwegetse kwa ba neng ba sa mmone bonolo teng. (TEMANA 2) (2) 1.1.4 Go thikga keledi ga ga Mmaphefo go ka bakela Mathaithai ditlamorago dife? (TEMANA 1) (2) 1.1.5 Naya maina a batsadi ba ga Mathaithai. (2) 1.1.6 Monna yo o neng a thapile Mathaithai ke wa lotso lofe? (1) 1.1.7 Tlhalosa tlhagiso e e reng 'ba mo ngapangapa go se nene ...'(TEMANA 3) (2) 1.1.8 Lebakalegolo la ga Mathaithai la go tlogela sekolo ke lefe? (2) 1.1.9 'Magogorwana rokela banneng, e re setsiba sa kobo se tlala, ba se go thuse.' Naya ditiro tsa banna bao batsadi ba ga Mathaithai ba neng ba rokela mo go bona. (TEMANA 6) (2) 1.1.10 Go tewa eng fa go twe, 'Mathaithai, o ne a le rasetu'? (TEMANA 5) (2) 1.1.11 A ke ntlha kgotsa kakanyo gore Mathaithai o kgwathisitswe? Tshegetsa karabo ya gago ka lebaka. (2) 1.1.12 Go latela SETLHANGWA A, a tlhagiso e e reng ditiro di tlhaloganyega go feta go bua ke nnete? Tshegetsa karabo ya gago ka lebaka. (2) 1.2 Leba setshwantsho se se latelang, mme morago o arabe dipotso. SETLHANGWA B (SETSHWANTSHO) [E nopotswe go tswa mo, The New Age; 18 Sedimonthole 2015] 15 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 1.2.1 Naya dintlha di le PEDI tse DITLHANGWA tsa A le B di farologanang ka tsona. (4) 1.2.2 Naya ditheo di le PEDI tse ka gale tiragalo e e mo go SETLHANGWA B e diragalang kwa go tsona. (2) 1.2.3 Wena o ka inyalanya le tiragalo ya SETLHANGWA sefe mo go A le B? Tshegetsa tlhopho ya gago ka lebaka. (2) PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 30 KAEDI YA GO TSHWAYATEKATLHALOGANYO 1.1.1 C/Mapodisi (1) 1.1.2 Batsadi le barutabana/Mmaphefo le Rre Tshikari/Moruti Seleke wa kereke ya Luthere le Mogokgo wa ga Mathaithai Rre Tshipe Rakobo. (2) 1.1.3 'O ne a sa tshameka, a nole mowa mosimane wa Kgatleng'. (2) 1.1.4 Mathaithai a ka tlhoka lesego/katlego mo botshelong./A ka welwa ke leru le lentsho/dikgaba. (2) 1.1.5 Tshikari le Mmaphefo (2) 1.1.6 Mojuta (1) 1.1.7 Ba mmetsa dithupa di le mmalwa./Ba mmetsa go le gonnye. (2) 1.1.8 O batla go dira gore le ena a nne le sengwe le sengwe se a se batlang (2) 1.1.9 Boruti le borutabana (2) 1.1.10 O ne a didimetse./O ne a sa bue thata./O ne a le letududu. (2) 1.1.11 Ke ntlha, rraagwe o ne a kopa jalo a sa itse gore mapodisi a setse a mo (2) kgwathisitse. 1.1.12 Ee, Mathaithai o ne a bontsha ka go tsamaya gore o tota a sa batle sekolo./Batsadi ba ga Mathaithai ba ne ba mo tlhaloganya sentle fa a sena go ngwega (2) 1.2.1 Morutwana wa SETLHANGWA A o utlwile botlhoko fa ba SETLHANGWA B ba itumetse. Morutwana wa SETLHANGWA A ga a ithutela kitso ya tiro fa ba SETLHANGWA B ba ithutetse kitso ya tiro. (Di le PEDI fela) Morutwana mo go SETLHANGWA A o tlogetse sekolo a sa fetsa fa baithuti ba SETLHANGWA SA B ba feditse dithuto tsa bona. (4) 1.2.2. Yunibesithi le Kholetšhe/Thekenikono (2) 16 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 1.2.3 Ke ka inyalanya le SETLHANGWA SA A gore ke dire se ke se batlang e (2) seng go ya ka batho ba bangwe./ Ke ka inyalanya le SETLHANGWA SA B gore ke fetse dithuto tse ke di simolotseng/ke itumedise batsadi. [30] MAKWALWATSHWANA LE LETLHALOSI (BEKE 11 LE 12)  Morutabana o simolola ka go kwala mafoko a a latelang mo patikwalong, morago a kope barutwana go neela malatodi a ona: tshega, aga, bua, tsala  Morutabana o kwala mafoko a a latelang mo patikwalong, morago a kope barutwana go neela makaelagongwe a ona: leuba, nnete, akanya  Lemosa barutwana pharologano magareng ga makaelagongwe le malatodi: Makaelagongwe ke mafoko a a nang le bokao jo bo tshwanang le fa a sa kwalwe le go dumisiwa ka go tshwana. Malatodi ke mafoko a a sa kwalweng ka go tshwana e bile a na le bokao jo bo farologaneng.  Go tswa mo ditlhalosong tse, lemosa barutwana gore go na le mofuta o mongwe wa mafoko o o bidiwang makwalwatshwana  Ba neele tlhaloso ya makwalwatshwana: Ke mafoko a a kwalwang ka go tshwana le mororo mo tirisong a na le bokao jo bo farologaneng.  Kwala mafoko: bua le tlhaga mo patikwalong. Kopa barutwana go a kapodisa le go a dirisa mo dipolelong te pedi go supa bokao jo bo farologaneng jwa ona.  Tlhotlheletsa go tlhaloganyo makwalatshwana mo barutwaneng ka go ba kopa go neelana ka dikao tsa ona tse di farologaneng le tse di neetsweng ba bo ba a dirise mo dipolelong go bontsha tiriso ya ona e e farologaneng. RUTA LETLHALOSI KA BOTLALO PELE GA TIRWANA E. TIRWANA:MAKWALWATSHWANA, LETLHALOSI LE DIPOPEGO TSE DI NGWE TSA PUO (BEKE 11 LE 12) Buisa Temana e e latelang, morago o arabe dipotso tse di e latelang: Motlalepule o ne a aga a utlwisiwa botlhoko ke dintsho tse di bakiwang ke bolwetse jwa Lebolelamading jo bo itsegeng ka Human Immune – deficiency Virus. Bontsi ga 17 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 bo sa tlhole bo tshela ka ntlha ya fa masole a mebele ya bona e reteletswe ke go fenya mogare o, ba tsenwa ke bolwetse jo bo bolayang e bong Acquired Immune Deficiency Syndrome. Re sa ntse re eme tlhogo ka ntlha ya leroborobo le, go runya le lengwe gape le le lona le se nang kalafi, bolwetse jwa kokwanatlhoko ya Corona. Bolwetse jwa mafatlha, jo ka puo ya seeng bo itsegeng ka Tuberculosis, bo kotsi fa molwetse wa jona a sa itlhokomele ka go tsaya kalafi. Ka la Mosupologo, 23 Moranang 2020, Moporesidente wa naga o tlile ka tshwetso ya gore batho ba nne mo matlonga bona e le go reba kanamo ya bolwetse jwa kokwanatlhoko ya Corona. Baagi ba, Sotho, Shangaan, Nguni, Venda ba inaakantse le letsholo la puso go sireletsa baagi. Mebila ya Soth Western Townships e lolea ka ntlha ya leroborobo la kokwanatlhoko e. 1. Dirisa mafoko a a latelang mo dipolelong tse di tlhabosang go supa bokao jo bo farologaneng le jwa bo mo temaneng: (1) (a) aga (1) (b) tshela (1) (c) tlhogo (1) (d) mafatlha (1) (e) nne 2. Neela dikhutshwafatso tsa mafoko a a latelang morago o di dirise mo dipolelong: (1) (a) Motlalepule (1) (b) Human Immune – deficiency Virus (1) (c) Acquired Immune Deficiency Syndrome. (1) (d) Tuberculosis, (1) (e) Mosupologo 3. Neela diakeronimi tsa mafoko a a latelang, morago o di dirise mo dipolelong: (1) (a) South Western Townships (1) (b) Sotho, Shangaan, Nguni, Venda 4. Neela leina la karolopuo e e ntshofaditsweng mo temaneng. (1) 5. Leemedi le le thaletsweng mo temaneng le dirisitswe jang? (1) 18 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 6. Kgaoganya leinatswako „kokwanatlhoko‟ go ya ka dikarolo tsa puo tse di (2) le bopileng. [16] KAEDI YA GO TSHWAYA 1. (a) Monna o aga ntlo (1) (b) Ngwana o tshela pitsa metsi (1) (c) Keoikantse ke tlhogo ya lelapa la gaabo (1) (d) Kemoratile o tshotswe mafatlha a basimane (1) (e) O mo neetse diranta tse nne fa a ya Nkaikela (1) 2. (a) Tlale, o itlhokomele! (1) (b) HIV ga e na molekane. (1) (c) AIDS ke katlatlhogo (1) (d) TB ga e bolaye fa fela o itlhokomela (1) (e) Letsatsi la 23 Mosup.2020 ga nkitla ke le lebala. (1) 3. (a) Soweto e rile tuu ka ntlha ya go reetsa moporesidente. (1) (b) Soshanguve le yona e na le seabe mo twantshong ya Corona (1) 4. Letlhalosi (1) 5. Thui (1) 6. Leina + Leina (2) TIRWANA: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE (BEKE 13 LE 14) LEREBANA WA LETLALEANYA: FS Khunou 1. Bulang ditsebe ke bula letlole, 2. Ke batla go duma sekgwanyape, 3. Ke batla go duma jaaka pula ya dikgadima, 4. Ke rata go ikotla mafatlha gompieno, 5. Ke batla go lela sekgatla. 6. Nna ke emetswe ke batho ka dinao, 19 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 7. Ba mpolelela dilo di gana go fela, 8. Ba re lapeng la bona ga ke batlege, 9. Ka ke sa nkgane le madi a bona, 10. Ke a kobiwa ga twe ke lebe gaetsho. 11. Bomalome nthuseng ke a kopa, 12. Leso la ga mme le mpaketse mathata, 13. Le ntsoseditse diletseng, 14. Le nkgotseditse molelogadi, 15. Ga ke sa tlhole ke fitlhelwa sepe. 16. Ke anegelwa fela puo phaa, 17. Bokgaitsadia monyalamme ba a nkila, 18. Ba re gaetsho ga se mono Kgatleng, 19. Ke kwa Botswana kwa Kgalagadi, 20. Ba mpitsa ka maina a ditšhaba disele. 21. Fa nka sutlhasutlha ka inaya naga, 22. A ke tla be ke opile kgomo lonaka? 23. Nna e rile fa mme a tsamaya a nthaya a re, 24. Ke mothusi ke tla sala ke disa bonnake. Dipotso 1 Mmoki o kaya eng ka mola 1? (2) 2 Neela morero wa leboko le le fa isong. (2) 3 Ke molaetsa ofe o o o ungwileng go tswa mo lebokong le? (2) 4 Neela sekapuo se se tlhagelelang mo moleng wa bo 2 le mosola (2) wa yona. 5 Neela sekapuo se se tlhagelelang mo moleng wa bo 3 le mosola (2) wa yona. 6 Maikutlo a mmoki ke afe mo lebokong le? (2) 7 Ke ponagalo efe ya poko e e tlhagelelang mo moleng wa bo 8? (2) Neela le mosola wa yona. 8 Ke ponagalo efe ya poko e e tlhagelelang mo moleng wa bo 19? (2) Neela le mosola wa yona. 9 Tlhalosa mola 21 ka mafoko a gago. (2) 10 Mola 14 o kaya eng? (2) [20] KAEDI YA GO TSHWAYA 1 O batla go ntsha se se mo mafatlheng mme a reediwe. (2) 20 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 2 Kutlobotlhoko e e tliswang ke go tlhokofalelwa ke motsadi. (2) 3 Loso lo tlisa mathata mo matshelong a batho (2) 4 Tshwantshanyo –go tshwantshanya mokgwa o a batlang go buela (2) kwa godimo ka ona le modumo o o dirwang ke noga ya kgwanyape 5 Tshwantshanyo –go tshwantshanya mokgwa o a batlang go buela (2) kwa godimo le go dira modumogo tshwana le pula ya dikgamadi. 6 Kutlobotlhoko ka ba bogadi ba mmaagwe ba mo tshwere (2) makgwakga 7 Tlogelo go tlisa tekatekanyo ya mela le go oketsa lobelo lwa (2) moribo le moretheto ka go tlogela tlhogo ya leina “le” mo lefokong 8 Poeletsomodumo. mosola ke go tlisa moutlwalo wa molodi o o (2) rileng mo moleng ka go boeletsa noko „k‟ 9 Fa a ka ngweega a sa bonwe. (2) 10 Le mo tsoseditse mathata a magolo (2) [20] TIRWANA: POTSO YA TLHAMO (BEKE 13 LE 14) LEREBANA WA LETLALEANYA: FS Khunou Kwala tlhamo e o senolang kutlobotlhoko e e tlhagiswang ke mmoki tebang le go latlhegelwa ke mmaagwe. Kwala tlhamo ya.boleele jwa mafoko a a ka nnang 250–300 KAEDI YA GO TSHWA POTSO YA TLHAMO  Mmoki o bontsha kutlobotlhoko e a e leretsweng ke loso lwa ga mmaagwe.  O kopa gore a reediwe fa a buela kwa ntle a buela kwa godimo. A ntsha se se mo mafatlheng a gagwe.  A re se a tlileng go se bua se ka senya dikamano le batshelammogo nae, fela se ga se mo tshwenye ka e le maikaelelo agagwe e bile a dirisiwa ke kutlobotlhoko e a leng mo go yona.  Mmoki o utlwisiwa botlhoko ke batho ba ba mo gakaletseng, ba mmolelela dilo tse dintsitsi.  Ba re ga ba mmatle mo lelapeng la bona ka e se wa losika lwa bona. Ba mo koba ba re a ye kwa gaabo.  O kopa bomalomeaagwe thuso gonne leso la ga mmaagwe le mo tlholetse mathata a a seng kana ka sepe e bile le tsositse tse di senyang maikutlo a gagwe.  Mmoki a re borakgadiaagwe ba o ila, ga ba sa tlhole ba mo fitlhela sepe mme ba mmolela sefatlhamatlho.  Se se mo kgobang maikutlo le go feta ke go bitswa ka maina a ditšhaba disele e bile ba re a ye gaabo Botswana kwa Kgaladi ka a sa dule gaabo.  O eletsa e kete a ka ya kgakala Kwa a sa go itseng mme o swetsa mogopolo go dula ka a tshepise le go laiwa ke mmaagwe gore o tlaa tlhokomela bomonnawe. O batla go swela dikano. [25] 21 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 TIRWANA:LEETSI LE LELATLHELWA (BEKE 13 LE 14) Leetsi ke lefoko le le tshwantshang selo se o se bonang ka matlho, se o se utlwang ka ditsebe kgotsa se o se utlwang ka ditemosi dingwe tsa mmele. Mafoko a a ntseng jaana a bidiwa maetsi ka a etsa sengwe. Lelatlhelwa ke lefoko le le latlhelwang fela mo puong, le kaya maikutlo mangwe a mmui. Dikao tsa dikarolo tse tsa puo ke tse di latelang: Maetsi Malatlhelwa Ke utlwile selo se re swatlha. Heela, tlaya kwano! Selo se thuntse sa re thu. C-c-c-c-, ngwana yole o ole! O wetse fatshe a re ruthu. Ijoo, o a mpolaya! O fitlhile a patlama ka mpa fa fatshe a re Ehe, o tlaa mo thusa! patla. X-x-x-x, mma ke fete rra! Bana ba bone tlhapi e re bilo mo Mphe madi, tsweetswee! metsing.(Go tswa mo go biloga) Wai, ba re ba a ithuta! O tletse madi, o ntse a re hubee! (go tswa Ao, o setse o boile! mo go hubedu) Itshuu, o mpolaisa ka tshipi e! Hibi!(go tswa mo go hibidu) Maina a ka dirisiwa jaaka malatlhelwa. Dinaledi di ntse di re nyedi-nyedi. Banna, batho bale ba ntlogetse! Go ne ga sweufala ga re sweu. Bathong, ke go emetse! Ke bone legadima la re tseke. Nama e le e le monate e re tswee. Go ne go nka gore phuu. O ne a re ka setlhare pote (go tswa go potologa). Tau e meditse nama ya e re kwiditi. O tsere/phamotse selepe a se re phamo. Phatla! (go tswa mo go platlalatsa. Pote! (go tswa mo go potela) TIRWANA: LEETSI, LELATLHELWA LE DIPOPEGO TSA PUO TSE DINGWE (BEKE 13 LE 14) Buisa temana e e latelang, mme morago o arabe dipotso. 22 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 1 Moselekatse o ne a ralala naga yotlhe ya Aforikaborwa, a bolaya, a phatlhalatsa e bile a ikgapela. Batlhabani ba gagwe ba ba pelodithata ba ne ba le bantsho ba fifetse e ka re ba itshasitse tsholo. E ne e re fa letsatsi le thusumela, ga bo go utlwala selelo sa ngwana le sa mosadi. Marumo a ne a ja motho, motho a wela kwa. Madi a pumpunyega jaaka metsi a motswedi 5 dipula di nele, e le diphororo. E re fa go le makgaphilakgaphila jaana selelo se khurumetse motse otlhe. Ba ba lesego ba ba neng ba tle ba falole ditlhaselo ba ne ba siela mo dikgageng, ba fete ba ithe golwe, ba etse dipela di bone ntšwa. Madi a ne a tlalatlala le naga, tlhaga e tlhoka go talafala, mme e hibila ka madi a bana ba batho. 10 Ijoo! Manong a maphatshwa, a ne a phaphasela mo godimo ga loapi a lebile dinama tsa ditoto tsa batho. Bophokojwe le boPhiri ba ne ba ja ba bo ba itlhoboge. Dikgomo tse tota e neng e le tsona tse di lotlhanyang ditšhaba, di ne di gapiwa pele, di isiwa kwa go thibeletsweng teng. Dintwa tsa maloba di ne di le setlhogo, e bile di le thata. 15 [Segarona, Mophato wa 10, JW Snyman le ba bangwe] 1 Naya leetsi la lefoko le le ntshofaditsweng mo moleng 3. (1) 2 Bopa leetsi ka lefoko „hibila‟ go tswa mo go mola 9. (1) 3 Dirisa lefoko „tlhaga‟ mo polelong ka bokao jo bo farologaneng le jo bo mo temaneng (mola 9). (2) 4 Fetolela leina 'ditoto' mo bongweng, mme o le dirise jaaka sedirwa mo (2) polelong e o e itlhametseng. (mola 12) 5 Kwala lekaelagongwe la lefoko le le ntshofaditsweng mo moleng 7. (1) 6 Kgaoganya leinatswako 'pelodithata' ka dipopego tsa puo (dikarolopuo) tse le (2) bopilweng ka tsona. (mola 2) 7 Fetolela polelo e e thaletsweng go nna ya pakatlang. (mela 7 le 8) (2) 8 Nopola lerui mo moleng wa 2. (1) 9 Naya lefoko le leetsi 'thuu!' le bopilweng go tswa mo go lona. (1) [12] KAEDI YA GO TSHWAYA 1 Fii! (1) 2 hubee (1) 3 Pholo ya kwa gae e tlhaga thata./Mme o ya go tlhaga a lapile go tswa makgoeng. (1) 4 Setoto - Rremogolo o bone setoto sa nakedi fa thoko ga ntlo ya gagwe. (Dikarabo tsa barutwana di elwe tlhoko) (2) 5 Apese/Tswale (1) 6 Leina + letlhalosi (pelo+thata) (2) 23 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 7 Ba ba lesego ba ba neng ba tle ba falole ditlhaselo ba tlaa siela mo (2) dikgageng. 8 Ba gagwe (1) 10 Thunya (1) [12] DINTLHA TSA BOTLHOKWA TSA DITLHANGWAPONO– DIKHATHUNU Khathunu ke tsela e e tlhagisang sethalo kana setshwantsho ka tsela ya boitshimololedi e e sa tlhamalalang fela e le e e tshegisang, e le go baakanya sengwe kgotsa maemo. Fa o ithuta khathunu/dikhomiki, o tshwanetse go tlhokomela dintlha tse di latelang:  Maitshetlego: Tiragalo e diragalela kae gona leng?  Baanelwa: Baanelwa ba khathunu ba ka tshwantshiwa sentle kgotsa dipopego tsa bona di a fetelediwa (caricatures)/kgotsa ba sekamela mo letlhakoreng le le lengwe. Mo dikhathunung dingwe, diphologolo ke baanelwa, mme di na le bokgoni jwa go bua. Tshobotsi e e feteleditsweng e e dirisiwang go tlhaola baanelwa. Mo dikhathunung tsa dipolitiki, diponagalo tse di jaaka ditaele tsa meriri, dinko, diledu kgotsa ponagalo nngwe le nngwe ya moanelwa e ka a itseweng ka yona e a fetelediwa. Go mosola gore o kgone go farologanya baanelwa ba khathunu. Dikakanyo /ditshwantsho tse di sekamelang mo letlhakoreng le lengwe ka mongwe kgotsa ka sengwe. Go le gantsi dikakanyo tse ga di na bonnete. Mo dikhathunung, seno se lemogiwa mo dintlheng tsa bong, bosetšhaba kgotsa mo ditirong.  Puo ya sefatlhego: Fa mo khathunung o laetswe go neela bosupi jwa maikutlo, karabo ya gago e se nne puo ya sefatlhego fela, mme o tlhalose gore puo eo e tlhagisa maikutlo afe. Sekao. Boitumelo, kutlobotlhoko, tšhakagalo/tenego.  Puo ya mmele: 24 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020 Puo ya mmele mo dikhathunung, e dirisa matshwao go bontsha mefuta e e farologaneng ya puo ya matsogo le maikutlo e e tlhagelelang mo maemong a a farologaneng.  Mela/methalo ya metsamao: Matshwao kgotsa mela/methalo e dirisiwa go bontsha motsamao/maikutlo. Motsamao o bontshiwa ka molatsepamo, molatshekaganyo Tiragalo e e bonako e bontshiwa ka mela e e tswang mo papetlaneng/foreimeng.  Bogolo jwa mokwalotlanyo/fonto le matshwaopuiso: Mekwalotlanyo e fetolwa go supa kgatelelo. Mafoko a a botlhokwa a kwalwa ka bontsho jo bo tseneletseng. Fa moanelwa a omana, mafoko a tshwanetse go kwalwa a ntshofaditswe e bile go dirirsitswe matshwao a tsiboso (!!). TLHOKOMELA! Ke mo dikhathunung fela mo go letleletsweng go dirisa matshwaopuiso a mantsi go bontsha maikutlo. . 25 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Setswana PG/Mophato 12 Dithutotsweletso Moranang 2020  Dikhathunu di na le dipapetlana/diforeime: O tshwanetse go tlhokomela gore o araba potso go tswa mo papetlaneng/foreiming e o boditsweng potso go tswa mo go yona.  Puo: Puo ya khathunu e ka nna e e tlhomameng kgotsa e e sa tlhomamang.  Dipudula Dipudula tsa puo di dirisiwa go supa mafoko a a buelwang kwa godimo. Dipudula tsa go nagana di dirisiwa go supa mafoko a a sa buelweng kwa godimo (a a naganiwang). Go omanya kgotsa tsibogelo ya maikutlo go ka bontshiwa ka dipudula tsa puo tsa losi lo lo makekete. Pudula ya moralokwaba, fa go na le baanelwa ba le babedi kgotsa go feta, e bidiwa pudula ya go seba, mme fa moanelwa a le mongwe e bontsha tebiso/tsepamiso ya mogopolo Medumo e e kwa godimo le yona e tsenngwa mo „dipuduleng‟. 26 https://tvetpapers.co.za