Lucem GR12 Onderwysgids

GEVORDERDE REKENINGKUNDE . VIR GRAAD 12 Hersien 15% BTW ONDERWYSERSGIDS

Gevorderde Rekeningkunde vir Graad 12 Hersien 15% BTW Lucem Uitgewers Posbus 71672, Die Wilgers 0041 Omslagontwerp: Marcomedia, Pretoria. Proeflees: Wian van Schalkwyk Uitleg: Wian van Schalkwyk Gedruk: Bindworx, Pretoria Kopiereg Lucem Uitgewers Vierde uitgawe 1ste druk ISBN Nommer: 978-0-9814000-8-9 © Alle regte voorbehou. Geen gedeelte van hierdie boek mag gereproduseer word in enige vorm of op enige manier, elektronies of meganies, insluitende fotokopiëring, plaat- en bandopname of deur enige inligtingsbewaring- en ontsluitingstelsel, sonder skriftelike verlof van die uitgewer nie.

VOORWOORD Ons vertrou dat jou Rekeningkunde-fondament stewig in Graad 10 en in Graad 11 gelê is! Die kennis van Rekeningkunde wat jy vanaf Graad 8 deeglik moet bemeester het, tesame met jou werksetiek in die vak opgebou oor die afgelope vier jaar, is belangrike boustene vir Graad 12. Hier aan die begin van jou Graad 12 jaar moet jy weet dat:  Graad 12 vlieg verby. Dit is dus van kardinale belang dat jy vanaf dag 1 elke dag kliphard sal werk ten einde te verseker dat jy ‘n goeie deurlopende portefeuljepunt opbou en alle werk verstaan om jou Verdere Onderwys en Opleiding (VOO) Sertifikaat aan die einde van Graad 12 te ontvang.  Die onderrigtyd in Graad 12 is min, gevolglik is ‘n groot hoeveelheid van die werk vir hierdie jaar se eindeksamen reeds in Graad 11 afgehandel. Jy moet sorg dat jy alle vorige werk deeglik onder die knie het. Hier dink ons byvoorbeeld aan die inhoud ten opsigte van Bankversoening, Bateverkope, Periodieke voorraadstelsels, Boekhouding van Eenmansake, Vennootskappe en Sportklubs. Hierdie werk word as afgehandel beskou maar kan wel in die Graad 12 eindeksamen getoets word. Wat die Graad 12 kurrikulum betref, skop ons die jaar af deur die boekhouding van die laaste ondernemingsvorm, nl. Publieke maatskappye te behandel. Daar word veral by Maatskappye aandag gegee aan die ontleding en vertolking van finansiële state en ook gefokus op die opstel van ‘n Kontantvloeistaat. Publieke maatskappye maak die grootste deel van die eindeksamenvraestel uit en moet dus deeglike aandag geniet. Besigheidsetiek en die toepas van etiese waardes en norme in die besigheidswêreld, bly steeds daagliks onder bespreking. Ons kyk spesifiek na interne kontrole en ouditprosesse, maar probeer hierdie aspekte by elke tema inkorporeer sodat dit nie uit die oog verloor word nie. Dissiplinêre stappe vir die nie-nakoming van etiese gedragsreëls en die rol van professionele liggame en vakbonde, word ook ondersoek. Spesifieke aandag word ook gegee aan die analisering en interpretasie van debiteure en krediteure se betalingsvoorkeure en voorraadwaarderingsmetodes. Daar word nog meer uitgebrei op jou kennis van BTW-aspekte en boekhouding van Vervaardigingsondernemings. Hierdie jaar kyk ons na die spesifieke boekhoudingsaspekte waar daar in vorige grade meer op berekeninge gefokus is. Dit bly egter ‘n lekker praktiese gedeelte van die jaar se werk. Laastens gee ons aandag aan kontantbegrotings en ook die opstel van ‘n Geprojekteerde Inkomstestaat ten einde vooruitskattings te maak en deeglike bestuur toe te pas. Met die komponente van netheid, ordelikheid en akkuraatheid diep geanker in jou waardestelsel, en die daaglikse bewyslewering van jou werksetiek deur deurlopende, getroue en eerlike harde werk, behoort jy sukses aan die einde van die jaar te behaal. Baie sterkte en voorspoed vir die jaar! W. van Schalkwyk, B.Com., H.O.D. ( U.P.) Samesteller 2

INHOUDSOPGAWE TEMA BLADSY NR. HOOFSTUK 1: Boekhouding van publieke maatskappye bl. 8 - 99 HOOFSTUK 2: Hersiening om vordering te bepaal bl. 100 - 118 HOOFSTUK 3: Ontleding en vertolking van bl. 119 - 149 bankversoeningstate en kontrolerekeninge HOOFSTUK 4: Belasting op toegevoegde waarde (BTW) bl. 150 - 165 HOOFSTUK 5: Kontrole oor vaste bates en voorraad bl. 166 - 185 HOOFSTUK 6: Besigheidsetiek en interne ouditering bl. 186 - 198 HOOFSTUK 7: Vervaardigingsondernemings bl. 199 - 224 HOOFSTUK 8: Geprojekteerde inkomstestaat en bl. 225 – 240 kontantbegrotings HOOFSTUK 9: Hersiening vir eindeksamen bl. 241 – 292 3

Jaarbeplanning aan die hand van die nuwe KABV-inhoud KWARTAAL 1 1. BOEKHOUDING VAN PUBLIEKE MAATSKAPPYE Bl. 1.1 Inleiding ………………………………………………………………………………………… ……………. 8 1.2 Hulpjoernale en grootboekrekeninge ………………………………………………………………………….. 9 1.2.1 Aandelekapitaal van ‘n maatskappy ………………… Voorbeeld 1 ……………………………... ………… 9 1.2.2 Behoue inkomste ………………………………………………………………………………………………... 10 1.2.3 Terugkoop van aandele deur ‘n maatskappy………….. Voorbeeld 2 ……………………………………….. 10 1.2 Aansuiwerings en slotrekeninge ……………………………………………………………………………… 12 1.3.1 Waardevermindering ………………………………………………………………………………………….. 12 1.3.2 Opgelope uitgawes teenoor vooruitbetaalde uitgawes ………………………………………………………… 12 1.3.3 Opgelope inkomste teenoor vooruitontvange inkomste ………………………………………………………. 12 1.3.4 Oninbare skulde en voorsiening vir oninbare skulde ……………………………. …………………………… 13 1.3.5 Verbruiksgoedere voorhande en handelsvoorraadtekort ……………………………………………………… 13 1.3.6 Wins of verlies met verkoop van bate ………………………………………………………………………… 13 1.3.7 Inkomstebelasting ………………………………………Voorbeeld 3 ………………………………………. 14 1.3.8 Dividende verklaar en betaal aan aandeelhouers ……… Voorbeeld 4 ………………………………………. 15 1.3.9 Verdelingsrekening …………………….……………… Voorbeeld 5 …………………………………..…… 16 Oefeninge 1.1 tot 1.5 ….. 17 1.4 Opstel van finansiële state …………………………………………………………………………………….. 30 1.4.1 Inkomstestaat ………………………………………………………………………………………………….. 30 1.4.2 Balansstaat ……………………………………………………………………….. ……………………….….. 31 Oefeninge 1.6 tot 1.10 ….. 34 1.4.3 Kontantvloeistaat ……………………………………… ……………………………………………………… 49 Voorbeelde 6 tot 9 ………………………………… 50 Oefeninge 1.11 tot 1.12 … 57 1.5 Ontleding en vertolking van finansiële state …………………………………………………………………… 63 1.5.1 Opbrengs op aandeelhouersbelang …………………………………………………………………………….. 63 1.5.2 Netto batewaarde per aandeel ………………………………………………………………………………….. 63 1.5.3 Dividend per aandeel …………………………………………………………………………………………… 63 1.5.4 Verdienste per aandeel …………………………………………………………………………………………. 64 1.5.5 Verdienste op gemiddelde kapitaal aangewend ………………………………………………………………… 64 1.5.6 Gemiddelde debiteure invorderingstermyn …………………………………………………………………….. 64 1.5.7 Gemiddelde krediteurebetalingstermyn ………………………………………………………………………... 64 1.5.8 Skuld/Aandeelhouersbelangverhouding ………………………………………………………………………… 65 1.5.9 Bedryfskapitaalverhouding ……………………………………………………………………………………… 65 1.5.10 Vuurproefverhouding ……………………………………………………………………………………………. 65 1.5.11 Omsetsnelheid van voorraad …………………………………………………………………………………….. 66 1.5.12 Aantal maande se voorraad voorhande ………………………………………………………………………….. 66 1.5.13 Graad van solvensie ……………………………………………………………… …………………………….. 66 1.6 Finansiering van uitbreidings deur ‘n lening of uitreik van aandele……………………………………………… 66 Oefeninge 1.13 tot 1.20........ 67 2. HERSIENING OM VORDERING TE MONITOR 2.1 Inleiding …………………………………………………………………………………… 100 2.2 Hersieningsvraestel ………………………………………………………………………… 100 Vraag 1: Bankversoening en Interne beheer ……………..…………………………..…… 101 Vraag 2: Balansstaat, Korporatiewe beheer en oudit …………………………………….. 102 Vraag 3: Kontantvloei, Vertolking en Bateverkope ……………………………………… 104 Vraag 4: Vervaardiging …………………………………………………………………… 106 Vraag 5: Kontantvloei en Verhoudingsontleding ………………………………………… 108 4

KWARTAAL 2 3. ONTLEDING EN VERTOLKING VAN BANKVERSOENINGSTATE EN KONTROLEREKENINGE 3.1 Inleiding …………………………………………………………………………………… 119 3.2 Hersiening van bankversoening ………….. …………………………………….. …..…… 119 Voorbeeld 1 ……….. 120 3.3 Ontleding en vertolking van bankstate en bankversoeningstate …. Voorbeeld 2 …….. … 121 Oef. 3.1 tot 3.4 …….. 122 3.4 Hersiening van kontrolerekeninge …..……………………………………………………… 130 3.4.1 Transaksies met debiteure …………………………………………………………………... 130 3.4.2 Transaksies met krediteure ………………………………………………………………….. 130 3.5 Ouderdomsontleding van debiteure en krediteure ………………… Voorbeeld 3 ………. 131 3.6 Versoening van kontrolerekeninge met rekeningstate ……………. Voorbeeld 4 ………. 133 3.7 Etiese oorwegings …………………………………………………. Oef. 3.5 ……………. 136 3.8 Interne oudit- en beheerprosesse oor debiteure en krediteure ……………………………… 137 Oef. 3.6 tot Oef. 3.10 . 138 4. BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW) 4.1 Inleiding ................................................................................................ ............................... 150 4.2 Hersiening van BTW-begrippe …………………………………………………………….. 150 Oef. 4.1tot Oef.4.2 ... 151 4.3 Grootboekrekeninge en Hulpjoernale …………………………………………………… 154 4.3.1 BTW-Inset ………. ………………………………………………………………………. 154 4.3.2 BTW-Uitset ……………………………………………………………………………….. 154 4.3.3 BTW-Kontrole ……………………………………………………………………………. 154 4.3.4 Hulpjoernale en oorboeking ……………………………………………………………… 156 4.4 Invul van VAT201A-opgawevorm ……………………………………………………… 156 Oef. 4.3 tot Oef. 4.8 158 5. KONTROLE OOR VASTE BATES EN VOORRAAD 5.1 Inleiding ………………………………………………………………………………….. ………. 166 5.2 Nie-bedryfsbates ………………………………………………………………………………….. 166 5.2.1 Lewensduur teenoor nutsduur van ‘n nie-bedryfsbate …………………………………................ 166 5.2.2 Reswaarde teenoor drawaarde ……………………………………………………………………. 166 5.2.3 Waardevermindering ………………………………………………….. Oef.5.1 …………….. 167 5.2.4 Bateverkope ……………………………………………………………. Oef.5.2 tot Oef.5.4 … 170 5.2.5 Beheer oor nie-bedryfsbates ………………………………………………………………………. 174 5.2.6 Interne oudit van nie-bedryfsbates ………………………………………………………………… 174 5.3 Voorraad ………………………………………………………………………….. …………… 174 Oef. 5.5 ……………. 175 5.3.1 Berekening van waarde van slotvoorraad ……………………………………………….. ……….. 176 (1) Eerste in eerste uit-metode (EIEU) …………………………………………………………… 176 (2) Geweegde gemiddelde-metode ……………………………………………………………… 176 (3) Spesifieke identifikasie-metode ……………………………………………………………….. 176 Oef 5.6 tot Oef. 5.10 … 177 5

6. BESIGHEIDSETIEK EN INTERNE OUDITERING 6.1 Inleiding ………………………………………………………………………………………….. 186 6.2 Besigheidsetiek …………………………………………………………………………………… 186 6.2.1 Dissiplinêre beleid ………………………………………………………………………………… 188 6.2.2 Arbeidswetgewing en beleid insluitend beleid rakende MIV ……………………………………. 188 6.2.3 Professionele liggame rakende rekeningkundige instellings …………………………………….. 189 6.3 Interne kontrole en interne ouditprosesse ………………………………………………………… 190 6.3.1 Vooroudit-ondersoek …………………………………………………………………………….. 191 6.3.2 Ouditverslag en kommentaar op die ouditverslag ……………….. …………………… ………… 191 Oef. 6.1 tot Oef. 6.5 …. 192 JUNIE-EKSAMENVRAESTEL  Boekhouding van Maatskappye  Ontleding en vertolking van bankversoeningstate en kontrolerekeninge  Belasting op toegevoegde waarde  Kontrole oor vaste bates en voorrade  Besigheidsetiek en interne ouditering  Alle werk in Graad 10 en Graad 11 behandel, kan ook geëksamineer word. Gee veral aandag aan die volgende aspekte in jou hersiening: o Loon en salarisjoernale – Grootboekrekeninge en Ontleding onder rekeningkunde vergelyking o Regstellings van foute in kontrolerekeninge en op proefbalanse o Bateverkope - Grootboekrekeninge, Algemene Joernaal, en Rekeningkunde vergelyking o Periodieke voorraadstelsels – Sluitingsoordragte en Grootboekrekeninge o Bankversoening – Direkte aantekening in bankrekening en onder kolomme o Eenmansake – Jaareindprosedure, Finansiële state en Ontleding en vertolking van state o Kontantbegrotings – Debiteure-invorderingskedule en die Opstel van die begroting o Vervaardigingsondernemings – Berekeninge en Grootboekrekeninge KWARTAAL 3 7. VERVAARDIGINGSONDERNEMINGS 7.1 Inleiding …………………………………………………………………………………… 199 7.2 Produksiekostestaat ………………………………………………………………………… 202 7.3 Handelstaat …………………………………………………………………………………. 203 7.3.1 Berekening van gelykbreekpunt en ander kosteberekeninge ………………………………. 203 Oef. 7.1 tot Oef. 7.8 ……………………. 204 8. GEPROJEKTEERDE INKOMSTESTAAT EN KONTANTBEGROTINGS 8.1 Inleiding …………………………………………………………………………………….. 225 8.2 Geprojekteerde Inkomstestaat ……………………………………………………………… 225 8.3 Ontleding en vertolking …………………………………………………………………….. 225 Oef. 8.1 tot Oef. 8.5 ................................. 226 6

VOORBEREIDENDE EKSAMEN Die voorbereidende eksamen handel oor presies dieselfde werk as die eindeksamen. Dit is ‘n uitstekende “proeflopie” van wat jy in die eindeksamen kan verwag. Indien jy jouself dus baie goed voorberei vir hierdie eksamen kan jy in jou voorbereiding vir die eindeksamen meer fokus op aspekte waarin jy in die voorbereidende eksamen gesukkel het. Dieselfde onderwerpe wat in die Junie-eksamen geëksamineer is, word weer gevra. Al wat bykom, is die produksiekostestate by vervaardigingsondernemings, en die geprojekteerde inkomstestate wat in Hoofstuk 8 behandel word. KWARTAAL 4 SPESIFIEKE HERSIENING MET DIE OOG OP DIE EINDEKSAMEN In jou hersiening vir die eindeksamen moet jy probeer om spesifiek te fokus op daardie gedeeltes van die werk waarmee jy in die voorbereidende eksamen gesukkel het. Probeer om soveel as moontlik verskillende vrae self uit te werk. Dit help nie veel om net na vrae wat jy reeds gedoen het te kyk nie – jy moet elke vraag weer van nuuts af gaan doen. Gee ook veral aandag aan tyd, terwyl jy ‘n vraag doen. Dit wil sê, wanneer jy ‘n vraag uitwerk, moet jy presies weet hoeveel punte die vraag tel, en hoeveel tyd jy in die eksamen sal hê om die vraag te beantwoord. Onthou dat die eindeksamen 300 punte tel en 3 ure lank is. Jy moet dus teen 1,67 punte per minuut kan werk om klaar te kry. Hoofstuk 9 het spesifiek ten doel om jou te help met jou voorbereiding vir die eindeksamen. Sorg dat jy eers alle werk weer goed voorberei; doen weer die vraestel in Hoofstuk 2 asook jou Junie- en rekordeksamenvraestelle volledig, voordat jy met hierdie hersiening begin. 9. HERSIENING VIR DIE EINDEKSAMEN 9.1 Inleiding en werkswyse . ………………………………………………………………… 241 9.2 Hersieningsoefeninge 1 tot 10 ……………………………………………………………. 242 9.3 Finale oefenvraestel ………………………………………………………………………. 272 Vraag 1: Bankversoening en Interne beheer …………………………………………….. 273 Vraag 2: Maatskappye, Finansiële state en Ontleding en vertolking ……………………. 274 Vraag 3: Maatskappye, Grootboek en Algemene verslagdoening ………………………. 275 Vraag 4: Voorraadstelsels en BTW ……………………………………………………… 277 Vraag 5: Vervaardigingsaspekte …………………………………………………………. 279 Vraag 6: Kontantbegroting van ‘n eenmansaak ………………………………………….. 281 Memorandum Hoofstuk 2: Hersieningsvraestel Memorandum Hoofstuk 9: Hersieningsoefeninge 1 tot 10 Memorandum Hoofstuk 9: Finale oefenvraestel EINDEKSAMEN Die eindeksamenvraestel behoort baie dieselfde as die voorbereidende eksamen te lyk. Jy moet egter probeer om soveel as moontlik vrae oor alle aspekte van Rekeningkunde wat behandel is, uit te werk. Probeer verskillende maniere van hoe dieselfde aspek gevra kan word, te ondersoek. Dit is baiekeer nie “wat” gevra word, wat vir kandidate die probleem is nie, maar “hoe” dit gevra word. Die oomblik as ‘n vraag bietjie anders gestel word as normaaalweg, sukkel die kandidate. Probeer dus alle moontlike maniere, óf dan ten minste soveel as moontlik maniere, waarop ‘n vraag gestel kan word ondersoek. Alle sterkte met jou voorbereiding! 7

HOOFSTUK 1: PUBLIEKE MAATSKAPPPYE 1.1 INLEIDING Daar is in Graad 10 en 11 aandag gegee aan drie ondernemingsvorme, nl. Eenmansake, Vennootskappe en Sportklubs. Twee van die groot probleme wat by hierdie ondernemingsvorme ondervind word, is die generering van genoeg eie kapitaal asook die feit dat die eienaars gesamentlik en afsonderlik verantwoordelik gehou kan word vir die skuld van die onderneming. Die vraag na ‘n ondernemingsvorm sonder die probleem om voldoende kapitaal te bekom en waar die eienaars nie aanspreeklik is vir die onderneming se skulde nie, het dus ontstaan. Hier volg ‘n vergelyking tussen die drie “handeldrywende” ondernemingsvorme wat die verskil aantoon: Eenmansaak Vennootskap Publieke maatskappy Een eienaar 2 - 20 Vennote Aandeelhouers slegs beperk deur aantal gemagtigde aandele. Verskaf al die kapitaal. Dra elk kapitaal by in een of ander Dra kapitaal by deur aandele te vorm. koop. Eienaarsbelang: Eienaarsbelang: Aandeelhouersbelang: Kapitaal (B1) Kapitaal: Mnr. A (B1) Gewone aandelekapitaal (B1) Onttrekkings (B2). Privaatrekening: Mnr. A (B3) Behoue inkomste (B2) Onttrekkings: Mnr. A (B5) Aandeelhouers se aanspreeklikheid Alleen aanspreeklik vir Vennote is gesamentlik en afsonderlik vir skuld slegs beperk tot waarde skuld. aanspreeklik vir skuld. van aandele wat hy besit. Kry al die wins. Deel in winste soos in Deel in winste in vorm van vennootskapsooreenkoms bepaal. dividende slegs as maatskappywins dit toelaat. Finale rekeninge: Finale rekeninge: Finale rekeninge: Handelsrekening; Wins- en Handelsrekening; Wins- en Handelsrekening; Wins- en verliesrekening. verliesrekening; Verdelingsrekening. verliesrekening;Verdelingsrekening. ‘n Maatskappy is ‘n regspersoon en is aanspreeklik vir sy skulde. ‘n Aandeelhouer kan dus net die bedrag verloor wat hy in aandele in die maatskappy belê het. By die stigting van ‘n maatskappy stel die promotors m.b.v. ‘n prokureur, die volgende drie dokumente op: 1. Akte van Oprigting Hierdie dokument sit die doelstellings en aard van besigheid van die beoogde maatskappy uiteen en bevat ook die naam van die maatskappy wat as publieke maatskappy eindig met die woord Beperk of die afkorting Bpk. 2. Statute Dit is ‘n dokument wat die aktiwiteite en verantwoordelikhede van die bestuur van die maatskappy duidelik omskryf. Dit bevat ook die interne reëls en regulasies van die maatskappy. 3. Prospektus Hierdie is ‘n uitnodiging aan die publiek om aandele in die maatskappy te koop. 8

1.2 HULPJOERNALE EN GROOTBOEKREKENINGE 1.2.1 Aandelekapitaal van ‘n maatskappy ‘n Maatskappy verkry kapitaal deur aandele aan die publiek te verkoop. Dit is belangrik dat ons in die eerste plek onderskei tussen hoeveel aandele ‘n maatskappy mag uitreik of verkoop, genoem die Gemagtigde aandelekapitaal, en hoeveel van hierdie aandele werklik uitgereik of verkoop is, genoem die Uitgereikte aandelekapitaal. Ten tweede moet die prys waarteen hierdie aandele verkoop gaan word, vasgestel word. Daar bestaan verskillende tipes aandele; ons gaan egter net konsentreer op Gewone aandele sonder pari-waarde. Dit beteken daar is geen vasgestelde prys vir die aandele nie. Die Johannesburgse effektebeurs (JEB) is die mark waar aandele deur die publiek gekoop en verkoop word. Pryse van aandele styg en daal voortdurend en pryse word bepaal deur die marktoestande. Die prys kan dus meer of minder as die oorspronklike uitreikprys van die aandele wees. Die prys waarteen aandele op die JEB verhandel staan bekend as die markprys van die aandele op ‘n gegewe tydstip. Opsommend dus die volgende: Gemagtigde aandelekapitaal is die totale aantal aandele wat ‘n maatskappy gemagtig is om uit te reik met geen randwaarde, bv. 100 000 gewone aandele. Uitgereikte aandelekapitaal verteenwoordig die aantal aandele wat reeds aan die publiek uitgereik of verkoop is, vermenigvuldig met die uitreikprys per aandeel, bv. 20 000 gewone aandele teen ‘n uitreikprys van R12,25 elk = R245 000 en daarna ‘n verdere 30 000 gewone aandele teen ‘n uitreikprys van R18,50 elk= R555 000. Die totale Uitgereikte aandelekapitaal is dus 50 000 aandele met ‘n waarde van R800 000. Die gemiddelde uitreikprys is dus R800 000/50 000 aandele = R16 per aandeel VOORBEELD 1: Uitreik van gewone aandele teen verskillende uitreikpryse en berekening van die gemiddelde uitreikprys. 2015 Jan. 31 - Die maatskappy het ‘n gemagtigde aandelekapitaal van 500 000 gewone aandele. Daar word 100 000 aandele teen ‘n uitreikprys van R2,00 per aandeel uitgereik. Mei 31 - Daar word ‘n verdere 200 000 gewone aandele teen ‘n uitreikprys van R2,60 elk per aandeel uitgereik. Okt 30 - Die oorblywende aandele word teen ‘n uitreikprys van R3,40 per aandeel uitgereik. Hulpjoernaal Brondokument Berekeninge: Gemiddelde aandeelprys na 31 Mei 2015: Gemiddelde aandeelprys na 30 Oktober 2015: 9

Algemene Grootboek Balansstaatrekeninge-afdeling Gewone aandelekapitaal Bl 215 T Bank K03| 200 000 vi_|: Bank ka] 520 000 7120 000 oxt_| Rank = Kc | 80 000 1400 000 1.2.2 Behoue inkomste Dit is baie belangrik om te verstaan dat die direkteure van die maatskappy nie alle winste aan die aandeelhouers hoef uit te betaal in die vorm van dividende nie. Winste mag teruggehou word en die uitbreiding van die maatskappy daarmee gefinansier word wat natuurlik die aandeelhouersbelang en waarde van die aandele sal laat styg. Die onverdeelde inkomste/wins na belasting en na dividende word in die Verdelingsrekening (‘n rekening wat later bespreek sal word) bereken en word oorgedra na die Behoue inkomsterekening. Behoue inkomste vorm deel van die Aandeelhouersbelang en sal altyd ‘n kredietsaldo toon. 1.2.3. Terugkoop van aandele deur ‘n maatskappy ‘n Maatskappy kan besluit om van die aandele wat reeds uitgereik is terug te koop. Dit sal gedoen word om bv. ‘n beherende aandeel in die maatskappy te verkry of om die verhouding van skuld teenoor die aandeelhouersbelang aan te pas of bloot net om die aantal uitgereikte aandele te verminder sodat oorblywende aandeelhouers ‘n groter inkomste uit dividende kan verdien. Die terugkoop van aandele kan gedoen word teen ‘n prys wat meer as die gemiddelde uitreikprys of minder as die gemiddelde uitreikprys van die aandele is. Daar sal egter slegs van kandidate verwag word om die terugkoop van aandele teen ‘n hoér prys as die gemiddelde uitreikprys te boekstaaf. Onthou: Gemiddelde uitreikprys per aandeel = Gewone aandelekapitaalsaldo / Aantal uitgereikte aandele Die dubbelinskrywing vir terugkoop van aandele teen ‘n hoér prys as die gemiddelde uitreikprys word as volg geboekstaaf: Krediteer Bank met die totale bedrag wat betaal is vir die terugkoop van die aandele. Debiteer Gewone aandelekapitaal met die gemiddelde uitreikprys per aandeel vermenigvuldig met die aantal aandele wat teruggekoop is. Debiteer Behoue inkomste met die verskil tussen die bedrag betaal en die gemiddelde uitreikprys. 10

VOORBEELD 2: Terugkoop van aandele teen ‘n hoér prys as die gemiddelde uitreikprys. INLIGTING: Die volgende saldo’s verskyn in die boeke van Park Handelaars Bpk op 1 Maart 2015: Gewone aandelekapitaal (250 000 uitgereikte aandele) 925 000 Behoue inkomste 754 000 TRANSAKSIES: 2015 Mei 30 ‘n Verdere 50 000 gewone aandele word uitgereik teen ‘n uitreikprys van R6,70 per aandeel. Sept 30 Daar word 30 000 gewone aandele deur die maatskappy teruggekoop teen ‘n prys van R7,10 per aandeel. OPDRAG: 21 Bereken die gemiddelde uitreikprys per aandeel op 1 Maart 2015. 2.2 Bereken die gemiddelde uitreikprys per aandeel na 30 Mei 2015. 2.3 Boekstaaf die gegewe transaksies in die geopende grootboekrekeninge en saldeer die rekeninge op 30 September 2015. 2.1 Berekening van die gemiddelde uitreikprys per aandeel op 1 Maart 2015 ZSO 000 aandele q2S 000 EB = R270 per aandeel 2.2 Berekening van die gemiddelde uitreikprys per aandeel na 30 Mei 2015 50000 x R70 = R338 000 . R12b0 000 Pi = Ry,20 per aandec| 300000 aandele 2.3 Algemene Grootboek van Park Handelaars Bpk. Gewone aandelekapitaal Bl | Sp | eBank 60000 R420) |kgl (26000 | iw |: [Saldo | 425 000 Saldo oMl1/Zy 000 | we | 20 [Rank ko} 335000 1260000 ) 260 000 Okt 1 Saldo /6 i IBY 000 Behoue inkomste B2 2 | Bank (30000x R2,40) |K8} 87000 | we |i Saldo K/L] S4 000 Saldo (ld! 667 000 | | 7S¢ 000 15 ¢ 000 T Okt 1 Saldo F/b 667000 | 11

1.3 AANSUIWERINGS EN SLOTREKENINGE VAN MAATSKAPPYE Alle aansuiwerings en jaareindprosedures wat by ander ondernemingsvorme gegeld het, word steeds by die boekhouding van Maatskappye toegepas. Daar is egter twee baie belangrike aspekte wat bykom, nl. die betaling van inkomstebelasting, en die verdeling van die wins aan die aandeelhouers in die vorm van dividende wat uitbetaal word. Ons gaan eerstens baie kortliks die bekende aansuiwerings hersien deur net daarna te verwys, en enkele punte van belang weer onder jou aandag te bring. Daarna gaan ons spesifiek aandag gee aan die nuwe prosedures wat spesifiek op Publieke maatskappye betrekking het. 1.3.1 Waardevermindering Daar is twee metodes om waardevermindering af te skryf, nl.  Die Kosprysmetode, ook genoem Reguitlyn- of Vastepaaiementmetode, en  Die Verminderde saldometode, ook genoem Boekwaarde of Drawaardemetode. Wanneer waardevermindering afgeskryf word, word ‘n uitgawerekening, nl. Waardevermindering gedebiteer en ‘n negatiewe baterekening, nl. Opgelope waardevermindering op voertuie/toerusting gekrediteer. Die waardevermindering wat vir ‘n spesifieke finansiële jaar afgeskryf is, moet as toegerekende uitgawe by daardie jaar se wins in die Inkomstestaat afgetrek word. 1.3.2 Opgelope uitgawes teenoor Vooruitbetaalde uitgawes Indien ‘n uitgawe vir ‘n spesifieke finansiële tydperk aangegaan is, maar nog nie ten volle betaal is nie, word daar volgens die paringsbeginsel nog “geld geskuld” ten opsigte van die uitgawe vir daardie tydperk. ‘n Tydelike las, nl. Opgelope uitgawes word geskep, ten einde die uitgawe te vermeerder en sodoende die korrekte uitgawebedrag vir die tydperk aan te toon. Indien ‘n uitgawe ten opsigte van ‘n volgende finansiële tydperk reeds gedurende die huidige tydperk betaal is, beteken dit dat daar volgens die paringsbeginsel “te veel betaal is” ten opsigte van die uitgawe vir die huidige tydperk. ‘n Tydelike bate, nl. Vooruitbetaalde uitgawes word geskep, ten einde die uitgawe te verminder en sodoende die korrekte uitgawebedrag vir die huidige tydperk te toon. 1.3.3 Opgelope inkomste teenoor Vooruitontvange inkomste Indien ‘n inkomste vir ‘n spesifieke finansiële tydperk verdien is, maar nog nie ten volle ontvang is nie, word daar volgens die paringsbeginsel nog “geld aan ons geskuld” ten opsigte van die inkomste vir daardie tydperk. ‘n Tydelike bate, nl. Opgelope inkomste word geskep, ten einde die inkomste te vermeerder en sodoende die korrekte inkomstebedrag vir die tydperk aan te toon. Indien ‘n inkomste ten opsigte van ‘n volgende finansiële tydperk reeds gedurende die huidige tydperk ontvang is, beteken dit dat daar volgens die paringsbeginsel “te veel ontvang is” ten opsigte van die inkomste vir die huidige tydperk. ‘n Tydelike las, nl. Vooruitontvange inkomste word geskep, ten einde die inkomste te verminder en sodoende die korrekte inkomstebedrag vir die huidige tydperk te toon. 12

1.3.4 Oninbare skulde en Voorsiening vir oninbare skulde Indien ‘n debiteur nie sy skuld kan betaal nie, word die rekening as oninbaar afgeskryf. ‘n Uitgawerekening, nl. Oninbare skulde word gedebiteer en ‘n baterekening, nl. Debiteurekontrole asook die debiteur se persoonlike rekening word gekrediteer, met die bedrag van die skuld wat afgeskryf is. In die Balansstaat moet die bedrag wat deur debiteure verskuldig is, volgens die omsigtigheidsbeginsel, so realisties as moontlik aangetoon word. Daar moet dus voorsiening gemaak word vir die feit dat sommige debiteure dalk nie hulle skuld gaan betaal nie. ‘n Voorsiening vir oninbare skulde word geskep deur ‘n uitgawerekening, nl. Voorsiening vir oninbare skulde aansuiwering, te debiteer en ‘n negatiewe baterekening, nl. Voorsiening vir oninbare skulde, te krediteer. Indien die voorsiening vir oninbare skulde vermeerder, word die uitgawerekening, nl. Voorsiening vir oninbare skulde aansuiwering, weer gedebiteer, en die negatiewe baterekening, nl. Voorsiening vir oninbare skulde gekrediteer. Indien die Voorsiening vir oninbare skulde egter verminder, ontstaan ‘n inkomsterekening nl. Voorsiening vir oninbare skulde aansuiwering wat gekrediteer word, en die negatiewe baterekening, nl. Voorsiening vir oninbare skulde word dan gedebiteer. Onthou! Netto handelsdebiteure = Handelsdebiteure – Voorsiening vir oninbare skulde 1.3.5 Verbruiksgoedere voorhande en handelsvoorraadtekort Aan die einde van die finansiële jaar word die bedrag van alle ongebruikte verbruiksgoedere, bv. skryfbehoeftes, verpakkingsmateriaal, brandstof, ens. deur ‘n fisiese voorraadopname bepaal. Slegs dit wat gedurende die jaar verbruik is, moet volgens die paringsbeginsel as ‘n uitgawe by hierdie jaar se wins afgetrek word. Hierdie ongebruikte voorrade word as ‘n bate in die balansstaat getoon aangesien dit eers gedurende die volgende finansiële tydperk verbruik sal word. ‘n Baterekening, nl. Verbruiksgoedere voorhande word gedebiteer, en die spesifieke uitgawerekening word gekrediteer met die bedrag van die ongebruikte voorraad. Die balansstaat moet die korrekte bedrag van handelsvoorraad wat op die laaste dag van die finansiële jaar beskikbaar is, aantoon. Die saldo van die Handelsvoorraadrekening toon nie noodwendig die fisiese voorraad voorhande aan nie. Daar moet ‘n fisiese voorraadopname gemaak word om te bepaal of daar nie dalk voorraad verlore geraak het, of gesteel is nie. Indien die totaal van die fisiese voorraadopname toon dat daar wel ‘n voorraadtekort bestaan, word ‘n uitgawerekening, nl. Handelsvoorraadtekort gedebiteer, en ‘n baterekening, nl. Handelsvoorraad gekrediteer met die bedrag van die voorraadtekort, d.w.s. die verskil tussen die saldo van die Handelsvoorraadrekening en die bedrag van die fisiese voorraadopname. 1.3.6 Wins of verlies met verkoop van bate Wanneer daar van ‘n Nie-bedryfsbate ontslae geraak word, word dit altyd aan die hand van vyf stappe geboekstaaf, nl. (1) Haal die kosprys van die bate uit. (2) Bring die opgelope waardevermindering op datum. (3) Haal die totale opgelope waardevermindering tot op datum uit. (4) Doen die ontslaeraaktransaksie. (5) Bepaal die Wins/Verlies met verkoop van die bate. Indien die bate teen ‘n wins verkoop is, sal dit as ‘n inkomste in die Inkomstestaat getoon word. ‘n Verlies met verkoop van bate word egter as ‘n uitgawe in die Inkomstestaat getoon. 13

1.3.7 Inkomstebelasting Hierdie is een van die belangrikste aspekte rakende maatskappye, en jy moet dit baie goed onder die knie kry. Elke ses maande word ‘n beraamde/geskatte bedrag voorlopige inkomstebelasting aan die SAID oorbetaal. Hierdie bedrag word deur die rekenmeester bereken as ‘n persentasie van die vooruitgeskatte wins vir die periode. Dit word dus vooruitbetaal, wat die moontlikheid laat ontstaan dat daar aan die einde van die jaar nog ‘n bedrag t.o.v. Inkomstebelasting verskuldig kan wees, wat dan as ‘n Las in die Balansstaat getoon sal word. Dit kan egter ook gebeur dat te veel Inkomstebelasting gedurende die jaar aan die SAID oorbetaal is, wat dan as ‘n Bate in die Balansstaat getoon sal word. VOORBEELD 3: 2015 Aug. 31 - Die voorlopige beraamde belasbare wins vir die jaar is bereken op R600 000. Maatskappybelasting word bereken as 28% van die belasbare inkomste. ‘n Eerste voorlopige belastingbetaling word gemaak. 2016 Feb. 25 - ‘n Tweede voorlopige beraamde belastingbetaling van R80 000 word aan die SAID oorbetaal. Feb. 28 - Die netto belasbare inkomste soos per Inkomstestaat bereken, beloop R650 000. Toon die aansuiwering om inkomstebelastin g teen 28% in berekening te bring. SAID (Inkomstebelasting) B12 Inkomstebelasting N23 14

1.3.8 Dividende verklaar en betaal aan aandeelhouers Indien die direkteure van ‘n maatskappy besluit om die wins of gedeelte van die wins aan hulle aandeelhouers uit te betaal, noem ons hierdie gedeelte van die wins wat uitbetaal word, ‘n aandeeldividend. Dividende word gewoonlik, as winste dit toelaat, meer as eenkeer per jaar verklaar (d.w.s. belowe). Hierdie dividende wat gedurende die jaar verklaar word, word interim of tussentydse dividende genoem. Interimdividende word normaalweg ten volle betaal, gedurende die finansiële jaar waarin dit verklaar is. Dit gebeur gewoonlik dat ‘n finale dividend aan die einde van die jaar verklaar/belowe word uit die huidige jaar se wins, maar dat hierdie dividend eers in die volgende finansiële jaar uitbetaal gaan word. So ‘n finale dividend wat reeds verklaar is, maar nog nie betaal is nie, moet egter volgens rekeningkundige praktyk getoon word by die finansiële jaar waarin dit verklaar is (paringsbeginsel), en dit word dus as ‘n LAS in die huidige jaar se Balansstaat getoon. VOORBEELD 4: 2015 Jul. 10 - ‘n Interimdividend van 25 sent per aandeel, word aan aandeelhouers verklaar. Die uitgereikte aandelekapitaal bestaan uit 100 000 gewone aandele. Okt. 5 - Die tussentydse dividend word aan die aandeelhouers uitbetaal. 2016 Feb. 27 - ‘n Finale dividend van 34 sent per aandeel word verklaar. Aandeelhouers vir dividende B13 Gewone aandeledividende N24 15

1.3.9 Verdelingsrekening Die onverdeelde inkomste/wins na belasting en na dividende word oorgedra na die Behoue inkomsterekening. Die berekening van hierdie bedrag word in die Verdelingsrekening gedoen. Die Verdelingsrekening is die laaste finale rekening en word stapsgewys as volg opgestel: (1) Dra die netto wins oor vanaf die Wins- en verliesrekening na die Verdelingsrekening. (2) Sluit Inkomstebelasting af na die Verdelingsrekening. (3) Sluit Gewone aandeledividende af na die Verdelingsrekening. (4) Bereken die “onverdeelde bedrag” as balanserende syfer aan die einde van die jaar en dra dit oor vanaf die Verdelingsrekening na die Behoue inkomsterekening. VOORBEELD 5: Die volgende gegewens is beskikbaar op 28 Februarie 2016, die einde van die finansiële tydperk: Behoue-inkomste ( 1 Maart 2015) 143 000 Netto wins vir die jaar voor belasting 780 000 Inkomstebelasting (bereken @ 30% van netto wins) ? Gewone aandeledividende 450 000 Behoue-inkomste B3 Verdelingsrekening N27 16

OEFENING 1.1 PM Handelaars Beperk is geregistreer met ‘n gemagtigde aandelekapitaal van 250 000 gewone aandele Op 2 Januarie 2015 het die maatskappy 200 000 van die aandele aan die publiek vir inskrywing aangebied teen ‘n uitreikprys van R2,00 per aandeel. Die sluitingsdatum vir aansoeke was 1 Maart 2015. OPDRAG: 1.1.1 Voltooi die nodige inskrywings in die geopende hulpjoernale. Let op na die gegewe datums in die hulpjoernale. 1.1.2 Boek alle transaksies oor na die geopende rekeninge in die Algemene Grootboek van PM Handelaars Beperk. Transaksies: 2015 Mrt. 1 Aansoeke om 200 000 aandele is ontvang, tesame met die bedrag vir die aandele betaalbaar. Al die aandele word toegeken. Kwitansie 001 is uitgereik om die transaksie te staaf. Jul. 1 PM Handelaars Beperk bied ‘n verdere 50 000 aandele teen ‘n uitreikprys van R2,00 per aandeel aan die publiek aan, en stel 1 September as die sluitingsdatum vir aansoeke. Aug. 31 Die direkteure van PM Handelaars Beperk verklaar ‘n tussentydse dividend van 10 sent per aandeel. Sept. 1 Aansoeke vir 50 000 aandele is ontvang, tesame met die bedrag vir die aandele betaalbaar. Al die aandele word toegeken. Kwitansie 421 word uitgereik. Sept. 10 Die tussentydse dividend aan die aandeelhouers verskuldig, word per tjek B321 betaal. Sept. 12 Na ses maande se handeldryf in die eerste finansiële jaar, het die rekenmeester bereken dat die maatskappy R80 500 voorlopige inkomstebelasting aan die Suid-Afrikaanse Inkomstediens moet betaal. Sept. 13 Reik tjek B340 uit ten gunste van die SAID vir die voorlopige inkomstebelasting. 2016 Feb. 20 Die rekenmeester het die maatskappy se wins vir die jaar geskat en bereken dat ‘n tweede voorlopige inkomstebelastingbetaling van R83 500 betaalbaar is. Feb. 22 Reik tjek B420 uit ten gunste van die SAID vir die tweede voorlopige inkomstebelastingbetaling. Feb. 28 Die netto wins vir die jaar is akkuraat bereken as, R520 000. PM Handelaars Beperk se inkomstebelasting word bereken teen ‘n koers van 30% van die netto wins. Die direkteure het ‘n finale dividend van 12 sent op al die uitgereikte aandele verklaar. 17

Kontantontvangstejoernaal van PM Handelaars Beperk vir Maart tot September 2015 KOJ Ontleding Diverse rekeninge Dok. Dag Besonderhede van Bank nr. Bedrag Fol. Besonderhede ontvangste Mrt. 1 Sept. 1 Kontantbetalingsjoernaal van PM Handelaars Beperk vir Sept. 2015 tot Feb. 2016 KBJ Dok. Diverse rekeninge Dag Naam van begunstigde Bank nr. Bedrag Fol. Besonderhede Sept. 10 13 Feb. 22 Algemene Joernaal van PM Handelaars Beperk vir Aug. 2015/Feb. 2016 AJ Dag Besonderhede Fol. Debiet Krediet Aug.31 Feb.28 18

Algemene Grootboek van PM Handelaars Beperk Balansstaatrekeninge-afdeling Gewone aandelekapitaal B1 Behoue-inkomste B2 Aandeelhouers vir dividende B21 SAID (Inkomstebelasting) B22 Nominale rekeninge-afdeling Gewone aandeledividende N32 Inkomstebelasting N33 Verdelingsrekening N36 19

OEFENING 1.2 Gebruik die inligting en transaksies met betrekking tot Park Bpk. om die volgende te voltooi: 1.2.1. Die geopende volgende grootboekrekeninge vir die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2016, behoorlik gesaldeer of afgesluit (gee aandag aan datums). 1.2.2. Bereken die totale gewone aandeelhouersbelang in die maatskappy op 28 Februarie 2016. Saldo’s op 1 Maart 2015, die begin van die finansiële jaar: Gewone aandelekapitaal (bestaande uit 168 750 uitgereikte aandele) 270 000 Behoue inkomste 98 600 Aandeelhouers vir dividende 21 600 SAID (Inkomstebelasting) (krediet) 3 900 Let wel! Die maatskappy het ‘n gemagtigde aandelekapitaal van 500 000 gewone aandele. Transaksies 2015 Mrt. 12 Betaal die bedrag verskuldig aan die Suid-Afrikaanse Inkomstediens per tjek. Mrt. 23 Betaal die bedrag aan die aandeelhouers t.o.v. dividende verskuldig. Aug. 27 Betaal die voorlopige inkomstebelasting van R69 000 aan die Suid-Afrikaanse Inkomstediens. Sept. 2 Verklaar en betaal ‘n tussentydse dividend van 2 sent per aandeel aan aandeelhouers. Sept. 15 Koop 23 750 aandele terug teen ‘n terugkoopprys van R1,90 per aandeel. Nov 20 Reik ‘n verdere 40 000 aandele teen ‘n uitreikprys van R2,12 per aandeel uit. Alle gelde vir die aandele is ontvang. 2016 Feb. 25 Inkomstebelasting vir die jaar word geskat op R142 000. Reik ‘n tjek aan die SAID uit, vir die bedrag verskuldig. Feb. 28 Die netto inkomste word in die Wins- en verliesrekening op R456 000 bereken. Inkomstebelasting vir die jaar beloop 30% van die netto inkomste. Die direkteure besluit om ‘n finale dividend van 3½ sent per aandeel op alle uitgereikte aandele te verklaar. 20

Algemene Grootboek van Park Bpk. Gewone aandelekapitaal B1 2015 2015 Sep 15 Mrt 1 Nov 20 Behoue inkomste B3 2015 2015 Sep 15 Mrt 1 2016 Feb 28 SAID (Inkomstebelasting) B20 2015 2015 Mrt 12 Mrt 1 2016 Aug 27 Feb 28 2016 Feb 25 Aandeelhouers vir dividende B21 2015 2015 Mrt 23 Mrt 1 2015 2015 Sep 2 Sep 2 2016 Feb 28 21

Inkomstebelasting N40 Gewone aandeledividende N41 Verdelingsrekening N44 1.2.2. Bereken die totale Gewone aandeelhouersbelang op 28 Februarie 2016? Berekeninge: 22

OEFENING 1.3 Park Handelaars Beperk is ‘n maatskappy met ‘n gemagtigde aandelekapitaal van 2 000 000 aandele. Die finansiële jaar eindig op 28 Februarie van elke jaar. GEVRA: 1.3.1 Ontleed die gevraagde transaksies onder die gegewe opskrifte op die antwoordblad. 1.3.2 Voltooi die SAID (Inkomstebelasting) rekening vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016. 1.3.3 Voltooi die Verdelingsrekening vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016. 1.3.4 Toon die Nota vir Behoue inkomste in die Balansstaat op 28 Februarie 2016. 1.3.5 Bereken die gemiddelde uitreikprys per aandeel op 28 Februarie 2016. 1.3.6 Lewer kommentaar op die dividendbeleid van die maatskappy. Dink jy hierdie jaar se dividende was ‘n goeie finansiële besluit? Gee syfers om jou antwoord te staaf. 1.3.7 Bereken die totale aandeelhouersbelang op 28 Februarie 2016. INLIGTING: Die volgende saldo’s het onder andere op 1 Maart 2015 in die boeke voorgekom: Gewone aandelekapitaal (Gemiddelde uitreikprys van R1,80 per aandeel) R 1 440 000 Behoue-inkomste 640 000 SAID (Inkomstebelasting) (Dt.) 15 000 Aandeelhouers vir dividende 140 000 Transaksies 2015 Mrt 15 Betaal die bedrag verskuldig aan aandeelhouers per tjek. Mei 31 Die direkteure verklaar en betaal ‘n interimdividend van 60 sent per aandeel. Aug 15 Die rekenmeester het die voorlopige belasting wat betaal moet word bereken as R120 000. ‘n Tjek word aan die SAID uitgereik vir die bedrag min die bedrag wat die SAID aan die maatskappy verskuldig is. Nov 20 Die maatskappy reik nog 600 000 aandele teen ‘n uitreikprys van R2,50 per aandeel. Des 15 Die maatskappy koop 400 000 aandele terug teen ‘n prys van R2,30 per aandeel. 2016 Feb 28 ‘n Finale dividend van 45 sent per aandeel is verklaar. ‘n Tweede voorlopige belastingbetaling van R137 000 is gemaak. Die korrekte netto inkomste vir die jaar, is bereken, as R880 000. Die korrekte inkomstebelasting vir die jaar beloop R246 400. 1.3.1 Ontleed die transaksies onder die gegewe opskrifte op die antwoordblad. Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer Bedrag 2015 Mrt 15 Mei 31 Aug 15 Nov 20 Des 15 23

1.3.2 SAID (Inkomstebelasting) B12 1.3.3 Verdelingsrekening N38 1.3.4 Nota : Behoue-inkomste Behoue-inkomste - begin van die jaar Plus: Netto wins na belasting Min: Behoue inkomste op 400 000 aandele teruggekoop Min: Gewone aandeledividende Betaal Aanbeveel Behoue inkomste – einde van die jaar 1.3.5 Bereken die gemiddelde uitreikprys per aandeel op 28 Februarie 2016. 1.3.6 Lewer kommentaar op die dividendbeleid van die maatskappy. Dink jy hierdie jaar se dividende was ‘n goeie finansiële besluit? Gee syfers om jou antwoord te staaf. 1.3.7 Bereken die totale aandeelhouersbelang op 28 Februarie 2016. Gewone aandelekapitaal Behoue- inkomste Totale gewone aandeelhouersbelang 24

OEFENING 1.4 Die volgende inligting is geneem uit die rekords van Park Handelaars Bpk. OPDRAG: 1.4.1 Voltooi die geopende rekeninge in die Algemene grootboek van Park Handelaars Bpk. vir die jaar geëindig 30 Junie 2016. 1.4.2 Voltooi die inligting in die notas vir Gewone aand elekapitaal en Behoue inkomste soos dit in die Balansstaat op 30 Junie 2016, die einde van die finansiële jaar, sal verskyn. 1.4.3 Bereken die gemiddelde uitreikprys per aandeel op 30 Junie 2016. INLIGTING: Saldo’s geneem uit die Balansstaat op 30 Junie 2015, die einde van die vorige finansiële jaar: Gewone aandelekapitaal (Gemiddelde uitreikprys van R5,30 per aandeel) 874 500 Behoue inkomste 265 000 SAID (Inkomstebelasting) (kt.) 11 400 Aandeelhouers vir dividende 92 400 Transaksies 2015 Jul 12 Die bedrag aan die SAID verskuldig word per tjek betaal. Des 18 Park Handelaars Bpk. maak ‘n eerste voorlopige inkomstebelastingbetaling van R130 000. Park Handelaars Bpk. verklaar en betaal ‘n interimdividend van R74 250. 2016 Apr 1 Toerusting wat R10 000 op 1 Julie 2013 gekos het, is vir R6 000 kontant verkoop. Waardevermindering word volgens die verminderde saldo metode teen 20% p.j. voorsien. Mei 20 Park Handelaars Bpk. koop 15 000 aandele terug teen ‘n prys van R5,90 per aandeel. Jun 15 Park Handelaars Bpk. reik nog 50 000 aandele uit teen ‘n uitreikprys van R6,34 per aandeel. Jun 20 Park Handelaars Bpk. het ‘n tweede voorlopige belastingbetaling van R134 000 gemaak. Jun 25 ‘n Finale dividend van 80 sent per aandeel word verklaar. Jun 30 Park Handelaars Bpk toon ‘n netto wins voor belasting van R870 000. Die inkomstebelasting moet bereken word teen 30% van die netto wins. Berekeninge: 25

Algemene Grootboek van Park Handelaars Beperk Balansstaatrekeninge-afdeling Gewone aandelekapitaal B1 Behoue-inkomste B3 SAID (Inkomstebelasting) B21 Bateverkope B25 Berekeninge: 26

Nominale rekeninge-afdeling Gewone aandeledividende N32 Inkomstebelasting N33 Verdelingsrekening N36 1.4.2 Notas tot die Balansstaat op 30 Junie 2016 Gewone aandelekapitaal Gemagtigde 500 000 gewone aandele Uitgereik R ………………. aandele in uitreik aan die begin van die jaar ………………. aandele gedurende die jaar uitgereik teen R……… per aandeel ………………. aandele gedurende die jaar teruggekoop (gemiddelde uitreikprys R………. per aandeel) ………………. aandele in uitreik aan die einde van die jaar Behoue inkomste Behoue inkomste aan die begin van die jaar Netto wins na belasting vir die jaar Behoue inkomste op ………………. aandele teruggekoop Dividende Tussentydse Finale Behoue inkomste aan die einde van die jaar 1.4.3 Bereken die gemiddelde uitreikprys per aandeel op 30 Junie 2016. 27

OEFENING 1.5 Die volgende inligting is geneem uit die boeke van Parkie Handelaars Bpk. ‘n publieke maatskappy, op 30 Junie 2015 en 30 Junie 2016, die einde van die onderskeie finansiële jare. OPDRAG: Daar word van jou verwag om die volgende te voltooi: 1.5.1 Stel die volgende rekeninge in die Algemene Grootboek op: SAID (Inkomstebelasting) Aandeelhouers vir dividende 1.5.2 Bereken die Netto inkomste voor belasting deur die Verdelingsrekening korrek te herkonstrueer. 1.5.3 Bereken die uitreikprys per aandeel waarteen die nuwe aandele uitgereik is. INLIGTING: 1. Die volgende saldo’s verskyn in die Na-afsluitingsproefbalans van die twee jare geëindig 30 Junie: 2016 2015 Gewone aandelekapitaal 792 000 270 000 Behoue-inkomste 153 550 18 900 SAID (Inkomstebelasting) 9 050 (kt.) 13 400 (dt.) Aandeelhouers vir dividende ? 22 500 2. Die dividende verskuldig aan aandeelhouers is op 10 Julie 2015 ten volle betaal en op 12 Julie 2015 is die verskuldigde bedrag van die Suid-Afrikaanse Inkomstediens ontvang. 3. Op 30 Junie 2015 was daar 50 000 uitgereikte aandele. Op 1 September 2015 is ‘n verdere 90 000 aandele uitgereik. 4. Op 1 Augustus 2015 is ‘n interim dividend van 25 sent per aandeel deur die direksie verklaar, die betaling van die dividend is op 1 Oktober 2015 gemaak. 5. Die voorlopige Inkomstebelastingbetalings aan die SAID was as volg: 2 Januarie 2016, R44 800. 28 Junie 2016, R56 400. 6. Die direksie het ‘n finale dividend van 36 sent per uitgereikte aandeel op 30 Junie 2016 verklaar. Hiervan is 5 sent per aandeel dadelik aan die aandeelhouers uitbetaal. Die res sal op 20 Julie 2016 ten volle betaal word. 28

Algemene Grootboek van Parkie Handelaars Beperk 1.5.1 SAID (Inkomstebelasting) B23 Aandeelhouers vir dividende B24 1.5.2 Verdelingsrekening N45 1.5.3 Bereken die uitreikprys per aandeel waarteen die nuwe aandele uitgereik is. 29

1.4 OPSTEL VAN FINANSIËLE STATE Aan die einde van die finansiële tydperk moet die finansiële stand van die maatskappy in die vorm van finansiële state, wat aan algemeen aanvaarde rekeningkundige praktyk (AARP) voldoen, weergegee word. Buiten vir die Inkomstestaat en Balansstaat gaan ons by maatskappye ook aandag skenk aan die baie belangrike Kontantvloeistaat. Die vorms van hierdie state moet baie goed geleer word, sodat daar nie tyd gemors word met die neerskryf daarvan nie. 1.4.1 Inkomstestaat Naam van maatskappy: Park Handelaars Bpk. Inkomstestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Netto verkope/Omset ( Verkope – Debiteure-afslag ) 900 Koste van verkope (300) Bruto wins 600 Ander bedryfsinkomste 200 Korting ontvang 40 Huurinkomste 30 Wins met verkoop van bate 50 Oninbare skulde ingevorder 10 Voorsiening vir oninbare skulde-aansuiwering (afname) 50 Ens…….. 20 Bruto bedryfsinkomste 800 Bedryfsuitgawes (200) Salarisse en lone 20 Ouditeursvergoeding 30 Direkteursvergoeding 40 Waardevermindering 10 Voorsiening vir oninbare skuld-aansuiwering (toename) 40 Diverse uitgawes 20 Ens…….. 40 Bedryfswins 600 Rente-inkomste 1 50 Wins voor Rente-uitgawe/Finansieringskoste 650 Rente –uitgawe/Finansieringskoste 2 (30) Wins voor belasting 620 Inkomstebelasting (180) Netto wins vir die jaar na belasting 9 440 30

1.4.2 Balansstaat Naam van maatskappy: Park Handelaars Bpk. Balansstaat op 28 Februarie 2015 Bates Nie-bedryfsbates 1 980 Eiendom, aanleg en toerusting 3 1 180 Finansiële bates Vaste deposito: ABSA (1 000 – 200) 800 Bedryfsbates 4 020 Voorraad 4 1 100 Handels- en ander debiteure 5 1 070 Kontant en kontantekwivalente 6 1 850 Totale bates 6 000 Ekwiteit en aanspreeklikhede Kapitaal en reserwes/Aandeelhouersbelang 3 500 Gewone aandelekapitaal 7 2 280 Behoue-inkomste 8 1 220 Nie-bedryfslaste 1 700 Verbandlening: ABSA (2 000 – 300) 1 700 Bedryfslaste 800 Handels- en ander krediteure 9 465 Lening betaalbaar binne 12 maande 300 Oortrokke bank 35 Totale ekwiteit en aanspreeklikhede 6 000 Notas tot die finansiële state: 1. Rente-inkomste Rente op beleggings 10 Rente op spaarrekening 15 Rente op agterstallige rekeninge van debiteure 12 Rente op lopende rekening 13 50 2. Rente-uitgawe Rente op verbandlening 15 Rente op agterstallige rekeninge van krediteure 9 Rente op oortrokke rekening 6 30 31

3. Vaste bates/Tasbare bates/Eiendom, aanleg en toerusting Grond en Voertuie Toerusting Totaal geboue Kosprys (begin v.d. jaar) 200 500 760 1 460 Opgelope waardevermindering (begin v.d. jaar) - (200) (230) (430) Drawaarde einde vorige jaar (begin v.d. jaar) 200 300 530 1 030 Bewegings 100 20 30 150 Byvoegings /Verkrygings teen kosprys 100 100 420 620 Bateverkope teen drawaarde - (50) (310) (360) Waardevermindering vir die jaar - (30) (80) (110) Drawaarde einde van huidige jaar # 300 320 560 1 180 Kosprys (einde v.d. jaar) 300 540 730 1 570 Opgelope waardevermindering (einde v.d. jaar) - (220) (170) (390) 4. Voorraad Handelsvoorraad 700 Verbruiksgoedere voorhande 400 Skryfbehoeftes 200 Verpakkingsmateriaal 150 Brandstof 50 1 100 5. Handels- en ander debiteure Handelsdebiteure 800 Voorsiening vir oninbare skulde (40) Netto handelsdebiteure 760 Vooruitbetaalde uitgawes 30 Versekering 30 Opgelope inkomste 80 Rente op vaste deposito 80 Deposito vir water en elektrisiteit 200 SAID (Inkomstebelasting) (te veel voorlopige belasting betaal) - 1 070 6. Kontant en kontantekwivalente Vaste deposito (verval binne 12 maande) 200 Spaarrekening 700 Bank - Wisselgeld 350 Kleinkas 600 1 850 32

7. Gewone aandelekapitaal Gemagtigde 5 000 gewone aandele Uitgereik R 1 000 aandele in uitreik aan die begin van die jaar 1 500 400 aandele gedurende die jaar uitgereik teen R1,90 per aandeel 1 160 200 aandele gedurende die jaar teruggekoop (380) (gemiddelde uitreikprys R1,90 per aandeel) 1 200 aandele in uitreik aan die einde van die jaar 2 280 8. Behoue inkomste Behoue inkomste aan die begin van die jaar 1 078 Netto wins na belasting vir die jaar 440 Behoue inkomste op 200 aandele teruggekoop (200 aandele x R0,40 per aandeel) (80) Dividende (218) Tussentydse (1 000 aandele x 5 sent) 50 Finale (1 400 aandele x 12 sent) 168 Behoue inkomste aan die einde van die jaar 1 220 9. Handels- en ander krediteure Handelskrediteure 200 Opgelope uitgawes 20 Rente op lening 20 Vooruitontvange inkomste 40 Huurinkomste 40 Krediteure vir salarisse 10 Pensioenfonds 5 Mediesefonds 8 Aandeelhouers vir dividende 168 SAID 14 Inkomstebelasting (indien te min oorbetaal is) 4 LBS 10 # Verbandlening: ABSA (bedrag betaalbaar binne 12 maande) - 465 # Die bedrag betaalbaar binne 12 maande op die verbandlening kan ook op die gesig van die Balansstaat onder Bedryfslaste getoon word. 33

OEFENING 1.6 Jy word voorsien van die Vooraansuiweringsproefbalans van Park Beperk. Die maatskappy koop en verkoop uniforms en hulle herstel ook uniforms vir hulle klante, waarvoor hulle ‘n fooi vra. Hierdie fooie word in die Fooi-inkomsterekening in die Algemene Grootboek gekrediteer. GEVRA: 1.6.1. Verwys na die inligting 2.10 hieronder, en bereken die wins of verlies met die verkoop van die rekenaar. Jy mag ‘n bateverkoperekening opstel om die syfer te bereken. 1.6.2. Voltooi die Inkomstestaat vir die jaar geëindig 30 September 2015. Die Notas by die state word nie gevra nie. INLIGTING: 1. Vooraansuiweringsproefbalans van PARK Beperk op 30 September 2015 Balansstaatrekeninge-afdeling Debiet Krediet Gewone aandelekapitaal 1 470 730 Behoue-inkomste ( 1 Oktober 2014 ) 170 000 Lening: ABSA 90 000 Grond en geboue 1 628 520 Voertuie 220 000 Toerusting 190 000 Opgelope waardevermindering op voertuie ( 1 Oktober 2014 ) 41 000 Opgelope waardevermindering op toerusting ( 1 Oktober 2014 ) 37 000 Debiteurekontrole 36 600 Krediteurekontrole 17 960 Handelsvoorraad 479 000 Bank 13 500 Kleinkas 2 200 SAID (Inkomstebelasting) 83 500 Voorsiening vir oninbare skulde 1 440 Nominale rekeninge-afdeling Verkope 2 720 000 Koste van verkope 1 310 000 Debiteure-afslag 6 200 Salarisse en lone 162 000 Korting toegestaan 905 Fooi-inkomste 104 750 Huurinkomste 56 000 Versekering 11 000 Diverse uitgawes 39 250 Direkteursfooie 390 000 Ouditfooie 53 705 Verbruiksgoedere 24 000 Rente-inkomste 2 500 Gewone aandeledividende 88 000 34

2. Aansuiwerings 2.1 Vooruitbetaalde uitgawes met betrekking tot diverse uitgawes aan die einde van die jaar, R3 200, is nie in berekening gebring nie. 2.2 Op 30 September 2015 is R580 ontvang van D. Botha, wie se rekening voorheen as oninbaar afgeskryf is. Die bedrag is egter in die Debiteurekontrole-kolom in die KOJ opgeteken. 2.3 Die voorsiening vir oninbare skulde moet tot R1 830 aangepas word. 2.4 Daar was twee direkteure aan die begin van die rekenpligtige tydperk. Direkteursfooie is betaal vir die eerste helfte van die rekeningkundige tydperk. Op 1 April 2015 is ‘n derde direkteur aangestel. Al drie direkteure verdien dieselfde maandelikse fooi. Maak voorsiening vir die uitstaande fooie aan die direkteure verskuldig. 2.5 Huur is vir 14 maande ontvang. 2.6 Die volgende kredietnota is foutiewelik uit die Debiteure-afslagjoernaal vir September weggelaat. Die winsopslag op goedere verkoop is 50% op kosprys. PARK BPK. Kredietnota 4552 28 Sept. 2015 Krediet: ABC Handelaars Posbus 3872 Brooklyn Prys / eenheid Totaal 24 Uniforms teruggestuur R400 R9 600 Vermindering op fooi gevra vir herstel van uniforms R 750 R10 350 2.7 ‘n Fisiese voorraadopname op 30 September 2015 toon die voorraad van uniforms voorhande as R490 000. 2.8 Die leningstaat van ABSA ontvang, toon die volgende: Saldo aan die begin van die jaar R150 000 Terugbetalings gedurende die jaar R78 000 Rente gekapitaliseer ? Saldo aan die einde van die jaar R90 000 2.9 Waardevermindering op voertuie word teen 20% p.j. op die verminderde saldo-metode bereken. 2.10 Waardevermindering op toerusting word teen 10% p.j. op die kosprys bereken. Neem kennis dat ‘n rekenaar op 30 Junie 2015 deur een van die direkteure vir sy privaatgebruik teen R800 kontant oorgeneem is. Die relevante bladsy in die Vaste bate-register word hieronder voorsien. Geen inskrywings is met betrekking tot die verkoop van die rekenaar gemaak nie. Vaste bate – Register Bladsy 12 Item: Apple rekenaar Grootboekrekening: Toerusting Datum aangekoop: 1 April 2012 Kosprys: R22 000 Waardeverminderingsbeleid: 10% p.j. op kosprys Datum Waardevermindering berekeninge Huidige Opgelope Waardevermindering Waardevermindering 30 Sept. 2012 R22 000 x 10% x 6/12 R1 100 R1 100 30 Sept. 2013 R22 000 x 10% x 12/12 R2 200 R3 300 30 Sept. 2014 R22 000 x 10% x 12/12 R2 200 R5 500 30 Junie 2015 ? 2.11 Inkomstebelasting vir die jaar beloop R63 280. 35

1.6.1. Bereken die wins of verlies met verkoop van die rekenaar. 1.6.2. Inkomstestaat van Park Bpk. vir die jaar geëindig 30 September 2015 Verkope Koste van verkope Bruto wins Ander bedryfsinkomste Fooi-inkomste Huurinkomste Bruto bedryfsinkomste Bedryfsuitgawes Salarisse en lone Korting toegestaan Versekering Diverse uitgawes Direkteursfooie Ouditfooie Verbruiksgoedere Bedryfswins Rente-inkomste Wins voor rente-uitgawe/finansieringskoste Rente-uitgawe/finansieringskoste Wins voor belasting Inkomstebelasting Netto wins na belasting 36

OEFENING 1.7 Jy word voorsien van die inligting wat betrekking het op Park Bpk. GEVRA: 1.7.1. Verduidelik die konsepte aangaande maatskappye:  Aparte regspersoonlikheid  Beperkte aanspreeklikheid 1.7.2. Bereken die korrekte netto wins voor belasting. 1.7.3. Voltooi die Nota vir vaste bates by die finansiële state op 31 Desember 2015. 1.7.4. Voltooi die Balansstaat op 31 Desember 2015 (Wys berekeninge in hakies waar nodig). Sommige syfers is reeds op die antwoordblad verskaf. INLIGTING: 1. Syfers geneem uit die Grootboekrekeninge op 31 Desember 2015: Gewone aandelekapitaal R 880 000 Vaste deposito: ABSA 30 000 Vaste deposito: NEDBANK 95 000 Krediteurekontrole 18 600 Kleinkas 7 000 Toerusting 575 000 Opgelope waardevermindering op toerusting 86 000 Verbandlening: ABSA ? Bank 6 000 (kt.) Waardevermindering 27 000 Direkteursvergoeding 38 000 2. Aansuiwerings en addisionele inligting: Die syfers in die Vooraansuiweringsproefbalans het aangedui dat die netto wins voor belasting R343 500 beloop, maar die volgende aansuiwerings is nog nie in berekening gebring nie: 2.1. Die maatskappy het addisionele toerusting ter waarde van R170 000 op 31 Desember 2015 op krediet gekoop. Die toerusting is afgelewer, maar geen inskrywing is hiervan gemaak nie. 2.2. Waardevermindering op toerusting, R27 000, is geboekstaaf. By ondersoek is gevind dat die bedrag R22 000 moes gewees het. 2.3. Die syfer vir handels- en ander ontvangbares, is korrek. Die boekhouer het egter die handelsvoorraadtekort van R19 000, en die afname in die Voorsiening vir oninbare skulde, van R5 000 tot R4 500, uit die Wins-enverliesrekening weggelaat. 2.4. Volgens hulle kontrakte is die direkteure geregtig op die volgende fooie per jaar: Pansegrouw R30 000, en Duvenhage R23 000. Duvenhage se fooi is ten volle betaal. Pansegrouw is 50% van die bedrag aan hom verskuldig, betaal. Voorsien vir Pansegrouw se uitstaande bedrag. 2.5. Die vaste deposito by Nedbank, gaan op 1 April 2016 verjaar. 37

2.6. Rente op die lening word gekapitaliseer. Die leningstaat van ABSA op 31 Desember 2015, het soos volg daar uitgesien. Rand Saldo op 1 Januarie 2015 320 000 Rente gehef 47 600 Maandelikse betalings insluitend rente (12 maande x R6 000) 72 000 Saldo op 31 Desember 2015 ? Die rente vir die jaar is nog nie geboekstaaf nie. Kapitaalbetalings op die lening, sal vir die volgende finansiële jaar R8 500 per maand beloop 2.7. Geen geld is aan die SAID verskuldig vir Inkomstebelasting of BTW nie. Beide hierdie rekeninge het debietsaldo’s. 2.8. Volgens die bankstaat is tjeknr. 786 vir R2 000 uitgereik aan ‘n krediteur, nog nie by die bank aangebied vir betaling nie aangesien die tjek vir 12 Januarie 2016 gedateer is. 2.9. Park Bpk. het, as gevolg van swak ekonomiese toestande se impak op die wins, nie ‘n finale dividend verklaar nie. 2.10. Die huurooreenkoms met die nuwe huurder het die volgende klousule ingesluit: Die huur van R2 400 per maand vir die tydperk 1 April 2015 tot 31 Desember 2015 moet gebruik word om die bestaande toerusting van Park Bpk. op te knap. Die huurder het die ooreenkoms nagekom en die toerusting van Park Bpk. is opgegradeer. Geen inskrywing is nog in hierdie verband geboekstaaf nie. 1.7.1. Verduidelik die volgende konsepte aangaande maatskappye: Aparte regspersoonlikheid Beperkte aanspreeklikheid 1.7.2. Bereken die korrekte netto wins voor belasting. Foutiewe netto wins voor belasting 343 500 Korrekte netto wins voor belasting 38

1.7.3. Nota van vaste bates by finansiële state op 31 Desember 2015: Vaste bates Toerusting Kosprys aan die begin v.d. jaar Opgelope waardevermindering aan die begin v.d. jaar Drawaarde aan die begin v.d. jaar Bewegings gedurende die jaar: Toevoegings teen kosprys Waardevermindering vir die jaar Drawaarde aan einde v.d. jaar Kosprys aan die einde v.d. jaar Opgelope waardevermindering aan die einde v.d. jaar Drawaarde aan die einde v.d. jaar 1.7.4. Balansstaat van Park Bpk. op 31 Desember 2015 Bates Nie-bedryfsbates Finansiële bates Bedryfsbates Voorraad 500 000 Handels- en ander ontvangbares 150 000 Totale bates Ekwiteit en laste Gewone aandeelhouersbelang Behoue-inkomste 82 400 Nie-bedryfslaste Bedryfslaste Totale ekwiteit en laste 39

OEFENING 1.8 Die volgende inligting is geneem uit die boeke van Parkie Handelaars Bpk. op 30 Junie 2015, die einde van die finansiële jaar. OPDRAG: Daar word van jou verwag om die volgende te voltooi: 1.8.1 Die Balansstaat op 30 Junie 2015. Die volgende Notas tot die finansiële state: 1.8.2 Handels- en ander debiteure 1.8.3 Gewone Aandelekapitaal 1.8.4 Behoue inkomste Let wel! Die maatskappy se beleid is dat SAID (Inkomstebelasting), asook Aandeelhouers vir dividende in die Notas van Debiteure of Krediteure getoon word; afhangend van die saldo. Parkie Handelaars Beperk het gemagtigde aandelekapitaal van 100 000 gewone aandele. Parkie Handelaars Na-afsluitingsproefbalans op 30 Junie 2015 Debiet Krediet Gewone aandelekapitaal (60 000 aandele in uitreik) 360 000 Behoue inkomste (1 Julie 2014) 85 800 Grond en geboue 290 000 Toerusting 65 800 Opgelope waardevermindering op toerusting 30 200 Vaste deposito: ABSA 40 000 Verbandlening: Nedbank 140 000 Deposito vir Water en elektrisiteit 2 000 Handelsvoorraad 77 500 Verbruiksgoedere voorhande 530 Debiteurekontrole 19 600 Voorsiening vir oninbare skulde 390 Spaarrekening 9 000 Bank 230 450 Wisselgeld 350 Krediteurekontrole 20 990 Opgelope inkomste 4 000 Vooruitbetaalde uitgawe 400 Opgelope uitgawe 2 050 Vooruitontvange inkomste 5 000 Aandeelhouers vir dividende 15 000 SAID (inkomstebelasting) 14 500 40

ADDISIONELE INLIGTING: 1. Die verbandlening is terugbetaalbaar in gelyke paaiemente van R15 000 op 1 Januarie van elke jaar. 2. Op 1 Julie 2014, is 10 000 aandele uitgereik teen ‘n uitreikprys van R8,00 per aandeel. Hierdie aandele het gekwalifiseer vir interimdividende en die transaksie is reeds geboekstaaf. 3. Die netto wins vir die jaar na belasting is korrek bereken op R127 700. 4. ‘n Interimdividend van 30 sent per aandeel is ge durende die jaar betaal, en ‘n finale dividend van 25 sent per aandeel is verklaar. 5. Op 30 Junie 2015, die laaste dag van die finansiële jaar, is 15 000 aandele deur die maatskappy teruggekoop teen ‘n prys van R9,20 per aandeel. Dit is gedoen nadat die finale dividend verklaar is. Hierdie transaksie is nog nie geboekstaaf nie. Parkie Handelaars Beperk Balansstaat op 30 Junie 2015 Bates Nie – bedryfsbates Finansiële bates Bedryfsbates Totale bates Ekwiteit en aanspreeklikhede Aandeelhouersbelang Nie - bedryfslaste Bedryfslaste Totale ekwiteit en aanspreeklikhede 41

Notas tot die finansiële state: 1.8.2 Handels- en ander debiteure 1.8.3 Gewone aandelekapitaal Gemagtig Uitgereik 1.8.4 Behoue-inkomste 42

OEFENING 1.9 Gebruik onderstaande inligting, geneem uit die rekeningkundige rekords van Lucem Beperk, om die volgende voor te berei: 1.9.1. Voltooi die Ekwiteit en laste-afdeling op die gesig van die Balansstaat op 28 Februarie 2015. 1.9.2. Voltooi die volgende gegewe Notas tot die Balansstaat op 28 Februarie 2015. INLIGTING: 1. Die volgende saldo’s verskyn op 28 Februarie 2015 in die Algemene Grootboek. Balansstaatrekeninge-afdeling Gewone aandelekapitaal (gemiddelde uitreikprys van R2,10 per aandeel) R735 000 Behoue-inkomste (1 Maart 2014) 22 500 Lening: ABSA Bank 120 000 Grond en geboue teen kosprys 500 000 Voertuie teen kosprys 200 500 Toerusting teen kosprys 76 500 Opgehoopte waardevermindering op voertuie (1 Maart 2014) 15 568 Opgehoopte waardevermindering op toerusting (1 Maart 2014) 23 472 Handelsvoorraad 76 480 Debiteurekontrole 80 560 Voorsiening vir oninbare skulde (1 Maart 2014) 4 000 Krediteurekontrole 32 496 Bank 41 799 Kleinkas 1 000 Wisselgeld 5 000 Deposito: Water en elektrisiteit 500 Suid-Afrikaanse inkomstediens(SAID)-inkomstebelasting 10 000 (dt.) Pensioenfonds 4 500 Nominale rekeninge-afdeling Gewone aandele dividend (Interim) R56 000 1. Die netto wins van R110 129 is bereken nadat die volgende items in berekening gebring is:  Verpakkingsmateriaal voorhande op 28 Februarie 2015, R589.  Rente op lening verskuldig, R3 000.  Voorsiening vir oninbare skuld is vermeerder met R28.  Versekering vooruitbetaal, R4 000.  Die totale huur vir die jaar ontvang beloop R43 904. Dit sluit huur vir Maart 2015 in. Huur is egter met 12% vanaf 1 Oktober 2014 verhoog.  Waardevermindering op toerusting, R4 528 en op voertuie, R8 432. 2. Die direkteure het op 28 Februarie 2015 ‘n dividend van 8 sent per aandeel verklaar wat op 31 Maart 2015 betaalbaar is. 3. Die maatskappy se inkomstebelasting vir die finansiële jaar beloop R45 000. 4. Die maatskappy beskik oor ‘n gemagtigde aandelekapitaal van 750 000 gewone aandele. Gedurende die jaar nog 50 000 aandele uitgereik teen ‘n uitreikprys van R2,70 per aandeel. Hierdie transaksie is reeds korrek geboekstaaf. 5. Die leningsooreenkoms met ABSA bank bepaal dat daar jaarliks op 31 Julie, R10 000 op die lening afbetaal moet word. 6. Die volgende vooruitgedateerde tjeks is aan krediteure uitgereik: Datum uitgereik Krediteur Gedateer vir Bedrag 15.01.2015 S. Pieterse 15.03.2015 R400 14.02.2015 J. Whelpton 14.03.2015 R670 43

1.9.1 Finansiële state Naam van maatskappy: Lucem Beperk Balansstaat op 28 Februarie 2015 Ekwiteit en aanspreeklikhede Notas Aandeelhouersbelang Nie-bedryfslaste Bedryfslaste Totale ekwiteit en aanspreeklikhede 1.9.2. Notas by die Balansstaat 4. Voorraad 5. Handels- en ander ontvangbares 6. Kontant en kontantekwivalente 44

7. Gewone aandelekapitaal Gemagtig Uitgereik 9. Behoue-inkomste 10. Handels- en ander betaalbares Netto handelskrediteure Opgelope uitgawe Vooruitontvange inkomste Berekeninge: 45

OEFENING 1.10 Jy word voorsien van inligting aangaande Park Bpk., ‘n publieke maatskappy genoteer op die JEB. OPDRAG: 1.10.1 Bereken die volgende syfers in die Inkomstestaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2015  Inkomstebelasting  Netto wins na belasting 1.10.2 Stel die Ekwiteit en aanspreeklikhede-afdeling in die Balansstaat op 30 Junie 2015 op, met Notas vir:  Gewone aandelekapitaal  Behoue-inkomste (Waar die Notas nie gevra is nie moet jy bewerkings in hakies toon sodat deelpunte toegeken kan word.) 1.10.3 Op 30 Junie 2015 was die prys van Park Bpk. se aandele op die Johannesburgse Effektebeurs, R5,20. Behoort die aandeelhouers met hierdie prys en die prys waarteen nuwe aandele op 1 Januarie 2015 uitgereik is, tevrede te wees? Verduidelik hoekom jy so sê deur na syfers te verwys. INLIGTING: 1. Die maatskappy is op 1 Januarie 2011 geregistreer met ‘n gemagtigde aandelekapitaal van 500 000 gewone aandele. 2. Die Algemene Grootboek toon onder andere die volgende saldo’s op 1 Julie 2014:  Gewone aandelekapitaal, R861 000 (Bestaande uit uitgereikte aandele met ‘n gemiddelde uitreikprys van R4,10 per aandeel)  Behoue-inkomste, R670 000  Verbandlening van ABSA, R800 000. 3. Op 1 Januarie 2015 is ‘n verdere 120 000 aandele teen ‘n uitreikprys van 428 sent per aandeel uitgereik. 4. Inligting aangaande inkomstebelasting is as volg:  Voorlopige belasting betaal op 31 Desember 2014, R86 000  Voorlopige belasting betaal op 28 Junie 2015, R74 000  Saldo van SAID (Inkomstebelasting)-rekening op 30 Junie 2015, R8 800 (debiet)  Maatskappybelasting word bereken op 28% van die netto inkomste. 5. Dividende:  Op 31 Desember 2014 is ‘n interimdividend van 22 sent per aandeel betaal  Op 30 Junie 2015 is ‘n finale dividend van 35 sent per aandeel verklaar. 6. Verbandlening van ABSA:  Rente word gekapitaliseer teen ‘n rentekoers wat deur die bank vasgestel is. Rente vir die jaar geëindig 30 Junie 2015 het R102 000 beloop.  Die ooreenkoms met die bank bepaal dat Park Bpk. ‘n vaste bedrag van R11 300 per maand aan die bank betaal. 7. Die Algemene Grootboek toon onder andere die volgende saldo’s op 30 Junie 2015:  Krediteurekontrole, R158 000  Debiteurekontrole, R175 000  Opgelope inkomste, R15 000  Opgelope uitgawes, R12 000. 46

1.10.1 Berekening van Inkomstebelastingsyfer in die Inkomstestaat: Berekening van Netto inkomste na belasting: 1.10.2 Uittreksel uit die Balansstaat van Park Bpk. op 30 Junie 2015 Ekwiteit en aanspreeklikhede Kapitaal en reserwes Gewone aandelekapitaal 7. Behoue inkomste 8. Nie-bedryfslaste Lening: ABSA Bedryfslaste Handels- en ander krediteure Korttermyngedeelte van lening: ABSA Aandeelhouers vir dividende Totale ekwiteit en aanspreeklikhede 47

Notas by finansiële state 7. Gewone aandelekapitaal Gemagtig Uitgereik 8. Behoue-inkomste 1.10.3 Op 30 Junie 2015 was die prys van Park Bpk. se aandele op die Johannesburgse Effektebeurs, R5,20. Behoort die aandeelhouers met hierdie prys en die prys waarteen nuwe aandele op 1 Januarie 2015 uitgereik is, tevrede te wees? Verduidelik hoekom jy so sê deur na syfers te verwys. 48

1.4.3 Kontantvloeistaat ‘n Kontantvloeistaat word as bylae by die finansiële state getoon soos deur die Maatskappywet vereis word. Hierdie is ‘n staat wat die kontantsituasie van ‘n onderneming duidelik aantoon. Die inligting oor die likiditeit van ‘n onderneming is van groot belang vir die gebruikers van finansiële jaarstate aangesien ‘n kontanttekort kan meebring dat ‘n onderneming misluk. Die verskaffing van ‘n staat van kontantvloei kan gebruikers op moontlike gebreke in hierdie verband attent maak. Die volgende kennis is nodig om die werkswyse wat hierna verduidelik word, te kan volg: Die Kontantvloeistaat bestaan uit 3 hoofkomponente, nl: 1. Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite. 2. Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite. 3. Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite. Die eerste komponent van kontantvloei, nl. Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite bestaan uit vier elemente:  Kontant uit bedrywighede verkry  Rente betaal  Dividende betaal  Belasting betaal (1) Kontant uit bedrywighede verkry Die wins wat in die Inkomstestaat bereken is, is nie noodwendig die bedrag wat die vloei van kontant verteenwoordig nie, aangesien dit “besmet” is met aansuiwerings, bv. opgelope inkomste, vooruitbetaalde uitgawes, ens. asook met items wat geen vloei van kontant tot gevolg gehad het nie, bv. waardevermindering, ens. Verder vereis die Wet, dat betalings aan verskaffers van fondse (d.w.s. rente op geleende geld), betalings aan die staat (d.w.s. inkomstebelasting), en betalings aan die eienaars (d.w.s. dividende), afsonderlik op die kontantvloeistaat getoon word. Hierdie beginsels en wetlike aspekte word aangespreek deur die volgende belangrike berekening as eerste Nota by die kontantvloeistaat te toon: Rekonsiliasie van netto wins, voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede: Wins voor belasting 200 Plus: Aansuiwerings m.b.t. 100 Waardevermindering 60 Rente betaal 40 Wins uit bedrywighede voor veranderings in bedryfskapitaal 300 Veranderings in bedryfskapitaal (80) (Toename)/Afname in voorraad (90) (Toename)/Afname in debiteure 50 Toename/(Afname) in krediteure (40) Kontant uit bedrywighede voortgebring 220 49

o Wins voor belasting word gebruik aangesien dit nie inkomstebelasting en dividende insluit nie, en hierdie twee betalings apart op die gesig van die kontantvloeistaat afgetrek word. o Rente op geleende geld word “teruggetel”, omdat daar wetlik vereis word dat dit op die gesig van die kontantvloeistaat afsonderlik afgetrek moet word. o Die bedrag vir waardevermindering word “teruggetel” by die wins omdat waardevermindering nie ‘n vloei van kontant tot gevolg gehad het nie. o Die berekening van die verandering in bedryfskapitaal, word deur die volgende basiese kennis, en logiese afleidings gemaak:  Voorraad: ‘n Toename in voorraad beteken ons koop voorraad aan wat ‘n afname in kontant tot gevolg het. Hierdie bedrag moet in hakies aangedui moet word om te wys dat dit ‘n afname in kontant is. ‘n Afname in voorraad beteken ons het voorraad verkoop, d.w.s. toename in kontant.  Debiteure: ‘n Afname in debiteure beteken hulle het ons betaal, d.w.s. toename in kontant. ‘n Toename in debiteure beteken die omgekeerde wat ‘n afname in kontant tot gevolg het. Die bedrag moet in hakies getoon word, om die kontantafname aan te dui.  Krediteure: ‘n Afname in krediteure beteken ons het hulle terugbetaal, wat dus ‘n afname in kontant tot gevolg het. Die bedrag word dus in hakies getoon. ‘n Toename in krediteure beteken die omgekeerde, d.w.s. toename in kontant. VOORBEELD 6: OPDRAG: Gebruik die gegewe inligting om die Nota van die Rekonsiliasie van die netto wins voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede (Nota 1) op 30 Junie 2015 volledig op te stel. INLIGTING: Die volgende inligting het betrekking op Absolut Beperk. Die maatskappy se finansiële jaar eindig jaarliks op 30 Junie. 2015 2014 Handelsdebiteure 270 000 285 000 Opgelope inkomste 18 000 12 000 Vooruitontvange inkomste 14 000 11 000 Handelskrediteure 185 000 230 000 Opgelope uitgawes 6 000 9 000 Vooruitbetaalde uitgawe 2 000 13 000 Handelsvoorraad 144 000 114 000 Addisionele inligting op 30 Junie 2015: Die netto inkomste voor belasting is bereken as R930 000. By die berekening van die Netto inkomste is die volgende items in berekening gebring: Direkteursvergoeding 68 000 Ouditeursvergoeding 15 000 Waardevermindering op voertuie 13 000 Waardevermindering op toerusting 12 000 Rente op verbandlening 8 600 Rente op oortrokke bank 2 400 50

Notas tot die kontantvloeistaat: Rekonsiliasie van Netto wins voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede: Wins voor belasting Plus: Aansuiwerings m.b.t. Wins uit bedrywighede voor veranderings in bedryfskapitaal Veranderings in bedryfskapitaal Kontant uit bedrywighede voortgebring Berekening van inkomstebelasting betaal: Om die bedrag wat werklik aan die SAID oorbetaal is, t.o.v. inkomstebelasting te bereken, moet die SAID (inkomstebelasting)-rekening herkonstrueer word, uit die beskikbare inligting wat uit die Inkomstestaat en Balansstaat van die huidige en vorige jaar verkry is. VOORBEELD 7: INLIGTING: o Op 28 Februarie 2015 was ‘n bedrag van R51 000 verskuldig aan SAID ten opsigte van inkomstebelasting. o Die Netto inkomste vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016 is korrek bereken as R850 000. Inkomstebelasting word bereken as 30% van die netto belasbare inkomste. o Die Balansstaat op 28 Februarie 2016 toon dat ‘n bedrag van R26 000 ten opsigte van inkomstebelasting nog aan die SAID verskuldig is. OPDRAG: Gebruik die inligting om die SAID (Inkomstebelasting) – rekening volledig op te stel ten einde per balanserende syfer, die bedrag wat werklik gedurende die jaar aan die SAID oorbetaal is, te bereken. SAID (Inkomstebelasting) B24 Die balanserende syfer is die bedrag wat werklik gedurende die jaar aan die SAID oorbetaal is ten opsigte van Inkomstebelasting en verteenwoordig die afname in kontant wat in hakies op die gesig van die kontantvloeistaat getoon moet word. 51

Berekening van dividende betaal: Om die dividende wat werklik gedurende die jaar aan aandeelhouers uitbetaal is, te bereken, moet die “Aandeelhouers vir dividende”-rekening, herkonstrueer word uit inligting verkry uit die Inkomstestaat en Balansstaat van die huidige, en vorige jaar. Die bedrag aan aandeelhouers betaal sal meeste van die tyd bestaan uit die vorige jaar se finale dividend en die huidige jaar se interimdividend. VOORBEELD 8: INLIGTING: o Op 28 Februarie 2015 toon die Balansstaat die bedrag verskuldig aan aandeelhouers ten opsigte van ‘n finale dividend wat verklaar is, as R67 000. o Die totale dividende wat gedurende die rekeningpligtige tydperk wat op 28 Februarie 2016 eindig verklaar is, beloop R143 000. Dit sluit die interim en finale dividend in. o Op 28 Februarie 2016 toon die Balansstaat dat ‘n bedrag van R60 000 nog aan aandeelhouers verskuldig is ten opsigte van die huidige jaar se finale dividend. OPDRAG: Gebruik die inligting om die Aandeelhouers vir dividende – rekening volledig op te stel ten einde per balanserende syfer, die bedrag wat werklik gedurende die jaar aan die aandeelhouers oorbetaal is, te bereken. Aandeelhouers vir dividende B25 Die balanserende syfer is die bedrag wat werklik gedurende die jaar aan die aandeelhouers uitbetaal is ten opsigte van dividende en verteenwoordig die afname in kontant wat in hakies op die gesig van die kontantvloeistaat getoon moet word. 52

(2) Die tweede komponent van kontantvloei, nl. Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite, bestaan slegs uit die verandering in nie-bedryfsbates, en word soos volg bereken:  Aankoop van nie-bedryfsbates wat beteken dat daar ‘n toename in nie-bedryfsbates was, en dit verteenwoordig dus ‘n afname in kontant. Die bedrag word dus in hakies op die kontantvloeistaat getoon.  Opbrengs met verkoop van nie-bedryfsbates, beteken dat ons ‘n bate verkoop het, en dus daarvoor geld ontvang het, en dit verteenwoordig dus ‘n toename in kontant. Let daarop dat totale opbrengs, d.w.s. die verkoopprys van die bate as toename in kontant getoon word, en nie die wins of die verlies met verkoop van die bate nie. (3) Die derde en laaste komponent van kontantvloei, nl. Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite, bestaan uit finansiering deur die uitreik of terugkoop van aandele of die aangaan of terugbetaling van langtermynlenings, en word as volg bereken:  Opbrengs verkry van aandele uitgereik, beteken dat geld verkry is en dit verteenwoordig dus ‘n toename in kontant. Onthou dat die totale bedrag wat ontvang is d.w.s. die aantal aandele vermenigvuldig met die uitreikprys per aandeel as toename van kontant getoon moet word.  Indien aandele teruggekoop word, beteken dit dat geld betaal is en dit verteenwoordig dus ‘n afname in kontant. Onthou dat die totale bedrag wat betaal is d.w.s die aantal aandele vermenigvuldig met die totale terugkoopprys per aandeel as ‘n afname in kontant getoon moet word. Hierdie bedrag moet in hakies op die kontantvloeistaat getoon word om ‘n afname aan te dui.  Opbrengs van langtermynlenings beteken dat nog meer geld geleen is en dit verteenwoordig dus ook ‘n toename in kontant.  Terugbetalings van die kapitaalgedeelte van langtermynlenings, beteken dat daar ‘n bedrag op die lening terugbetaal is, en dit verteenwoordig dus ‘n afname in kontant, en hierdie bedrag word, soos met alle afnames, in hakies op die kontantvloeistaat getoon. 53

VOORBEELD 9: Park Bpk is ‘n publieke maatskappy met ‘n gemagtigde aandelekapitaal bestaande uit 800 000 gewone aandele. Hulle finansiële jaar eindig op 28 Februarie. OPDRAG: Neem die gegewe inligting in ag en berei die volgende afdelings in die Kontantvloeistaat voor vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016: Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite. Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite. INLIGTING: Uittreksel uit die Balansstaat: 2016 2015 Nie-bedryfsbates 1 100 000 1 026 000 Tasbare bates (teen drawaarde) 1 100 000 1 026 000 Aandeelhouersbelang 1 522 000 1 204 000 Gewone aandelekapitaal 1 125 000 960 000 Opgehoopte wins 397 000 244 00 Nie-bedryfslaste 350 000 500 000 Lening: ABSA 350 000 500 000 Notas en bykomende inligting: 1. Tasbare bates toon die volgende: 2016 2015 Grond en geboue teen kosprys 820 000 650 000 Toerusting teen drawaarde 280 000 376 000 1 100 000 1 026 000 Let wel! Geen bykomende toerusting is gedurende die finansiële jaar gekoop nie, maar toerusting is teen drawaarde verkoop. Daar is gedurende 2016 ‘n bedrag van R59 000 waardevermindering op toerusting afgeskryf. Op 1 Maart 2015 was 400 000 gewone aandele in uitreik. Op 1 Julie 2015 is ‘n verdere 200 000 aandele uitgereik teen ‘n uitreikprys van R2,70. Op 1 Januarie 2016 is 150 000 aandele teruggekoop teen die gemiddelde uitreikprys op daardie dag. Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Aankoop van nie-bedryfsbates Opbrengs met verkoop van nie-bedryfsbates Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Opbrengs uit aandele uitgereik Terugkoop van aandele Terugbetaling van lening 54

DIE VOLLEDIGE VORM VAN ‘N KONTANTVLOEISTAAT Dit is belangrik dat die vorm van die Kontantvloeistaat, asook die Notas baie goed geleer word. Dit word van kandidate verwag om ontbrekende inligting te kan bereken en hiervoor moet veral die eerste Nota rakende die Rekonsiliasie van die netto wins voor belasting en kontant uit bedrywighede, baie goed verstaan word. Maak seker dat jy presies weet watter afdeling van die kontantvloeistaat word deur watter aspekte geraak veral as dit by beleggingsaktiwiteite en finansieringsaktiwiteite kom. Let ook baie noukeurig op die gebruik van hakies om die afname in kontant aan te dui. Park Handelaars Bpk. Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite Notas 300 Kontant uit bedrywighede verkry 1. 500 Rente betaal (50) Dividende betaal 2. (60) Inkomstebelasting betaal 3. (90) Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite (250) Aankoop van nie-bedryfsbates 4. (400) Opbrengs met verkoop van nie-bedryfsbates 150 Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite 400 Opbrengs verkry uit aandele uitgereik 700 Terugkoop van aandele (350) Opbrengs van langtermynlaste 150 Terugbetaling van kapitaalgedeelte van langtermynlening (100) Netto verandering in kontant en kontantekwivalente 450 Kontant en kontantekwivalente aan begin van die jaar (30) Kontant en kontantekwivalente aan einde van die jaar 420 Notas tot die kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015: 1. Rekonsiliasie van Netto wins voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede: Wins voor belasting 1 000 Plus: Aansuiwerings m.b.t. 400 Waardevermindering 350 Rente betaal 50 Wins uit bedrywighede voor veranderings in bedryfskapitaal 1 400 Veranderings in bedryfskapitaal (900) (Toename)/Afname in voorraad (1 300) (Toename)/Afname in debiteure 600 Toename/(Afname) in krediteure (200) Kontant uit bedrywighede voortgebring 500 55

2. Dividende betaal * Bedrag in finansiële state (50) Saldo verskuldig op laaste dag van vorige jaar (40) Saldo verskuldig op laaste dag van huidige jaar 30 Bedrag gedurende die jaar aan aandeelhouers betaal (60) * Vir Nota 2 is die Grootboekrekening van Aandeelhouers vir dividende ook aanvaarbaar: Aandeelhouers vir dividende 3. Inkomstebelasting betaal * Bedrag in Inkomstestaat (140) Saldo verskuldig op laaste dag van vorige jaar (20) Saldo verskuldig op laaste dag van huidige jaar 70 Bedrag inkomstebelasting betaal (90) * Vir Nota 3 is die Grootboekrekening van SAID (inkomstebelasting) ook aanvaarbaar. SAID (inkomstebelasting) 4. Nie-bedryfsbates gekoop Drawaarde begin van die jaar (600) Waardevermindering vir die jaar 350 Drawaarde van bateverkope gedurende die jaar 150 Drawaarde einde van die jaar 500 Aankoop van nie-bedryfsbates (400) * Die berekening kan verduidelik word aan die hand van die volgende T-rekening: Nie-bedryfsbates teen drawaarde 56

OEFENING 1.11 Die volgende gegewens is geneem uit die rekeningkundige rekords van Park Beperk vir die finansiële tydperk geëindig 28 Februarie 2015. OPDRAG: 1.11.1 Neem die gegewens in ag en doen die volgende: Voltooi die geopende grootboekrekeninge volledig in die Algemene grootboek van Park Beperk. Die rekeninge moet behoorlik gesaldeer of afgesluit word. 1.11.2 Stel die maatskappy se Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 op. GEGEE: Die volgende is ‘n uittreksel uit die rekeningkundige rekords vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015. Verkope 495 000 Koste van verkope 260 000 Bedryfsuitgawes (Waardevermindering en rente betaal ingesluit) 84 000 Waardevermindering ? Rente op geleende geld 13 500 Wins voor belasting ? Normale maatskappybelasting 45 300 Netto wins vir die jaar na belasting 122 464 Dividende betaal en aanbeveel 57 000 Park Beperk Balansstaat op 28 Februarie Bates Nota 2015 2014 Nie-bedryfsbates 348 300 268 400 Eiendom, aanleg en toerusting 1 348 300 268 400 Bedryfsbates 191 250 176 100 Handelsvoorraad 123 000 133 500 Handelsdebiteure 66 790 30 820 Kontant en kontantekwivalente 1 460 11 780 Totale bates 539 550 444 500 Ekwiteit en aanspreeklikhede Kapitaal en reserwes 364 200 255 500 Gewone aandelekapitaal 2 300 000 240 000 Behoue inkomste 3 64 200 15 500 Nie-bedryfslaste 60 000 100 000 Verbandlening 60 000 100 000 Bedryfslaste 115 350 89 000 Handels- en ander krediteure 4 115 350 89 000 Totale ekwiteit en aanspreeklikhede 539 550 444 500 57

Notas: 1. Eiendom, aanleg en toerusting – 28 Februarie 2014 Grond en geboue Voertuie Toerusting 2014 Kosprys 200 000 50 000 42 000 292 000 Opgelope waardevermindering - (12 500) (11 100) (23 600) Drawaarde 200 000 37 500 30 900 268 400 Eiendom, aanleg en toerusting – 28 Februarie 2015 Grond en geboue Voertuie Toerusting 2015 Kosprys 250 000 94 685 33 000 377 685 Opgelope waardevermindering - (18 435) (10 950) (29 385) Drawaarde 250 000 76 250 22 050 348 300 Let wel! Gebruikte toerusting is op 28 Februarie 2015 teen drawaarde van R5 920 kontant verkoop. Geen nuwe toerusting is aangekoop nie. Geen voertuie is gedurende die rekeningpligtige tydperk verkoop nie. 2. Gewone aandelekapitaal 50 000 aandele in uitreik aan die begin van die jaar 240 000 20 000 aandele gedurende die jaar uitgereik teen R5,85 per aandeel 117 000 11 176 aandele gedurende die jaar teruggekoop (57 000) (gemiddelde uitreikprys R5,10 per aandeel) 58 824 aandele in uitreik einde van die jaar 300 000 3. Behoue inkomste Behoue inkomste aan die begin van die jaar 15 500 Netto wins vir die jaar na belasting 122 464 Behoue inkomste op 11 176 aandele teruggekoop (16 764) Gewone aandeledividende betaal en verklaar (57 000) Behoue inkomste einde van die jaar 64 200 4. Handels- en ander krediteure 2015 2014 Handelskrediteure 87 860 69 160 SAID (Inkomstebelasting) 8 490 9 040 Aandeelhouers vir dividende 19 000 10 800 115 350 89 000 Algemene Grootboek van Park Beperk Balansstaatrekeninge-afdeling Toerusting B6 58

Opgelope waardevermindering op toerusting B8 Bateverkope B20 Nominale rekeninge-afdeling Waardevermindering N15 Park Beperk Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite Nota Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Netto verandering in kontant en kontantekwivalente Kontant en kontantekwivalente aan die begin van die jaar Kontant en kontantekwivalente aan die einde van die jaar 59

Notas by die kontantvloeistaat: 1. Rekonsiliasie van netto wins voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede: Wins voor belasting Aansuiwerings m.b.t. Wins uit bedrywighede voor verandering in bedryfskapitaal Verandering in bedryfskapitaal Kontant deur bedrywighede voortgebring 2. Dividende betaal: 3. Inkomstebelasting betaal: 60

OEFENING 1.12 Die inligting wat volg het betrekking op die publieke maatskappy, Absolut Beperk, vir die jare geëindig 30 Junie 2014 en 30 Junie 2015. OPDRAG: 1.12.1 Gebruik die gegewe inligting om die Nota van die Rekonsiliasie van die netto wins voor, belasting en kontant verkry uit bedrywighede (Nota 1), volledig op te stel. Wenk! Jy sal die Verdelingsrekening moet opstel om die wins voor belasting te bereken. 1.12.2 Toon die notas vir Gewone aandelekapitaal en Behoue inkomste soos dit in die Balansstaat op 30 Junie 2015 sal verskyn. 1.12.3 Bereken die bedrag wat gedurende die jaar aan inkomstebelasting betaal is. INLIGTING: Die volgende inligting het betrekking op Absolut Beperk. Die maatskappy se finansiële jaar eindig jaarliks op 30 Junie. 2014 2015 Gewone aandelekapitaal 192 000 338 400 Behoue inkomste 78 000 ? Grond en geboue 360 000 330 000 Verbandlening 90 000 270 000 Handelsdebiteure 270 000 285 000 Opgelope inkomste 3 900 4 200 Handelskrediteure 243 000 165 000 Opgelope uitgawes 6 000 9 000 Handelsvoorraad 144 000 114 000 SAID (Inkomstebelasting) 6 000 3 000 Aandeelhouers vir dividende 21 000 36 000 Addisionele inligting op 30 Junie 2015:  Op 1 Julie 2014 was daar 60 000 gewone aandele in uitreik.  Op 1 September 2014 is ‘n verdere 50 000 aandele uitgereik teen ‘n uitreikprys van R4,08 per aandeel.  Op 1 Maart 2015 is 16 000 aandele teruggekoop teen ‘n prys van 4,20 per aandeel.  ‘n Tussentydse dividend van 30 sent per aandeel is op 31 Desember 2014 verklaar. ‘n Finale dividend van 120 sent per aandeel beloop is op 25 Junie 2015 verklaar, waarvan ‘n deel dadelik aan aandeelhouers uitbetaal is.  Maatskappybelasting vir die jaar beloop R60 000.  Behoue inkomste vir die jaar na belasting en dividend beloop R30 000. By die berekening van die netto inkomste is die volgende items in berekening gebring: Direkteursvergoeding 63 600 Ouditeursvergoeding 2 250 Waardevermindering op voertuie 36 000 Waardevermindering op toerusting 12 000 Rente op verbandlening 6 690 Rente op oortrokke bank 2 310 61

1.12.1 Berekening van netto wins voor belasting: Verdelingsrekening N20 Notas tot die kontantvloeistaat: 1. Rekonsiliasie van netto wins voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede: 1.12.2 Notas tot die Balansstaat Gewone aandelekapitaal …….......... aandele in uitreik aan die begin van die jaar ………….. aandele gedurende die jaar uitgereik teen R…..….. per aandeel ………….. aandele gedurende die jaar teruggekoop (gemiddelde uitreikprys R…………. per aandeel) …………. aandele in uitreik einde van die jaar Behoue inkomste Behoue inkomste aan die begin van die jaar Netto wins vir die jaar na belasting Behoue inkomste op …………. aandele teruggekoop Dividende Interim Finale Behoue inkomste einde van die jaar 1.12.3 Inkomstebelasting betaal: 62

1.5 ONTLEDING EN VERTOLKING VAN FINANSIËLE STATE Dit is baie belangrik dat syfers wat uit finansiële state verkry word, vertolk kan word sodat ingeligte besluite geneem kan word ten opsigte van die winsgewendheid, rentabiliteit, likiditeit en solvabiliteit van die maatskappy. Die volgende berekeninge en verhoudings is spesifiek van toepassing op ‘n maatskappy met beperkte aanspreeklikheid: 1.5.1 Opbrengs op aandeelhouersbelang Formule Betekenis Netto inkomste na belasting 100Dit verteenwoordig die opbrengs verdien op Gemiddelde aandeelhouersbelang X 1 aandeelhouersbelang. Dit moet vergelyk word met die vorige jaar se opbrengs asook met die = ……% volgende:  Rentekoerse op bankbeleggings Let wel! Gemiddelde aandeelhouersbelang  Soortgelyke beleggings, d.w.s. opbrengs verwys na: ½ (beginsaldo + eindsaldo) koerse wat soortgelyke maatskappye bied.  Skuld/aandeelhouersbelangverhouding Aandeelhouersbelang = Gewone aandelekapitaal  Marktoestande + Behoue-inkomste 1.5.2 Netto batewaarde per aandeel Formule Betekenis Totale gewone aandeelhouersbelang 100Dit verteenwoordig die netto batewaarde van Aantal uitgereikte aandele X 1 ‘n aandeel op enige gegewe tydstip. Die berekende bedrag moet naby aan die = …….sent per aandeel markwaarde van die aandeel wees. As die berekende bedrag baie laer as die markwaarde Let wel! is, word die maatskappy nie behoorlik bestuur Aandeelhouersbelang = Gewone aandelekapitaal nie. As die bedrag baie hoër as die + Behoue-inkomste markwaarde van die aandele is, is die aandele onder gewaardeer. 1.5.3 Dividend per aandeel Formule Betekenis Totale dividend 100 Dit bepaal die bedrag wat deur die Aantal uitgereikte aandele X 1 aandeelhouer per aandeel verdien is as beloning vir die belegging in die besigheid. = …….sent per aandeel Sommige beleggers stel belang in hoë dividende waar ander beleggers die waarde Let wel! van hulle aandele wil sien groei. Daar moet Totale dividend = Interimdividend + Finale bepaal word met watter tipe beleggers die dividend maatskappy hoofsaaklik te doen kry. 63

1.5.4 Verdienste per aandeel Formule Betekenis Wins na belasting 100 Dit bepaal die bedrag wat die aandeel aan Aantal uitgereikte aandele X 1 wins verdien het nadat belasting afgetrek is. Indien daar geen winste vir die jaar = ……… sent per aandeel teruggehou word nie, is dit die bedrag wat per aandeel as dividend uitbetaal kan word. 1.5.5 Verdienste op gemiddelde kapitaal aangewend Formule Betekenis Netto wins voor belasting en rente 100 Indien die persentasie laer as rentekoerse by Gemiddelde kapitaal aangewend X 1 banke is, dui dit op ‘n negatiewe hefboom en moet daar nie nog lenings aangegaan word = …….% nie. Indien die persentasie egter hoër as rentekoerse is, dui dit op ‘n positiewe Let wel! hefboom en moet lenings nie dadelik Gemiddelde kapitaal aangewend = terugbetaal word nie. (Aandeelhouersekwiteit + Nie-bedryfslaste) / 2 1.5.6 Gemiddelde debiteure-invorderingstermyn Formule Betekenis Gemiddelde debiteure 365 Hierdie is ‘n baie belangrike likiditeits- Kredietverkope X 1 verhouding. Daar word gepoog om debiteure se skuld binne 30 dae in te vorder. Hoe = …….dae vinniger ons die geld kry hoe beter is ons kontantvloeisituasie. Debiteure kan deur Let wel! Korting toegestaan asook byvoeging van Gemiddelde debiteure = ½ (beginsaldo + Rente op agterstallige rekeninge, eindsaldo) van Handelsdebiteure. aangemoedig word om vinniger te betaal. 1.5.7 Gemiddelde krediteurebetalingstermyn Formule Betekenis Gemiddelde krediteure 365 Hierdie is ook ‘n baie belangrike likiditeits- Kredietaankope X 1 verhouding. Daar word gepoog om met krediteure te beding om skuld eers na 90 dae = ……dae te betaal. Hoe langer ons neem om die krediteure te betaal, hoe beter is ons Let wel! kontantvloeisituasie. Hier speel Gemiddelde krediteure = ½ (beginsaldo + bedingingsmag deur, bv. groot aankope, eindsaldo) van Handelskrediteure. goeie krediet- en terugbetalingsrekord en langtermynverhoudings, natuurlik ‘n baie belangrike rol. 64

1.5.8 Skuld/Aandeelhouersbelangverhouding Formule Betekenis Nie-bedryfslaste : Aandeelhouersbelang As die verhouding laer as 0,5:1 is, behoort ….…. : 1 finansiële instellings geld aan die besigheid te leen. As die verhouding verbeter, bv. van Let wel! 0,5:1 na 0,3:1, beteken dit dat die besigheid Aandeelhouersbelang = Gewone aandelekapitaal minder op lenings staatmaak, en dat dit laag + Behoue-inkomste gerat is. 1.5.9 Bedryfskapitaalverhouding Formule Betekenis Die aanvaarde norm is 2:1. As die verhouding Bedryfsbates : Bedryfslaste 2:1 of groter is, is die likiditeitsposisie van die …… : 1 besigheid baie goed. As dit kleiner as 2:1 is, is die likiditeitsposisie nie goed nie en moet Onthou om altyd die huidige jaar se maniere gevind word om dit te verbeter, bv. verhouding met die van die vorige jaar te deur debiteure aan te moedig om vinniger te vergelyk. betaal, of met krediteure vir ‘n langer betalingstydperk te beding, of om die omsetsnelheid van voorraad te verhoog. 1.5.10 Vuurproefverhouding Formule Betekenis (Bedryfsbates – Voorraad) : Bedryfslaste Die aanvaarde norm is 1:1. As die verhouding …… : 1 1:1 of groter is, is die likiditeitsposisie van die besigheid baie goed. As dit kleiner as 1:1 is, Onthou om altyd die huidige jaar se is die likiditeitsposisie nie goed nie, en moet verhouding met die van die vorige jaar te maniere gevind word om dit te verbeter, bv. vergelyk. deur debiteure aan te moedig om vinniger te betaal, of met krediteure vir ‘n langer betalingstydperk te beding, of om die omsetsnelheid van voorraad te verhoog. 65

1.5.11 Omsetsnelheid van voorraad Formule Betekenis Koste van verkope Dit verteenwoordig die aantal kere wat die Gemiddelde voorraad voorraad gedurende die finansiële jaar vervang of verkoop is. Daar moet na die = ……..keer per jaar voorraadomsetsnelheid van vorige jare gekyk word om te sien of dit verbeter of verswak Let wel! het. Dit is ook belangrik om na die Gemiddelde voorraad = ½ (Voorraad voorraadomsetsnelheid van soortgelyke begin van die jaar + Voorraad einde produkte te kyk, om gevolgtrekkings te kan van die jaar) maak. 1.5.12 Aantal maande se voorraad voorhande Formule Betekenis Gemiddelde voorraad 12 Dit verteenwoordig die aantal maande Koste van verkope X 1 waarvoor daar genoeg voorraad voorhande is. Dit bepaal ook wanneer voorraad aangekoop = ……… maande moet word en dit moedig goeie interne beheer oor voorrade aan. 1.5.13 Graad van solvensie Formule Betekenis Totale bates : Totale laste Die aanvaarde norm is 1 : 1. Indien die …… : 1 besigheid meer laste as bates het, sal dit beteken dat daar van die Aandeelhouersbelang Let wel! gebruik moet word om laste terug te betaal, Totale laste = Nie-bedryfslaste + Bedryfslaste wat beteken aandeelhouers verloor van hulle belegging. 1.6 Finansiering van uitbreidings deur ‘n lening of uitreik van aandele ‘n Besigheid is hoog gerat as die verhouding van geleende kapitaal tot eie kapitaal hoog is, d.w.s. daar is baie geleende kapitaal in vergelyking met eie kapitaal, en laag gerat wanneer die verhouding van vreemde kapitaal tot eie kapitaal laag is, d.w.s. daar is min lenings in vergelyking met aandeelhouersbelang. Om vas te stel of die besigheid eerder addisionele aandele moet uitreik as om ‘n addisionele lening aan te gaan, moet die volgende in gedagte gehou word:  Watter effek die rente op lening op die winsgewendheid van die besigheid sal hê, d.w.s. op die rentabiliteit van aandeelhouersbelang, en opbrengs op gemiddelde kapitaal aangewend.  Die effek op die verdienste per aandeel, dividend per aandeel en netto batewaarde per aandeel, indien meer aandele uitgereik word. 66

OEFENING 1.13 Die gegewe inligting vir die rekeningpligtige tydperk 1 Maart 2015 tot 28 Februarie 2016, met vergelykende syfers vir die vorige tydperk waar van toepassing, is uit die boeke van Park Beperk geneem. OPDRAG 1.13.1. Stel die volgende grootboekrekeninge op, behoorlik gesaldeer of afgesluit, op 28 Februarie 2016: SAID (Inkomstebelasting) Verdelingsrekening 1.13.2. Stel die volgende Notas, soos dit by die kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016 sal verskyn, op: Kontantvloei deur verandering in bedryfskapitaal 1.13.3. Stel die afdeling “Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite” in die kontantvloeistaat op. 1.13.4. Bereken, of beantwoord die volgende op 28 Februarie 2016. Netto batewaarde per aandeel ‘n Voornemende koper bied aan om jou aandele in Park Beperk te koop teen R2,30. Dink jy dit is ‘n billike prys? 1.13.5. Bepaal die periode(in maande) waarvoor daar nog genoeg voorraad voorhande is, indien alle goedere teen ‘n winsopslag van 25% op kosprys verkoop word. Park Beperk Uittreksel uit die Inkomstestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016: Omset 545 625 Waardevermindering 23 000 Rente op geleende geld 12 000 Netto inkomste voor belasting ? Inkomstebelasting 76 000 Uittreksel uit Balansstaat op 28 Februarie 2016 2015 Gewone aandelekapitaal 1. 378 000 300 000 Behoue inkomste 64 800 25 000 Nie-bedryfslaste - Verbandlening 2. 60 000 60 000 Bedryfslaste Krediteure 3. 37 300 36 100 Oortrokke bank - 9 000 Paaiement op lening 40 000 30 000 Aandeelhouers vir dividende 18 000 7 000 Nie-bedryfsbates 4. 444 200 380 600 Bedryfsbates Voorraad 91 400 54 100 Debiteure 5. 58 500 47 400 Kontant 4 000 - Notas: 67

1. Gewone aandelekapitaal Gemagtig 250 000 gewone aandele Uitgereik 2016: 180 000 gewone aandele in uitreik 378 000 2015: 150 000 gewone aandele in uitreik 300 000 2. Verbandlening ‘n Terugbetaling van R30 000 is op 31 Augustus 2015 gemaak. ‘n Nuwe lening van R40 000 is op dieselfde dag aangegaan. 3. Krediteure 2016 2015 Handelskrediteure 27 000 32 000 Opgelope uitgawes 3 500 4 100 SAID (Inkomstebelasting) 6 800 - 4. Nie-bedryfsbates 2016 2015 Grond en geboue (kosprys) 249 800 153 000 Voertuie (boekwaarde) 123 600 160 800 Toerusting (boekwaarde) 70 800 66 800 444 200 380 600 Toerusting van R10 000 is gedurende die jaar aangekoop, terwyl ‘n ou afleweringsvoertuig op 28 Februarie 2016 teen boekwaarde verkoop is. Geen toerusting is verkoop en geen voertuig aangekoop gedurende die rekenpligtige tydperk nie. ‘n Addisionele pakhuis is gedurende die jaar gebou. 5. Debiteure 2016 2015 Handelsdebiteure 55 000 39 000 Opgelope inkomste 3 500 2 800 SAID (Inkomstebelasting) - 5 600 Addisionele inligting Die dividende wat op 28 Februarie 2015 verskuldig was, is ten volle betaal op 8 Maart 2015. Die tussentydse dividend wat gedurende die jaar verklaar en betaal is, was R36 000. Geen aandele is gedurende die jaar teruggekoop nie. 1.13.1 SAID (inkomstebelasting) 68

Verdelingsrekening 1.13.2 Kontantvloei deur verandering in bedryfskapitaal 1.13.3 Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite 1.13.4 Netto batewaarde per aandeel = Antwoord: 1.13.5 Getal maande se voorraad voorhande = 69

OEFENING 1.14 Inligting is geneem uit die rekeningkundige rekords van Melissa Handelaars Beperk vir die jare geëindig 28 Februarie 2015 en 28 Februarie 2016. Melissa Handelaars Beperk is geregistreer met ‘n aandelekapitaal van 500 000 gewone aandele. OPDRAG: 1.14.1. Voltooi die volgende Notas tot die Kontantvloeistaat vir 2016: o Rekonsiliasie van Netto wins met die kontant vir die jaar, deur bedrywighede voortgebring. o Dividende betaal 1.14.2. Bepaal die vermeerdering of vermindering in kontant vir die jaar, sonder om die volledige kontantvloeistaat op te stel. 1.14.3. Bereken die uitreikprys per aandeel van die nuwe aandele wat op 1 Maart 2015 uitgereik is. 1.14.4. Gereken die gemiddelde uitreikprys per aandeel op 28 Februarie 2016. 1.14.5. Lewer kommentaar oor die likiditeit van die maatskappy. Verwys na die volgende verhoudings: 2016 2015 Bedryfskapitaalverhouding 1,11 : 1 0,79 : 1 Vuurproefverhouding 0,47 : 1 0,36 : 1 1.14.6. Bereken die periode in dae waarvoor daar genoeg voorraad is. 1.14.7. Bereken die aantal dae wat die maatskappy gemiddeld in 2016 moes wag, voordat debiteure hulle skuld vereffen het (gebruik gemiddelde debiteure in u berekening). 1.14.8. Kontantvloeiprobleme word ondervind omdat debiteure hulle skuld laat betaal. Gee twee maniere hoe die bestuur debiteure kan aanmoedig om hulle skuld vroeër te betaal. 1.14.9. Bereken die verdienste per aandeel vir 2016. 1.14.10. Bereken die opbrengs op die gemiddelde aandeelhouersbelang vir 2016. Is die opbrengs op gemiddelde aandeelhouersbelang redelik? Motiveer u antwoord. INLIGTING: Inligting geneem uit die Inkomstestate vir die jare geëindig 28 Februarie: 2016 2015 Omset (ingesluit in die 2016 syfer is R426 320 kredietverkope) 608 820 600 600 Koste van verkope 405 880 400 400 Wins voor belasting 210 000 154 800 Rente uitgawe: rente op lening 9 750 12 000 Waardevermindering ? 24 000 Inkomstebelasting 73 500 54 180 Let wel! Op 28 Februarie 2015 was die gemiddelde uitreikprys van aandele in uitreik, R2,30 per aandeel. Op 1 Maart 2015 is ‘n verdere 110 000 aandele uitgereik. Geen aandele is gedurende die jaar teruggekoop nie. 70

Inligting geneem uit die Na-afsluitingsproefbalans op 28 Februarie: 2016 2015 Gewone aandelekapitaal 704 500 391 000 Behoue inkomste 100 000 60 000 Langtermynlaste (15% p.j.) 50 000 80 000 Grond en geboue 399 490 204 560 Toerusting teen drawaarde 94 320 122 320 Voertuie teen drawaarde 138 400 184 540 Handelsvoorraad 103 450 63 350 Debiteurekontrole 64 150 52 650 Kontant 11 360 - Oortrokke bank - 10 000 Krediteurekontrole 87 760 90 530 Opgelope uitgawes 16 800 12 750 Suid-Afrikaanse Inkomstediens (Inkomstebelasting) 2 610 (kt.) 4 140 (kt.) Aandeelhouers vir dividende 54 000 30 000 Let wel! ‘n Voertuig is teen drawaarde vir R12 000 kontant verkoop, maar geen voertuie is gekoop nie. Geen toerusting is gedurende die jaar verkoop nie. 1.14.1 Rekonsiliasie van netto wins voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede: Wins voor belasting Aansuiwerings m.b.t. Wins uit bedrywighede voor verandering in bedryfskapitaal Verandering in bedryfskapitaal Kontant deur bedrywighede voortgebring Berekening van waardevermindering: Toerusting: Voertuie 71

Berekening van dividende betaal: Berekening van dividende bedrag in finansiële state: 1.14.2 Verandering in kontant: 1.14.3 Uitreikprys per aandeel van nuwe aandele uitgereik op 1 Maart 2015: 1.14.4 Gemiddelde uitreikprys per aandeel op 28 Februarie 2016: 1.14.5 Kommentaar op likiditeit: 72

1.14.6 Getal dae se voorraad voorhande = 1.14.7 Debiteure invorderingstermyn = 1.14.8 Manier om debiteure vinniger te laat betaal: 1.14.9 Verdienste per aandeel: 1.14.10 Opbrengs op aandeelhouersbelang: Is dit redelik? Motiveer. 73

OEFENING 1.15 Park Bpk is gemagtig om 700 000 gewone aandele uit te reik. Op 30 Junie 2015, die einde van die vorige finansiële jaar, was 450 000 aandele reeds uitgereik. OPDRAG: 1.15.1 Stel die volgende grootboekrekeninge vir die tydperk 1 Julie 2015 tot 30 Junie 2016 op:  Opgelope waardevermindering op voertuie  Bateverkope 1.15.2 Beantwoord die volgende vrae:  Bereken die aantal nuwe aandele wat op 1 Julie 2015 uitgereik is.  Bereken die dividend per aandeel vir die jaar geëindig 30 Junie 2016.  Verduidelik of die nuwe aandeelhouers tevrede sal wees met die dividende wat vir 2016 verklaar en betaal is. 1.15.3 Stel die Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2016 op (toon al jou berekeninge). INLIGTING: 1. Uittreksel uit Inkomstestaat van Park Bpk. vir die jaar geëindig 30 Junie 2016 Bedryfswins voor aantoonbare uitgawes 211 620 Uitgawes (93 120) Ouditgelde 25 000 Direkteursvergoeding 40 000 Waardevermindering op voertuie 20 120 Waardevermindering op toerusting 8 000 Wins voor rente-uitgawe 118 500 Rente-uitgawe (12 000) Wins voor belasting 106 500 Inkomstebelasting (52 500) Netto wins vir die jaar 54 000 2. Verdere aandele is op 1 Julie 2015 teen ‘n uitreikprys van 70 sent per aandeel uitgereik. Geen aandele is gedurende die jaar teruggekoop nie. 3. Die verdienste per aandeel vir die jaar geëindig 30 Junie 2016 was 9 sent per aandeel. 4. Tussentydse dividende van R30 000 is gedurende die jaar betaal. 5. Op 30 Junie 2015 het Park Bpk. ‘n lening van R75 000 gehad wat hulle op 1 Oktober 2015 tot ‘n bedrag van R100 000 verhoog het. 74

6. Uittreksel uit die Balansstaat op 30 Junie : 2016 2015 Bates Nie-bedryfsbates 322 000 246 200 Eiendom, aanleg en toerusting 322 000 246 200 Bedryfsbates 203 400 152 200 Voorraad 116 150 86 200 Debiteure 63 000 66 000 SAID (Inkomstebelasting) 5 250 - Kontant 19 000 - Totale bates 525 400 398 400 Bedryfslaste 71.000 62 000 Krediteure 35 000 28 000 SAID (Inkomstebelasting) - 4 000 Aandeelhouers vir dividende 36 000 22 000 Oortrokke bank - 8 000 7. Op 31 Desember 2015 is Park Bpk. se enigste voertuig vir kontant teen drawaarde verkoop en is ‘n nuwe voertuig aangekoop. Die ou voertuig is op 1 Julie 2013 vir R80 000 gekoop. Waardevermindering op voertuie word afgeskryf teen 20% per jaar op die verminderde saldo. Al hierdie transaksies is geboekstaaf. Geen ander bates is gedurende die jaar gekoop of verkoop nie. 1.15.1 Algemene Grootboek van Park Bpk. Opgelope waardevermindering op Voertuie __B8 _ Beka Bateverkope _|fa| 33. 920| “Ral 1| Saldo | 28 800 : Des jail Waarde vermindering |AT| 5 120 | 33920| | “| 123920 | | [Hele Waardevermindering AT] (S000 Bateverkope _ B20 Bee la} Voertuie AT] Bo 000 Feels] Opgelope waardevem |AT| 33 920 | | Op Voertule | | | Bank ko] Lb O80 30000 | ! 80 000 ] IL | J 75

1.15.2 Aantal nuwe aandele op 1 Julie 2015 uitgereik: Dividend per aandeel vir die jaar geëindig 30 Junie 2016: Sal die nuwe aandeelhouers tevrede wees met die dividende wat vir 2016 verklaar en betaal is? Opmerkings: Berekening van kosprys van nuwe voertuig: 76

Park Bpk Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2016 Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite Nota Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Netto verandering in kontant en kontantekwivalente Kontant en kontantekwivalente aan die begin van die jaar Kontant en kontantekwivalente aan die einde van die jaar Notas tot die kontantvloeistaat: 1. Rekonsiliasie van netto wins voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede: Wins voor belasting Aansuiwerings m.b.t. Wins uit bedrywighede voor verandering in bedryfskapitaal Verandering in bedryfskapitaal Kontant deur bedrywighede voortgebring 2. Dividende betaal: 3. Inkomstebelasting betaal: 77

OEFENING 1.16 Die onderstaande inligting is geneem uit die finansiële state van Park Bpk. GEVRA: 1.16.1 Berei die volgende voor: Die Nota vir die versoening tussen die wins voor belasting en kontant uit bedrywighede gegenereer. Die Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015. 1.16.2 Bereken die volgende vir 2015: Bedryfskapitaalverhouding Vuurproefverhouding Netto batewaarde per aandeel Skuld/Ekwiteitsverhouding (Hefboomverhouding) 1.16.3 Verduidelik waarom die direkteure besluit het om die langtermynlening noemenswaardig te verminder gedurende die huidige finansiële jaar. Was dit, na jou mening, ‘n wyse besluit? Verduidelik, deur bewyse (syfers/finansiële aanwysers) uit die vraag aan te haal. 1.16.4 Lewer kommentaar oor die opbrengs op die aandeelhouersbelang, verdienste, en dividende deur aandeelhouers verdien. Haal bewyse (syfers/finansiële syfers) uit die vraag aan. 1.16.5 Toon die nota vir Behoue inkomste in die Balansstaat op 28 Februarie 2015. 1.16.6 Die bestaande aandeelhouers is ongelukkig oor die prys waarteen die addisionele aandele verkoop is. Bespreek, deur EEN syfer of finansiële aanwyser aan te haal om jou antwoord te ondersteun. INLIGTING: 1. Uittreksel uit Inkomstestaat R Waardevermindering 33 500 Rente-uitgawe 164 450 Netto wins voor belasting 844 300 Inkomstebelasting (30% van netto wins) ? 2. Gewone aandelekapitaal op 28 Februarie 2015 R 210 000 aandele in uitreik aan die begin van die jaar 1 302 000 90 000 aandele gedurende die jaar uitgereik teen R6,73 per aandeel 605 700 60 000 aandele gedurende die jaar teruggekoop (372 000) (gemiddelde uitreikprys van R6,20 per aandeel) 240 000 aandele in uitreik aan die einde van die jaar 1 535 700 78

3. Balansstaat 28 Feb 2015 28 Feb 2014 Bates Nie-bedryfsbates 2 568 795 3 117 500 Vaste bates teen drawaarde 2 418 795 2 967 500 Vaste deposito: ABSA 150 000 150 000 Bedryfsbates 318 750 231 250 Voorraad 251 250 110 250 Handelsdebiteure 60 000 76 000 Kontant en kontantekwivalente - 45 000 SAID ( Inkomstebelasting) 7 500 - Totale bates 2 887 545 3 348 750 Ekwiteit en laste Kapitaal en reserwes 2 197 910 1 543 000 Gewone aandelekapitaal 1 535 700 1 302 000 Behoue inkomste 662 210 241 000 Nie-bedryfslaste 300 000 1 525 000 Lening: ABSA teen 12% p.j. 300 000 1 525 000 Bedryfslaste 389 635 280 750 Handelskrediteure 266 585 220 475 Bankoortrekking 46 250 - Aandeelhouers vir dividende 76 800 52 525 SAID (Inkomstebelasting) - 7 750 Totale ekwiteit en laste 2 887 545 3 348 750 4. ADDISIONELE INLIGTING: 4.1 Aandele is op 31 Augustus 2014, nadat die interimdividend verklaar is, teruggekoop teen ‘n terugkoopprys van R6,35 per aandeel. Die nuwe aandele is is op 1 Oktober 2014 uitgereik. 4.2 Vaste bates is vir R900 000 kontant teen drawaarde verkoop. 4.3 Verdienste en dividende per aandeel was soos volg: 2015 2014 Verdienste per aandeel 246 sent per aandeel 80 sent per aandeel Totale dividend 72 sent per aandeel 47 sent per aandeel Tussentydse dividende 40 sent per aandeel 22 sent per aandeel Finale dividend 32 sent per aandeel 25 sent per aandeel 4.4 Jy word ook voorsien van die volgende finansiële aanwysers: 2015 2014 Opbrengs op gemiddelde aandeelhouersekwiteit 31,6% 11% Opbrengs op gemiddelde kapitaal aangewend 21,2% 5,5% Skuld / ekwiteitsverhouding ? 0,9 : 1 Netto batewaarde per aandeel ? 735 sent 4.5 Die prys van die aandele op die Johannesburgse Sekuriteitebeurs (JSE), het oor die afgelope jaar tussen 680 sent en 780 sent gewissel. 79

1.16.1 Versoening van wins voor belasting en kontant uit bedrywighede gegenereer Netto wins voor belasting Aansuiwerings: Bedryfswins voor verandering in bedryfskapitaal Verandering in bedryfskapitaal Kontant uit bedrywighede gegenereer Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Netto verandering in kontant en kontantekwivalente Kontant en kontantekwivalente aan die begin van die jaar Kontant en kontantekwivalente aan die einde van die jaar 80

1.16.2 Bereken die volgende: Bedryfskapitaalverhouding: Vuurproefverhouding: Netto batewaarde per aandeel: Skuld/Ekwiteitsverhouding: 1.16.3 Verduidelik waarom die direkteure besluit het om die langtermynlening noemenswaardig gedurende die huidige finansiële jaar te verminder. Was dit na jou mening, ‘n wyse besluit? Verduidelik deur bewyse (syfers/finansiële aanwysers), uit die vraag aan te haal. 81

1.16.4 Lewer kommentaar oor die opbrengs op die aandeelhouersbelang, verdienste en dividende deur aandeelhouers verdien. Haal bewyse (syfers/finansiële syfers) uit die vraag aan. Opbrengs op aandeelhouersekwiteit: Verdienste per aandeel: Dividende per aandeel: 1.16.5 Behoue inkomste R Behoue inkomste aan die begin van die jaar Netto wins na belasting Behoue inkomste op 60 000 aandele teruggekoop Dividende Interim Finale Behoue inkomste aan die einde van die jaar 1.16.6 Die bestaande aandeelhouers is ongelukkig oor die prys waarteen die addisionele aandele verkoop is. Bespreek, deur EEN syfer of finansiële aanwyser aan te haal om jou antwoord te ondersteun. 82

OEFENING 1.17 Jy word voorsien van inligting rakende die publieke maatskappy, Park Beperk. GEVRA: 1.17.1 Stel die Verdelingsrekening op 28 Februarie 2015, op. 1.17.2 Stel die nota vir Behoue inkomste in die Balansstaat op 28 Februarie 2015 op. 1.17.3 Stel die nota vir die versoening van wins voor belasting en kontant uit bedrywighede gegenereer, op en voltooi die Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015. 1.17.4 Bereken die volgende vir 2015:  Voorraadomsetsnelheid  Skuld-ekwiteitsverhouding  % opbrengs op gemiddelde aandeelhouersekwiteit 1.17.5 Die kontantvloeistaat toon sekere belangrike besluite wat deur die direkteure gedurende die finansiële jaar geneem is. Noem DRIE van hierdie besluite, en verduidelik die uitwerking daarvan op die maatskappy. Haal syfers aan om jou antwoord te staaf. 1.17.6 Een van die direkteure is van mening dat die maatskappy meer van lenings gebruik moet maak. Stem jy saam? Haal TWEE toepaslike finansiële aanwysers aan om jou antwoord te staaf. 1.17.7 Die direkteure is van mening dat die aandeelhouers tevrede moet wees met die maatskappy se prestasie. Stem jy saam? Lewer kommentaar op die dividend, verdienste, en % opbrengs verdien deur die aandeelhouers in 2015. Haal finansiële aanwysers aan om jou mening te staaf. INLIGTING: 1. Die volgende finansiële aanwysers is bereken: 2015 2014 Verdienste per aandeel 142 sent 156 sent Totale dividend per aandeel 110 sent 126 sent Opbrengs op gemiddelde kapitaal aangewend 40,4% 35% Opbrengs op gemiddelde aandeelhouersekwiteit ? 43,2% Netto batewaarde per aandeel 290 sent 249 sent Skuld-ekwiteitsverhouding ? 0,7:1 2. Uittreksel uit die Inkomstestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015: Koste van verkope 1 640 000 Waardevermindering 168 000 Rente-uitgawe 132 900 Netto wins voor belasting 850 000 Inkomstebelasting 225 000 3. Nota by die Balansstaat op 28 Februarie 2015 Gewone aandelekapitaal op 28 Februarie 2015 R 400 000 aandele in uitreik aan die begin van die jaar 960 000 100 000 aandele gedurende die jaar uitgereik teen R3,10 per aandeel 310 000 60 000 aandele gedurende die jaar teruggekoop (152 400) (gemiddelde uitreikprys van R2,54 per aandeel) 440 000 aandele in uitreik aan die einde van die jaar 1 117 600 Let wel!  Die nuwe aandele is op 1 September 2014 uitgereik, nadat die interimdividend van 68 sent per aandeel reeds verklaar is.  Aandele is op 1 Februarie 2015 teruggekoop voordat die finale dividend van 42 sent per aandeel verklaar is. 83

4. Uittreksel uit die Balansstaat op 28 Februarie 2015: 2015 2014 Gewone aandeelhouersekwiteit 1 276 000 995 800 Gewone aandelekapitaal 1 117 600 960 000 Behoue inkomste 158 400 35 800 Langtermynlaste (15% p.j.) 125 000 700 000 Belegging in vaste deposito 120 000 400 000 Handelsvoorraad 230 000 180 000 Debiteure 160 000 120 000 Krediteure 126 000 76 000 Bank (Oortrokke) ? 690 200 Vaste bates (teen drawaarde) 2 300 000 2 100 000 SAID – Inkomstebelasting 12 000 (Dt.) 18 000 (Kt.) Aandeelhouers vir dividende 184 800 320 000 Let wel! ‘n Voertuig is op 1 Mei 2014 teen drawaarde, R294 000 verkoop en ‘n nuwe voertuig aangekoop. 1.17.1 Verdelingsrekening 1.17.2 Behoue inkomste Behoue inkomste aan die begin van die jaar Netto wins vir die jaar na belasting Behoue inkomste op …………. aandele teruggekoop Dividende Interim Finale Behoue inkomste einde van die jaar 1.17.3 Versoening van wins voor belasting en kontant uit bedrywighede gegenereer Netto wins voor belasting Aansuiwerings m.b.t. Bedryfswins voor verandering in bedryfskapitaal Verandering in bedryfskapitaal Kontant uit bedrywighede gegenereer 84

Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Kotantvloei uit bedryfsakiwiteite Kontant deur bedrywighede gegenereer Rente betaal Dividende betaal Belasting betaal Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Aankoop van nie-bedryfsbates Opbrengs uit verkoop van nie - bedryfsbates Opbrengs uit vermindering van belegging Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Netto verandering in kontant en kontantekwivalente Kontant en kontantekwivalente aan die begin vd jaar Kontant en kontantekwivalente aan die einde vd jaar 1.17.4 Voorraadomsetsnelheid: Skuld/Ekwiteitsverhouding: Persentasie opbrengs op gemiddelde aandeelhouersekwiteit: 85

1.17.5 Die kontantvloeistaat toon sekere belangrike besluite wat deur die direkteure gedurende die finansiële jaar geneem is. Noem DRIE van hierdie besluite, en verduidelik die uitwerking daarvan op die maatskappy. Haal syfers aan om jou antwoord te staaf. 1.17.6 Een van die direkteure is van mening dat die maatskappy meer van lenings gebruik moet maak. Stem jy saam? Haal TWEE toepaslike finansiële aanwysers aan om jou antwoord te staaf. 1.17.7 Die direkteure is van mening dat die aandeelhouers tevrede moet wees met die maatskappy se prestasie. Stem jy saam? Lewer kommentaar op die dividend, verdienste en % opbrengs verdien deur die aandeelhouers in 2015. Haal finansiële aanwysers aan om jou mening te staaf. 86

OEFENING 1.18 Jy word voorsien van inligting oor Park Beperk vir die jaar geëindig 30 Junie 2015. GEVRA: 1.18.1 In Kolom A is ‘n aantal begrippe oor maatskappye en in Kolom B is verduidelikings. Kies ‘n verduideliking uit Kolom B om by ‘n begrip in Kolom A te pas. Skryf slegs die letter langs die nommer in die antwoordspasie. Kolom A Kolom B 1. Likiditeit A. Dui die voordeel aan wat eienaars op hulle belegging in ‘n besigheid ontvang. 2. Solvensie B. Dui aan tot watter mate ‘n besigheid deur geleende kapitaal gefinansier word. 3. Hefboom C. Dui aan of die besigheid onmiddelike skulde kan afbetaal. 4. Opbrengs op ekwiteit D. Dui aan of die besigheid al sy skulde sal kan afbetaal. 1.18.2 Verwys na die Nota vir Vaste bates (Inligting C) en die Kontantvloeistaat (Inligting D) vir die jaar geëindig 30 Junie 2015, en stel die Bateverkoperekening op. 1.18.3 Verwys na die Kontantvloeistaat (Inligting D).  Noem DRIE belangrike besluite wat die direkteure gedurende die jaar geneem het. Haal in elke geval syfers uit die Kontantvloeistaat aan.  Lewer kommentaar op enige TWEE ander interessante punte wat in die Kontantvloeistaat voorkom. Haal syfers aan om jou antwoord te steun. 1.18.4 Verwys na Inligting B. Bereken die volgende finansiële aanwysers op 30 Junie 2015:  Bedryfswins op omset  Vuurproefverhouding  Verdienste per aandeel 1.18.5 Lewer kommentaar op die maatskappy se bedryfsdoeltreffendheid vir die finansiële jaar geëindig 30 Junie 2015. Haal TWEE finansiële aanwysers of syfers aan om jou kommentaar te ondersteun. 1.18.6 Lewer kommentaar op die likiditeit van die maatskappy vir die jaar geëindig 30 Junie 2015. Haal DRIE finansiële aanwysers of syfers aan om jou kommentaar te ondersteun. 1.18.7 Lewer kommentaar op die opbrengs, verdienste en dividend wat deur die aandeelhouers verdien is. Haal DRIE finansiële aanwysers of syfers aan om jou kommentaar te ondersteun. 1.18.8 Verwys na die koerantartikel (Inligting E) en beantwoord die volgende vrae:  Gee jou mening oor die teenwoordigheid van aandeelhouers by die AJV.  Wat word met ‘n gekwalifiseerde ouditverslag bedoel? Verduidelik.  Hoe affekteer hierdie soort verslag die maatskappy en aandeelhouers? Verduidelik.  Waarom het die onafhanklike ouditeure ‘n gekwalifiseerde verslag met betrekking tot hierdie bate uitgereik? Verduidelik.  Verduidelik waarom baie van die aandeelhouers sal dink dat die langtermynvooruitsigte van die maatskappy bedreig word. Noem korporatiewe bestuur in jou antwoord. 87

INLIGTING: A. Syfers uit finansiële state geneem op 30 Junie 2015: Verkope 2 730 000 Waardevermindering 560 000 Bedryfswins 650 000 Rente op geleende geld 210 000 Netto wins voor belasting 440 000 Netto wins na belasting 308 000 Gewone aandeledividende 390 000 Gewone aandelekapitaal (gemiddelde uitreikprys van R2,00 per aandeel) 3 000 000 Lening van ABSA (14% p.j.) 2 800 000 Bedryfsbates 610 000 Handelsvoorraad 410 000 Handels- en ander debiteure 180 000 Kontant en kontantekwivalente 20 000 Bedryslaste 360 000 Handels- en ander krediteure 150 000 Aandeelhouers vir dividende 210 000 B. Die volgende berekeninge is oor die afgelope twee finansiële jare gedoen: 2015 2014 Bedrysuitgawes op omset 28,6% 33,1% Bedryfswins op omset ? 17,5% Netto wins na belasting op omset 11,3% 8,2% Opbrengs op gemiddelde eienaarsbelang 8,6% 7,2% Verdienste per aandeel ? 18 sent Dividend per aandeel 26 sent 12 sent Opbrengs op kapitaal aangewend 12,8% 22,1% Skuld-eienaarsbelangverhouding 0,7:1 0,4:1 Bedryfsverhouding 1,7:1 1,9:1 Vuurproefverhouding ? 0,7:1 Tydperk van alle voorraad voorhande 136 dae 85 dae Debiteure-invorderingsperiode 23 dae 30 dae Krediteure-betalingsperiode 38 dae 42 dae C. Vaste Bates Totaal Grond en geboue Toerusting Drawaarde-begin van die jaar 2 360 000 792 000 1 568 000 Kosprys 3 592 000 792 000 2 800 000 Opgelope waardevermindering (1 232 000) - (1 232 000) Bewegings Toevoegings 4 858 000 4 100 000 758 000 Verkope (1 Maart 2015) (370 000) - (370 000) Waardevermindering (560 000) - 560 000 Drawaarde-einde van die jaar 6 288 000 4 892 000 1 396 000 Kosprys 7 058 000 4 892 000 3 066 000 Opgelope waardevermindering (1 670 000) - (1 670 000) 88

D. Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2015 Kontantgevolge van bedryfsaktiwiteite 738 000 Kontant deur bedrywighede gegenereer 1 370 000 Rente betaal (210 000) Inkomstebelasting betaal (132 000) Dividende betaal (290 000) Kontantgevolge van beleggingsaktiwiteite (4 348 000) Aankoop van vaste bates (4 858 000) Vaste bates vir kontant verkoop 370 000 Belegging ontvang 140 000 Kontantgevolge van finansieringsaktiwiteite 3 580 000 Opbrengs van aandele uitgereik 980 000 Lenings aangegaan 2 600 000 Netto verandering in kontant vir die jaar (30 000) Kontant en kontantekwivalente – begin van die jaar 50 000 Kontant en kontantekwivalente – einde van die jaar 20 000 E. Jy het as ‘n aandeelhouer van Park Beperk nie die AJV bygewoon nie, en sien die volgende artikel in die koerant. Verskeie aandeelhouers van Park Bpk. het die direkteure daarvan beskuldig dat hulle swak besluite geneem het wat die langtermynvooruitsigte van die maatskappy sal bedreig. Slegs 80 van die maatskappy se 6 000 aandeelhouers het die AJV bygewoon. Die maatskappy het ‘n gekwalifiseerde ouditverslag ontvang, gebaseer op ‘n bedrag van R3,5 miljoen wat waarskynlik op ‘n luukse woning op ‘n gholflandgoed in die Suid-Kaap spandeer is. Die direkteure se verslag het gesê dat hierdie bate in die maatskappy se Balansstaat getoon is, en dat dit vir besigheidsdoeleindes gebruik word om buitelandse sakevennote te akkommodeer. Daar is egter uitgevind dat hierdie eiendom eintlik vir vakansiedoeleindes deur die HUB en senior direkteure gebruik word. Die HUB is ook gekritiseer omdat hy ‘n 45% salarisverhoging aanvaar het. Hy het die besluit verdedig deur te sê dat alle vergoeding in die maatskappy deur die direksie wat elke jaar by die AJV verkies word, goedgekeur word. 89

1.18.1 In Kolom A is ‘n aantal begrippe oor maatskappye en in Kolom B is verduidelikings. Kolom A Kolom B 1. 2. 3. 4. 1.18.2 Bateverkope 1.18.3 Verwys na die Kontantvloeistaat (Inligting D). Noem DRIE belangrike besluite wat die direkteure gedurende die jaar geneem het. Haal in elke geval syfers uit die Kontantvloeistaat aan. Lewer kommentaar op enige TWEE ander interessante punte wat in die Kontantvloeistaat voorkom. Haal syfers aan om jou antwoord te steun. 1.18.4 Verwys na Inligting B. Bereken die volgende finansiële aanwysers op 30 Junie 2015: Bedryfswins op omset Vuurproefverhouding Verdienste per aandeel 90

1.18.5 Lewer kommentaar op die maatskappy se bedryfsdoeltreffendheid vir die finansiële jaar geëindig 30 Junie 2015. Haal TWEE finansiële aanwysers of syfers aan om jou kommentaar te ondersteun. 1.18.6 Lewer kommentaar op die likiditeit van die maatskappy vir die jaar geëindig 30 Junie 2015. Haal DRIE finansiële aanwysers of syfers aan om jou kommentaar te ondersteun. 1.18.7 Lewer kommentaar op die opbrengs, verdienste en dividend wat deur die aandeelhouers verdien is. Haal DRIE finansiële aanwysers of syfers aan om jou kommentaar te ondersteun. 91

1.18.8 Verwys na die koerantartikel (Inligting E) en beantwoord die volgende vrae: Gee jou mening oor die teenwoordigheid van aandeelhouers by die AJV. Wat word met ‘n gekwalifiseerde ouditverslag bedoel? Verduidelik. Hoe affekteer hierdie soort verslag die maatskappy en aandeelhouers? Verduidelik. Waarom het die onafhanklike ouditeure ‘n gekwalifiseerde verslag met betrekking tot hierdie bate uitgereik? Verduidelik. Verduidelik waarom baie van die aandeelhouers sal dink dat die langtermynvooruitsigte van die maatskappy bedreig word. Noem korporatiewe bestuur in jou antwoord. 92

OEFENING 1.19 Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Park Beperk vir die jaar geëindig 30 September 2015. GEVRA: 1.19.1 Stel die SAID (Inkomstebelasting) rekening in die Algemene Grootboek op. 1.19.2 Stel die volgende op 30 September 2015 op:  Notas tot die Balansstaat vir: Behoue inkomste Handels- en ander betaalbare bedrae  Ekwiteit en Laste-afdeling van die Balansstaat 1.19.3 Bereken die volgende op 30 September 2015:  Netto batewaarde per aandeel  Skuld-ekwiteit-verhouding 1.19.4 Jy was een van die oorspronklike aandeelhouers wat aandele teen ‘n uitreikprys van R3,00 gekoop het toe die maatskappy jare gelede gestig is. Jy is daarvan bewus dat die aandele tans teen R5,75 verhandel op die JEB. Verwys na Inligting 2.2 hieronder. Sou jy tevrede wees met die uitreiking van nuwe aandele op 1 April, teen ‘n uitreikprys van R5,80 per aandeel? Verduidelik TWEE punte, deur syfers of finansiële aanwysers aan te haal om jou antwoord te staaf. 1.19.5 Lewer kommentaar op die risiko en hefboom van die maatskappy. Verduidelik TWEE punte, en haal syfers of finansiële aanwysers aan om jou antwoord te ondersteun. Buiten die finansiële aanwysers wat hierbo bereken is, beskik jy ook oor die volgende inligting: Opbrengs op totale kapitaal aangewend 23% Rentekoers op lenings 13% tot 15% INLIGTING: 1. Uittreksel uit die finansiële rekords van Park Bpk. op 30 September 2015: Balansstaatrekeninge – afdeling Behoue inkomste (1 Oktober 2014) 960 000 Krediteurekontrole 87 500 Uitgawes betaalbaar/Opgelope uitgawes 50 400 Bankoortrekking ? Nominale rekeninge – afdeling Rente op lening 103 600 Huurinkomste 105 980 Gewone aandeledividende 112 000 93

2. Aansuiwerings en addisionele inligting 2.1 Die inkomstebelastingbesonderhede is soos volg: Die bedrag verskuldig aan die SAID op 1 Oktober 2014 ……………………. R11 000 Die bedrag verskuldig aan die SAID is op 30 Oktober 2014 betaal. Die totale belastingaanslag vir die 2015 finansiële jaar ……………………… R243 600 Eerste voorlopige belastingbetaling op 31 Maart 2015 ………………………. R115 000 Tweede voorlopige belastingbetaling op 28 September 2015 ………………… ? Bedrag verskuldig aan die SAID op 30 September 2015 ……………………… R19 400 2.2 Daar was reeds 800 000 aandele voor 1 Oktober 2014 uitgereik teen ‘n gemiddelde uitreikprys van R3,00 per aandeel. Op 1 April 2015 is 100 000 nuwe aandele teen ‘n uitreikprys van R5,80 per aandeel uitgereik. 2.3 Die netto wins na belasting vir die jaar beloop R626 400. 2.4 Die leningstaat wat van ABSA ontvang is, toon die volgende: Saldo aan die begin van die jaar ……………………………………………. R880 000 Rente gekapitaliseer vir die jaar ……………………………………………. R103 600 Maandelikse betalings aan ABSA (kapitaal plus rente) ……………………. R15 800 Saldo aan die einde van die jaar ? Volgens die leningsooreenkoms moet ‘n vaste maandelikse bedrag aan kapitaal plus die rente betaal word totdat die lening afbetaal is. 2.5 Huurinkomste vir Oktober 2015 is reeds gedurende September 2015 ontvang. Die huur is met R820 per maand op 1 Julie 2015 verhoog. 2.6 ‘n Finale dividend van 20 sent per aandeel is aan die einde van die jaar verklaar. 2.7 Die totale bedryfsbates van die maatskappy beloop R846 900. 2.8 Die bedryfskapitaalverhouding/bedryfsverhouding vir 2015 is 1,8 : 1. 1.19.1 SAID (Inkomstebelasting) 94

1.19.2 Notas tot die Balansstaat Behoue-inkomste Handels- en ander betaalbare bedrae Balansstaat van Park Bpk. op 30 September 2015 Bates Vaste bates 4 606 000 Bedryfsbates 846 900 Totale bates 5 452 900 Ekwiteit en Laste Aandeelhouersbelang Nie-bedryfslaste Bedryfslaste Totale ekwiteit en laste 95

1.19.3 Bereken die volgende op 30 September 2015: Netto batewaarde per aandeel Skuld-ekwiteitverhouding 1.19.4 Sou jy tevrede wees met die uitreiking van nuwe aandele op 1 April teen ‘n uitreikprys van R5,80 per aandeel? Verduidelik TWEE punte, deur syfers of finansiële aanwysers aan te haal om jou antwoord te staaf. 1.19.5 Lewer kommentaar op die risiko en hefboom van die maatskappy. Verduidelik TWEE punte, en haal syfers of finansiële aanwysers aan om jou antwoord te ondersteun. 96

OEFENING 1.20 Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Absolut Beperk. Die finansiële jaar eindig op 28 Februarie 2015. GEVRA: 1.20.1 Gebruik die onderstaande inligting om die Balansstaat op 28 Februarie 2015 op te stel. Alle bewerkings moet in hakies getoon word aangesien geen Notas verlang word nie. 1.20.2 Die besturende direkteur besit tans 45% van al die uitgereikte aandele. Die direksie het besluit om al die onuitgereikte aandele aan die publiek uit te reik. Die besturende direkteur wil van hierdie geleentheid gebruik maak om beheer oor die maatskappy te verkry.  Hoeveel aandele sal hy moet koop om beheer van die maatskappy te verkry?  Hy wil die aandele teen R2,00 per aandeel koop, sonder om dit aan die publiek te adverteer. Die huidige markprys van ‘n aandeel is R3,10. Indien jy ‘n aandeelhouer in hierdie maatskappy was, sou jy met hierdie reëling tevrede wees? Verduidelik. 1.20.3 Absolut Beperk het fondse geskenk om ‘n skool in die gemeenskap te bou, en hulle het aansienlike bedrae geld spandeer om ‘n verwaarloosde park en woudgebied op te ruim.  Verduidelik waarom dit van groot maatskappye soos Absolut Bpk. verwag kan word om by sulke projekte betrokke te raak.  Verduidelik hoe direkteure hierdie projekte moet aantoon in die jaarlikse verslag wat aan aandeelhouers beskikbaar gestel word. 1.20.4 Ouditverslag  Wat is die doel van ‘n onafhanklike ouditverslag, en aan wie word dit gerig?  Verduidelik die verskil tussen ‘n gekwalifiseerde en ‘n ongekwalifiseerde ouditverslag.  Die onafhanklike ouditeure wil die verslag kwalifiseer. Gee DRIE gevolge wat dit vir die maatskappy of die direkteure kan inhou. INLIGTING: 1. Die gemagtigde aandelekapitaal bestaan uit 1 000 000 gewone aandele. Op 28 Februarie 2014 was 600 000 aandele teen ‘n gemiddelde uitreikprys van R2,00 per aandeel in uitreik. Gedurende die finansiële jaar is ‘n verdere 200 000 aandele teen ‘n uitreikprys van R2,70 per aandeel uitgereik. 2. Die volgende saldo’s verskyn in die boeke op 28 Februarie 2015:  Grond en geboue teen kosprys, R1 800 000  Toerusting teen kosprys, R300 000  Krediteurekontrole, R720 000  Debiteurekontrole, R530 000  Krediteure vir salarisse, R36 000  Opgelope inkomste, R24 000  Kontant, R66 000 3. Een van die vaste deposito’s, R175 000, verval op 30 September 2015. Die res verval in 2017. 4. ‘n Lening van R1 500 000 van ABSA is oorspronklik op 1 Maart 2013 ontvang. Hierdie lening moet in gelyke paaiemente oor 5 jaar terugbetaal word. 5. Al die toerusting is op 1 Oktober 2012 aangekoop. Waardevermindering word teen 20% p.j. op kosprys afgeskryf. 6. Die volgende finansiële aanwysers is van toepassing aan die einde van die finansiële jaar:  Die netto batewaarde is R2,58 en die prys op die JEB is R3,10.  Die bedryfsverhouding is 1,5 : 1. 97

1.20.1 ABSOLUT BEPERK Balansstaat op 28 Februarie 2015 Bates Nie-bedryfsbates Bedryfsbates Totale bates Ekwiteit en Laste Gewone aandeelhouersekwiteit Nie-bedryfslaste Bedryfslaste Totale ekwiteit en laste 1.20.2 Die besturende direkteur besit tans 45% van al die uitgereikte aandele. Die direksie het besluit om al die onuitgereikte aandele aan die publiek uit te reik. Hoeveel aandele sal hy moet koop om beheer van die maatskappy te verkry? Hy wil die aandele teen R2,00 per aandeel koop, sonder om dit aan die publiek te adverteer. Die huidige markprys van ‘n aandeel is R3,10. Indien jy ‘n aandeelhouer in hierdie maatskappy was, sou jy met hierdie reëling tevrede wees? Verduidelik. 98

1.20.3 Absolut Beperk het fondse geskenk om ‘n skool in die gemeenskap te bou, en hulle het aansienlike bedrae geld spandeer om ‘n verwaarloosde park en woudgebied op te ruim. Verduidelik waarom dit van groot maatskappye soos Absolut Bpk. verwag kan word om by sulke projekte betrokke te raak. Verduidelik hoe direkteure hierdie projekte moet aantoon in die jaarlikse verslag wat aan aandeelhouers beskikbaar gestel word. 1.20.4 Ouditverslag Wat is die doel van ‘n onafhanklike ouditverslag, en aan wie word dit gerig? Verduidelik die verskil tussen ‘n gekwalifiseerde en ‘n ongekwalifiseerde ouditverslag. Die onafhanklike ouditeure wil die verslag kwalifiseer. Gee DRIE gevolge wat dit vir die maatskappy of die direkteure kan inhou. 99

HOOFSTUK 2: HERSIENING OM VORDERING TE BEPAAL 2.1 INLEIDING Dit is van kardinale belang dat Graad 12 leerders reeds baie vroeg in die akademiese jaar hulle kennis begin toets om te sien op watter vlak daar gewerk word, en hoeveel ekstra werk ingesit moet word om uiteindelik van die eindeksamen ‘n sukses te maak. Hierdie Hoofstuk bestaan uit ‘n tipiese 3 uur vraestel, wat na afloop van die eertse kwartaal voltooi moet word om bogenoemde vlak van werk wat reeds gedurende Graad 10 en 11, asook die eerste kwartaal van Graad 12 bemeester behoort te wees, te toets. Die memorandum van die vraestel verskyn aan die einde van die boek. Dit is egter baie belangrik dat leerders elke vraag eers self binne die voorgestelde tydsraamwerk probeer voltooi voordat daar na die memorandum gekyk word. 2.2 HERSIENINGSVRAESTEL TYD: 3 uur TOTAAL: 300 punte INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Die vraestel bestaan uit 5 vrae. Beantwoord AL die vrae. 2. Gebruik die formate wat verskaf word vir jou antwoorde. 3. Alle bewerkings moet getoon word sodat deelpunte toegeken kan word. 4. Daar word aanbeveel dat jy probeer om by die voorgestelde tydsindeling te hou. 5. Nie - programmeerbare sakrekenaars mag gebruik word. Voorgestelde tydsindeling Punte Tyd Vraag en onderwerp 1. Bankversoening 30 punte 20 minute 2. Balansstaat, korporatiewe beheer en oudit 80 punte 48 minute 3. Kontantvloei, vertolking en bateverkope 80 punte 48 minute 4. Vervaardiging 35 punte 21 minute 5. Kontantvloei en verhoudingsontleding 75 punte 45 minute Totaal 300 punte 180 minute 100

VRAAG 1 (Bankversoening en interne beheer; 30 punte, 20 minute) Park Handelaars het Jannis Basson as boekhouer in diens geneem, om bankdeposito’s te maak en tjeks uit te reik. Jy as interne ouditeur, word gevra om te help. GEVRA: 1.1 Waarom berei ‘n besigheid elke maand ‘n Bankversoeningstaat voor? (2) 1.2 Bereken die korrekte totale in die Kontantontvangstejoernaal (KOJ), en Kontantbetalingsjoernaal (KBJ) vir Oktober 2015. (10) 1.3 Stel die Bankversoeningstaat op 31 Oktober 2015, op. (10) 1.4 Verwys na die inligting in nommer 4 en 8 hieronder. 1.4.1 Dit wil voorkom asof Park Handelaars nie alle bedrae, of dele van bedrae, wat as gevolg van Jannis Basson se oneerlike aktiwiteite verloor is, sal kan verhaal nie. Indien jy die eienaar van hierdie onderneming was, watter stappe sou jy teen Basson instel? Verskaf TWEE stappe. (2) 1.4.2 Verduidelik waarom die reël van omsigtigheid gebruik sal word om die oneerlike aktiwiteite in berekening te bring, in die boeke en finansiële state. (3) 1.4.3 Verduidelik wat verkeerd was met die prosedure in die rekeningkundedepartement wat aanleiding gegee het tot hierdie bedrieglike aktiwiteit. (3) INLIGTING: 1. Teen die einde van die vorige maand, 30 September 2015, het die volgende items in die Bankversoeningstaat voorgekom: Saldo soos per Bankstaat 17 000 Uitstaande deposito’s vir kontantverkope:  Gedateer 28 September 2015 30 000  Gedateer 30 September 2015 12 400 Uitstaande tjeks:  Nr. 502 (gedateer 19 April 2015) 6 200  Nr. 613 (gedateer 24 September 2015) 13 400  Nr. 614 (gedateer 27 September 2015) 9 100 Saldo volgens die bankrekening 30 700 2. Die saldo op die Bankstaat op 31 Oktober 2015 is R40 092 (gunstig). 3. Die voorlopige totale in die joernale vir Oktober 2015 voordat die versoening met die bankstaat gedoen is, is: KOJ – R510 000, en KBJ – R463 600. 4. Uit die bankversoeningstaat vir September 2015 verskyn net die uitstaande deposito, R12 400 en tjeknr. 614 op die Bankstaat vir Oktober. Die R30 000 wat op die depositostrokie, gedateer 28 September verskyn, is nooit deur Basson in die bankrekening gedeponeer nie. Hy kon nie verduidelik waar die kontant is nie. 5. Die Bankstaat vir Oktober dui bankkoste van R1 310 en rente van R102 op die gunstige banksaldo aan. 6. ‘n Geweierde tjek verskyn op die Bankstaat, R1 700. Dit is oorspronklik van ‘n debiteur ontvang ter betaling van ‘n rekening van R2 000. 7. ‘n Direkte deposito van R5 500 van ‘n huurder verskyn op die bankstaat. 8. As interne ouditeur het jy ook ontdek dat tjeknr. 642 vir R18 000 wat op die Bankstaat verskyn, nooit in die KBJ aangeteken is nie. Daar word vermoed Basson het die handtekening vervals, en die fondse vir eie gewin gebruik. 9. Tjeknr. 633 verskyn in die KBJ as R2 630, maar verskyn op die Bankstaat as R6 230. Die bedrag op die Bankstaat is korrek. 10. Die volgende items verskyn in Oktober se joernale, maar nie op die Bankstaat nie:  Tjeknr. 652 vir R3 800, gedateer 15 November 2015 en tjeknr. 655 vir R1 300.  ‘n Deposito van R12 700 vir kontantverkope. [30] 101

VRAAG 2 (Balansstaat, korporatiewe beheer en oudit; 80 punte, 48 minute) 2.1. ABSOLUT BEPERK Absolut Bpk. verskaf die volgende inligting aangaande die jaar geëindig 30 Junie 2015. GEVRA: 2.1.1 Voltooi die volgende Notas tot die Balansstaat op 30 Junie 2015:  Behoue inkomste (8)  Handels- en ander betaalbares (31) 2.1.2 Voltooi die Ekwiteit en Laste-afdeling in die Balansstaat op 30 Junie 2015. (24) INLIGTING: 1. Die volgende saldo’s het in die Vooraansuiweringsproefbalans op 30 Junie 2015 voorgekom. Die aansuiwerings wat gegee is, is reeds in ag geneem ten einde die korrekte netto wins te bereken. Dit het R988 000 beloop, soos bereken in die Wins-en verliesrekening. 2. Die aansuiwerings MOET egter nog in berekening gebring word wanneer die Balansstaat en Notas voltooi word. 3. Absolut Bpk. Uittreksel uit Vooraansuiweringsproefbalans op 30 Junie 2015 Balansstaatrekeninge-afdeling Debiet Krediet Gewone aandelekapitaal 1 437 500 Behoue-inkomste (1 Julie 2014) 450 000 WVF 590 SAID (LBS) 9 000 Mediese fonds 4 200 Bank 109 000 Krediteurekontrole 87 000 Lening: ABSA 300 000 Kleinkas 2 200 SAID (Inkomstebelasting) 248 976 Krediteure vir salarisse 22 120 Nominale rekeninge-afdeling Salarisse en lone 192 000 Huurinkomste 184 800 Gewone aandeledividende 88 000 Rente op lening: ABSA 39 600 4. Aansuiwerings en addisionele inligting 4.1 Die maatskappy se gemagtigde aandelekapitaal bestaan uit 300 000 gewone aandele. Op 30 Junie 2015 was die gemiddelde uitreikprys van die aandele in uitreik, R11,50 per aandeel. 102

4.2 ‘n Werknemer wat eers op 1 Julie 2015 by die maatskappy begin werk het, is per abuis reeds in die salarisjoernaal vir Junie ingesluit. Die bedrag aan haar verskuldig is gelukkig nog nie uitbetaal nie. Besonderhede van haar salaris is as volg:  Bruto salaris, R18 000  Aftrekkings: LBS, 30%; Mediese fonds, R1 500; WVF, 1% (Die maatskappy dra op ‘n Rand-vir-Rand-basis by tot die Mediese fonds en die WVF). 4.3 Die huurder het die huur vir Julie en Augustus 2015 vooruitbetaal. As gevolg van die swak ekonomiese toestande is ooreengekom dat die huur vanaf 1 Januarie 2015 met 10% verlaag is. 4.4 Die lening van ABSA is op 1 Junie 2009 aangegaan. Die leningsooreenkoms bepaal dat die lening oor 12 jaar in 12 gelyke jaarlikse paaiemente vanaf 31 Desember 2009 terugbetaal word. Die rente vir die jaar is korrek bereken. 4.5 Die Bankversoeningsproses vir Junie 2015 het die volgende addisionele transaksies aan die lig gebring wat nog geboekstaaf moet word:  Uitstaande tjeknr. 786 vir R20 000 wat uitgereik is aan ‘n krediteur, is gedateer vir 9 Augustus 2015.  Bankkoste van R7 000, asook rente op oortrekking, R18 900.  ‘n Direkte deposito deur ‘n krediteur, R5 000 vir ‘n terugbetaling van ‘n bedrag wat te veel op hulle rekening van die vorige maand betaal is. 4.6 ‘n Finale dividend van 150 sent per aandeel is verklaar. 4.7 Op 30 Junie 2015 het die onderneming toerusting teen ‘n verlies van R1 500 ingeruil. Die kosprys van hierdie toerusting was R97 000 en die waardevermindering vir die huidige jaar het R7 500 beloop. Die nuwe toerusting het R80 000 gekos. Waardevermindering word bereken teen 20% p.j. op die verminderde saldo-metode. 4.8 Die inkomstebelasting volgens die inkomstebelastingaanslag vir die jaar is R276 640. 2.2. BEANTWOORD DIE VOLGENDE VRAE: 2.2.1 Gee EEN rede hoekom dit belangrik is dat finansiële state volgens AARP & IFRS- beginsels opgestel moet word. (2) 2.2.2 Verduidelik wat bedoel word met die Historiese koste- en Lopende saak-beginsels. (4) 2.2.3 Noem nog TWEE gepubliseerde verslae van ‘n maatskappy buiten die Inkomstestaat en die Balansstaat EN verduidelik wat die doel van hierdie twee is. (4) 2.2.4 Waarom is dit aan die een kant belangrik dat maatskappye goeie dividende aan hulle aandeelhouers uitbetaal, maar aan die ander kant ook, dat ‘n deel van die wins teruggehou word as behoue inkomste en nie aan die aandeelhouers uitbetaal word nie. (4) 2.2.5 Hoekom is dit belangrik dat al die direkteure van maatskappye in Suid-Afrika te alle tye ‘n benadering van goeie korporatiewe bestuur toepas? (3) [80] 103

VRAAG 3 (Kontantvloei, vertolking en bateverkope; 80 punte, 48 minute) Jy word voorsien van inligting asook die gedeeltelik voltooide Kontantvloeistaat van Park Beperk. Die finansiële jaar eindig op 30 Junie 2015. GEVRA: Bestudeer die inligting wat voorsien is en beantwoord die vrae wat volg. 3.1 Stel die Bateverkoperekening op 31 Desember 2014 in die Algemene Grootboek op. (9) 3.2 Voltooi die nota vir Vaste/Tasbare Bates op 30 Junie 2015. (15) 3.3 Voltooi die Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2015. (Sekere bedrae is reeds op die Antwoordblad ingevul). (18) 3.4 Voltooi die Behoue inkomste – rekening in die Algemene Grootboek van Park Beperk vir die tydperk 1 Julie 2014 tot 1 Julie 2015. (6) 3.5 Bereken die volgende finansiële aanwysers vir 2015: 3.5.1 Verdienste per aandeel (3) 3.5.2 Skuld-ekwiteitsverhouding (3) 3.5.3 Verdienste op gemiddelde kapitaal aangewend (5) 3.6 Lewer kommentaar op die skuld-ekwiteitsverhouding en verdienste op gemiddelde kapitaal aangewend. Haal syfers van hierdie finansiële aanwysers aan, en lewer kommentaar op elk. (4) 3.7 Lewer kommentaar oor die likiditeitstoestand vir 2015. Haal DRIE toepaslike finansiële aanwysers aan (werklike verhoudings of syfers) om jou antwoord te staaf. (8) 3.8 ‘n Bestaande aandeelhouer is teleurgesteld met die prys van R7,20 waarteen nuwe aandele verkoop is. Haal ‘n finansiële aanwyser aan om hierdie mening te staaf, en lewer kommentaar daarop. (3) 3.9 ‘n Vriend van jou stel nie daarin belang om aandele in hierdie maatskappy te koop nie. Haal syfers vir TWEE finansiële aanwysers aan, behalwe dié wat hierbo bespreek is, om sy mening te staaf, en lewer kommentaar op elk. (6) 104

INLIGTING: 1. Toerusting wat op 30 Junie 2012 vir R40 000 gekoop is, is op 31 Desember 2014 vir kontant teen drawaarde verkoop. Nuwe toerusting is op 1 Februarie 2015 vir R160 000 aangekoop. Waardevermindering op toerusting word teen 15% p.j. op kosprys afgeskryf. 2. Die gemagtigde aandelekapitaal van die maatskappy bestaan uit 500 000 gewone aandele. Op 1 Julie 2014 was 350 000 aandele in uitreik. Daar is 50 000 nuwe aandele op 1 September 2014 uitgereik teen ‘n uitreikprys van R7,20 per aandeel. Op 30 Junie 2015 is 40 000 aandele teruggekoop teen ‘n prys van R6,40 per aandeel. Al hierdie transaksies is reeds geboekstaaf. 3. Die volgende totale is op 30 Junie uit die finansiële state geneem: Balansstaat 2014 2015 Gewone aandeelhouersekwiteit 2 460 500 2 755 000 Gewone aandelekapitaal 1 960 000 2 088 000 Behoue-inkomste 500 500 667 000 Grond en geboue 4 139 000 2 764 000 Toerusting teen kosprys 300 000 420 000 Opgelope waardevermindering op toerusting 135 000 ? Lening teen 16% rente p.j. 650 000 280 000 SAID (Inkomstebelasting) 6 400 (dt) 9 000 (kt) Aandeelhouers vir dividende 38 500 53 200 Inkomstestaat Rente op lening 104 000 89 200 Netto wins voor belasting 420 000 374 700 Inkomstebelasting 126 000 93 000 4. Die volgende finansiële aanwysers is bereken: 2014 2015 Skuld-ekwiteitsverhouding 0,3 : 1 ? Verdienste op gemiddelde kapitaal aangewend 19% ? Verdienste op aandeelhouersekwiteit 16% 10,8% Verdienste per aandeel 84 sent ? Dividend per aandeel 60 sent 24 sent Netto batewaarde per aandeel 703 sent 765 sent Bedryfsverhouding 0,3 : 1 1,9 : 1 Vuurproefverhouding 0,2 : 1 1,2 :1 Voorraadomsetsnelheid 9 keer 6 keer Tydperk voorraad voorhande 40 dae 60 dae Debiteure-invorderingstermyn 32 dae 15 dae Krediteurebetalingstermyn 30 dae 42 dae [80] 105

VRAAG 4 (Vervaardiging; 35 punte, 21 minute) 4.1. PARKIE SPEELGOEDVERVAARDIGERS Jy word voorsien van inligting aangaande Parkie Speelgoedvervaardigers vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015. Die onderneming vervaardig en verkoop een tipe speelgoedkarretjie. GEVRA: 4.1.1 Stel die Fabrieksbokostenota by die Produksiekostestaat op. (20) 4.1.2 Stel die Produksiekostestaat op. (7) 4.1.3 Bereken die eenheidskoste van produksie. (3) INLIGTING: 1. Eenhede geproduseer: 11 100 items is gedurende die jaar geproduseer. 2. Voorraadsaldo’s: 1 Maart 2014 28 Februarie 2015 Grondstofvoorraad R80 000 R ? Goedere-in-bewerkingvoorraad 35 000 62 337 Klaarprodukte 27 900 ? Verbruiksgoedere 4 700 1 900 3. Transaksies vir die jaar: Grondstowwe vir produksie uitgereik R 231 575 Verbruiksgoedere kontant aangekoop 9 900 Koste van klaarprodukte vervaardig ? Verkope van klaarprodukte (winsopslag 50% op kosprys ) 540 000 Totale op 28 Februarie 2015: Lone: Direkte arbeid 174 000 Indirekte arbeid 19 800 Salarisse (insluitend byvoordele): Fabrieksvoorman se salaris 48 120 Verkoops- en verspreidingspersoneel 38 000 Administratiewe personeel 28 050 Waardevermindering: Waardevermindering op fabriekstoerusting 20 000 Waardevermindering op kantoormeubels 2 400 Waardevermindering op verkoopsvoertuie 17 150 Fabrieksonderhoud 6 077 Versekering: Fabriek 6 240 Administratiewe geboue 11 220 Kommissie op verkope 561 Huuruitgawe: Fabriek 10 400 Administratiewe geboue 5 830 Diverse administratiewe uitgawes 16 555 106

4. Die fabrieksbestuurder het ‘n salarisverhoging van R2 500 per maand vanaf 1 Februarie 2015 ontvang, maar die boekhouer het vergeet om hierdie verhoging en die Pensioenfonds aan te teken. LBS het 20% beloop, en die Pensioenfonds 8%. Die onderneming dra op ‘n Rand-vir-Rand-basis by tot die Pensioenfonds. Bydraes word teen die onderskeie salarisse en lonerekeninge gedebiteeer. 5. Herstelwerk van R500 is deur die fabriek onderneem. Parkie Speelgoed het hiervoor betaal, maar dit is die verantwoordelikheid van die eienaar, en dit sal van hulle huur wat hulle vir Februarie skuld, verhaal word. Die bedrag is teen die Huuruitgawerekening gedebiteer. Huur vir die fabriek beloop R900 per maand. 6. Versekering op die fabriek sluit ‘n jaarlikse premie van R6 000 in wat vir die tydperk 1 Julie 2014 tot 28 Junie 2015 betaal is. 7. Slegs 75% van die verbruiksgoedere word in die fabriek gebruik en die res in die administratiewe- en verkoopsafdeling. 4.2 MCC KRIEKETKOLFVERVAARDIGERS Die fabriek het 6 000 krieketkolwe gedurende die jaar vervaardig. Daar was geen Goedere-in- bewerking aan die begin of aan die einde van die jaar nie. Die krieketkolwe word teen R1 800 elk verkoop. Die veranderlike koste per eenheid was R620 per krieketkolf. Alle krieketkolwe wat vervaardig is, is verkoop. GEVRA: 4.2.1 Bereken die aantal krieketkolwe wat geproduseer en verkoop moet word om gelyk te breek. (3) 4.2.2 Behoort MCC Krieketkolfvervaardigers tevrede te wees met die gelykbreekpunt? Gee ‘n rede vir jou antwoord. (2) Die onderstaande inligting word gegee t.o.v. die finansiële jaar wat op 30 Junie 2015 eindig: Direkte grondstof gebruik R 1 320 000 Direkte arbeid 1 500 000 Fabrieksbokoste (alles vaste koste) 2 820 000 Koste van produksie van klaarprodukte 5 640 000 Inkomstestaat vir die tydperk geëindig 30 Junie 2015. Verkope (6 000 eenhede) 10 800 000 Koste van verkope ( 564 000 ) Bruto wins 5 160 000 Verkoops- en verspreidingskoste (alles veranderlike koste) ( 900 000 ) Administratiewe koste (alles vaste koste) ( 960 000 ) Netto wins 3 300 000 [35] 107

VRAAG 5 (Kontantvloeistaat en verhoudingsontleding; 75 punte, 45 minute) Die onderstaande inligting is verkry uit die finansiële state van Park Bpk. op 28 Februarie 2015, die einde van die finansiële jaar. GEVRA: 5.1 Hierdie vraag bestaan uit VIER meervoudige keusevrae. Trek ‘n X oor die korrekte letter op die antwoordblad. 5.1.1 Met watter afkorting moet die naam van ‘n openbare maatskappy eindig? A. BK B. BPK C. (EDMS) BPK D. JEB (2) 5.1.2 Wie stel die eksterne ouditeure van ‘n maatskappy aan? A. Werkgewers B. Direkteure C. Bestuurders D. Aandeelhouers (2) 5.1.3 Watter van die volgende items moet buite berekening gelaat word met die berekening van die effek van kontantvloei op bedryfsaktiwiteite? A. Ouditgelde B. Salarisse C. Waardevermindering D. Geeneen van bogenoemde 5.1.4 Watter een van die volgende finansiële aanwysers word gebruik om die solvensie van ‘n maatskappy te ontleed? A. Totale bates tot totale laste B. Bruto wins op verkope C. Netto bedryfsbates D. Skuld/Aandeelhouersbelang (2) 5.2 Voltooi die Verdelingsrekening op 28 Februarie 2015. (10) 5.3 Stel die Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 op (toon berekeninge). (25) 5.4 Bereken die volgende vir 2015: (toon berekeninge tot twee desimale plekke). 5.4.1 Skuld/Aandeelhouersbelang (hefboomverhouding) (3) 5.4.2 Dividend per aandeel (alle aandele het vir interim en finale dividende gekwalifiseer). (3) 5.4.3 Netto batewaarde per aandeel (3) 5.4.4 Vuurproefverhouding (4) 5.5 Die aandeelhouers is bekommerd oor die toename in geleende kapitaal. Hulle is van mening dat die toename in rente ‘n negatiewe invloed op die wins gaan hê. Stem jy saam? Bespreek deur TWEE finansiële aanwysers aan te haal om jou antwoord te staaf en lewer kortliks kommentaar. (7) 5.6 Jou vriend besit 2 000 aandele in Park Bpk. 5.6.1 Wat was sy belegging werd volgens die boeke op 28 Februarie 2015? (3) 5.6.2 Hoekom is die pryse van aandele op die JEB verskillend van bogenoemde pryse? (2) 5.6.3 Jou vriend oorweeg dit om nog 1 000 aandele teen die markprys in Park Bpk. te koop. (1) Hoeveel sal hy in totaal op 28 Februarie 2015 vir die aandele betaal? (3) (2) Noem EEN punt ten gunste van sy besluit om meer aandele te koop (haal syfers aan). (2) (3) Noem EEN rede teen sy besluit om nog aandele te koop (haal syfers aan). (2) 108

INLIGTING: 1. Inligting uit die Inkomstestaat Waardevermindering ? Rente-uitgawe 76 500 Netto wins na belasting 630 000 Inkomstebelasting (koers van 30% van netto wins) ? 2. Uittreksel uit die Balansstaat 28 Feb. 2015 28 Feb. 2014 Handelsvoorraad 920 000 1 060 000 Handels- en ontvangbares (sien 3.2 ) 688 000 612 000 Gewone aandeelhouersbelang 2 800 000 2 088 000 Behoue inkomste 600 800 560 000 Lening: ABSA 552 000 375 840 Handels- en betaalbares ( sien 3.3 ) 968 100 808 000 Bedryfsbates 2 218 688 ? 3. Uittreksel uit Notas tot die finansiële state 3.1. Vaste bates Grond en Voertuie Toerusting geboue Kosprys begin v.d. jaar 2 000 000 360 000 168 000 Opgelope waardevermindering 0 ( 36 000 ) ( 31 920 ) Drawaarde begin v.d. jaar 2 000 000 324 000 136 080 Bewegings: Byvoegings ? 0 36 000 Waardevermindering 0 ? ( 14 268 ) Bateverkope teen drawaarde ( 240 000 ) 0 ? Drawaarde einde v.d. jaar 2 400 000 252 000 ? Kosprys einde v.d. jaar 2 400 000 360 000 184 000 Opgelope waardevermindering 0 ? ( 41 308 ) 3.2. Handels- en ander ontvangbares 28 Feb. 2015 28 Feb. 2014 Handelsdebiteure 648 000 576 000 Opgelope inkomste 25 600 36 000 SAID (Inkomstebelasting) 14 400 0 3.3. Handels- en ander betaalbares 28 Feb. 2015 28 Feb. 2014 Handelskrediteure 568 800 520 000 Vooruitontvange inkomste 34 400 30 400 Opgelope uitgawes 4 100 0 Aandeelhouers vir dividende 360 800 240 000 SAID (Inkomstebelasting) 0 17 600 ADDISIONELE INLIGTING: 1. Op 1 Maart 2014 het Park Bpk. 10 000 nuwe aandele uitgereik. 2. ‘n Tussentydse dividend van R228 400 is op 31 Augustus 2014 aan aandeelhouers betaal. 3. Jy word ook van die volgende finansiële aanwysers voorsien: 2015 2014 Skuld/Aandeelhouersbelang ? 0,18 : 1 Dividend per aandeel ? 1 060 sent Netto batewaarde per aandeel ? 6 960 sent Verdienste op gemiddelde kapitaal aangewend 33,6% 23,2% Markprys op JEB 4 743 sent 6 681 sent [75] 109

ANTWOORDBLAD VRAAG 1 1.1. Waarom berei ‘n besigheid elke maand ‘n Bankversoeningstaat voor? 1.2. Bereken die korrekte totale in die KOJ en KBJ vir Oktober 2015. KOJ KBJ Voorlopige totale 510 000 463 600 Korrekte totale 1.3. Bankversoeningstaat op 31 Oktober 2015. Debiet Krediet 1.4.1 Twee stappe wat jy teen Basson sou instel as jy die eienaar was. 1.4.2 Waarom word die reël van omsigtigheid gebruik? 1.4.3 Wat was verkeerd met die prosedure in rekeningkundedepartement? 110

VRAAG 2 2.1.1 Behoue inkomste Handels- en ander betaalbares 2.1.2 Balansstaat van Absolut Bpk. op 30 Junie 2015 Ekwiteit en Laste Aandeelhouersbelang Nie-bedryfslaste 250 000 12/6 250 000 Bedryfslaste 579 994 50 000 12/6 50 000 Totale ekwiteit en aanspreeklikhede 111

2.2.1 Gee EEN rede hoekom dit belangrik is dat finansiële state volgens AARP & IFRS-beginsels opgestel moet word. 2.2.2 Verduidelik wat bedoel word met die Historiese koste- en Lopende saakbeginsels. Historiese koste: Lopende saak: 2.2.3 Noem nog TWEE gepubliseerde verslae van ‘n maatskappy buiten die Inkomstestaat en die Balansstaat en verduidelik wat die doel van hierdie twee is. 2.2.4 Waarom is dit aan die een kant belangrik da t maatskappye goeie dividende aan hulle aandeelhouers uitbetaal, maar aan die ander kant ook, dat ‘n deel van die wins teruggehou word as behoue inkomste, en nie aan die aandeelhouers uitbetaal word nie. 2.2.5 Hoekom is dit belangrik dat al die direkteure van maatskappye in Suid-Afrika te alle tye ‘n benadering van goeie korporatiewe bestuur toepas? 112

VRAAG 3 3.1 Bateverkope 2014 2014 Des. 31 Des.31 3.2 Vaste/tasbare bates Grond en geboue Toerusting Drawaarde aan begin van die jaar 4 139 000 165 000 Kosprys 4 139 000 300 000 Opgelope waardevermindering 0 (135 000) Bewegings Verkrygings teen kosprys 0 160 000 Drawaarde einde van die jaar Kosprys Opgelope waardevermindering 3.3. Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2015 Kontanteffek van bedryfsaktiwiteite 327 100 Kontant uit bedryfsaktiwiteite gegenereer 570 400 Rente betaal (89 200) Dividende betaal (76 500) Inkomstebelasting betaal (77 600) Kontanteffek van beleggingsaktiwiteite Kontanteffek van finansieringsaktiwiteite Netto verandering in kontantekwivalente Kontantekwivalente – begin van die jaar (1 295 000) Kontantekwivalente – einde van die jaar 113

3.4 Behoue inkomste 2014 2014 Jun 30 Jul 1 2015 Jun 30 Jul 1 3.5 Bereken die volgende finansiële aanwysers vir 2015: 3.5.1 Verdienste per aandeel 3.5.2 Skuld-ekwiteitsverhouding 3.5.3 Verdienste op gemiddelde kapitaal aangewend 3.6 Lewer kommentaar op die skuld-ekwiteitsverhouding en verdienste op gemiddelde kapitaal aangewend. Haal syfers van hierdie finansiële aanwysers aan en lewer kommentaar op elk. 114

3.7 Lewer kommentaar oor die likiditeitstoestand vir 2015. Haal DRIE toepaslike finansiële aanwysers aan (werklike verhoudings of syfers) om jou antwoord te staaf. 3.8 ‘n Bestaande aandeelhouer is teleurgesteld met die prys van R7,20 waarteen nuwe aandele verkoop is. Haal ‘n finansiële aanwyser aan om hierdie mening te staaf en lewer kommentaar daarop. 3.9 ‘n Vriend van jou stel nie daarin belang om aandele in hierdie maatskappy te koop nie. Haal syfers vir TWEE finansiële aanwysers aan, behalwe dié wat hierbo bespreek is, om sy mening te staaf en lewer kommentaar op elk. 115

VRAAG 4 4.1 PARKIE SPEELGOEDVERVAARDIGERS 4.1.1 Fabrieksbokoste 4.1.2 Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Direkte materiaalkoste Primêre koste Totale koste van produksie Goedere-in-bewerking op 1 Maart 2014 Goedere-in-bewerking op 28 Februarie 2015 Koste van klaarprodukte 4.1.3 Bereken die eenheidskoste van produksie. 4.2 MCC KRIEKETKOLFVERVAARDIGERS 4.2.1 Bereken die gelykbreekpunt. 4.2.2 Behoort hulle tevrede te wees met die gelykbreekpunt? Gee ‘n rede. 116

VRAAG 5 5.1.1 A X B C D 5.1.2 A B C X D 5.1.3 A B XC D 5.1.4 X A B C D 5.2 Verdelingsrekening 5.3 Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite Kontant deur bedrywighede voortgebring 1 093 968 Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite ((2800000-600800)-(2088000-560000)) Netto verandering in kontant en kontantekwivalente Kontant en kontantekwivalente - begin van die jaar (28 000) Kontant en kontantekwivalente - einde van die jaar 5.4.1 Skuld/Aandeelhouersbelangverhouding 5.4.2 Dividend per aandeel 5.4.3 Netto batewaarde per aandeel 117

5.4.4 Vuurproefverhouding 5.5 Die aandeelhouers is bekommerd oor die toename in geleende kapitaal. Hulle is van mening dat die toename in rente ‘n negatiewe invloed op die wins gaan hê. Stem jy saam? Bespreek, deur TWEE finansiële aanwysers aan te haal om jou antwoord te staaf, en lewer kortliks kommentaar. 5.6 Jou vriend besit 2 000 aandele in Park Bpk. 5.6.1 Wat was sy belegging werd vol gens die boeke op 28 Februarie 2015. 5.6.2 Hoekom is die pryse van aandele op die JEB verskillend van bogenoemde pryse? 5.6.3 Jou vriend oorweeg dit om nog 1 000 aandele teen die markprys in Park Bpk. te koop. (1) Hoeveel sal hy in totaal op 28 Februarie 2015 vir die aandele betaal? (2) Noem EEN punt ten gunste van sy besluit om meer aandele te koop (haal syfers aan). (3) Noem EEN rede teen sy besluit om nog aandele te koop (haal syfers aan). 118

HOOFSTUK 3: ONTLEDING EN VERTOLKING VAN BANKVERSOENINGSTATE EN KONTROLEREKENINGE 3.1 INLEIDING Daar is in Graad 10 en in Graad 11 aandag gegee aan die opstel van kontrolerekeninge en bankversoeningstate. Dit is belangrik dat jy sal teruggaan en veral weer na Hoofstuk 6 van Graad 10, wat handel oor die kontrolerekeninge, en Hoofstuk 2 van Graad 11, wat handel oor bankversoening, sal gaan kyk. Alhoewel ons kortliks weer hersiening oor hierdie aspekte doen, is dit belangrik dat jy dit baie goed verstaan. In hierdie Hoofstuk gaan ons meer konsentreer op wat hierdie state vir die onderneming beteken. Dit is hoe dit deur die bestuur van ‘n onderneming ontleed en vertolk kan word, ten einde belangrike inligting te verkry ten opsigte van die likiditeitsituasie van die onderneming, sodat korrekte besluite geneem, en beheer oor die kontantvloei uitgeoefen kan word. 3.2 HERSIENING VAN BANKVERSOENING ‘n Bankversoeningstaat het ten doel om te verduidelik waarom daar aan die einde van die maand ‘n verskil is tussen die saldo van die Bankrekening in die onderneming se boeke, en die saldo wat aangetoon word deur die Bankstaat wat van die bank ontvang is, d.w.s. die onderneming se rekening in die bank se boeke. Die rede vir die verskil kan, in die eerste plek wees dat die bank sekere inskrywings reeds op die bankstaat aangetoon het waarvan ons nie bewus was nie, bv. direkte deposito’s gemaak, aftrekorders betaal, bankkostes gehef, rentes verdien of gehef, ens. Hierdie inskrywings word dadelik wanneer die bankstaat ontvang word, in die onderneming se hulpjoernale aangeteken, sodat ons alle inskrywings wat op die bankstaat voorkom, ook in ons boeke toon. ‘n Tweede rede vir die verskil, is natuurlik dat ons deposito’s gemaak of tjeks uitgereik het wat ons reeds in die onderneming se bankrekening bygetel, of afgetrek het, maar waarvan die bank nog nie kennis dra nie. Hierdie uitstaande deposito’s, en tjeks nog nie aangebied vir betaling nie, word op die bankversoeningstaat getoon, sodat ons volgende maand kan kontroleer of die bank ons rekening vermeerder of verminder het, en dit dus afgehandel is. Derdens kan dit wees dat die bank dalk ‘n fout op die bankstaat gemaak het, deur ons rekening verkeerdelik meer of minder te gemaak het. Die fout sal eers op die volgende maand se bankstaat reggestel word, en daarom word ‘n inskrywing op die bankversoeningstaat gemaak om ons te herinner, om volgende maand te kontroleer of die bank wel die regstelling gemaak het. Dit is dus uit bogenoemde duidelik dat, wanneer die bankstaat ontvang word, dit heel eerste met die vorige maand se bankversoeningstaat vergelyk moet word, ten einde vas te stel of die bank die uitstaande deposito’s gekrediteer het, watter van die uitstaande tjeks wel gewissel is en of die bank enige foute wat op die vorige bankstate voorgekom het, reggestel het. 119

VOORBEELD 1: Die volgende inligting is geneem uit die boeke van Park Winkels op 31 Mei 2015. OPDRAG: Bestudeer die inligting, en stel slegs die Bankversoeningstaat op 31 Mei 2015 op, om die verskil tussen die saldo van die bankrekening en die bankstaat te verduidelik. Beantwoord die vrae wat volg. INLIGTING: Die bankstaat wat op 31 Mei 2015 van ABSA ontvang is, ten opsigte van Park Winkels , toon ‘n batige banksaldo van R34 000. Nadat verskeie items wat op die bankstaat verskyn het, en nie in ons kontantjoernale voorgekom het nie, wel daarin aangeteken is, en in berekening gebring is, toon die bankrekening ‘n kredietsaldo van R12 900. Daar is vasgestel dat ‘n deposito van R21 800 nog nie deur die bank in berekening gebring is nie. Die volgende tjeks is uitgereik en in die kontantbetalingsjoernaal geboekstaaf, maar die nemers het dit nog nie gaan wissel nie: o Tjeknr. B115 vir R67 400, en Tjeknr. B189 vir R17 400. Aangesien die Bankversoeningstaat steeds nie gebalanseer het nie, is daar weer na die bankstaat gekyk. By nadere ondersoek is twee foute op die bankstaat ontdek: o Die bank het ‘n deposito wat deur Park Handelaars op hulle rekening gemaak is, verkeerdelik by ons rekening getel. Die bedrag is R2 600. o ‘n Aftrekorder geteken deur Parkie Winkels ten opsigte van huur, R18 700 is verkeerdelik op ons bankstaat afgetrek. Bankversoeningstaat van Park Winkels op 31 Mei 2015 Debiet Krediet Hoe sal jy die foute wat op die bankstaat voorgekom het, met die bank opneem? Wat sal jy doen indien die tjeks nie binne ses maande gewissel word nie? 120

3.3 ONTLEDING EN VERTOLKING VAN BANK STATE EN BANKVERSOENINGSTATE ‘n Bankversoeningstaat is ‘n baie kragtige kontrole instrument, in die hand van die bestuur van ‘n onderneming in die beheer oor kontant. Dit gee ‘n duidelike prentjie van wat in die onderneming se bankrekening gebeur, en wys op kontantvloeiprobleme wat kan ontstaan. VOORBEELD 2: Park Handelaars se interne kontrole ten opsigte van kontanttransaksies is nie na wense nie. Die eienaar vermoed dat die kassiere, wat verantwoordelik is vir alle kontantontvangstes en die deposito daarvan in die bank, van die geld steel. OPDRAG: Gebruik die inligting aangaande die kontantsituasie van die onderneming om die vrae te beantwoord. INLIGTING: Die bankstaat wat op 31 Mei 2015 van die bank ontvang is, toon ‘n batige saldo van R35 600. Dit sluit rente op lopende rekening, R800; bankkoste, R190; en ‘n geweierde tjek van R720 in, wat nog nie deur ons boekhouer in ag geneem is nie. Die bankrekening toon ‘n batige saldo van R42 800. Hierdie saldo sluit ‘n bedrag van R9 180 in wat ontvang is, maar nog nie in die bank gedeponeer is nie. Dit sluit ook die volgende tjeks wat uitgereik is, maar nog nie gewissel is nie, in: nr. 21 vir R560, nr. 88 vir R390, nr. 90 vir R830, nr. 96 vir R540, nr. 102 vir R600, en nr. 113 vir R830. Die kassiere, wat alle gelde ontvang en dit in die bank deponeer, het die volgende Bankversoeningstaat opgestel: Rand Saldo van bankrekening op 31 Mei 2015 42 800 Plus: Uitstaande tjeks 2 090 Rente op lopende rekening 800 45 690 Min: Ontvangstes nog nie gedeponeer (9 180) Bankkoste (190) Geweierde tjek (720) Saldo van bankstaat op 31 Mei 2015 35 600 1. Stel vas of die kassiere enige geld gesteel het. Indien wel, bereken die bedrag wat gesteel is, en verduidelik hoe sy dit probeer wegsteek het: 2. Evalueer die interne beheerproses oor kontant krities, en maak aanbevelings: 121

OEFENING 3.1 Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Park Winkels. GEVRA: 3.1.1 Verduidelik waarom dit belangrik is om elke maand ‘n Bankversoeningstaat op te stel. 3.1.2 Bereken die regte totale vir die Kontantontvangste- en Kontantbetalingsjoernale vir Mei 2016. 3.1.3 Bereken die banksaldo op 31 Mei 2016. Dui aan of dit ‘n gunstige of ongunstige saldo is. 3.1.4 Stel die Bankversoeningstaat op 31 Mei 2016, op. 3.1.5 Verwys na Inligting 3 hieronder. Die vaste deposito van R84 000, verval volgende maand. Watter raad sal jy aan die eienaar in hierdie verband bied? Noem TWEE punte en haal geskikte syfers aan om jou antwoord te staaf. 3.1.6 Verwys na Inligting 4 hieronder.  Verduidelik waarom die interne ouditeur bekommerd behoort te wees oor die uitstaande deposito van R20 295.  Verduidelik hoe tjeknr. 674 hanteer behoort te word wanneer die finansiële state op 31 Mei 2011 opgestel word. Gee ‘n rede vir jou antwoord. INLIGTING: 1. Aan die einde van die vorige maand, 30 April 2016, is die volgende items in die Bankversoeningstaat getoon:  Gunstige saldo in die Grootboek van Park Winkels, R6 325.  Gunstige saldo op die Bankstaat, R12 545.  Uitstaande deposito (gedateer 28 April 2016), R12 000.  Uitstaande tjeks: Nr. 261 (gedateer 5 November 2015), R5 000 Nr. 519 (gedateer 14 April 2016), R8 920 Nr. 543 (gedateer 18 Mei 2016), R4 300 Let wel! Tjeknr. 261 en 519 het ook nie op Mei se Bankstaat verskyn nie. 2. Op 31 Mei 2016 was die voorlopige totale in die joernale:  KOJ, R70 600, en KBJ, R105 320. 3. Die volgende items het op die Bankversoeningstaat verskyn, maar nie in die hulpjoernale vir Mei 2016 nie.  Direkte deposito deur ‘n debiteur, S. de Swardt, R2 400  Bankkoste, R520  Rente op vaste deposito vir Mei, R700  Rente op oortrokke bankrekening vir Mei, R810  Stoporder ten gunste van Vosloo Versekeringsmaatskappy, R660  ‘n Geweierde tjek ontvang van K. Meyer vir R6 200, ter vereffening van skuld van R6 500. 4. Die volgende verskille is opgelet:  Tjeknr. 565 vir herstelwerk is in die KBJ, as R1 570 getoon, maar op die Bankstaat verskyn die korrekte bedrag van R1 750.  ‘n Deposito van R12 000 het op die Bankstaat op 1 Mei 2016 verskyn.  ‘n Deposito van R20 295 gedateer 20 Mei 2016 verskyn in die KOJ, maar nie op die Bankstaat nie.  Die volgende tjeks verskyn in die KBJ vir Mei, maar nie op die Bankstaat nie: Nr. 654 (gedateer 23 Mei 2016), R2 800 Nr. 674 (gedateer 29 Augustus 2016), R2 520. 122

3.1.1 Verduidelik waarom dit belangrik is om elke maand ‘n Bankversoeningstaat op te stel. 3.1.2 Bereken die regte totale vir die Kontantontvangste- en Kontantbetalingsjoernale vir Mei 2016. KOJ Bank KBJ Bank Voorlopige totaal 70 600 Voorlopige totaal 105 320 Korrekte totaal Korrekte total 3.1.3 Bereken die banksaldo op 31 Mei 2016. Dui aan of dit ‘n gunstige of ongunstige saldo is. 3.1.4 Stel die Bankversoeningstaat op 31 Mei 2016 op. Debiet Krediet 3.1.5 Die vaste deposito van R84 000 verval volgende maand. Watter raad sal jy aan die eienaar in hierdie verband bied? Noem TWEE punte en haal geskikte syfers aan om jou antwoord te staaf. 3.1.6 Verduidelik waarom die interne ouditeur bekommerd behoort te wees oor die uitstaande deposito van R20 295. Verduidelik hoe tjeknr. 674 hanteer behoort te word by die finansiële state op 31 Mei 2016. Gee ‘n rede vir jou antwoord. 123

OEFENING 3.2 Die volgende inligting ten opsigte van Park Handelaars word op 28 Februarie 2015, die einde van die onderneming se finansiële jaar aan jou voorgelê. OPDRAG: Neem die gegewe inligting in ag, en beantwoord die volgende vrae: 3.2.1 Tjeknr 305 is nie korrek deur die boekhouer hanteer nie. Watter inskrywing moes ten opsigte van die tjek gemaak word? 3.2.2 Wat sal jy as boekhouer doen, indien ‘n tjek wat nie deur Park Handelaars uitgereik is, nie op die Bankstaat voorkom? 3.2.3 Hoe sal tjeknr. 645 in die finansiële state op 28 Februarie 2015 hanteer word? 3.2.4 ‘n Vooruitgedateerde tjek is op 21 Februarie 2015 deur Park Handelaars ontvang. Die tjek is gedateer vir 13 Maart 2015. Hoekom verskyn hierdie tjek nie op die Bankversoeningstaat nie? 3.2.5 Wat sal gebeur indien tjeknr. 623 ook nie op die bankstaat van Maart 2015 voorkom nie? INLIGTING: Bankversoeningstaat van Park Handelaars op 28 Februarie 2015 Debiet Krediet Kredietsaldo volgens bankstaat 34 900 Krediteer uitstaande deposito 19 000 Debiteer tjeks nog nie aangebied vir betaling nr. 305 (gedateer 18 Augustus 2014) 1 900 nr. 623 (gedateer 20 Desember 2014) 15 890 nr. 645 (gedateer 18 Maart 2015) 14 000 nr. 649 (gedateer 26 Februarie 2015) 28 900 Krediteer bedrag foutief gedebiteer 1 800 Kredietsaldo volgens bankrekening 4 990 60 690 60 690 3.2.1 Tjeknr 305 is nie korrek deur die boekhouer hanteer nie. Watter inskrywing moes ten opsigte van die tjek gemaak word? 3.2.2 Wat sal jy as boekhouer doen, indien ‘n tjek wat nie deur Park Handelaars uitgereik is nie, op die Bankstaat voorkom? 3.2.3 Hoe sal tjeknr. 645 in die finansiële state op 28 Februarie 2015 hanteer word? 3.2.4 ‘n Vooruitgedateerde tjek is op 21 Februarie 2015 deur Park Handelaars ontvang. Die tjek is gedateer vir 13 Maart 2015. Hoekom verskyn hierdie tjek nie op die Bankversoeningstaat nie? 3.2.5 Wat sal gebeur indien tjeknr. 623 ook nie op die bankstaat van Maart 2015 voorkom nie? 124

OEFENING 3.3 Die onderstaande inligting het betrekking op Park Handelaars, ‘n algemene handelaar. Verwys na die gegewe inligting en beantwoord die vrae wat volg. INLIGTING: Bankversoeningstaat van Park Handelaars op 30 Junie 2016 Ongunstige saldo volgens Bankstaat 12 300 Uitstaande deposito 4 650 Uitstaande tjeks: nr. 789 (gedateer 25 Desember 2015) 750 nr. 1032 1 365 nr. 1040 (gedateer 5 Julie 2016) 2 355 Krediteer bedrag verkeerdelik deur bank gedebiteer 1 550 Saldo volgens bankrekening ? GEVRA: 3.3.1 Wat is die doel van Bankversoening? 3.3.2 Tjeknr. 789 is verouderd. Die tjek is uitgereik aan die MP Hulpfonds as ‘n donasie. Die organisasie bestaan nie meer nie. Dui die dubbelinskrywing aan om die verouderde tjek te boekstaaf. 3.3.3 Die finansiële jaar van Park Handelaars eindig op 30 Junie, elke jaar. Hoe sal tjeknr. 1040 in die finansiële state hanteer word? Gee ‘n rede vir jou antwoord. 3.3.4 Noem EEN fout deur die bank, wat die foutiewe debietinskrywing van R1 550 op Park Handelaars se bankstaat tot gevolg kon hê. 3.3.5 Bereken die saldo van die bankrekening. Dui aan of die saldo gunstig of ongunstig is. Neem die fout in Vraag 3.2.2 in ag, met die berekening van die saldo. 3.3.6 ‘n Tjek vir R175 van ‘n debiteur ontvang, is geweier weens onvoldoende fondse. Dui die dubbelinskrywing in die algemene grootboek aan, om die geweierde tjek te boekstaaf. 3.3.7 Tjeks word hoofsaaklik geweier as gevolg van onvoldoende fondse. Noem TWEE ander redes vir weiering van tjeks. 3.3.8 Suid-Afrikaanse maatskappye is bekommerd oor die toename in “witboordjiemisdade”, asook “blouboordjiemisdade”.  “Witboordjiemisdaad” kan gedefinieer word as gesofistikeerde misdaad gepleeg deur bestuurslede, terwyl “blouboordjiemisdade” gedefinieer kan word as ooglopende misdaad wat nie toegang tot die besigheid se boeke verg nie. Gee ‘n voorbeeld van elk van hierdie misdade wat in ‘n onderneming kan voorkom.  Wat beteken die term “interne kontrole”?  Wat is die rol van ‘n interne ouditeur?  Wat is die rol van ‘n eksterne ouditeur?  Hoekom moet die eksterne ouditeur ook bekommerd wees oor die kwaliteit van interne kontrole in ‘n onderneming? 125

3.3.1 Wat is die doel van bankversoening? 3.3.2 Dui die dubbelinskrywing aan om die verouderde tjek te boekstaaf. Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer 3.3.3 Die finansiële jaar van Park handelaars eindig op 30 Junie elke jaar. Hoe sal tjeknr. 1040 in die finansiële state hanteer word? Gee ‘n rede vir jou antwoord. Finansiële state: Rede: 3.3.4 Noem EEN fout wat die foutiewe debietinskrywing op die bankstaat tot gevolg kon hê. 3.3.5 Bereken die saldo van die bankrekening. Dui aan of die saldo gunstig of ongunstig is. Neem die fout in Vraag 3.3.2 in ag, met die berekening van die saldo. 3.3.6 Dui die dubbelinskrywing in die algemene grootboek aan om die geweierde tjek te boekstaaf. Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer 126

3.3.7 Tjeks word hoofsaaklik geweier as gevolg van onvoldoende fondse. Noem TWEE ander redes vir weiering van tjeks. 3.3.8 Gee ‘n voorbeeld van elk van hierdie misdade wat in ‘n onderneming kan voorkom. Wat betekendie term “interne kontrole”? Wat is die rol van ‘n interne ouditeur? Wat is die rol van ‘n eksterne ouditeur? Hoekom moet die eksterne ouditeur ook bekommerd wees oor die kwaliteit van interne kontrole in ‘n onderneming? 127

OEFENING 3.4 Die volgende inligting is op 30 Junie 2015 uit die boeke van Park Winkels verkry. GEVRA: 3.4.1. Stel die Bankversoeningstaat op 30 Junie 2015, op. 3.4.2. Tjeknr. 74 is aan CNA uitgereik vir skryfbehoeftes ter waarde van R267. Die transaksie is foutiewelik in die Kontantbetalingsjoernaal as R276 aangeteken.  In watter joernaal sal die regstelling aangeteken word, en wat is die bedrag?  Gee die dubbelinskrywing om die regstelling aan te teken?  Maak twee voorstelle om soortgelyke foute in die toekoms te vermy. 3.4.3. Gee die dubbelinskrywing om ‘n geweierde tjek op te teken. 3.4.4. Watter effek sal die terugskrywing van verouderde tjeks op die bankrekening hê? INLIGTING: 1. Op 30 Junie 2015 toon die bankrekening ‘n gunstige saldo van R3 996. 2. Op 30 Junie 2015 toon die bankstaat van ABSA ‘n kredietsaldo van R1 020. 3. ‘n Vergelyking van die bankstaat vir Junie 2015 met die kontantjoernale vir dieselfde tydperk toon die volgende verskille: 3.1 ‘n Tjek ontvang van ‘n debiteur, E. Human, vir R300 ter vereffening van skuld van R325 is weens onvoldoende fondse deur die bank geweier. 3.2 ‘n Deposito van R2 420 op 30 Junie 2015 in die Kontantontvangstejoernaal het nie op die bankstaat verskyn nie. 3.3 Die volgende aftrekorders verskyn op die bankstaat, maar nie in die toepaslike kontantjoernaal nie:  R975 vir die jaarlikse brandversekeringspremie ten gunste van Outsurance.  R890 ter betaling van ‘n maandelikse paaiement op die privaatvoertuig van die eienaar, D. Smit, ten gunste van Nedbank. 3.4 Die volgende tjeks, gedurende Junie uitgereik, is nog nie by die bank vir betaling aangebied nie:  nr. 72 – R90 vir verpakkingsmateriaal  nr. 75 – R510 vir handelsvoorraad  nr. 76 – R120 vir die telefoonrekening 3.5 ‘n Huurder, M. Cloete, het die huur vir Junie, R880, direk in die onderneming se bankrekening gedeponeer. 128

3.4.1 Stel die bankversoeningstaat op 30 Junie 2015, op. Bankversoeningstaat op 30 Junie 2015 Debiet Krediet 3.4.2 In watter joernaal sal die regstelling aangeteken word, en wat is die bedrag? Gee die dubbelinskrywing om die regstelling aan te teken? Maak twee voorstelle om soortgelyke foute in die toekoms te vermy. 3.4.3 Gee die dubbelinskrywing om ‘n geweierde tjek op te teken. 3.4.4 Watter effek sal die terugskrywing van verouderde tjeks op die bankrekening hê? 129

3.4 HERSIENING VAN KONTROLEREKENINGE Daar is veral in Graad 10 baie aandag gegee aan die opstel van kontrolerekeninge van debiteure en krediteure. Verwys veral na Hoofstuk 6 in jou Graad 10 Werkboek, waar daar veral op die versoening van die totale van die debiteure- en krediteurelyste, met die van die kontrolerekeninge gefokus is. Sorg dat jy dit onder die knie het, en verstaan. In hierdie Hoofstuk gaan ons meer aandag skenk aan spesifieke debiteure en krediteure se rekeninge. Ons kyk na redes waarom die bedrag wat ons volgens ons Krediteuregrootboek aan ‘n krediteur verskuldig is, en die bedrag volgens die rekeningstaat wat ons van die krediteur ontvang, kan verskil. Ook, waarom die bedrag wat ons per debiteur in ons Debiteuregrootboek bereken het, dalk verskil van die bedrag wat die debiteur dink hy aan ons skuld. Hier volg ‘n kort opsomming van transaksies met debiteure en krediteure: 3.4.1 Transaksies met debiteure Transaksie Hulp- Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer joernaal 1. Verkope op krediet aan ‘n debiteur DJ Debiteurekontrole Verkope 2. Dienste gelewer op krediet aan ‘n debiteur DJ Debiteurekontrole Lopende inkomste 3. Bankbetaling namens ‘n debiteur gemaak KBJ Debiteurekontrole Bank 4. Kleinkasbetaling namens debiteur gemaak KKJ Debiteurekontrole Kleinkas 5. Kontant ontvang van debiteure KOJ Bank Debiteurekontrole 6. Korting toegestaan aan debiteure KOJ Korting toegestaan Debiteurekontrole 7. Tjek van debiteur deur bank geweier KBJ Debiteurekontrole Bank 8. Korting op geweierde tjek gekanselleer AJ Debiteurekontrole Korting toegestaan 9. Goedere deur debiteure teruggestuur DAJ Debiteureafslag Debiteurekontrole 10. Rente gehef op agterstallige rekeninge AJ Debiteurekontrole Rente op agterstallige rekeninge van debiteure 11. Debiteur as oninbaar afgeskryf AJ Oninbare skulde Debiteurekontrole 3.4.2 Transaksies met krediteure Transaksie Hulp- Rekening gedebiteer Rekening joernaal gekrediteer 1. Aankope op krediet vanaf ‘n krediteur KJ Handelsvoorraad Krediteurekontrole 2. Terugbetaling aan ‘n krediteur gemaak KBJ Krediteurekontrole Bank 3. Korting ontvang vanaf krediteure KBJ Krediteurekontrole Korting ontvang 4. Terugsendings aan krediteure KAJ Krediteurekontrole Handelsvoorraad 5. Rente gehef op ons agterstallige rekening AJ Rente op agterstallige Krediteurekontrole rekeninge van krediteure 130

3.5 OUDERDOMSONTLEDING VAN DEBITEURE EN KREDITEURE Hierdie is ‘n lekker praktiese aspek, wat goeie redenasievermoë en probleemoplossing vereis. Wanneer daar op skuld aan ‘n debiteur verkoop word, word daar ooreengekom op ‘n datum van terugbetaling, genoem die krediettermyn. Debiteure probeer gewoonlik betaling vir solank as moontlik uitstel, ten spyte van die kredietvoorwaardes wat gestel is. Voordat rekeninge uitgestuur word aan debiteure, word daar vir beheerdoeleindes ‘n ouderdomsontleding van elke debiteur se rekening gedoen om vas te stel watter debiteure hulle krediettermyn oorskry het, watter debiteure dalk net kanse vat deur gereeld laat te betaal, en watter debiteure dalk as oninbaar afgeskryf sal moet word, of aan prokureurs oorhandig moet word vir invordering. Hier volg ‘n voorbeeld van ‘n Debiteure-ouderdomskedule. Kyk of jy die vrae kreatief kan beantwoord om debiteure hulle uitstaande skulde te laat betaal. VOORBEELD 3: Die rekenmeester van Parkie Winkels het ‘n ouderdomsontleding van uitstaande debiteure op 31 Mei 2015 gedoen. Die bevindinge word in die gegewe ouderdomskedule opgesom. OPDRAG: Indien die krediettermyn wat Parkie Winkels aan alle debiteure toestaan, 30 dae na die datum van die eerste rekeningstaat is, wat sal jou aanbevelings ten opsigte van optrede teenoor elk van die gegewe debiteure wees. GEGEE: Debiteure-ouderdomskedule op 31 Mei 2015 Naam van debiteur Saldo Lopend 30 dae 60 dae 90 dae > 90 dae J. van Wyk 19 700 12 500 7 200 F. Neiteler 6 980 6 980 S. van Staden 13 560 2 890 4 100 2 810 3 760 Y. de Waal 3 420 3 420 A. Swanepoel 450 450 44 110 22 370 11 300 2 810 4 210 3 420 Algemene opmerking t.o.v. kontrole oor invordering van skuld van debiteure: 131

Aanbevelings vir optrede teenoor elk van die debiteure: 1. J. van Wyk: 2. F. Neiteler: 3. S. van Staden: 4. Y. de Waal: 5. A. Swanepoel: Let wel! ‘n Ouderdomsontleding ten opsigte van die terugbetalings aan krediteure, word ook opgestel as interne kontrolemaatreël oor die betalings aan krediteure. Dit verseker stiptelike betalings aan krediteure, en maak dat krediteure nie rente op ons rekening sal hef nie. Belangriker nog – dit sorg dat ons onderneming ‘n goeie naam opbou, en beskerm die kredietwaardigheid van ons besigheid. 132

3.6 VERSOENING VAN KONTROLEREKENINGE MET REKENINGSTATE Wanneer krediettransaksies tussen twee partye plaasvind, sal die koper én die verkoper ‘n inskrywing van elke transaksie in hulle boeke maak. Dit kan egter gebeur dat een van die partye ‘n transaksie reeds aangeteken het waarvan die ander party nog nie kennis geneem het nie, of bloot net nog nie die inskrywing van gedoen het nie. Net soos by Bankversoening word ‘n “Krediteureversoeningstaat” deur ‘n debiteur opgestel, slegs vir interne kontroledoeleindes om die verskille tussen die rekeningstaat ontvang, en die rekeninge in die krediteuregrootboek te verduidelik. 3.6.1 Versoening van Rekeningstaat ontvang, met die rekening van die krediteur in die Krediteuregrootboek Soos reeds genoem, word alle transaksies wat tussen twee ondernemings plaasvind, in die boeke van beide ondernemings geboekstaaf. Die onderneming wat die goedere verskaf, en aan wie die geld dus geskuld word, is die krediteur, terwyl die onderneming aan wie die goedere verskaf is, en wat dus die geld skuld, die debiteur is. Die saldo van die bedrae wat geskuld word, behoort in beide ondernemings se boeke dieselfde te wees. Dit is egter nie altyd die geval nie. Redes hiervoor kan die volgende wees:  ‘n Tjek deur die debiteur aan die krediteur gestuur, is nog nie ontvang nie, of nog net nie aangeteken nie.  Goedere wat reeds deur die krediteur aangeteken is, is nog nie deur die debiteur ontvang nie.  Goedere teruggestuur, en reeds deur die debiteur aangeteken, is nog nie deur die krediteur ontvang, of aangeteken nie.  Foute kon op die Rekeningstaat, of op brondokumente, of met die inskrywing van transaksies in die hulpjoernale, gemaak gewees het. Die doel van versoening tussen die Rekeningstaat soos deur die krediteur opgestel, en die rekening van die krediteur soos deur die debiteur in sy Krediteuregrootboek opgestel, is om enige verskille te verduidelik en te verklaar. VOORBEELD 4: Die volgende inligting ten opsigte van transaksies wat tussen Lucem Winkels, die debiteur, en Park Handelaars, die verskaffer/krediteur plaasgevind het, word in die vorm van die rekeningstaat, en grootboekrekening aan jou beskikbaar gestel. OPDRAG: Gebruik die inligting om die volgende in die boeke van Lucem Winkels te doen: 4.1 Doen die inskrywing van die regstelling van die foutiewe inskrywing op 20 Mei 2015, in die Algemene Joernaal. 4.2 Stel die Krediteureversoeningstaat op 31 Mei 2015, op. 4.3 Watter belangrike inligting met die oog op besluitneming, kan uit die versoeningsprosedures verkry word? 4.4 Behoort Lucem Winkels tevrede te wees met die krediettermyn van 30 dae? Wat is die bedrag wat betaal moet word, om aan die krediettermyn te voldoen? 133

INLIGTING: Op 31 Mei 2015 verskyn die volgende rekening ten opsigte van Park Handelaars, in die Krediteuregrootboek van Lucem Winkels: Krediteuregrootboek van Lucem Winkels Park Handelaars K1 Datum Kode Dokumentnr. Fol. Debiet Krediet Saldo 2015 Mei 1 Rekening gelewer 16 150 4 02 tt 889 KBJ 12 900 3 250 03 tt 889 KBJ 1 400 1 850 10 01 KAF 114 KJ 4 970 6 820 13 01 KAF 120 KJ 3 170 9 990 15 05 DD/N 27 KAJ 2 600 7 390 20 02 tt 901 KBJ 2 150 5 240 26 01 KAF 126 KJ 1 800 7 040 30 05 DD/N 32 KAJ 760 6 280 Op 31 Mei 2015 het Lucem Winkels die volgende Rekeningstaat van Park Handelaars ontvang, soos dit in hulle debiteuregrootboek sou verskyn: Debiteuregrootboek van Park Handelaars Lucem Winkels D1 Datum Kode Dokumentnr. Fol. Debiet Krediet Saldo 2015 Mei 1 Rekening gelewer 16 150 4 02 DKW 114 KOJ 12 900 3 250 03 DKW 114 KOJ 1 400 1 850 10 01 DKVF 809 DJ 4 970 6 820 13 01 DKVF 817 DJ 3 170 9 990 15 05 DK/N 44 DAJ 2 600 7 390 22 01 DKVF 820 DJ 4 930 12 320 Let wel! Hierdie staat sluit slegs alle transaksies tot die 25 ste van elke maand in. Terme: 30 dae Bedrag verskuldig 12 320 Betalingsadvies 90 dae 60 dae 30 dae Hierdie maand 1 850 10 470 BYKOMENDE INLIGTING: Toe die Rekeningstaat wat van Park Handelaars ontvang is, met die Krediteuregrootboek van Lucem Winkels vergelyk is, is daar vasgestel dat daar drie inskrywings in die Krediteuregrootboek voorkom, wat nie op die Rekeningstaat verskyn nie, nl. 1. Die betaling van R2 150 op 20 Mei 2015. 2. Die kredietaankoopfaktuur ten bedrae van R1 800 op 26 Mei 2015 en 3. Die Debietnota van R760 op 30 Mei 2015. By nadere ondersoek is vasgestel, dat die betaling wat op 20 Mei 2015 aan Park Uitrusters gemaak is, verkeerdelik na die rekening van Park Handelaars oorgeboek is. Hierdie fout moet reggestel word. Beide die ander inskrywings is korrek, maar aangesien die Rekeningstaat slegs alle transaksies tot 25 Mei 2015 insluit, sal dit eers op die volgende maand se Rekeningstaat verskyn. 134

Op die Rekeningstaat wat van Park Handelaars ontvang is, is daar slegs een inskrywing wat nie in die Krediteuregrootboek voorkom nie, nl. 1. Die kredietverkoopfaktuur ten bedrae van R4 930, op 22 Mei 2015. Lucem Winkels is bekommerd dat ons nooit ‘n Faktuurnr. 820 ontvang het nie, en ook nie goedere op 22 Mei 2015 by Park Handelaars gekoop het nie. By navraag, stel Park Handelaars vas, dat die rekening van Lucem Winkels verkeerdelik met die bedrag gedebiteer is. Die regstelling sal op die Rekeningstaat van Junie 2015 gedoen word. 4.1 Algemene Joernaal van Lucem Winkels vir Mei 2015 AJ Krediteurekontrole Dag Besonderhede Fol. Debiet Krediet Debiet Krediet 4.2 Krediteureversoeningstaat op 31 Mei 2015 Debiet Krediet Debietsaldo volgens Rekeningstaat ontvang Krediteer bedrag foutiewelik gedebiteer Debiteer aankope na 25 Mei 2015 Krediteer alle terugsendings na 25 Mei 2015 Kredietsaldo volgens Krediteuregrootboek (na regstellings van foute) 4.3 Watter belangrike inligting, met die oog op besluitneming, kan uit die versoeningsprosedures verkry word? 4.4 Behoort Lucem Winkels tevrede te wees met die krediettermyn van 30 dae? Wat is die bedrag wat betaal moet word om aan die krediettermyn te voldoen.: 135

3.7 ETIESE OORWEGINGS Daar word te alle tye van besighede en hulle werknemers verwag, om eties en volgens sekere norme en waardes op te tee. Hierdie besigheidsetiek is breedvoerig in Hoofstuk 8 in jou Graad 11 werkboek bespreek. Een aspek wat egter kommer wek, en bietjie meer aandag verdien as dit kom by die besluit oor watter verskaffers gebruik moet word, is die sogenaamde “kickbacks”, of omkoopgeld wat aanvaar word om sekere produkte of dienste deur sekere verskaffers te laat lewer. Gewoonlik sal ‘n verskaffer aan ‘n werknemer van ‘n onderneming een of ander “kickback” gee, waaruit die werknemer dan persoonlike voordeel trek, indien die werknemer ‘n besluit kan beïnvloed wat sal maak dat die spesifieke verskaffer ‘n kontrak kry. Gewoonlik bied hierdie verskaffer nie noodwendig die beste prys of diens aan nie. Albei partye tree oneties op – die verskaffer wat die omkoopgeld aanbied, en die werknemer wat dit aanvaar. “Kickbacks” het die skadelike uitwerking op die ekonomie, dat dit gesonde mededinging in die mark teëwerk, en die geloofwaardigheid van ‘n tenderproses, en die etiese gedrag van wernemers onder verdenking plaas. OEFENING 3.5 Beskou die volgende geval krities, en gee ‘n oplossing vir die probleem. Mnr. Burger werk vir die Departement van Korrektiewe dienste in die Noord Kaap. Hy is verantwoordelik vir alle herstelwerk en onderhoud wat binne die departement gedoen moet. Hiervoor word privaatkontrakteurs gebruik wat deur homself aangestel, en betaal word. ‘n Ondersoek het aan die lig gebring dat onderhoud- en herstelkoste buitensporig hoog is. Daar is, byvoorbeeld, ‘n rekening ontdek van R30 000 vir die herstel van ‘n stoof wat gebreek het. Dink jy Mnr. Burger tree dalk oneties op? Hoekom sê jy so? Kan jy met oplossings vir hierdie soort probleem na vore kom. 136

3.8 INTERNE OUDIT- EN BEHEERPROSESSE OOR DEBITEURE EN KREDITEURE 3.8.1 Kontrole oor debiteure Die interne beheerproses oor debiteure moet verseker dat debiteure kredietwaardig is, dat kredietverkope behoorlik geboekstaaf word, versoening gedoen word tussen persoonlike rekeninge en die kontrolerekening, en dat uitstaande rekeninge bestuur word. Die volgende is voorbeelde van meganismes wat hiermee behulpsaam kan wees:  Daar moet ‘n kredietbeleid in plek wees, waarvolgens debiteure goedgekeur word;  Daar moet gereeld kredietkontroles uitgevoer word, om agterstallige debiteure te identifiseer;  Kredietverkooptransaksies moet goegekeur word, in terme van prys, betaling, krediet beskikbaar en limiete op die debiteur se rekening;  Alle kredietverkope moet volledig op voorafgenommerde kredietverkoopfakture aangeteken word, en deur die verkoopspersoon onderteken word. Daar moet rekenskap van elke faktuurnommer gegee kan word;  Maandelikse state aan uitstaande debiteure, moet deur iemand anders as die boekhouer geëvalueer, en uitgestuur word;  Die saldo van die Debiteurekontrolerekening in die Algemene Grootboek, moet aan die einde van elke maand met die totaal van die debiteurelys in die Debiteuregrootboek versoen word;  Oninbare skulde en ander aansuiwerings rakende debiteure, moet behoorlik gemagtig word;  Rente moet gehef word op agterstallige rekeninge van debiteure. Die interne ouditeur moet debiteure nagaan vir invorderbaarheid ten einde te besluit of die voorsiening vir oninbare skulde voldoende is, en of dit dalk aangepas moet word. 3.8.2 Kontrole oor krediteure Die interne kontroleproses oor krediteure moet verseker dat kredietaankoopfakture wat van krediteure ontvang is, ooreenstem met die items wat ontvang is, asook dat dit akkuraat geboekstaaf word, versoening gedoen word met krediteurerekeninge, en dat bedrae betaalbaar deurentyd gemonitor word. Die volgende is voorbeelde van meganismes wat hiermee behulpsaam kan wees:  Aankooppryse en die korrektheid van fakture ontvang vanaf krediteure, moet gekontroleer word;  Die hoeveelheid goedere wat ontvang is, moet gekontroleer word deur dit duidelik op die faktuur af te merk;  Daar moet beding word vir die beste moontlike terme, en afslag;  Fakture moet behoorlik nagegaan en aangeteken word, voordat dit betaal word – dit kan byvoorbeeld gestempel word;  Dieselfde persoon moet nie verantwoordelik wees om goedere aan te koop, en te ontvang nie;  Krediteurerekeninge moet so laat as moontlik betaal word, sonder dat rente gehef word. 137

OEFENING 3.6 Jy word voorsien van drie voorbeelde van rekonsiliasie wat deur werknemers in die rekeningkundige afdeling van Park Skryfbehoeftes opgestel is. GEVRA: Bestudeer die inligting voorsien en beantwoord die vrae wat volg. INLIGTING: Bankversoeningstaat op 28 Feb. 2015 Kredietsaldo volgens bankstaat 8 000 Voorbeeld Uitstaande deposito 3 000 A Uitstaande tjeks: nr. 1040 gedateer 13 Feb. 2015 2 200 nr. 1052 gedateer 18 Aug. 2015 10 000 nr. 1055 gedateer 28 Feb. 2015 4 300 Saldo volgens bankrekening ? Voorbeeld Krediteure-rekonsiliasiestaat op 28 Feb. 2015 B Park Groothandelaars Debietsaldo volgens Krediteurestaat op 25 Februarie 2015 5 000 Faktuur nie op staat gereflekteer nie: Faktuurnr. 225 18 400 Faktuur foutiewelik op die staat en nie in die krediteuregrootboek nie: Faktuurnr. 187 3 100 Betalings nie op die staat gereflekteer nie: Gedateer 23 Feb. 2015 9 000 Terugsendings nie op die staat gereflekteer nie: Debietnotanr. 44 1 100 Saldo volgens Krediteuregrootboek op 28 Feb. 2015 ? Rekonsiliasie van Krediteurekontrole met die krediteurelys op 28 Feb. 2015 Saldo volgens krediteurekontrolerekening 46 000 Voorbeeld Saldo volgens krediteuregrootboek 47 900 C Park Groothandelaars ? Absolut Meubileerders 20 000 Brooklyn Sekuriteitsdienste 12 000 Lynwood Bk. ? Verskil 1 900 GEVRA: 3.6.1 Verduidelik kortliks:  Wat jy onder die term “interne beheer” verstaan?  Waarom dit belangrik is om interne beheer in ‘n besigheid toe te pas?  Waarom rekonsiliasie belangrik is vir interne beheer? 3.6.2 Het die besigheid ‘n gunstige of ‘n oortrokke bankrekening volgens die Bankstaat. Gee ‘n rede vir jou antwoord. 3.6.3 Bereken die banksaldo in die Grootboek van Park Skryfbehoeftes op 28 Februarie 2015. Is hierdie saldo gunstig of ongunstig? 3.6.4 Noem VIER stappe wat jy sal volg wanneer ‘n Bankversoeningstaat voorberei word. 3.6.5 Wanneer die finansiële state van Park Skryfbehoeftes aan die einde van Februarie 2015 opgestel word, watter bedrag sal jy onder Kontant en kontantekwivalente op die Balansstaat weergee? 3.6.6 Bereken die korrekte bedrag wat deur Park Skryfbehoeftes aan Park Groothandelaars verskuldig is? 3.6.7 Verduidelik kortliks watter stappe gedoen moet word aangaande die verskil van R1 900 inVoorbeeld C. 138

3.6.1 Wat verstaan jy onder die term “interne beheer”? Waarom is dit belangrik om interne beheer in ‘n besigheid toe te pas? Waarom is rekonsiliasiestate belangrik vir interne beheer? 3.6.2 Het die besigheid ‘n gunstige of oortrokke saldo volgens die bankstaat. Gee ‘n rede. 3.6.3 Bereken die banksaldo volgens die grootboek. Is dit ‘n gunstige of oortrokke saldo? 3.6.4 Noem vier stappe wat jy sal volg wanneer jy bankversoening doen. 3.6.5 Watter bedrag sal onder kontant en kontantekwivalente op die balansstaat verskyn. 3.6.6 Bereken die korrekte bedrag wat Park Skryfbehoeftes aan Park Groothandelaars verskuldig is. 3.6.7 Verduidelik kortliks die stappe wat gedoen moet word aangaande die verskil van R1 900 in Voorbeeld C. 139

OEFENING 3.7 Jy word van die Krediteurekontrolerekening wat in die Algemene Grootboek van Park Meubileerders verskyn het, voorsien. Dit is hulle beleid om krediteure se rekeninge so gou moontlik te vereffen, al ontvang hulle 30 dae krediet van krediteure. OPDRAG: Bestudeer die rekening en beantwoord die vrae wat volg. Krediteurekontrole 2015 2015 Jun 30 ? KBJ 47 000 Jun 1 Saldo a/b 28 000 ? KAJ 6 900 30 ? KJ 34 500 Diverse rekeninge AJ 200 Diverse rekeninge AJ 500 Saldo o/d 8 900 63 000 63 000 Jul 1 Saldo a/b 8 900 VRAE: 3.7.1 Noem die dokument wat die inskrywing van R34 500 aan die kredietkant ondersteun. 3.7.2 Gee die kontrarekeninge vir die inskrywing van R47 000 aan die debietkant. 3.7.3 Gee EEN moontlike verduideliking vir die inskrywing van R500 aan die kredietkant. 3.7.4 Krediteure het aan Park Meubileerders korting van R420 vir vroeë betaling toegestaan. Hoeveel is dus werklik aan krediteure betaal. 3.7.5 Die krediteurelys op 30 Junie toon ‘n totaal van R12 200. Watter stappe behoort die boekhouer te doen om die probleem aan te spreek? Verduidelik kortliks. 3.7.6 Park Meubileerders is nie gelukkig met die gehalte van meubels wat hulle van die verskaffers ontvang nie. Voorsien ‘n syfer met ‘n verduideliking om hierdie mening te staaf. 3.7.7 Die krediteure word te gou betaal. Verduidelik kortliks, en haal syfers aan om jou antwoord te staaf. 140

3.7.1 Noem die dokument wat die inskrywing van R34 500 aan die kredietkant ondersteun 3.7.2 Gee die kontrarekeninge vir die inskrywing van R47 000 aan die debietkant. 3.7.3 Gee EEN moontlike verduideliking vir die inskrywing van R500 aan die kredietkant 3.7.4 Krediteure het aan Park Meubileerders korting van R420 vir vroeë betaling toegestaan. Hoeveel is dus werklik aan krediteure betaal. 3.7.5 Die krediteurelys op 30 Junie toon ‘n totaal van R12 200. Watter stappe behoort die boekhouer te doen om die probleem aan te spreek? Verduidelik kortliks. 3.7.6 Park Meubileerders is nie gelukkig met die gehalte van meubels wat hulle van die verskaffers ontvang nie. Voorsien ‘n syfer met ‘n verduideliking om hierdie mening te staaf. 3.7.7. Die krediteure word te gou betaal. Verduidelik kortliks en haal syfers aan om jou antwoord te staaf. 141

OEFENING 3.8 3.8.1. GEVRA: Stel die Krediteureversoeningstaat in die boeke van Lucem Winkels op 31 Mei 2015 op. INLIGTING: Op 31 Mei 2015 het die volgende rekening van Park Handelaars in die Krediteuregrootboek van Lucem Winkels voorgekom: Krediteuregrootboek van Lucem Winkels Park Handelaars Datum Besonderhede Fol. Debiet Krediet Saldo 2015 Mei 1 Rekening gelewer a/b 5 500 4 Tt 1234 KBJ 5 225 275 Tt 1234 KBJ 275 - 10 KAF 1140 KJ 4 200 4 200 16 DD/N 56 KAJ 1 300 2 900 31 KAF 1296 KJ 600 3 500 Tt 1335 KBJ 2 900 600 Lucem Winkels het die volgende maandeliks rekeningstaat van Park Handelaars ontvang op 2 Junie 2015: Rekeningstaat Tel: 012 342 8897 Park Handelaars Fax: 012 342 8898 Lynwoodweg 2377 Menlopark Inligting van kliënt Datum: 25 Mei 2015 Rekeningnr: 1198 Lucem Winkels Posbus 2292 Menlopark Datum Besonderhede Debiet Krediet Saldo 2015 Mei 1 Rekening gelewer 5 500 4 Betaling – tjek 1234 5 225 275 10 Aankope – Faktuur 1140 4 200 4 475 16 Terugsendings – Debietnota 56 1 300 3 175 19 Aankope – Faktuur 1182 500 3 675 Let wel: Hierdie staat sluit alle aankope en betalings tot die 25ste van die maand in. Toe die Krediteuregrootboek met die staat vergelyk is, is die volgende verskille opgemerk: (1) Park Handelaars het vergeet om die korting vir vroeë betaling op 4 Mei 2015 in berekening te bring. (2) Faktuurnr. 1182 wat op die rekeningstaat op 19 Mei 2015 verskyn is foutief. Dit is ten opsigte van aankope deur Lucem Groothandelaars. Alle ander inskrywings in die Krediteuregrootboek en rekeningstaat is korrek. 142

3.8.2 Bestudeer die inligting rakende Parkie Handelaars en beantwoord die vrae wat volg. Parkie Handelaars verkoop 80% van hulle voorraad op skuld en staan kredietterme van 30 dae aan debiteure toe. GEVRA: (1) Verduidelik watter stappe die boekhouer moes neem toe die verskil van R6 800 in die Debiteureversoeningstaat opgemerk is. Noem 2 stappe. (2) Bereken die korrekte saldo’s deur die volgende debiteure verskuldig: H. Behr H. van Tonder J. Muller (3) Bereken die korrekte beginsaldo van die Debiteurekontrolerekening op 1 Februarie 2015. (4) Die opsomming van die ouderdomsanalise van debiteure aan die einde van Januarie het die volgende getoon. Meer as 90 dae 60 – 90 dae 30 – 60 dae Lopend R20 000 R24 000 R8 000 R10 800 Dink jy dat die onderneming hulle debiteure effektief bestuur. Hoekom sê jy so? Gee 2 maatreëls wat getref kan word om hierdie situasie te verbeter. (5) Parkie Handelaars betaal hulle krediteure binne 30 dae om ‘n korting van 5% te ontvang. Stem jy met hierdie filosofie saam? Hoekom? Noem 2 faktore wat in ag geneem moet word, indien krediteure binne 30 dae betaal word. INLIGTING: Parkie Handelaars Rekonsiliasie van Debiteurekontrole en Debiteurelys op 31 Januarie 2015 Saldo van Debiteurekontrole 62 800 Saldo’s volgens debiteuregrootboek 56 000 L. Bouwer 12 000 H. Behr 9 000 R. Visser 17 000 H. van Tonder 11 000 J. Muller ? Verskil 6 800 BYKOMENDE INLIGTING: Die volgende foute is ontdek en moet reggestel word: 1. Goedere op skuld verkoop aan H. van Tonder vir R2 600, is korrek in die Debiteurejoernaal aangeteken, maar is as R6 200 na H. van Tonder se rekening in die debiteuregrootboek oorgeboek. 2. Geen inskrywing is gemaak van ‘n tjek van R6 000 wat deur die bank geweier is weens onvoldoende fondse. Die tjek is oorspronklik van H. Behr ontvang, ter vereffening van sy rekening van R6 400. 3. Die Debiteure-afslagjoernaal is met R5 600 te min opgetel. 4. ‘n Faktuur uitgereik aan J. Muller vir R2 400, is na die verkeerde kant van sy rekening oorgeboek. 143

3.8.1. Krediteureversoeningstaat op 31 Mei 2015 Debiet Krediet Debietsaldo volgens Rekeningstaat Kredietsaldo volgens Krediteuregrootboek 3.8.2 (1) Twee stappe toe verskil opgemerk is: (2) H. Behr H. van Tonder J. Muller (3) Debiteurekontrolesaldo op 1 Februarie 2015 (4) Ouderdomsanalise (5) Krediteurebetalingstermyn 144

OEFENING 3.9 Die Krediteurekontrolerekening en Krediteurelys van Lucem Winkels is deur ‘n onervare boekhouer opgestel. Sy het die volgende syfers aan die einde van die maand bereken: Krediteurekontrole-saldo, R55 670 Krediteurelys-totaal, R39 240 GEVRA: 3.9.1 Waarom behoort die syfers ooreen te stem? 3.9.2 Bereken die aangepaste saldo van die Krediteurekontrolerekening en Krediteurelys. Gebruik die formaat wat voorsien is om jou bewerkings te toon. INLIGTING: ‘n Ondersoek het die volgende aan die lig gebring: (1) ‘n Optelfout in die Krediteurelys het veroorsaak dat die totaal met R480 te min opgetel is. (2) ‘n Kredietaankoopfaktuur vir skryfbehoeftes aangekoop van Brooklyn Bpk. vir R1 960, is foutiewelik uit die boeke gelaat. (3) Handelsvoorraad aan Excelsa Bpk. teruggestuur, R720, is korrek in die Krediteure-afslag joernaal aangeteken maar is as R270 na die krediteurerekening van Excelsa Bpk. oorgeboek. (4) Die Krediteurekontrole-totaal in die Kontantbetalingsjoernaal is R8 200. Die boekhouer het dit foutiewelik in die Krediteurekontrolerekening gekrediteer. 3.9.1. Waarom behoort syfers ooreen te stem? 3.9.2. Krediteurekontrole Krediteurelys Voorlopige saldo/totaal R55 670 R39 240 Transaksie (1) Transaksie (2) Transaksie (3) Transaksie (4) Korrekte saldo/totaal 145

OEFENING 3.10 Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Park Meubileerders. Die finansiële jaar eindig op 28 Februarie 2015. Daar is ‘n nuwe kredietbestuurder op 1 Maart 2014 aangestel. GEVRA: 3.10.1 Hoe kan die voorbereiding van ‘n Debiteure-invorderingskedule en ‘n Debiteure- ouderdomsontleding help om debiteure beter te beheer? 3.10.2 Verwys na Inligting 2 hieronder. Bereken die verwagte maandelikse invordering van kredietverkope vir Maart 2015 vir insluiting in die Debiteure-invorderingskedule. Na verwagting sal die totale verkope vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016, tot R960 000 styg. 3.10.3 Die saldo van die Debiteurekontrolerekening was R42 500 op 1 Maart 2014, die begin van die finansiële jaar, en R83 500 op 28 Februarie 2015, die einde van die finansiële jaar.  Bereken die gemiddelde debiteure-invorderingstermyn (in dae) vir die afgelope finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2015.  Verduidelik of die eienaar hiermee tevrede behoort te wees.  Gee ‘n rede vir jou mening. 3.10.4 Die eienaar voel dat die beheer oor debiteure nie bevredigend is vandat die nuwe kredietbestuurder aangestel is nie. Hy vra jou om die probleem te ondersoek. Verwys na die Debiteure-ouderdomsontleding (Inligting 3) en die Debiteurekontrolerekening (Inligting 4) wat hieronder voorsien word. Verduidelik VIER punte wat jy in jou verslag sal insluit. Jy moet spesifiek inligting uit die Debiteure-ouderdomsontleding (TWEE punte) en uit die Debiteurekontrole- rekening (TWEE punte) aanhaal, om jou antwoord te staaf. 3.10.5 Verwys na die koerantberig (Inligting 5). Hoe sal hierdie regulasies Park Meubileerders beïnvloed, in die toestaan van krediet aan klante? Verduidelik TWEE punte. INLIGTING: 1. Kredietbeperkings en kredietterme: Dit is die besigheid se beleid om aan debiteure elk R15 000 kredietbeperkings toe te ken. Daar word van hulle verwag om hulle rekeninge binne 30 dae te vereffen. 2. Verkope en invorderings vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015:  Totale verkope vir die jaar, R840 000  Verkope het eweredig deur die jaar plaasgevind  25% van verkope was vir kontant, en die res was op krediet  30% van debiteure vereffen hulle rekeninge in dieselfde maand as die verkope- transaksiemaand onderhewig aan 2% korting  50% vereffen in die maand na die verkope-transaksiemaand  15% vereffen in die tweede maand na die verkope-transaksiemaand  5% word in die derde maand na die verkope-transaksiemaand as oninbaar afgeskryf 146

3. Debiteure-ouderdomsontleding op 28 Februarie 2015 Let wel:  Besigheidsbeleid is om kredietbeperkings teen R15 000 per rekening te stel.  Die kredietterme is 30 dae. Naam Totaal Huidig 30 dae 60 dae 60 dae + K. Kruger 15 000 15 000 D. Mans 31 000 12 000 4 000 2 000 13 000 R. Bekker 9 100 9 100 M. Karsten 11 600 9 200 2 400 R. Nkoana 16 800 7 800 5 500 3 500 83 500 44 000 11 900 14 600 13 000 4. Debiteurekontrole 2015 2015 Feb 1 Saldo a/b 86 500 Feb 28 Bank en korting toegestaan KOJ 61 000 Feb 28 Verkope DJ 52 500 Debiteure-afslag DAJ 3 000 Bank KBJ 9 700 Oninbare skulde AJ 2 000 Diverse rekeninge (Korting gekanselleer) AJ 800 Saldo o/d 83 500 149 500 149 500 Mrt 1 Saldo a/b 83 500 5. Meubelhandelaars vrees dat Nasionale Kredietwet besigheid sal beperk In Junie 2007 het die regering ‘n nuwe wet, nl. Die Nasionale Kredietwet (NKW) bekendgestel, wat streng vereistes stel, voordat daar op krediet aan enige klant verkoop mag word. Regskenner Wiko Steyn het gesê, “Die NKW is ontwerp om verbruikers teen hulleself te beskerm. Voor die implementering van die NKW kon baie besighede doen net wat hulle wil. Hulle het verbruikers aktief aangemoedig om op krediet te koop om die verkoopsvolumes van hulle besighede te verhoog. Nou sal besighede verantwoordelike maatreëls moet toepas, voordat hulle toelaat dat klante nuwe rekeninge oopmaak.” In ‘n opname by 15 plaaslike meubelhandelaars, is gevind dat 12 handelaars baie bekommerd was oor die uitwerking van die NKW op hulle besighede. Een van die handelaars het gesê klante moet vertrou word om hulle eie besluite te neem, oor of hulle dit kan bekostig om hulle skulde te vereffen, en dat hierdie nuwe wet sommige handelaars kan dwing om hulle besighede te sluit. 147

3.10.1 Hoe kan die voorbereiding van ‘n Debiteure-invorderingskedule en ‘n Debiteure- ouderdomsontleding help om debiteure beter te beheer? Debiteure-invorderingskedule: Debiteure-ouderdomsontleding: 3.10.2 Debiteure-invorderingskedule Maand Kredietverkope Maart 2015 April 2015 Mei 2015 Maart 2015 3.10.3 Bereken die gemiddelde debiteure-invorderingstermyn (in dae) vir die afgelope finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2015. Verduidelik of die eienaar hiermee tevrede behoort te wees. Gee ‘n rede vir jou mening. 148

3.10.4 Die eienaar voel dat die beheer oor debiteure nie bevredigend is vandat die nuwe kredietbestuurder aangestel is nie. Hy vra jou om die probleem te ondersoek. Verwys na die Debiteure-ouderdomsontleding (Inligting 3), en die Debiteurekontrolerekening (Inligting 4), wat hieronder voorsien word. Verduidelik VIER punte wat jy in jou verslag sal insluit. Jy moet spesifiek inligting uit die Debiteure-ouderdomsontleding (TWEE punte), en uit die Debiteurekontrole-rekening (TWEE punte), aanhaal om jou antwoord te staaf. Debiteure-ouderdomsontleding Debiteurekontrolerekening 3.10.5 Verwys na die koerantberig (Inligting 5). Hoe sal hierdie regulasies Park Meubileerders beïnvloed, in die toestaan van krediet aan klante? Verduidelik TWEE punte. 149

HOOFSTUK 4: BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW) 4.1 INLEIDING Daar is in Graad 10 en 11 veral aandag gegee aan die berekeninge ten opsigte van BTW, asook die terminologie en teoretiese aspekte rakende BTW. Hier volg ‘n kort opsomming daarvan. Jy moet sorg dat jy die terme en begrippe goed onder die knie het. 4.2 HERSIENING VAN BTW-BEGRIPPE Belasting op toegevoegde waarde (BTW) is ‘n belasting wat gehef word op die lewering van goedere en dienste deur enige besigheid. Die huidige standaardkoers van BTW is 15%. Enige besigheid met ‘n omset van meer as R1 000 000 per jaar, moet vir BTW registreer. Besighede met ‘n omset laer as R1 000 000 per jaar kan ook vrywilliglik vir BTW registreer. ‘n Besigheid wat vir BTW geregistreer is, is verplig om namens die Suid-Afrikaanse Inkomstediens BTW van sy klante in te vorder. BTW word in twee groepe verdeel, nl. BTW-inset en BTW-uitset. BTW-inset is die BTW wat deur die besigheid aan die verskaffer betaal is met die aankoop van goedere en dienste, en dit kan teruggeëis word van die SAID, bv. indien die aankoopprys van ‘n produk R3 335 insluitend BTW is, kan R3 335 x 15/115 = R435 van die SAID teruggeëis word. BTW-uitset is die BTW wat die besigheid hef op die lewering van goedere of dienste aan die klante, en dit moet aan die SAID oorbetaal word. Indien goedere vir R16 100 insluitend BTW verkoop word, moet R16 100 x 15/115 = R2 100 aan die SAID oorbetaal word. Daar word van ‘n BTW-kontrolerekening gebruik gemaak om te bereken of daar BTW aan die SAID oorbetaal moet word, en of daar ‘n bedrag van die SAID terugontvang moet word. Bogenoemde voorbeeld sal as volg in die BTW-kontrolerekening verskyn: BTW – Kontrole BTW-inset AJ 435 BTW-uitset AJ 2 100 Saldo o/d 1 665 2 100 2 100 Saldo a/b 1 665 Daar is sekere produkte en dienste wat deur die Wet vrygestel is van BTW (genoem Vrygestelde goedere), en ander wat nie vrygestel is nie, maar waarop daar tans ‘n 0% belastingkoers gehef word (genoem Nulkoersgoedere). Dit is belangrik om te weet watter produkte en dienste dit is vir berekeningsdoeleindes van BTW. Hier volg die lys: Vrygestelde goedere en dienste: Finansiële dienste, Rentes en heffings, Uitvoerdienste, Opvoedkundige dienste en dienste sonder winsbejag, Huur van ‘n privaatwoonhuis, Vervoer van persone op paaie of per spoor. 150

Nulkoersprodukte: Bruin brood, Melk, Melkpoeier en melkvermengings, Mielieprodukte, Rys, Lensies, Gedroogde bone en peulgewasse, Vrugte en groente, Kookolie, Eiers, Blikkies sardyne, Paraffien. Brandstof en diesel is ook nulkoersprodukte, maar is onderhewig aan brandstofheffings. Let daarop dat die minister van finansies te enige tyd die koers op hierdie, en soortgelyke produkte kan verander. Onthou dat daar twee metodes is waarop BTW oorbetaal en teruggeéis kan word, nl. die Faktuurbasis, en die Kwitansiebasis. Volgens die faktuurbasis word BTW oorbetaal en teruggeéis op alle fakture wat uitgereik en ontvang is. Wanneer die kwitansiebasis in werking is, word BTW oorbetaal en teruggeéis slegs op bedrae wat reeds ontvang en betaal is. Vir die doel van oefeninge sal daar altyd van die faktuurbasis gebruik gemaak word. OEFENING 4.1 Voltooi die ontbrekende syfers in die volgende tabel. Kosprys van produk BIW Kosprys van produk BTW uitgesluit @15% BTW ingesluit R120.00 : Rig @ R138 @ Rigoo @ R2Io RI 640,00 ® R700 R105,00 © Rg0s5 R1 300,00 RII R LEAS Ru260 R634 R4999,00 R3600 R1290,00 RY 890 Berekeninge: erekeninge Is @ 120 x— = 18 106 ns 2 @ 120 xo = 138 100 oe @® 1610 xF~e = 14.00 ® /6to xe = yale oo © 105 x qe = 7100 © tos x “= = 80S ISL

OEFENING 4.2 Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Cheetah Algemene Handelaar. Die onderneming is vir BTW geregistreer. OPDRAG: 4.2.1 Wat word met ‘BTW-inset’ en ‘BTW-uitset’ bedoel, en hoe beïnvloed dit die betaling wat aan die SAID deur die besigheid gemaak word? Verwys na die faktuur hieronder en bereken: 4.2.2 Die bedrag van BTW-uitset in R11 300 ingesluit. 4.2.3 Die netto verkoopprys van een graaf uitsluitende BTW-uitset. 4.2.4 Die kosprys van een graaf uitsluitende BTW-inset. 4.2.5 Die wins per graaf deur die besigheid verdien. 4.2.6 Die bedrag van BTW-inset gehef op een graaf. 4.2.7 Die BTW-uitset bedrag van een graaf. 4.2.8 Bereken die bedrag BTW wat deur Cheetah Algemene Handelaars aan die SAID, ten opsigte van een graaf, oorbetaal moet word. INLIGTING: Cheetah Algemene Handelaars gebruik ‘n geheime kosprys kode ‘VOLKSWAGEN’ waar V = 0 en N = 9. Inset-BTW, is ingesluit by die kostekode wat vir elke produk uitgewerk is. Die volgende faktuur word aan jou voorgelê: CHEETAH ALGEMENE HANDELAARS Faktuur: 1189 Debiet: Johann Hardeware 24 Julie 2019 Posbus 1234, Lynwood EENHEIDS BTW EENHEIDS TOTAAL KOSPRYS KOERS VERKOOP KODE PRYS (BTW (BTW ingesluit) (BTW ingesluit) ingesluit) 14 Grawe KSW.VV 15% R552 7 728 6 Tuinvurke LLL.WV 15% R356 2 852 60 X 1 Liter melk OV.VV 0% R12 720 TOTAAL R 11 300 Geteken: J. de Kock Nms. Cheetah Algemene Handelaar 152

4.2.1 Wat word met ‘BTW-inset’ en ‘BTW-uitset’ bedoel, en hoe beinvloed dit die betaling wat aan die SAID deur die besigheid gemaak word? -Inset BTW word aan die verskaFfers van qoedere betaal ern kan van die SAIO mages ord. * UitsetRIw Word ene die verRboe van gocaere 4.2.2 Die bedrag van BT W-uitset in R11 300 ingesluit: Slegs (77128+285z)= 10580 Slut BTW in 2 10 580 x Pe 4.2.3 Die netto verkoopprys van een graaf, uitsluitende BTW-uitset: 100 SS2 * TF = 430 4.2.4 Die kosprys van een graaf uitsluitende BT W-inset: Kosprys Btw ingesluit = Ksw.vv = 345,00 100 2. 345 * igs = 300, 4.2.5 Die wins per graaf deur die besigheid verdien: Verkoopprys sonder BTW — Kosprys Sondér BIW = L480 - 300 = 180 4.2.6 Die bedrag van BTW-inset_gehef op een graaf: = 72, 4.2.8 Bereken die bedrag BTW wat deur Cheetah Algemene Handelaars aan die SAID, ten opsigte van een graaf, oorbetaal moet word 72. - 4s = 27 153

4.3 GROOTBOEKREKENINGE EN HULPJOERNALE 4.3.1 BTW-Inset Soos reeds verduidelik, is die BTW-inset die bedrag geld wat deur die besigheid aan verskaffers van produkte betaal is. Hierdie bedrag kan van die SAID teruggeëis word. Dit is dus geld wat betaal is, maar wat deur die SAID aan ons “geskuld” word. Ons kan dit in dieselfde lig as ‘n debiteur sien. BTW-inset is dus ‘n bate. Aan die einde van die belastingpligtige tydperk word die BTW-insetrekening oorgedra na die BTW-kontrolerekening. ‘n Raamwerk van die BTW-insetrekening in die Algemene grootboek lyk soos volg: BTW - Inset B10 2019 2019 Mei 31 Bank KBJ 100 Mei 31 Krediteurekontrole KAJ 40 Krediteurekontrole KJ 200 Onttrekkings AJ 30 Kleinkas KKJ 20 BTW-kontrole AJ 250 320 320 Die BTW-inset word betaal op goedere en dienste van ‘n ander onderneming aangekoop. Insetbelasting kan van die SAID teruggeëis word. Bestudeer die gegewe rekening. Wanneer goedere kontant, op krediet of uit die kleinkas aangekoop word, is daar BTW ingesluit by die bedrae waarmee die Bank, Krediteurekontrole en Kleinkas gekrediteer is. Hierdie bedrae kan van die SAID teruggeëis word en dus word BTW-inset gedebiteer. Indien goedere aan ‘n krediteur teruggestuur word, word sy rekening met die volle verkoopprys, wat BTW insluit, gedebiteer. Die bedrag BTW wat ons van die SAID kan terugeis, verminder dus en daarom word BTW-inset gekrediteer. Dit is ook belangrik om daarop te let dat indien ons korting ontvang van ‘n krediteur by wie ons vroeër gekoop het, dit ook die BTW wat ons van die SAID kan terugeis, sal verminder. Hierdie bedrag word reeds afgetrek in die BTW-insetkolom in die Kontantbetalingsjoernaal. Indien die eienaar goedere onttrek, beteken dit dat die eienaar die finale verbruiker van die goedere is en daarom kan die BTW nie meer teruggeëis word nie. Die BTW-inset word verminder aangesien die BTW reeds geëis is toe die goedere aangekoop is. 4.3.2 BTW-uitset Soos ook reeds verduidelik is die BTW-uitset die bedrag geld wat die besigheid ontvang het deur produkte aan klante te verkoop. Hierdie bedrag moet aan die SAID oorbetaal word. Dit is dus geld wat ontvang is maar wat aan die SAID “geskuld” word. Ons kan dit in dieselfde lig as ‘n krediteur sien. BTW-uitset is dus ‘n las. Aan die einde van die belastingpligtige tydperk word die BTW-uitsetrekening oorgedra na die BTW-kontrolerekening. 154

‘n Raamwerk van die BTW-uitsetrekening in die Algemene Grootboek lyk soos volg: BTW-uitset B11 2019 2019 Mei 31 Debiteurekontrole DAJ 100 Mei 31 Bank KOJ 500 Debiteurekontrole AJ 40 Debiteurekontrole DJ 800 BTW-kontrole AJ 1 160 1 300 1 300 BTW-uitset word gehef op alle goedere en dienste wat die onderneming verskaf. Die onderneming skuld die uitsetbelasting aan die SAID. Bestudeer die gegewe rekening. Wanneer goedere vir kontant of op krediet verkoop word, is daar BTW ingesluit by die bedrae waarmee die Bank en Debiteurekontrole gedebiteer is. Hierdie bedrae word aan die SAID geskuld en dus word BTW-uitset gekrediteer. Indien ‘n debiteur goedere aan ons terugstuur, word sy rekening met die volle verkoopprys, wat BTW insluit, gekrediteer. Die bedrag BTW aan die SAID verskuldig verminder dus en daarom word BTW-uitset gedebiteer. Dit is ook belangrik om daarop te let dat indien ons korting toestaan aan ‘n debiteur wat vroeër by ons gekoop het, dit ook die BTW wat ons aan die SAID verskuldig is, sal verminder. Hierdie bedrag word reeds afgetrek in die BTW-uitsetkolom in die Kontantontvangstejoernaal. Indien ons die skuld van ‘n debiteur as oninbaar afskryf beteken dit dat ons nie die geld van die debiteur ontvang het nie en verminder dit die bedrag BTW wat ons aan die SAID hoef oor te betaal. Indien die bedrag reeds oorbetaal is kan dit van die SAID teruggeëis word. 4.3.3 BTW-kontrole Ons sluit die BTW-insetrekening en die BTW-uitsetrekening, aan die einde van die belastingtydperk af na die BTW-kontrolerekening. Indien die BTW-kontrolerekening ‘n kredietsaldo toon, verteenwoordig dit die bedrag wat ten opsigte van BTW aan die SAID oorbetaal moet word vir die bepaalde tydperk. Indien die BTW-kontrolerekening egter ‘n debietsaldo toon, beteken dit dat die SAID ‘n bedrag aan die onderneming verskuldig is, ten opsigte van die BTW vir die belastingtydperk. Die BTW-kontrolerekening kan dus as ‘n bate, of ‘n las in die finansiële state getoon word. ‘n Raamwerk van die BTW-kontrolerekening in die Algemene grootboek lyk as volg: BTW - Kontrole B12 2019 2019 Mei 31 BTW-inset AJ 250 Mei 31 BTW-uitset AJ 1 160 Saldo o/d 910 1 160 1 160 Jun 1 Saldo a/b 910 In hierdie geval sal die BTW-kontrolerekening as ‘n las van R910 in die finansiële state verskyn. 155

4.3.4 Hulpjoernale en oorboeking Daar word nie van kandidate verwag om transaksies rakende BTW in hulpjoernale te boekstaaf nie. Dit is egter tog belangrik dat berekeninge ten opsigte van BTW uitgevoer moet kan word ten einde ontbrekende bedrae in die hulpjoernale te bereken. Inligting ten opsigte van kolomtotale sal gegee word ten einde grootboekrekeninge te kan opstel. Ons voeg ‘n kolom vir BTW in elke hulpjoernaal by, om die transaksies van die BTW-gedeelte aan te teken. Die volgende joernale sal BTW-insetkolomme bevat:  Kontantbetalingsjoernaal (BTW op korting ontvang van krediteure word hier reeds afgetrek)  Krediteurejoernaal  Kleinkasjoernaal  Krediteure-afslagjoernaal  Onttrekkings in die Algemene Joernaal sal ook ‘n invloed op BTW-inset hê. Die volgende hulpjoernale sal BTW-uitsetkolomme bevat:  Kontantontvangstejoernaal (BTW op korting toegestaan aan debiteure word hier reeds afgetrek)  Debiteurejoernaal  Debiteure-afslagjoernaal  Oninbare skulde in die Algemene Joernaal sal ook ‘n invloed op BTW-uitset hê. 4.4 INVUL VAN VAT 201A-OPGAWEVORM Alle besighede wat vir BTW geregistreer is, moet aan die einde van die belastingtydperk ‘n VAT 201A-opgawe by die SAID indien. Die SAID stuur hierdie vorm aan die besigheid se posadres, sodra daar vir BTW geregistreer word. Hierdie opgawevorm sluit die onderneming se besonderhede, asook die BTW-registrasienommer in. Bedrae op die VAT 201A opgawe ingevul, moet ooreenstem met bedrae op alle belastingfakture ontvang en uitgereik, sodat interne ouditprosesse en beheer vergemaklik kan word. Daar word ook van ondernemings en rekenmeesters verwag om eties korrek op te tree deur BTW wat die SAID toekom, korrek oor te betaal. Ongelukkig is dit nie altyd die geval nie. Sommige ondernemings ontduik BTW deur nie die korrekte inligting aan die SAID openbaar te maak nie. Daar word ook in sommige gevalle insetbelasting teruggeëis vir bedrae waarvoor daar nie geldige belastingfakture bestaan nie. Sulke gedrag is oneerlik, en kan lei tot swaar boetes of selfs tronkstraf vir belastingontduiking. Onthou dat rekenmeesters en boekhouers altyd eties korrek en professioneel moet optree. Die basiese etiese beginsels van integriteit, objektiwiteit en vertroulikheid moet ook deurgaans gehandhaaf word. 156

‘n Basiese uiteensetting van die VAT 201A-opgawevorm lyk soos volg: BELASTING OP VAT 201A TOEGEVOEGDE WAARDE SAID Opgawe vir betaling van DEEL 2 S. van der Walt belasting op toegevoegde waarde Atterburyweg 1 635 754 0987 Pretoria Laaste dag van indiening 25 April 2019 0001 Bedrag van betaling R8 134 58 Handeldrywend as: AB Handelaars Belastingtydperk eindigend: 31 Maart 2019 DEEL 1 A. BEREKENING VAN UITSETBELASTING (Rand alleen) Lewering van goedere en dienste deur u Vergoeding BTW (Insluitend BTW) Standaardkoers (uitsluitend kapitaalgoed en/of – dienste en huisvesting) 431 250 52 960 53 Standaardkoers (slegs kapitaalgoed en/of –dienste) 132 600 16 284 21 Nulkoers XXX Vrygestel en nie-lewerings XXX Verrekenings: Ander: Slegte skulde ingevorder 570 70 00 TOTAAL A TOTAAL UITSETBELASTING 69 314 74 B. BEREKENING VAN INSETBELASTING (Insetbelasting met betrekking tot): Kapitaalgoed en/of –dienste ingevoer of aan u gelewer 41 484 21 Ander goed en/of –dienste ingevoer of aan u gelewer (nie kapitaalgoed) 19 938 96 Belasting op verrekenings Slegte skulde 515 79 TOTAAL B TOTAAL INSETBELASTING 61 938 96 BEDRAG BTW BETAALBAAR / TERUGBETAALBAAR (TOTAAL A – TOTAAL B) 7 375 78 Plus boete R 737 58 + rente R 21 22 758 80 TOTALE BEDRAG BETAALBAAR/TERUGBETAALBAAR 8 134 58 157

OEFENING 4.3 Die inligting het betrekking op Stormers Winkels. Die deurlopende voorraadstelsel word gebruik. : GEVRA: 43.1 moet doen. Verduidelik kortliks wanneer ‘n besigheid verplig sal word om inskrywings vir BTW te 4.3.2 Ontleed die transaksies vir die huidige finansiéle jaar onder die opskrifte op die antwoordblad. TRANSAKSIES VIR DIE JAAR GEEINDIG 30 JUNIE 2019: Kredietaankope van handelsvoorraad vir die jaar, beloop R165 600, BTW ingesluit. Kontantverkope is R393 300, insluitend BTW van 15%. Die winsopslag is 20% op lL. 2. 3. kosprys. ‘n Debiteur wat aan ons R10 925 (BTW ingesluit) skuld, is insolvent. Skryf die rekening af as oninbaar. Voorraad ter waarde van R5 600 (BTW uitgesluit), is aan krediteure teruggestuur. ‘n Tjek vir R72 000 word uitgereik aan die SAID, as oorbetaling van BTW soos bereken in die BTW- kontrolerekening. 4.3.1 Verduidelik kortliks wanneer ‘n besigheid verplig sal word om inskrywings vir BTW te moet doen. Trolien die omset van‘n besiqheid meer as Rimiljoen per jaar is moet daar as BTW — handelaar geregistreer word. 4.3.2 Ontleed die transaksies onder die opskrifte: Nr. Algemene Grootbock Bedrag 7 Rekening gedebiteer A Rekening gekrediteer 12.000 | Hande\lsvoorraa \ Sor ace sees lala - TEED 2. erkop 42000 Bank BTW-uitset | 51300 Koste Van yerkope Handelsvoorraad 285 000 > | Oninbare skulde | Debrteurekontrole |_ 41500 BTW ~urtset : = a ae 25 4, i Krediteurekontrole then = Soe 28 nO 6 | BTW~ kontrole Bank 712.000 158

OEFENING 4.4 Die volgende inligting verskyn in die betrokke hulpjoernale van Whelpton Winkels, ten opsigte van die BTW periode wat op 21 Maart 2019 eindig. OPDRAG: 44.1 Bereken die BTW in elke joernaal, indien alle gegewe bedrae BTW insluit. 4.4.2 Bereken die bedrag wat ten opsigte van BTW aan die SAID oorbetaal moet word vir die belastingtydperk wat op 21 Maart 2019 eindig, sonder om grootboekrekeninge op te stel. 44.3 Stel die geopende grootboekrekeninge volledig op ten einde die bedrag betaalbaar aan die SAID te bepaal. INLIGTING: Die volgende inligting verskyn in die hulpjoernale ten opsigte van die belastingtydperk wat op IS 21 Maart 2019 eindig (alle bedrae sluit BTW van 15% in): sS*% WKS 4.4.1 Bereken die BTW ingesluit in elke bedrag Totaal BIW Verkope in die Kontantontvangstejoernaal 33 235 4.335 Verkope in die Debiteurejoernaal 75.900 fe] 900 Debiteure-afslag in die Debiteure-afslagjoernaal 4485 S35 Aankope in die Kontantbetalingsjoernaal 24 150 3/150 Aankope in die Krediteurejoernaal 15 640 ZOLYO Aankope in die Kleinkasjoernaal 690 go Terugsendings in die Krediteure-afslagjoernaal 5.980 780 Algemene Joernaal: Onttrekkings deur die eienaar 1380 180 Oninbare skulde 2760 4.4.2 Bereken die bedrag wat ten opsigte van BTW aan die SAID oorbetaal moet word vir die belastingtydperk wat op 21 Maart 2019 eindig, sonder om die grootboekrekeninge op te stel: Brw-uitset BTW-inseT ¢ (1.335 +9900-585-360) — — (3IS0+2040+490-780-18) 132490 — ~ 4320 = SLA} — [e) tye 4.4.3 Algemene Grootboek yan Whelpton Winkels BTW-inset B10 | Perel] Bank 3 150 |Reb KeKontroe KAY 130 tkontrole KT| 2040 Oni-ErekKings FI 180 Kleinkas — Kks|__ 90 RIW-kontdie At 4.320 2 BTW-uitset Bll aemy Dtkontrole B S85 [aes Bank Koa] 335 | "| DtKontrole Atl 360 koyttrole. $F 9900 BTW-Kontrole AT[13 290 ERG [e235 | 159

OEFENING 4.5 Winterton Winkels is vir BTW geregistreer by die SAID. Hulle winspersentasie is 100% op kosprys. Totale van die meeste hulpjoernale aan die einde van Junie 2019 word verskaf. Hierdie totale is nagegaan, en as korrek geverifieer. OPDRAG: 4.5.1 Wat is die verskil tussen Inset-BTW en Uitset-BTW? 4.5.2 Voltooi die gegewens wat uitgelaat is gemerk [1] tot [13]. (Rond alle berekeninge af tot die naaste rand.) INLIGTING: Totale van hulpjoernale op 30 Junie 2019: Kontantontvangstejoernaal BTW- Koste van Debiteurekontrole Diverse Bank uitset Verkope verkope Ontvangste Korting rekeninge [2] [1] 88 000 44 000 24 000 2 800 12 500* * Huurinkomste Kontantbetalingsjoernaal BTW- Handels- Verbruiks- Krediteurekontrole Diverse Bank inset voorraad goedere Betalings Korting rekeninge 142 842 [3] 28 000 4 300 [4] 1 500 78 000* * Toerusting Kleinkasjoernaal Kleinkas BTW- Handels- Verbruiks- Diverse inset Voorraad goedere rekeninge [6] 165 [5] 650 850* * Lone Debiteurejoernaal Debiteure- BTW- Verkope Koste van kontrole uitset verkope [8] 840 [7] [9] Debiteure-afslagjoernaal Debiteure- BTW- Debiteure- Koste van kontrole uitset afslag verkope [11] [10] 1 600 800 Krediteurejoernaal Krediteure- BTW- Handels- Verbruiks- Toerusting Diverse kontrole inset voorraad goedere rekeninge [12] 5 565 18 000 3 100 16 000 - Krediteure-afslagjoernaal Krediteure- BTW- inset Handels- Verbruiks- Toerusting Diverse kontrole voorraad goedere rekeninge 2 530 [13] 1 940 260 - - 160

4.5.1 Wat is die verskil tussen Inset-BTW en Uitset-BTW? «Inset Btw word aan verskaffers van goedere betaal en kan van die SAID teruggeeis word. - Uitset Btw word oleur die onderneming gehef Op die verkoge Van voorraad en dit ae aan die SAID oorbetaal word. 4.5.2 Voltooi die gegewens wat uitgelaat is gemerk [1] tot [13]. Nommer Antwoord Berekening 1 | 12780 CB8000% 765) = (Zan re) zp) |{37 700 |13 200+ 88000+24.000+ 12500 3) [16320 |(28000+4300 —1500-+78000) x= 1 [S497 [142.842 -C16S4S #2800 +4300 +7800) Ces x4e 6S0 al 4SO 1100 FAS 650 i | DIS [16S +4So+ 650 + 850 1 | 5600 S40 x 7— ve 1 | 6440 B40 x T= is ~ 100 1 | 2300 5 600 X sp (10) 2.4.0 | 600 x75 = nm | 1840 | | 600 x 766 is na |42 66S SS65 + 180004 3100 +/6000 = [13] 330 | 2530XiTgF 161

OEFENING 4.6 Africa Invoerders is ‘n handelaar wat vir BTW geregistreer is. Op 31 Julie 2019 het die BTW- kontrolerekening ‘n kredietsaldo van R12 455 gehad. GEVRA: 4.6.1. Voltooi die BTW-kontrolerekening aan die einde van Augustus 2019, deur alle transaksies direk daarin aan te teken. Daar is dus nie ‘n BTW-inset en BTW-uitsetrekening nie. INLIGTING: Totale van die hulpjoernale op 31 Augustus 2019. Alle relevante totale sluit BTW teen 15% in en die onderneming gebruik ‘n winsopslag van 33⅓% op kosprys. Kontantontvangstejoernaal Bank BTW- Verkope Koste van Diensgeld Debiteure- Diverse kontrole verkope kontrole 110 500 12 000 63 400 47 550 16 600 18 500 0 Kontantbetalingsjoernaal Bank BTW- Handels- Toerusting Skryf- Krediteure- Diverse kontrole voorraad behoeftes kontrole 85 008 8 498 43 180 8 090 2 480 19 860 2 900 Kleinkasjoernaal Kleinkas BTW- Handels- Verbruiks- Lone Skryf- Diverse kontrole voorraad goedere behoeftes 2 995 ? 900 180 1 500 220 0 Debiteurejoernaal Debiteure- BTW- Verkope Koste van kontrole kontrole verkope 52 440 6 840 45 600 38 000 Debiteure-afslagjoernaal Debiteure- BTW- Debiteure- Koste van kontrole kontrole afslag verkope 4 968 ? 4 320 3 600 Krediteurejoernaal Krediteure BTW- Handels- Verbruiks- Diverse kontrole kontrole voorraad goedere 34 845 4 545 24 560 4 320 1 400 Krediteure-afslagjoernaal Krediteure BTW- Handels- Verbruiks- Diverse kontrole kontrole voorraad goedere 2 070 ? 1 800 0 0 Algemene Joernaal Besonderhede Fol. Debiet Krediet Onttrekkings B2 1 380 BTW-kontrole B12 180 Handelsvoorraad B8 1 200 162

4.6.2 ‘n Straathandelaar vertoon die volgende bordjie: Egte leer skoene R368,00 per paar BTW ingesluit Toe hy gevra word of hy vir BTW geregistreer is, sé hy: “Nee, dis nie nodig nie. Ek moet egter BTW op my skoene vra want ek betaal BTW daarop as ek dit by die fabriekswinkel koop. Net handelaars wat gesteelde goedere verkoop kan nie BTW vra nie, want hulle het nie BTW betaal nie.” Hy het ook gesé dat die fabrickswinkel BTW aan die SAID oorbetaal en dat die staat dus genoeg kry, en hy dus maar sy BTW mag hou. GEVRA: Verskaf een rede waarom die straathandelaar nie BTW mag vra nie. Wat kan kligénte doen om te verhoed dat die straathandelaar BTW vra? 4.6.1 Algemene Grootboek van Africa Invoerders BTW-kontrgle "Baga Bank S498 |Aueli| Saldo VAI USS Kleinkas — Kks] 195] Si] Rank Kos] /2 000 Ktkontrole kT} USUS Dtkontrae DI} 6340 Dtkontrole DAT, 648 Kt Kontrole KAS| 2770 Saldo __91d|17859] | |Onttrekkings fAS|_/ 80 (3174S! (7y.5 Sep |1| Saldo 1b 17354 4.6.2 Verskaf een rede waarom die straathandelaar nie BTW mag vra nie. A k - Hy is nie vir BTW aereqistreer nie en dus kr a @ SAIO me die Sisar hy “namens" hulle Veeder hie. Wat kan klignte doen om te verhoed dat die straathandelaar BTW vra?__ |. Verkla hom by ale SAIO sodat daar Cee hom opgetree an Word. 163

OEFENING 4.7 Die volgende inligting is uit die boeke van Wonder Winkels vir Februarie 2019 geneem. Alle goedere aangekoop en verkoop is onderhewig aan 15% BTW. GEVRA: Bereken die bedrag BTW betaalbaar aan/deur die SAID op 28 Februarie 2019. Dui aan of die bedrag betaalbaar aan of ontvangbaar van die SAID is. Toon alle bewerkings. Grootboekrekeninge vir BTW word nie verlang nie, maar jy kan dit gebruik om jou antwoord te bereken. INLIGTING: BTW uitgesluit BTW ingesluit Voorraad aangekoop per tjek 1760 000 2 Toerusting aangekoop per tjek 40 000 46 000 Verkope van goedere vir kontant en op krediet ? 938 400 Goedere deur klante teruggestuur 48 000 55 200 Korting toegestaan aan debiteure 4000 2 Onttrekkings van voorraad deur die eienaar 24 000 27 600 Oninbare skulde 2 18 400 Bereken die bedrag BTW betaalbaar aan/deur die SATD op 28 Februarie 2019. Dui aan of die bedrag betaalbaar aan of ontvangbaar van die SAID is. UitsetRTw: | 22.1400 —7200 —600- 24.00 = [12,200 IPnsetRTw ? 264.000 + 6000 — 3600 = 2.66 400 = [54.200 deur die SAIO verskuldig aan Wonder Wirkals OF Algemene Grootboek van Wonder Winkels a BW :kentiole O14 & Bank K8s| 270 000 feb s|Rank en k be oy [264.000 + 6000) Dtkontale bY acai died Dtkontrole DAS! 7200) Onttrekkings Ai; 3600 Dtkontrole Kos! G00 Saldo G/d| [54200 tkontrole Ad] 2400 220 200 280 200 Mtl Saldo _%i/54-200 164

OEFENING 4.8 Sevens Supermark is ‘n geregistreerde BTW-handelaar. BTW word teen die standaardkoers van 15% bereken. Alle goedere word teen 50% winsopslag op kosprys verkoop. GEVRA: 4.8.1 Bereken die BTW betaalbaar aan die SAID, of ontvangbaar van die SAID. Toon duidelik aan of die bedrag betaalbaar of ontvangbaar is. 4.8.2 Bereken die BTW op netto aankope van handelsvoorraad vir Februarie 2019. 4.8.3 Bereken die bedrag BTW wat op die fakture wat gedurende Februarie 2019 aan debiteure uitgereik is, getoon sou word. 4.8.4 Bereken die skuld van debiteure wat as oninbaar afgeskryf is. INLIGTING: Die volgende rekeninge is uit die Algemene Grootboek van Sevens Supermark geneem. BTW-Kontrole 2019 2019 Febr. | 28 | Inset-BTW. AJ 12.000 || Feb. | 28 | Uitset-BTW. AJ 33 300 Handelsvoorraad 2019 2019 Febr. | 1 | Saldo afb 122.000 | Feb. | 28 | Krediteurekontrole_|IKAJ 8 000 28 | Krediteurekontrole | KJ 80.000 Koste van verkope DI 83 000 Koste van verkope | DAJ 1200 Koste van verkope | KOJ 65 000 Debiteurekontrole 2019 2019 Febr. | 1 | Saldo a/b 85.000 | Feb. | 28 | Oninbare skulde AJ ? 28 | Verkope en BTW- DJ 143 175 uitset BTW-uitset AJ 60. 4.8.1 Bereken die BTW betaalbaar aan of ontvangbaar van die SAID. 33300 —|2000 = 21300 betaalbaar aan die SAID 4.8.2 Bereken die BTW op netto aankope van handelsvoorraad vir Februarie 2019. (80000~— 3000) x > = |0800, 4.8.3 Bereken die bedrag BTW wat 1S die fakture wat aan debiteure uitgereik is getoon sou word. {43 as x = [3615 . 4.8.4 Bereken die skuld van Poise wat as oninbaar afgeskryfis. 100 ity = 60 x <= 60 x IS fea ei = 40d, verlies vir = 4.b0 ube, taal sald, — Ondemneming 165

HOOFSTUK 5: KONTROLE OOR VASTE BATES EN VOORRAAD 5.1 INLEIDING In hierdie Hoofstuk word daar spesifiek gekyk na die waardebepaling van twee Nie-bedryfsbates, nl. voertuie en toerusting, asook die Bedryfsbate, nl. handelsvoorraad op ‘n spesifieke tydstip. Baie van die werk is reeds in Graad 10 en Graad 11 gedek, maar daar is tog spesifieke aspekte rondom die berekening van wat die spesifieke bate op ‘n spesifieke tydstip werd is, wat weer aandag moet geniet. 5.2 NIE-BEDRYFSBATES Waar daar in hierdie Hoofstuk van Nie-bedryfsbates gepraat word, verwys ons spesifiek na voertuie en toerusting. Nie-bedryfsbates word aangekoop om binne die onderneming gebruik te word om sodoende die inkomste van die onderneming te vermeerder. Nie- bedryfsbates word gewoonlik gekoop om vir ‘n “onbepaalde tyd” in die onderneming gebruik te word. Hierdie bates word nie met die spesifieke doel om dit weer te verkoop, aangekoop nie. Indien die betrokke Nie-bedryfsbate egter wel op ‘n latere stadium verkoop word, kan daar ‘n verdere wins/verlies met verkoop van die bate gerealiseer word. 5.2.1 Lewensduur teenoor Nutsduur van ‘n Nie-bedryfsbate Met “lewensduur” word bedoel die werklik fisieke lewensduur van die bate, d.w.s. totdat dit regtig nutteloos of niks meer werd is nie. So ‘n bate sal dan bloot afgeskryf word, of vir ‘n baie lae bedrag van die hand gesit word. Die “nutsduur” van ‘n bate verwys egter na die tydperk wat die bate vir die onderneming bruikbaar en van nut sal wees. ‘n Goeie voorbeeld om die verskil te illustreer is tegnologies sensitiewe toerusting soos bv. rekenaars. Alhoewel ‘n rekenaar dalk ‘n lewensduur van 10 jaar of meer kan hê, sal dit gewoonlik binne 3 of 4 jaar tegnologies verouderd wees en nie meer van nut vir die onderneming wees nie. Die nutsduur vir die onderneming is dus 3 tot 4 jaar, en gevolglik sal waardevermindering vir hierdie tydperk afgeskryf word. Gewoonlik is dit op hierdie stadium wel nog bruikbaar vir persoonlike gebruik waar die nuutste tegnologie dalk nie so ‘n belangrike rol speel nie. Dit is dus tog moontlik om hierdie rekenaars nog te verkoop, al het dit aan die einde van sy nutsduur vir die onderneming gekom. 5.2.2 Reswaarde teenoor Drawaarde Wanneer ons die nutsduur van ‘n betrokke bate bepaal het, kan ons ook bepaal wat die moontlike verkoopprys van die bate aan die einde van sy nutsduur sal wees. Hierdie moontlike verkoopprys staan as die “reswaarde” van die bate bekend. Die “drawaarde” daarenteen verwys na wat die bate op daardie stadium vir die onderneming werd sal wees. Dit word bereken deur die totale waardevermindering wat tot op die datum op die bate afgeskryf is, af te trek van die oorspronklike kosprys van die bate. Indien die bate aan die einde van sy nutsduur verkoop gaan word sal die potensiële wins/ verlies met verkoop van die bate dus verteenwoordig word deur die reswaarde minus die drawaarde van die bate. 166

5.2.3 Waardevermindering Volgens die paringsbeginsel moet inkomstes en uitgawes gepaar word by die jaar waarin dit verdien of aangegaan is. Indien ons nie ‘n spesifieke bate vir ‘n spesifieke tydperk gebruik het nie, sou ons nie die inkomste vir daardie tydperk kon verdien het nie. Die feit dat die bate gebruik is, het sy waarde laat afneem. Dit is dus nodig om die waardevermindering, wat gedurende die tydperk op die spesifieke bate afgeskryf is, by die betrokke tydperk as toegerekende uitgawe af te trek. Onthou altyd dat waardevermindering op twee metodes bereken kan word, nl.  Kosprysmetode: Hierdie metode staan ook bekend as die vaste paaiementmetode of die Reguitlynmetode. Volgens hierdie metode word ‘n vaste bedrag waardevermindering oor die verwagte nutsduur van die bate afgeskryf.  Verminderde saldo-metode: Hierdie metode word ook die drawaardemetode of boekwaardemetode genoem. Volgens hierdie metode word waardevermindering elke jaar bereken as ‘n persentasie van die drawaarde van die bate. Die nutsduur van die bate is gewoonlik in hierdie geval nie bekend nie, en daar word van die veronderstelling uitgegaan dat die waarde van die bate aan die begin met baie meer sal afneem as in daaropvolgende jare. OEFENING 5.1 Inligting en transaksies rakende Park Winkels vir die periode 1 Maart 2015 tot 1 September 2017 word gegee. OPDRAG: Toon alle transaksies onder die korrekte opskrifte in die gegewe tabel. Bedrae moet duidelik aangetoon word, asook die spesifieke rekeninge in die Algemene grootboek wat gedebiteer en gekrediteer moet word. Alle berekeninge moet afgerond word tot die naaste rand. GEGEE: 2015 Mrt. 1 ‘n Nuwe voertuig is op skuld by Hatfield Auto gekoop vir R340 000. ‘n Alarmstelsel van R8 000 asook ‘n rathefboomslot van R1 800 is aangebring en kontant betaal. Die voertuig is by Outsurance verseker en die jaarlikse premie van R4 200 is per tjek betaal. Nuwe kantoortoerusting is per tjek aangekoop, R130 000. 2016 Feb. 28 Waardevermindering moet op voertuie op die vaste paaiementmetode afgeskryf word. Daar word geskat dat die voertuig ‘n nutsduur van 5 jaar sal hê en dat die reswaarde van die voertuig dan R49 800 sal wees. Waardevermindering op toerusting word teen 15% per jaar op boekwaarde afgeskryf. 167

2016 Nov. 30 ‘n Nuwe voertuig word vir R240 000 gekoop en kontant betaal. ‘n Nuwe lessenaar en meubels word ook vir die kantoor op krediet gekoop, R9 800. 2017 Feb. 28 Waardevermindering op voertuie word op kosprys afgeskryf. Daar word geskat dat die nuwenvoertuig wat op 30 November 2016 aangekoop is ‘n nutsduur van 10 jaar sal hê en dat die reswaarde dan R15 000 sal wees. Waardevermindering op toerusting moet teen 15% per jaar op boekwaarde afgeskryf word. Jul. 31 Die voertuig wat op 1 Maart 2015 gekoop is, is teen drawaarde by Hatfield Auto ingeruil op ‘n nuwe voertuig wat R430 000 gekos het. Algemene Grootboek Datum Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer Bedrag 2016 Mrt. 1 2016 Feb. 28 2016 Nov. 30 2017 Feb. 28 2017 Jul. 31 168

Berekeninge en opmerkings: mt, - Let daarop dat die kosprys van die voertuig die alormstelsel en ratslot inslust 1, 34.0000 + 7800 = 349 yoo Zolk feo 28 Waardevérmindering op voerture : AfskeyFbare bedrag = - Totale kosprys ~ Reswaarde = 349800 ~— 49800 = 300 000 s Nutsduur van S jaa beteken amen, = 60000 Woordeverm. per jaar. Wa ar de vermindering op toerusting: IS. pj op boekwaarde ele 000 —0) < = = = 19500 pone ag Waardevermindéring op Yoerture: ” Manse oer tlh op 30 Nov. 20/6 gekoop: Afskryfbare bedrag = 240000 — |S000 = 225000 1, Nutsduur van to jaar beteken — = 22500 enteral or jaar. 2. BoNov 2016 ~28Feb2or7 = Rmaande pars = 22S00x73 = S62S Ouyoertu's: 60900 waardevern. periaar. Waardevermindéring ¢ op Toerusting : Outoerusting: (130.000 — S00) xo xt = (6571S Nuwe toerusting! (9800 —0) x 55 “3s xs a = 368 Pada Trrul VAR voerburg : Ekstra waardeyerm. vir S maande « Totale opgelope unardeyerm. = 60 000% 6odo+ 25000 = /4S000 2, Drawaarde op dag van inrul = 349800 — /4S000 204 806 Ss = b0000x7, = 25000 169

5.2.4 Bateverkope Dit is baie belangrik dat jy Hoofstuk 3 van jou Graad 11 Werkboek waarin Bateverkope volledig bespreek is, weer baie deeglik sal bestudeer. Die praktiese oefeninge word nie weer in hierdie boek herhaal nie, maar sal definitief in die eindeksamen geëksamineer word. Onthou die volgende: Wanneer ‘n Nie-bedryfsbate verkoop word, moet alle inligting rakende die verkoopte bate uit die onderneming se boeke gehaal word – dit wil sê die kosprys, asook die totale opgelope waardevermindering tot op die datum van die verkooptransaksie, moet gekanselleer word. Let wel! Indien ‘n bate gedurende die finansiële jaar verkoop word, moet die waardevermindering eers op datum gebring word. STAPPE BY BATEVERKOPE: 1. Haal die kosprys van die verkoopte bate uit. (Dt. Bateverkope, en kr. Voertuie/Toerusting) 2. Bring die ekstra waardevermindering in berekening indien die bate gedurende die finansiële jaar verkoop word. (Dt. Waardevermindering, en kr. Opgelope waardevermindering op voertuie/toerusting) 3. Haal die totale opgelope waardevermindering tot op datum van verkooptransaksie uit. (Dt. Opgelope waardevermindering op voertuie/toerusting, en kr. Bateverkope) 4. Doen die “ontslaeraaktransaksie” Verkoop vir kontant: Dt Bank, en kr. Bateverkope Verkoop op skuld: Dt Debiteurekontrole, en kr. Bateverkope Inruil op ‘n nuwe: Dt. Krediteurekontrole, en kr. Bateverkope Eienaar neem vir eie gebruik: Dt. Onttrekkings, en kr. Bateverkope Gee as skenking/donasie: Dt. Donasies, en kr.Bateverkope 5. Sluit die Bateverkoperekening af na: Wins met verkoop van bate (Dt. Bateverkope, en kr. Wins met verkoop van bate) Verlies met verkoop van bate (Dt. Verlies met verkoop van bate, en kr. Bateverkope) OEFENING 5.2 Voltooi die Bateverkoperekening indien ‘n voertuig waarvan die kosprys R320 000 was en die opgelope waardevermindering op die datum van verkoop R189 000, op 25 Mei 2015 op skuld verkoop word teen ‘n wins van R23 000. Bateverkope B23 170

OEFENING 5.3 Die finansiële jaar van Park Handelaars eindig jaarliks op 31 Desember. OPDRAG: Neem die gegewe inligting in ag en voltooi slegs die betrokke bateregisterbladsy op die antwoordblad volledig. Alle berekeninge moet duidelik getoon word. Berekeninge moet afgerond word tot die naaste rand. INLIGTING: Die bateregisterbladsy ten opsigte van Voertuig NFF 167 GP, ‘n Ford Bantambakkie wat op 1 Junie 2013 vir R125 000 by Hatfield Auto gekoop is, moet voltooi word. Die volgende moet in ag geneem word: Waardevermindering op voertuie word afgeskryf teen 20% op die verminderde saldo metode. Berekeninge moet afgerond word tot die naaste rand. Die bakkie is op 1 Mei 2016 vir R69 156 kontant aan S. van Staden verkoop. BATEREGISTER Bl. 12 Algemene Grootboekrekening: ………………………………………………………………. Voertuigregistrasie:………………………… Datum gekoop: ………………………… … Van wie gekoop: ……………… ………………………………………… Kosprys: …………………………… Metode en koers van waardevermindering: ………………………………………………………….. BESONDERHEDE INDIEN VERKOOP: Datum verkoop: ………………………….. Aan wie verkoop: …………………………….. Verkoopprys: …………………………. Wins / Verlies met verkoop: …………………. Besonderhede van waardevermindering: Datum Huidige waardevermindering Opgelope waardevermindering 31 Des. 2013 31 Des. 2014 31 Des. 2015 1 Mei 2016 171

OEFENING 5.4 Die volgende inligting is uit die boeke van Park Winkels geneem. Die finansiële jaar van die onderneming eindig jaarliks op 28 Februarie. VAN JOU WORD VERWAG OM DIE VOLGENDE TE DOEN: 1. Gebruik die onderstaande inligting en open die gegewe rekeninge in die Algemene Grootboek van Park Winkels deur die saldo’s op 1 Maart 2017 te bereken. ( Alle berekeninge van waardevermindering moet afgerond word tot die naaste rand.) Park Winkels besit drie voertuie waarvan die volgende gegewens beskikbaar is: Nr. Registrasie Datum gekoop Kosprys Metode van waardevermindering nommer 1 GGH 445 GP 1 Januarie 2015 R120 000 10 % p.j. op boekwaarde 2 KNV 345 GP 30 Julie 2015 R 89 000 12 % p.j. op boekwaarde 3 RTD 229 GP 1 April 2016 R220 000 10 % p.j. op kosprys 2. Op 1 Augustus 2017 word voertuig KNV 345 GP op skuld aan M. van Rooyen vir R82 196 verkoop. Toon berekeninge vir die waardevermindering, en boek die transaksie volledig oor na die Algemene Grootboek. 3. Bereken die waardevermindering wat op 28 Februarie 2018 op die oorblywende voertuie afgeskryf moet word, en teken dit aan in die Algemene Grootboek. 4. Saldeer alle rekeninge op 28 Februarie 2018. Berekeninge van waardevermindering: GGH 445 GP 28 Febr. 2015 28 Febr. 2016 28 Febr. 2017 28 Febr. 2018 KNV 345 GP 28 Febr. 2016 28 Febr. 2017 1 Aug. 2017 RTD 229 GP 28 Febr. 2017 28 Febr 2018 172

Algemene Grootboek van Park Winkels Voertuie B8 Opgelope waardevermindering op voertuie B10 Bateverkope B25 Waardevermindering N13 173

5.2.5 Beheer oor nie-bedryfsbates Die interne beheerproses oor nie-bedryfsbates moet verseker dat bates slegs aangekoop en verkoop word met behoorlike magtiging, ook dat dit voldoende beveilig is, en akkuraat geboekstaaf is. Die volgende is voorbeelde van meganismes wat hiermee behulpsaam kan wees:  Nie-bedryfsbates moet fisies beveilig wees teen diefstal en inbrake;  Behoorlike magtiging moet verkry word alvorens nuwe bates aangekoop word;  Daar moet deeglik op bateregisters boekgehou word van elke nuwe bate wat aangekoop word;  Hierdie bateregisters moet gereeld gekontroleer word deur ‘n fisiese voorraadopname te maak;  Verlore, gesteelde of beskadigde voorrade moet onmiddellik gerapporteer word;  ‘n Waardeverminderingsbeleid moet vasgestel en geïmplementeer word;  Enige veranderinge rondom nie-bedryfsbates, moet sonder versuim in die betrokke hulpjoernale aangeteken word. 5.2.6 Interne oudit van nie-bedryfsbates Die doeltreffendheid van die gebruik van Nie-bedryfsbates moet deurentyd geëvalueer word. Daar moet ook gekyk word na die maatreëls wat in plek is om bates te beskerm, nie net teen diefstal nie, maar ook teen onnodige slytasie wat die nutsduur van die bate dalk kan verminder. Daar moet gepoog word om bates te alle tye optimaal te benut sonder om die bate onnodig te verniel en te beskadig. 5.3 VOORRAAD As ons van voorraad praat, verwys ons na die Handelsvoorraad wat deur ‘n onderneming gekoop word met die doel om dit weer teen ‘n wins te verkoop. In Graad 11 het jy geleer dat ‘n onderneming kan boekhou van die hoeveelheid voorraad wat voorhande is, deur óf van die deurlopende voorraadstelsel gebruik te maak, óf van die periodieke voorraadstelsel. Indien die deurlopende voorraadstelsel gebruik word, word die Handelsvoorraadrekening elke keer gedebiteer as voorraadvlakke vermeerder, en gekrediteer met die kosprys wanneer voorraadvlakke verminder. Die saldo van die Handelsvoorraadrekening toon dus deurgaans die saldo van die voorraad wat voorhande behoort te wees. Daar moet egter steeds aan die einde van die rekenpligtige jaar ‘n fisiese voorraadopname gemaak word om die werklike saldo van die Handelsvoorraad voorhande te bepaal. Indien die periodieke voorraadstelsel in gebruik is, word daar nie deurlopend rekord gehou van die vermeerdering en vermindering van voorraad nie. Wanneer goedere aangekoop word, word die Aankoperekening gedebiteer. Wanneer goedere verkoop word, word slegs die verkoopprys geboekstaaf. Aan die einde van die rekenpligtige jaar toon ‘n fisiese voorraadopname die waarde van die onverkoopte voorraad, of slotvoorraad. Hierdie slotvoorraad word gebruik om die kosprys van die goedere wat gedurende die jaar verkoop is, te bereken. Alle ondernemings, ongeag van watter voorraadopname-metode hulle gebruik, moet dus steeds ‘n fisiese voorraadopname maak. Hierdie fisiese voorraadopname behels twee aspekte:  Vasstelling van die fisiese hoeveelhede van voorraad voorhande  Bepaling van die waarde van hierdie fisiese hoeveelhede voorraad voorhande. 174

OEFENING 5.5 Die gegewe inligting is geneem uit die boeke van Park Handelaars op 28 Februarie 2015, die einde van hulle finansiële jaar. Let daarop dat Park Handelaars ‘n winsopslag van 25% op kosprys handhaaf. OPDRAG: Gebruik die inligting, en stel die volgende in die Grootboek van Park Handelaars op: 5.5.1 Die Handelsrekening, indien Park Handelaars die deurlopende voorraadstelsel gebruik. 5.5.2 Die Handelsrekening, indien Park Handelaars die periodieke voorraadstelsel gebruik. INLIGTING: Op 28 Februarie 2015 verskyn die volgende syfers onder andere in die boeke van Park Handelaars: Handelsvoorraad (1 Maart 2014) 478 000 Aankope van voorraad gedurende die jaar 370 000 Voorraad teruggestuur aan krediteure 12 900 Vraggeld betaal op handelsvoorraad 16 100 Doeanebelasting betaal op handelsvoorraad 28 000 Handelsvoorraad voorhande (28 Februarie 2015) 189 200 Verkope 924 800 Debiteure-afslag 62 300 5.5.1 Algemene Grootboek van Park Handelaars Handelsrekening (deurlopende voorraadstelsel) N23 5.5.2 Algemene Grootboek van Park Handelaars Handelsrekening (periodieke voorraadstelsel) N23 175

5.3.1 Berekening van waarde van slotvoorraad Daar word gedurende die finansiële jaar verskillende pryse betaal vir voorrade aangekoop. Daar sal aan die einde van die jaar slegs ‘n deel van die voorraad oorbly, en hierdie deel sal nie noodwendig teen dieselfde pryse aangekoop gewees het nie. Dit is dus duidelik dat hier ‘n probleem ontstaan ten opsigte van teen watter waarde die voorraad in die finansiële state getoon moet word. ‘n Besluit moet geneem word oor watter van die verskillende pryse wat gedurende die jaar vir die voorraad betaal is, as die kosprys van die oorblywende voorraad getoon moet word. Die keuse wat gemaak word, behoort die een te wees wat die realistiese winsbepaling meebring. Indien ons byvoorbeeld met voorraad sit wat baie lank gelede aangekoop is maar baie skaars geword het, en deesdae teen baie hoë pryse aangekoop word, kan die ou voorraad ook teen die nuwe, hoër kosprys in die state getoon word aangesien dit teen dieselfde prys as nuwer voorraad verkoop sal kan word. Daar is hoofsaaklik 3 metodes wat algemeen gebruik word om die waarde van voorrade voorhande aan die einde van ‘n finansiële tydperk te bepaal nl:  Eerste-in-eerste-uitmetode (EIEU) in Engels FIFO  Geweegde gemiddeldemetode  Spesifieke identifikasiemetode (1) Eerste-in-eerste-uitmetode (EIEU) Hierdie is ‘n baie eenvoudige metode waarvolgens koste toegedeel word op die grondslag dat goedere wat eerste aangekoop is ook eerste verkoop word, en dat die slotvoorraad dus uit die laaste aankope bestaan. (2) Geweegde gemiddeldemetode Wanneer hierdie metode gebruik word is dit belangrik om ‘n onderskeid te maak tussen of die onderneming die periodieke voorraadstelsel gebruik, en of hulle die deurlopende voorraadstelsel gebruik. Indien die periodieke voorraadstelsel gebruik word, word die geweegde gemiddelde koste van elke item bereken deur die totale koste van die items gedurende die tydperk aangekoop, bloot te deel deur die aantal items wat aangekoop is. Die aantal items in die slotvoorraad word dan vermenigvuldig met die geweegde gemiddelde om die totale waarde van die slotvoorraad te bepaal. Wanneer die deurlopende voorraadstelsel gebruik word, moet ‘n nuwe geweegde gemiddelde elke keer bereken word as nuwe voorraad aangekoop word. Die Koste van verkoperekening word elke keer met die nuwe geweegde gemiddelde van die voorraad gedebiteer wanneer voorraad verkoop word. (3) Spesifieke identifikasiemetode Dit is die metode wat tot dusver altyd gebruik is en is die heel maklikste metode. Die spesifieke kosprys van elke artikel wat deel van die slotvoorraad uitmaak word gegee en die voorraad word dan teen daardie gegewe pryse getoon. 176

OEFENING 5.6 Die volgende inligting, het betrekking op die handelsaktiwiteite van Park Handelaars vir die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2015. Die besigheid verkoop slegs een soort TV-stel, en het besluit om die verkoopprys gedurende die jaar konstant te hou. Park Handelaars wil graag ‘n lening van die bank verkry. Hulle wil verseker dat die wins in die finansiële state ‘n gunstige indruk by die bank skep. Die onderneming maak van die periodieke voorraadstelsel en die EIEU-metode gebruik om voorraad te waardeer. INLIGTING: Aantal eenhede Eenheidsprys Totaal (R) (R) Verkope ? 1 400 252 000 Voorraad voorhande op 1 Maart 2014 40 eenhede 950 38 000 Aankope gedurende die jaar: 210 eenhede 170 000 Junie 2014 30 eenhede 900 27 000 Oktober 2014 80 eenhede 850 68 000 Januarie 2015 100 eenhede 750 75 000 GEVRA: 5.6.1 Verduidelik die verskil tussen die periodieke en die deurlopende voorraadstelsels. Noem ook een voordeel van elk. 5.6.2 Bereken die totale aantal TV-stelle wat gedurende die jaar verkoop is. 5.6.3 Bereken die totale aantal TV-stelle voorhande op 28 Februarie 2015. 5.6.4 Die onderneming gebruik die EIEU-waardasiemetode. Bereken die waarde van die eindvoorraad volgens die EIEU-metode. Bereken die bruto wins deur ‘n volledige handelsrekening op te stel. Die EIEU- metode en die periodieke voorraadstelsel is in gebruik. 5.6.5 Ten einde ‘n lening te kry, wil Park Handelaars die voorraadwaardasiemetode na die geweegde gemiddeldemetode verander. Bereken die waarde van die eindvoorraad deur van die geweegde gemiddelde waardasiemetode gebruik te maak op 28 Februarie 2015. 5.6.6 Sal dit, na jou mening, eties korrek wees van Park Handelaars om die voorraadwaardasiemetode te verander? Gee een rede vir jou antwoord. 5.6.1 Verskille: Voordeel van elk: 177

5.6.2 Aantal TV-stelle gedurende die jaar verkoop: 5.6.3 Aantal TV-stelle voorhande op 28 Februarie 2015: 5.6.4 Waarde van eindvoorraad: Bruto winsberekening Handelsrekening 5.6.5 Waarde van eindvoorraad volgens geweegde gemiddelde: 5.6.6 Is verandering eties korrek? Gee ‘n rede. 178

OEFENING 5.7 Die volgende inligting is beskikbaar t.o.v. Park Winkels se vooraadaankope en -verkope vir Mei 2015. Die periodieke voorraadopnamestelsel word gebruik. Hoeveelheid Eenheidsprys Totaal Voorraad voorhande op 1 Mei 2015 50 R12 R 600 Aankope op 8 Mei 2015 60 R14 R 840 Verkope op 10 Mei 2015 40 R22 R 880 Aankope op 20 Mei 2015 20 R15 R 300 Verkope op 25 Mei 2015 80 R22 R 1 760 GEVRA: 5.7.1 Bereken die waarde van die eindvoorraad op 31 Mei 2015 volgens die EIEU- voorraadwaardasiemetode. 5.7.2 Bereken die waarde van die eindvoorraad op 31 Mei 2015, indien die geweegde- gemiddelde vooraadwaardasiemetode geld. 5.7.3 Verduidelik kortliks watter effek die verskillende maniere van voorraadwaardering op die finansiële state sal hê, m.a.w. watter syfers sal verskil. Verwys in jou antwoord spesifiek na waar bogenoemde syfers ‘n effek sal hê, deur na syfers te verwys. 5.7.1 Waarde van eindvoorraad volgens EIEU-metode: 5.7.2 Waarde van eindvoorraad volgens geweegde gemiddeld: 5.7.3 Waar sal verskille voorkom, en watter bedrae? 179

OEFENING 5.8 PARK MOTORS Park Motors verkoop tweedehandse motors. Hulle gebruik die spesifieke identifikasiemetode om voorraad te waardeer. GEVRA: 5.8.1 Bereken die volgende:  Waarde van handelsvoorraad op 28 Februarie 2016  Bruto wins verdien gedurende Februarie 2016 5.8.2 Verduidelik waarom dit na jou mening onredelik sou wees om voorraaditems volgens die EIEU- of die geweegde gemiddelde metode te waardeer. 5.8.3 Verduidelik waarom dit vir ander ondernemings soos bv. Supermarkte onredelik sou wees om die spesifieke identifikasiemetode te gebruik. 5.8.4 Park Motors wil nie hê dat die kospryse van hulle voorraaditems aan almal bekend moet wees nie. Watter metodes kan hulle gebruik om dit geheim te hou? INLIGTING: 1. Voorraadrekord Itemnr. Omskrywing Kosprys Verkoopprys 1 KIA Sportage (Rooi) R220 000 R319 000 2 Nissan Pathfinder (Wit) R180 000 R260 000 3 Toyota Corolla (Silwer) R178 000 R240 000 4 Mercedes ML500 (Blou) R350 000 R460 000 2. Items 2 en 4 is gedurende Februarie 2016 verkoop. PARK SPORT Park Sport verkoop hokkiestokke. Hulle gebruik die eerste-in-eerste-uitmetode (EIEU) vir alle voorraadwaardering. 5.8.5 Park Sport is nie tevrede dat die onderneming die EIEU-metode van waardasie gebruik nie en sou eerder die geweegde-gemiddeldemetode wou gebruik het. Die nodige berekeninge is volgens beide metodes gedoen en toon die volgende: EIEU-metode Geweegde gemiddelde metode Koste van verkope R94 900 R95 844 Bruto wins R56 940 R55 996 Waarde van slotvoorraad R19 200 R18 256 Hulle nader jou vir advies. Lewer kommentaar oor die volgende:  Die verskil wat die twee metodes aan die finansiële state sal maak.  Die rede waarom die syfers verskil.  Adviseer hulle oor die kwessie of die voorraadwaarderingsmetode moet verander of nie. 180

5.8.1 Waarde van handelsvoorraad op 28 Februarie 2016 Bruto wins verdien gedurende Februarie 2016 5.8.2 Verduidelik waarom dit onredelik sou wees om voorraaditems volgens die EIEU- of die geweegde gemiddelde metode te waardeer. 5.8.3 Verduidelik waarom dit vir ander ondernemings soos bv. Supermarkte onredelik sou wees om die spesifieke identifikasiemetode te gebruik. 5.8.4 Park Motors wil nie hê dat die kospryse van hulle voorraaditems aan almal bekend moet wees nie. Watter metodes kan hulle gebruik om dit geheim te hou? 5.8.2 Die verskil aan die finansiële state. Rede waarom syfers verskil. Advies om te verander of nie. 181

OEFENING 5.9 Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Parkie Handelaars vir die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2015. Die besigheid koop en verkoop sokkerballe en -truie. Die besigheid gebruik die periodieke voorraadstelsel. Die sokkerballe word by Suid-Afrikaanse verskaffers gekoop, en die sokkertruie word van verskillende lande van oorsee ingevoer. Die eienaar het verkoopspersone in diens geneem om elke voorraad-item te beheer:  Jaco beheer en verkoop die sokkerballe  Nicolai beheer en verkoop die sokkertruie Die eienaar het op die volgende rekeningkundige beleid vir die waardering van voorraad besluit:  Sokkerballe – Geweegde gemiddeldemetode  Sokkertruie – Eerste-in-eerste-uitmetode (EIEU) GEVRA: 5.9.1 Alhoewel hierdie besigheid goed gevaar het, oorweeg die eienaar dit om die besigheid te sluit, en sy kapitaal in vaste eiendom te belê. Noem TWEE punte wat hy moet oorweeg voordat hy ‘n finale besluit neem. 5.9.2 Die eienaar vermoed dat ‘n aantal sokkerballe uit die winkel gesteel is. Bereken die aantal sokkerballe wat gesteel is. 5.9.3 Gebruik die toepaslike inligting om die waarde van die eindvoorraad te bereken, van:  Sokkerballe (gebruik die geweegde gemiddeldemetode)  Sokkertruie (gebruik die EIEU-metode) 5.9.4 Bereken die volgende vir die sokkertruie (Jy mag ‘n handelsrekening voorberei om die syfers te bereken):  Koste van verkope  Winsopslag % op koste van verkope  Voorraadomsetsnelheid 5.9.5 Indien die eienaar besluit om met die besigheid voort te gaan; watter raad sal jy aan hom gee? Noem TWEE punte, en haal finansiële aanwysers of spesifieke inligting uit die vraag aan, om jou antwoord te ondersteun. INLIGTING: 1. Voorrade Die voorrade is soos volg aan die begin en einde van die finansiële jaar gewaardeer: Sokkerballe Sokkertruie Datum Aantal Per Totale Aantal Per Totale eenhede eenheid waarde eenhede eenheid waarde 1 Mrt. 2014 1 200 120 144 000 520 320 166 400 28 Feb. 2015 900 ? ? 250 ? ? 182

2. Aankope Gedurende die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2015, is die volgende voorraaditems aangekoop: Sokkerballe Sokkertruie Datum Aantal Per Totale Aantal Per Totale eenhede eenheid waarde eenhede eenheid waarde 31 Mrt. 2014 1 300 R120 R156 000 400 R200 R80 000 30 Jun. 2014 900 R150 R135 000 600 R225 R135 000 30 Sept. 2014 1 000 R175 R175 000 1 400 R255 R357 000 2 Jan. 2015 200 R180 R 36 000 100 R300 R30 000 Totale 3 400 R502 000 2 500 R602 000 3. Vraggeld op aankope Gedurende die jaar het die besigheid ‘n totaal van R30 200 betaal om sokkerballe na die winkel te vervoer. Die prys van die sokkertruie sluit vraggeld, en invoerkoste in. 4. Verkope Items Besonderhede Totaal Sokkerballe 3 500 eenhede teen R320 elk R1 120 000 Sokkertruie 2 770 eenhede teen R400 elk R1 108 000 5. Finansiële aanwysers Items Winsopslag % op koste Voorraadomsetsnelheid Sokkerballe 48,5% 3,9 keer p.j. Sokkertruie ? ? keer 5.9.1 Alhoewel die besigheid goed gevaar het, oorweeg die eienaar dit om die besigheid te sluit en in vaste eiendom te belê. Noem TWEE punte wat hy moet oorweeg voordat hy ‘n finale besluit neem. g 183

5.9.2 Bereken die aantal sokkerballe wat gesteel is. 5.9.3 Gebruik die toepaslike inligting om die waarde van die eindvoorraad te bereken, van: Sokkerballe (gebruik die geweegde gemiddeldemetode) Sokkertruie (gebruik die EIEU-metode) 5.9.4 Bereken die volgende vir die sokkertruie (Jy mag ‘n handelsrekening voorberei, om die syfers te bereken): Koste van verkope Winsopslag % op koste van verkope Voorraadomsetsnelheid 5.9.5 Indien die eienaar besluit om met die besigheid voort te gaan; watter raad sal jy aan hom gee? Noem TWEE punte, en haal finansiële aanwysers of spesifieke inligting uit die vraag aan, om jou antwoord te ondersteun. 184

OEFENING 5.10 Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Park Musiek, vir die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2015. Die onderneming verkoop musiek in die vorm van CD’s. GEVRA: 5.10.1 Bereken die waarde van die voorraad voorhande aan die einde van die jaar volgens die geweegde gemiddeldemetode van voorraadwaardering. 5.10.2 Bereken die aantal CD’s wat gesteel is. 5.10.3 Bereken die waarde van die CD’s wat gesteel is. 5.10.4 Noem DRIE punte van praktiese advies aan Park Musiek oor hoe om hulle voorraadkontrole te verbeter. INLIGTING: 1. Die onderneming maak van die deurlopende voorraadstelsel en die geweegde gemiddelde voorraadwaardasiemetode, gebruik. 2. Aantal CD’s vir die jaar: Eenhede Prys per Totale eenheid waarde CD’s voorhande op 1 Maart 2014 2 500 R70 175 000 CD’s voorhande op 28 Februarie 2015 3 020 ? ? CD’s gekoop gedurende die jaar 15 000 R1 150 000 Gekoop op 20 April 2014 4 000 R60 R240 000 Gekoop op 24 Augustus 2014 3 000 R90 R270 000 Gekoop op 30 November 2014 8 000 R80 R640 000 CD’s gedurende die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2015 verkoop 14 400 R125 R1 800 000 5.10.1 Bereken die waarde van die voorraad voorhande aan die einde van die jaar volgens die geweegde gemiddeldemetode van voorraadwaardering. 5.10.2 Bereken die aantal CD’s wat gesteel is. 5.10.3 Bereken die waarde van die CD’s wat gesteel is. 5.10.4 Noem DRIE punte van praktiese advies oor hoe om hulle voorraadkontrole te verbeter. 185

HOOFSTUK 6: BESIGHEIDSETIEK EN INTERNE OUDITERING 6.1 INLEIDING In Graad 11 is daar baie aandag spandeer aan wat eties korrekte gedrag behels, en hoe werknemers binne spesifieke omstandighede en situasies moet optree. Jy het selfs jou eie gedragsbeleid vir jou eie onderneming opgestel. In hierdie Hoofstuk gaan ons kyk na dissiplinêre en strafmaatreëls wat toegepas word wanneer die etiese kode nie nagekom word nie. Verlede jaar het ons ook gekyk na wat interne ouditering is, en wie daarin sal belangstel. Hierdie jaar gee ons aandag aan die samestelling van ‘n ouditeursverslag deur na die verskillende komponente van so ‘n verslag te verwys. Daar sal ook van jou verwag word om ‘n ouditeursverslag te interpreter en daarop kommentaar te lewer. 6.2 BESIGHEIDSETIEK Etiek gaan oor hoe ons moet optree en wat ons gedrag moet wees. Dit gaan ook oor hoe, en waarom ons moreel, eerlik en reg moet optree. Etiese gedrag en optrede, is daarom gegrond op:  Die vermoë om tussen reg en verkeerd te onderskei  Die verbintenis om dit wat reg is, te doen Die doel van ‘n gedragsbeleid is om jou te lei en te ondersteun om besigheidsetieksituasies in die werkplek te identifiseer, te oorweeg, te verstaan en toepaslik daarop te reageer. Wanneer jy met etiese probleme gekonfronteer word, moet dit aan die hand van die volgende drie stappe opgelos word: 1. Analiseer die situasie  Hoe het die situasie ontstaan?  Wat moet besluit word?  Wie kan die besluit neem - jy of iemand anders?  Wat sal die implikasies van die besluit wees?  Watter skriftelike instruksies moet geraadpleeg word?  Werp 'n bestaande prosedure of beleid lig op die situasie?  Wie moet geraadpleeg word?  Wat is die etiese alternatiewe, en rasionaal vir elkeen? As enige van die keuses vereis dat 'n etiese beginsel in die slag bly, evalueer die feite en veronderstellings versigtig. Is daar ruimte vir 'n kompromie wat nie die onderneming se integriteitstandaarde sal skend nie? Ten slotte, sal 'n ander werknemer met jou etiese uitspraak saamstem? 186

2. Dink aan die moontlike uitkomste  Watter uitkoms sal die beste wees uit 'n etiese oogpunt?  Wie kan seerkry en/of wie kan gehelp word deur die besluit?  In watter mate kan die persone wat geraak word, seerkry?  Hoe kan hulle gehelp word? Watter alternatiewe sal eties toelaatbaar wees?  Watter van die keuses wat geïdentifiseer is, sal skade die meeste verminder; watter sal die meeste hulp verskaf; watter is die meeste in ooreenstemming met die onderneming se waardes; en watter beskerm die regte van die betrokkenes die sterkste? 3. Vra die volgende vrae  Sal ek daarop trots wees om vir my familie te vertel van wat ek gedoen het, of as dit openbaar gemaak word?  As ek aan die ander kant van die tafel was, sou ek dit as billik beskou het? Sal my eweknieë my optrede as in orde beskou?  Sal my besluit nog reg lyk 'n jaar van nou af; vyf jaar van nou af; tien jaar van nou af?  Sal my besluit die oortreding van 'n wet, prosedure of riglyn behels? Onthou dat daar altyd van ‘n werknemer verwag word om sekere beginsels en reëls in hul werkplek toe te pas, en te handhaaf. Die volgende is basiese beginsels wat deur die meeste professionele liggame van alle professies onderskryf word: o Integriteit Integriteit kan beskryf word as die kwaliteit wat ‘n persoon besit om eerlik te wees, en oor sterk morele waardes te beskik. ‘n Persoon met integriteit sal daarna streef om altyd take aan hom opgedra na die beste van sy vermoë uit te voer. Hy sal hoë standaarde stel en sal gedetermineerd wees om nie sy standaarde te verlaag nie. o Objektiwiteit Objektiwiteit is die vermoë om onpartydig, eerlik en sonder enige vooroordeel te kan optree. ‘n Persoon wat objektief is, sal besluite maak wat op feite gebasseer is en sal nie dat persoonlike gevoelens sy besluit en aanbevelings beïnvloed nie. Hy sal altyd regverdig en onbevooroordeeld wees in die uitvoering van sy pligte en sal nie deur ander beïnvloed word nie. o Professionele bevoegdheid en behoorlike sorg Professionele bevoegdheid verwys na die vermoë om jou werk goed te kan doen deur die nodige tegniese vaardighede, bekwaamhede, kennis en ervaring te hê. Behoorlike sorg verseker dat take verantwoordelik, versigtig en stiptelik uitgevoer word. o Vertroulikheid Vertroulikheid verwys na die vermoë om enige inligting rakende die onderneming wat aan jou as werknemer in die uitvoer van jou pligte bekend gemaak word, as vertroulik te hanteer. Hierdie inligting mag aan niemand buite die onderneming gegee word tensy dit wetlik of professioneel van jou vereis word nie. o Professionele optrede Professionele optrede verwys na die manier hoe ‘n persoon by sy werkplek optree. Geen werknemer behoort ooit op enige wyse op te tree wat ‘n negatiewe impak op die reputasie van sy professie of werkgewer kan hê nie. Iemand wat professioneel is, behoort te alle tye bedagsaam, beleefd, vriendelik en hoflik op te tree, en ook altyd ander mense in ag te neem. 187

6.2.1 Dissiplinêre beleid Die Wet op Arbeidsverhoudinge bepaal dat alle werkgewers ‘n bepaalde prosedure, d.w.s. ‘n beleid moet hê wat gevolg word om klagtes van werkers te hanteer Dit moet ook die dissiplinêre optrede teenoor werkers asook stappe wat gevolg word in die moontlike ontslag van ‘n werknemer, duidelik uiteensit. Die dissiplinêre beleid gee dus ‘n verklaring van hoekom die werker nie aan die standaarde van die werkgewer voldoen, soos dit in die gedragskode uiteengesit is nie. Dit is die verantwoordelikheid van alle werknemers om te verseker hulle voldoen aan die standaarde van etiese besigheidsgedrag wat deur die werkgewer gestel word, en hulle moet om leiding vra indien hulle bekommerd is dat die standaarde nie nagekom word nie. Onthou dat elke werknemer, ‘n aanstellingskontrak onderteken waarin hy instem om die onderneming se gedragskode, en beleid na te kom. Die volgende beginsels behoort toegepas te word by die opstelling van ‘n dissiplinêre beleid:  Dit moet op skrif aan werkers beskikbaar gestel word.  Die werkers moet verseker wees dat inligting rakende dissiplinêre verhore altyd vertroulik hanteer sal word.  Dit moet beleid wees dat werkers vooraf ingelig sal word van die klag en bewyse teen hulle voordat enige verhoor plaasvind.  Werkers moet die geleentheid gebied word om hulle kant van die saak te stel voordat enige besluite t.o.v. dissiplinêre stappe geneem word.  Werkers moet verseker wees dat hulle ‘n verduideliking sal ontvang vir enige dissiplinêre stappe wat teen hulle geneem word.  Die werknemer moet die reg hê om teen ‘n besluit te appelleer. 6.2.2 Arbeidswetgewing en beleid insluitend beleid rakende MIV Die Grondwet en ander relevante wette, waaronder die Wet op Arbeidsverhoudinge, die Wet op Basiese indiensnemingsvoorwaardes, ens. reguleer arbeidswetgewing in Suid-Afrika. Jy kan gerus op die internet gaan kyk by http:/www.workinfo.com indien jy meer oor die verskillende wette te wete wil kom. Hierdie wette voorsien werkgewers en werknemers van duidelike riglyne van wat gedoen mag word, en wat nie. Daar word van die eienaar van ‘n onderneming verwag om vertroud te wees met die bestaande arbeidswetgewing. Hy moet ook sy wetlike regte en pligte as werkgewer, asook dié van die werknemers ken. Iets wat deesdae baie algemeen in Suid-Afrika voorkom, is protesoptredes en stakings. Die eienaar van ‘n onderneming moet in sy beleid oor arbeidsverhoudinge duidelike riglyne uiteensit van hoe hierdie situasies gehanteer sal word. Hierdie beleid behoort op die Grondwet en ander wette van die land gegrond te wees. Die beleid moet deurgaans en konsekwent toegepas te word. Die basis van die beleid oor arbeidsverhoudinge moet egter steeds die toepaslike arbeidswetgewing en etiese kode wees. 188

Daar behoort in die beleid oor arbeidsverhoudinge spesifiek aandag gegee te word aan die onderneming se MIV/Vigsbeleid. Hierdie is ‘n aspek wat elke werkplek in Suid-Afrika raak. Dit het ‘n uitwerking op die produktiwiteit en moraal van werkers, en die onderneming in sy geheel. Die meeste ondernemings het ‘n MIV/Vigsprogram in plek om die uitwerking wat MIV/Vigs op die werksaamhede van die besigheid het, te probeer verminder. So ‘n program behoort die volgende te bevat:  Wat die onderneming se standpunt oor MIV/Vigs is.  Besonderhede van die besigheid se beleid oor indiensneming, bv. of ‘n MIV/Vigstoets nodig is, mediese voordele, verlofvoorwaardes, ens.  Hantering van kommunikasie binne die onderneming oor MIV/Vigsaangeleenthede.  Gedragsbeleid ten opsigte van werkgewer en werknemers rakende MIV/Vigsaangeleenthede.  Besonderhede van hulpprogramme aan werknemers wat deur MIV/Vigs geraak word.  Wie is verantwoordelik vir die toepassing van die program en wat is die werknemer se verantwoordelikhede.  Hoe word die effektiwiteit en sukses van die program getoets en gekontroleer. 6.2.3 Professionele liggame rakende rekeningkundige instellings Die samelewing het sekere verwagtinge van elke professie. Standaarde moet gehandhaaf word en daar moet aan sekere vereistes voldoen word om binne ‘n sekere professie te kan werk. Professionele liggame reguleer die standaarde en vereistes van die professie wat hulle verteenwoordig. Hulle maak dus seker dat jy aan die vereistes voldoen, alvorens jy tot die professie toegelaat word. Hierdie is ‘n groot verantwoordelikheid aangesien dit die geloofwaardigheid van ‘n professie onberekende skade kan aandoen, indien daar nie aan vereistes wat gestel is, voldoen word nie, en probleme ten opsigte van werk gedoen, ontstaan – dink maar aan die skade wat een bouer wat nie aan veiligheid- en kwaliteitstandaarde voldoen nie, en ‘n gebou sak inmekaar, kan aanrig. Dit sal die geloofwaardigheid en betroubaarheid van die professionele liggaam waaraan hy behoort, onder verdenking plaas. Professionele persone het ‘n etiese verantwoordelikheid om die nodige gespesialiseerde kennis en ondervinding te bekom, voordat hulle hul professionele dienste aanbied. Die professionele rekeningkundige instellings het almal hul eie etiese kode wat ‘n waarborg is vir dit waartoe hulle hulleself verbind. Die volgende is voorbeelde van professionele liggame in die Rekeningkundige veld wat die standaarde en vereistes van rekenmeesters en ouditeure monitor. Om as rekenmeester of ouditeur te praktiseer, moet jy of jou onderneming by een van hierdie liggame geregistreer wees.  Suid-Afrikaanse Instituut vir Professionele Rekenmeesters (SAIPR)  Suid-Afrikaanse Instituut vir Geoktrooieerde Rekenmeesters (SAIGR)  Geoktrooieerde Instituut vir Bestuursrekenmeesters (GIBR)  Instituut vir Interne Ouditeure (IIO)  Geoktrooieerde Vereniging van Gesertifiseerde Rekenmeesters (GVGR) 189

6.3 INTERNE KONTROLE EN INTERNE OUDITPROSESSE Interne kontrole behels die daaglikse kontrole en beheer van die toepassing van gestelde beheermaatrëels. Daar word dus deurlopend seker gemaak dat daar aan gestelde kontrolemaatreëls en prosesse voldoen word, sodat gestelde doelwitte bereik kan word. Interne kontrole of beheer kan in vier tipes verdeel word, nl.  Voorkomende beheer: Hier word klem gelê op die daarstelling van planne, prosedures, programme, begrotings, en standaarde, voor die werk gedoen word, sodat dit van die begin af reg uitgevoer kan word, bv. diefwering word voor vensters gesit.  Opsporende beheer: ‘n Meganisme word in plek gestel om probleme op te spoor nadat dit plaasgevind het, bv. ‘n alarm gaan af as daar ingebreek is.  Korrektiewe/Remediërende beheer: ‘n Kontrolemeganisme is in plek wat help om probleme te hanteer, bv. die alarm is gekoppel aan ‘n reaksie eenheid wat dadelik reageer as die alarm afgaan.  Aanwysende/Rigtinggewende beheer: ‘n Meganisme is in plek om te verhoed dat ongewenste gebeure plaasvind, bv. ‘n kennisgewingbord wat sê dat die perseel deur ‘n alarm beskerm word. Interne kontrole word ontwerp, en geïmplementeer om te verseker dat die onderneming se doelwitte bereik word. Hierdie doelwitte is onder andere om:  te verseker dat finansiële inligting akkuraat en betroubaar is;  te verseker dat werknemers hou by die beleid, riglyne en reëls van die onderneming;  te verseker dat alle werknemers die norme en waardes van die onderneming respekteer, en huldig;  die bates van die besigheid te beskerm, en  te verseker dat die hulpbronne van die besigheid ekonomies en doeltreffend gebruik word. Interne rekeningkundige vorme van kontrole en beheer, vorm deel van die totale interne beheerstelsel van ‘n onderneming. Hierdie maatreëls word nie net ingestel om te verseker dat boekhouding akkuraat en reg gedoen word nie, maar ook om die onderneming te beskerm teen verliese as gevolg van bedrog en ander witboordjiemisdade. Doelwitte van interne rekeningkundige beheer:  om te verseker dat alle inkomste wat verdien is, werklik ontvang word, en dat dit korrek geboekstaaf word;  om alle uitgawes te magtig en betalings korrek te boekstaaf;  dat alle bates beskerm word, en behoorlik in die rekeningkundige rekords aangeteken is;  dat alle krediteure en ander laste betyds betaal word, en korrek geboekstaaf word;  dat alle rekeningkundige verslae 100% korrek en betroubaar is,  dat enige foute of onreëlmatighede in rekeningkundige rekords opgespoor word. Interne ouditering word gedoen om te kontroleer of die kontrolemaatreëls aan spesifieke vereistes en standaarde voldoen, en of dit korrek toegepas is. Dit lewer dus kommentaar op die wyse waarop maatreëls toegepas is, en doen aanbevelings aan die hand om dit te verbeter. 190

6.3.1 Vooroudit-ondersoek Voordat daar met ‘n oudit begin kan word, moet daar inligting versamel word en ook na verskillende aspekte rakende die ouditopdrag gekyk word. Daar kan byvoorbeeld meer uitgevind word oor die algemene aard en omstandighede van die onderneming wat geoudit word. Maak ook kennis met die mense wat verantwoordelik is vir die opstel en byhou van die rekeningkundige rekords, sodat hulle maklik genader kan word indien vrae later sou ontstaan. Ouditbewyse wat uit brondokumente, rekeningkundige rekords en enige ander toepaslike inligting kan bestaan, moet ook versamel word. Dit is natuurlik nie nodig om elke transaksie te bestudeer nie. Daar word oordeelkundige steekproewe uit elke afdeling geneem om ‘n gevolgtrekking te maak oor die effektiwiteit van die beheermaatreëls in die spesifieke afdeling, en aanbevelings daarop te maak. 6.3.2 Ouditverslag en kommentaar op die ouditverslag ‘n Interne ouditverslag word opgestel om die bestuur van ‘n onderneming se aandag te vestig op belangrike sake waarvan hulle dalk nie bewus was nie. Die doelwitte van ‘n ouditverslag is eerstens om die bestuur in te lig oor die bevindinge wat die ouditeur gemaak het, tweedens om die bestuur te oortuig van die betroubaarheid en geldigheid van hierdie bevindings, en derdens om die bestuur te oorreed om maatreëls in plek te stel om metodes wat nie na wense is nie, te verander en te verbeter. Daar is sekere komponente wat altyd in ‘n ouditverslag teenwoordig moet wees, nl.  Opskrif en datum asook aan wie die verslag gerig is.  ‘n Inleidende paragraaf wat die rol van die ouditeur en die bestuur duidelik uiteensit, bv. dat die interne kontrole en beheer, asook die opstel van die rekeningkundige rekords die verantwoordelikheid van die bestuur is, en dat die ouditeur slegs verantwoordelik is om ‘n professionele mening uit te spreek oor die terrein wat geoudit is.  ‘n Omvangsparagraaf wat bevestig dat die oudit in ooreenstemming met ouditstandaarde uitgevoer is, en dat die mening wat verskaf word deeglik nagevors en geloofwaardig is.  ‘n Bestuursopsomming toon die aanbevelings en bevindings wat die ouditeur as belangrik vir die bestuur beskou, om aan aandag te gee.  ‘n Meningsparagraaf gee die mening van die ouditeur ten opsigte van die interne kontrole en beheerprosesse van die onderneming weer. o Die mening van die ouditeur kan “gekwalifiseerd” wees, wat beteken dat daar aanbevelings vir veranderings ten opsigte van die state en inligting in die verslag is. o Die mening kan “ongekwalifiseerd” wees, wat beteken dat alle state en inligting as korrek aanvaar kan word, en geen veranderinge of aanbevelings gemaak is nie. o Die ouditeur kan ook “Menings weerhou”, wat beteken dat die state en inligting glad nie aan standaarde voldoen nie, en ten volle oorgedoen moet word.  Die laaste komponent van die ouditverslag is die naam en handtekening van die ouditeur. ‘n Ouditeur behoort nie die ondertekening van die verslag ligtelik op te neem nie, aangesien die ouditproses as afgehandel beskou word wanneer dit deur die ouditeur onderteken is. 191

OEFENING 6.1 6.1.1 Wat is ‘n eksterne (onafhanklike) ouditeursverslag? 6.1.2 Waarom is dit vir ‘n eksterne ouditeur belangrik om “onafhanklik” te wees? 6.1.3 Waarom is dit vir ‘n eksterne ouditeur van ‘n publieke maatskappy belangrik om lid van ‘n professionele liggaam, soos SAIPR, te wees? 6.1.4 Jy word aangestel as die eksterne ouditeur van Park Beperk. Die besturende direkteur vra dat jy sy direkteursvergoeding van R5,5 miljoen onder die Salarisse in die Inkomstestaat moet toon. Sal jy aan sy versoek voldoen? Gee ‘n rede. 6.1.1 Wat is ‘n eksterne (onafhanklike) ouditeursverslag? 6.1.2 Waarom is dit vir ‘n eksterne ouditeur belangrik om “onafhanklik” te wees? 6.1.3 Waarom is dit vir ‘n eksterne ouditeur van ‘n publieke maatskappy belangrik om lid van ‘n professionele liggaam, soos SAIPR, te wees? 6.1.4 Jy word aangestel as die eksterne ouditeur van Park Beperk. Die besturende direkteur vra dat jy sy direkteurs- vergoeding van R5,5 miljoen onder die Salarisse in die Inkomstestaat moet toon. Sal jy aan sy versoek voldoen? Gee ‘n rede. 192

OEFENING 6.2 Suid-Afrikaanse maatskappye is bekommerd oor die toename in “Witboordjiemisdade”, asook “Blouboordjiemisdade”. 6.2.1 “Witboordjiemisdaad” kan gedefinieer word as gesofistikeerde misdaad gepleeg deur bestuurslede, terwyl “Blouboordjiemisdade” gedefinieer kan word as ooglopende misdaad wat nie toegang tot die besigheid se boeke verg nie. Gee ‘n voorbeeld van elk van hierdie misdade wat in ‘n onderneming kan voorkom. 6.2.2 Wat betekendie term “interne kontrole”? 6.2.3 Wat is die rol van ‘n interne ouditeur? 6.2.4 Wat is die rol van ‘n eksterne ouditeur? 6.2.5 Hoekom moet die eksterne ouditeur ook bekommerd wees oor die kwaliteit van interne kontrole in ‘n onderneming? 6.2.1 Gee ‘n voorbeeld van elk van hierdie misdade wat in ‘n onderneming kan voorkom. Witboordjiemisdade: Blouboordjiemisdade: 6.2.2 Wat betekendie term “interne kontrole”? 6.2.3 Wat is die rol van ‘n interne ouditeur? 6.2.4 Wat is die rol van ‘n eksterne ouditeur? 6.2.5 Hoekom moet die eksterne ouditeur ook bekommerd wees oor die kwaliteit van interne kontrole in ‘n onderneming? 193

OEFENING 6.3 Jy is aangestel as die rekenmeester van Ben se Minimark. Na ‘n interne oudit kom jy af op ongerymdhede met die kasregisterstrokies. Dit blyk dat die inligting van Kassier 5 foutief is. Die bestuurder van Ben se Minimark voel dat hy nie nodig het om al die BTW wat hy van klante ingevorder het, aan die SAID oor te betaal nie. Kasregister 5 is geprogrammeer om BTW op sekere nulkoers-items te hef. Geen strokies van kasregister 5 word in die rekeningkundige rekords van Ben se Minimark getoon nie. GEVRA: 6.3.1 Hoe sal jy teenoor die bestuurder reageer as hy voel dat dit nie nodig is om al die BTW aan die SAID oor te betaal nie? Noem EEN opmerking wat jy sal maak. 6.3.2 Bereken die bedrag BTW wat op nulkoersitems gehef is, as die totale verkoopprys van die nulkoersitems waarop BTW gehef is, op die kasregisterstrokie, R29,10 insluitend BTW was. 6.3.3 In die bostaande geval het die bestuur oneties opgetree. Gee TWEE redes om hierdie standpunt te staaf. 6.3.4 Wat kan die gevolge wees indien hulle aksies aan die lig kom? Noem TWEE gevolge. 6.3.1 Hoe sal jy teenoor die bestuurder reageer as hy voel dat dit nie nodig is om al die BTW aan die SAID oor te betaal nie? Noem EEN opmerking wat jy sal maak. 6.3.2 Bereken die bedrag BTW wat op nulkoersitems gehef is, as die totale verkoopprys van die nulkoersitems waarop BTW gehef is op die kasregisterstrokie, R29,10 insluitend BTW was. 6.3.3 In die bostaande geval het die bestuur oneties opgetree. Gee TWEE redes om die standpunt te staaf. 6.3.4 Wat kan die gevolge wees indien hulle aksies aan die lig kom? Noem TWEE gevolge. 194

OEFENING 6.4 Jy word voorsien van ‘n uittreksel uit die verslag van onafhanklike ouditeure: Ouditopinie – Aan die aandeelhouers Ons het die finansiële state soos uiteengesit op bladsy 8 tot 17 ondersoek. Na ons mening verstrek hierdie state, in alle wesenlike opsigte, ‘n redelike weergawe van die finansiële stand van die maatskappy op 30 Junie 2015, en van die resultate van sy bedrywighede en kontantvloei vir die jaar wat op hierdie datum geëindig het. Dit is opgestel in ooreenstemming met die Internasionale Finansiële Verslagdoeningstandaarde, en ooreenkomstig die Maatskappywet van Suid-Afrika. Van Wyk & Tshele Geoktrooieerde Rekenmeesters (SA) Geregistreerde Rekenmeesters en Ouditeure Pretoria 5 Augustus 2015 GEVRA: 6.4.1 Dui aan of die aandeelhouers tevrede of ontevrede met die ouditverslag sal wees. Gee ‘n rede vir jou antwoord. 6.4.2 Verduidelik waarom die ouditeure dit nodig gevind het om die bladsynommers ( 8 tot 17) in hierdie verslag te stipuleer. 6.4.3 Verduidelik waarom die Maatskappywet dit ‘n vereiste maak vir publieke maatskappye om deur ‘n onafhanklik ouditeur geouditeer te word. 6.4.4 Verduidelik TWEE belangrike gevolge vir Van Wyk & Tshele, indien hulle nalatig bevind word in die uitoefening van hulle pligte. 6.4.5 Watter stappe sal Van Wyk & Tshele moet doen om die Tasbare Bates se syfer in die Balansstaat te verifieer? Noem DRIE punte. 6.4.6 Die besturende direkteur het die ouditeure ingelig dat hy van plan is om die onuitgereikte aandele self volgende jaar te koop, sonder om die nuwe uitreiking aan die ander aandeelhouers of die publiek te adverteer. Watter raad behoort die ouditeure aan hom te gee? Verduidelik. 6.4.1 Dui aan of die aandeelhouers tevrede of ontevrede met die ouditverslag sal wees. Gee ‘n rede vir jou antwoord. 195

6.4.2 Verduidelik waarom die ouditeure dit nodig gevind het om die bladsynommers ( 8 tot 17) in hierdie verslag te stipuleer. 6.4.3 Verduidelik waarom die Maatskappywet dit ‘n vereiste maak vir publieke maatskappye om deur ‘n onafhanklik ouditeur geouditeer te word. 6.4.4 Verduidelik TWEE belangrike gevolge vir Van Wyk & Tshele, indien hulle nalatig bevind word in die uitoefening van hulle pligte. 6.4.5 Watter stappe sal Van Wyk & Tshele moet doen om die Tasbare Bates se syfer in die Balansstaat te verifieer? Noem DRIE punte. 6.4.6 Die besturende direkteur het die ouditeure ingelig dat hy van plan is om die onuitgereikte aandele self volgende jaar te koop, sonder om die nuwe uitreiking aan die ander aandeelhouers of die publiek te adverteer. Watter raad behoort die ouditeure aan hom te gee? Verduidelik. Raad: Verduideliking: 196

OEFENING 6.5 Jy word voorsien van inligting oor Park Hardeware, vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015. GEVRA: 6.5.1 Die onderneming besit drie afleweringsvoertuie. Verwys na die inligting oor elk van die voertuie in die Vaste bateregister.  Bereken die kosprys van afleweringsvoertuig 3.  Verduidelik waarom afleweringsvoertuig 2 teen ‘n boekwaarde van R1,00 (een rand) in die finansiële state getoon word. 6.5.2 As ‘n diens aan hulle klante, lewer die onderneming goedere in en om Pretoria af. Hulle vra ‘n vaste bedrag van R250 per aflewering. Klante betaal hierdie bedrag kontant direk aan die bestuurders van die voertuie. ‘n Totaal van 3 680 aflewerings is gedurende die jaar gedoen in die 260 dae wat die diens hierdie jaar bedryf is. Jy is die interne ouditeur en jy is bekommerd oor moontlike probleme met die afleweringsvoertuie en die bestuurders. Verwys na die inligting hieronder. Identifiseer en verduidelik EEN groot probleem met elke afleweringsvoertuig of sy bestuurder. Haal syfers uit die inligting aan om jou antwoord te ondersteun. Verskaf ook ‘n oplossing vir elke probleem. INLIGTING: 1. Vaste bateregister op 28 Februarie 2015. Voertuig 1 Voertuig 2 Voertuig 3 Datum aangekoop 1 April 2014 1 Januarie 2006 1 April 2012 Kosprys van voertuig R315 000 R144 000 ? Opgehoopte waardevermindering R94 500 R143 999 R168 000 Drawaarde R220 500 R1 R72 000 2. Inligting rakende afleweringsvoertuie op 28 Februarie 2015. Voertuig 1 Voertuig 2 Voertuig 3 Naam van bestuurder Pieter Gert Kobus Getal dae gewerk 210 dae 260 dae 260 dae Getal aflewerings gemaak 280 aflewerings 2 100 aflewerings 1 300 aflewerings Kontant deur bestuurders inbetaal R70 000 R525 000 R275 000 Salaris aan bestuurder betaal R52 000 R52 000 R52 000 Brandstof en instandhoudingskoste – totaal vir die jaar R36 400 R430 500 R201 500 Brandstof en instandhoudingskoste - per kilometer R1,30 R2,05 R1,55 197

6.5.1 Die onderneming besit drie afleweringsvoertuie. Verwys na die inligting oor elk van die voertuie in die Vaste bateregister. Bereken die kosprys van afleweringsvoertuig 3. Verduidelik waarom afleweringsvoertuig 2 teen ‘n boekwaarde van R1,00 (een rand) in die finansiële state getoon word. id 6.5.2 Identifiseer en verduidelik EEN groot probleem met elke afleweringsvoertuig of sy bestuurder. Haal syfers uit die inligting aan om jou antwoord te ondersteun. Verskaf ook ‘n oplossing vir elke probleem. Afleweringsvoertuig 1: Probleme: Oplossings: Afleweringsvoertuig 2: Probleme: Oplossings: Afleweringsvoertuig 3: Probleme: Oplossings: 198

HOOFSTUK 7: VERVAARDIGINGSONDERNEMINGS 7.1 INLEIDING Waar ons in Graad 10 die verskillende soorte kostes geleer het en in Graad 11 die grootboekrekeninge van vervaardigingsondernemings opgestel het, gaan ons in hierdie Hoofstuk die opstel van ‘n Produksiekostestaat en ‘n Handelstaat van ‘n vervaardigingsonderneming bespreek. Dit is baie belangrik dat jy weer Hoofstuk 11 van jou Graad 11 Werkboek noukeurig sal bestudeer ten einde jou geheue ten opsigte van sekere begrippe en koste-aspekte rakende vervaardigingsondernemings te verfris. Hier volg weer ‘n kort opsomming van die kostes en grootboekrekeninge. Onthou dat die totale produksiekoste van ‘n produk uit drie kostes bestaan, nl.  Direkte materiaalkoste  Direkte arbeid  Fabrieksbokoste Dit is belangrik om daarop te let dat alle ander uitgawes geklassifiseer sal word om deel uit te maak van een van hierdie drie uitgawes. Dit sal dus belangrik wees om te weet watter gedeelte van elke uitgawe na watter spesifieke kosterekening afgesluit moet word. Verduideliking van grootboekrekeninge ten opsigte van produksiekoste: REKENING BESKRYWING VOORBEELDE Grondstofvoorraad Baterekening en word gehou volgens die Leer, planke, meel, suiker periodieke voorraadmetode. ens. Werk-in- Baterekening wat die koste van Leer gebruik, salaris aan prosesvoorraad grondstowwe, direkte arbeid en skoenmaker, huur betaal vir fabrieksbokoste toon wat reeds op die fabriek ens. vervaardiging spandeer is. Klaarprodukte Baterekening wat die produksiekoste van Skoene, stoele, tafels, koeke voltooide produkte aantoon. ens. reeds vervaardig Verbruikbare Uitgawerekening wat die koste van Skoonmaakmiddels, voorraad materiaal aantoon wat nie direk in die skryfbehoeftes ens. vervaardiging van elke spesifieke produk gemeet kan word nie. 199

REKENING BESKRYWING VOORBEELDE Direkte Uitgawerekening wat verwys na die Leer, planke, meel, suiker, materiaalkoste grondstowwe benodig vir die ens. vervaardiging van ‘n spesifieke produk. Word afgesluit na die Werk-in- prosesvoorraad. Direkte Uitgawerekening wat verwys na die lone Fabriekswerkers, arbeidskoste en salarisse van werkers wat direk skoenmaker, bakker, ens. betrokke is by die vervaardigingsproses van ‘n spesifieke produk. Word afgesluit na die Werk-in-prosesvoorraad. Fabrieksbokoste Finale rekening wat gebruik word om al Salarisse van bestuurders, daardie uitgawes wat verband hou met skoonmakers, sekuriteit ens. die vervaardigingsproses maar wat nie Elektrisiteit, Versekering, spesifiek in die finale produk sigbaar is Waardevermindering, nie, na af te sluit. Indirekte arbeid sal ook Huuruitgawe, ens. deel uitmaak van Fabrieksbokoste. Die Fabrieksbokosterekening sal afsluit na die Werk-in-prosesvoorraad. Elke uitgawe of gedeelte van ‘n uitgawe word dus soos volg afgesluit: Direkte materiaal Sluit af na die Werk-in-prosesvoorraadrekening koste Direkte arbeid Sluit af na die Werk-in-prosesvoorraadrekening Indirekte kostes Sluit af na die Fabrieksbokosterekening Fabrieksbokoste Sluit af na die Werk-in-prosesvoorraadrekening Buiten vir produksiekoste, sal ‘n vervaardigingsonderneming ook administratiewe kostes en verkoops- en distribusiekostes hê. So kan dit gebeur dat ‘n deel van ‘n uitgawe soos, bv. versekering vir die fabriek betaal is, wat dan as fabrieksbokoste deel sal uitmaak van die produksiekoste, terwyl nog ‘n deel van die versekering ten opsigte van die kantoor betaal is, wat deel sal uitmaak van administratiewe koste, en nog ‘n deel van die versekering ten opsigte van afleweringsvoertuie, wat dan weer deel uitmaak van verkoops- en distribusiekoste. Wanneer die gelykbreekpunt bereken moet word, is dit belangrik om te onderskei tussen vaste en veranderlike kostes. Die volgende tabel sit dit duidelik uiteen: Vaste koste Veranderlike koste Fabrieksbokoste Direkte material Administratiewe koste Direkte arbeid Verkoops- en distribusiekoste 200

SKEMATIESE VOORSTELLING VAN GROOTBOEKREKENINGE: Grondstofvoorraad Saldo a/b * Direkte materiaalkoste Aankope Saldo o/d * Grondstowwe word oorgedra na direkte materiaalkoste vir verdere verwerking. Lone Totaal a/b * Direkte arbeid Fabrieksbokoste * Lone wat direk verband hou met die vervaardigingsproses word eers oorgedra na Direkte arbeidskoste. Fabrieksbokoste Verbruiksgoedere * Werk-in-proses Lone “Alle indirekte Werk-in-prosesvoorraad uitgawes” Saldo a/b Klaarprodukte * Totale fabrieksbokoste word afgesluit na Direkte Saldo o/d Werk-in-prosesvoorraad materiaal Direkte arbeid Direkte materiaalkoste Fabrieksbokoste Grondstofvoorraad * Werk-in-proses * Totale direkte materiaalkoste word afgesluit na Werk-in-prosesvoorraad. Direkte arbeidskoste Lone * Werk-in-proses * Totale direkte arbeidskoste word afgesluit na Klaarprodukte Werk-in-prosesvoorraad. Saldo a/b * Koste van Werk-in- verkope proses Saldo o/d * Klaarprodukte wat gedurende die jaar verkoop is se kosprys. 201

7.2 PRODUKSIEKOSTESTAAT Ons bereken die produksie- of vervaardigingskoste van die klaarprodukte deur ‘n Produksie- kostestaat op te stel. In die Produksiekostestaat en die Notas word die drie kostes rakende die produksieproses, nl. Direkte materiaal, Direkte arbeid en Fabrieksbokoste duidelik uiteengesit. Die Produksiekostestaat word hoofsaaklik vir bestuurs- en besluitnemingsdoeleindes gebruik. VORM: Park Vervaardigers Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Nota Direkte kostes 700 Direkte materiaalkoste 450 Direkte arbeid 250 Fabrieksbokoste 1 400 Totale produksiekoste 2 100 Werk-in-prosesvoorraad aan die begin van die jaar 1 000 3 100 Werk-in-prosesvoorraad aan die einde van die jaar (800) Koste van produksie van klaarprodukte 2 300 Notas tot die produksiekostestaat: 1. Direkte materiaalkoste Grondstofvoorraad begin van die tydperk 140 Netto aankope (aankope-terugsendings) (400 – 50) 350 Vraggeld op aankope 50 Doeanebelasting, ens. 60 600 Grondstofvoorraad aan die einde van die tydperk (150) Direkte materiaalkoste vir die jaar 450 2. Direkte arbeidskoste Fabriekswerkers se lone 200 Pensioenfondsbydraes 30 Mediese fondsbydraes, ens. 20 Direkte arbeidskoste vir die jaar 250 3. Fabrieksbokoste Verbruiksgoedere 250 Fabrieksvoorman se salaris 300 Waardevermindering op fabriekstoerusting 150 Skoonmakers se lone 100 Huur van fabriek 400 Versekering op fabriekstoerusting, ens. 200 1 400 202

7.3 HANDELSTAAT Die Handelstaat van ‘n vervaardigingsonderneming lyk baie dieselfde as die handelstaat van ‘n onderneming wat die periodieke voorraadopnamestelsel gebruik. Onthou dat die doel van ‘n handelstaat bloot is, om die bruto wins vir die rekeningkundige periode te bereken. Dit is die boonste gedeelte van die Inkomstestaat, d.w.s die Netto verkope minus die Koste van verkope. Die verkopebedrag is aan ons bekend, maar die koste van die klaarprodukte wat verkoop is, moet bereken word. VORM: Park Vervaardigers Handelstaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Netto verkope (Verkope - Debiteureafslag) (7 000 – 600) 6 400 Koste van verkope (4 000) Beginvoorraad van klaarprodukte 3 000 Produksiekoste van klaarprodukte 2 300 Klaarprodukte beskikbaar vir verkoop 5 300 Slotvoorraad van klaarprodukte (1 300) Bruto wins vir die jaar 2 400 7.3.1 Berekening van gelykbreekpunt en ander kosteberekeninge Dit is ‘n baie belangrike oorweging vir enige onderneming om te bepaal hoeveel produkte verkoop moet word, voordat daar ‘n wins gewys word, m.a.w. hoeveel produkte moet verkoop word om alle kostes te dek, sodat die onderneming darem nie ‘n verlies lei nie. Hierdie hoeveelheid produkte wat die onderneming presies laat “gelykbreek”, staan bekend as die “gelykbreekverkoopsyfer”. Gestel ‘n produk word teen R1 000 verkoop, terwyl die primêre koste, d.w.s. die grondstowwe + direkte arbeid, R600 beloop om die produk te vervaardig. Dit beteken dus dat elke produk wat verkoop word, ‘n bydrae van R400 maak ten opsigte van die betaling van die vaste koste. Die vaste koste per item moet eers gedek word, alvorens ‘n wins gemaak kan word. Vaste koste is die koste wat dieselfde bly, maak nie saak hoeveel produkte gemaak word nie, bv. huur van die fabriek, salarisse van bestuurders, versekering, ens. Indien daar 500 produkte vervaardig en verkoop is, sou dit beteken dat daar R200 000 (500 x R400) beskikbaar sou wees om vste koste mee te betaal. Indien die vaste koste R256 000 is, sal daar dus 640 van die produk (R256 000 / R400) verkoop moet word om gelyk te breek. Hierdie noem ons die “gelykbreekpunt”. Dit toon presies aan hoeveel van ‘n produk vervaardig en verkoop moet word, voordat die besigheid ‘n wins begin toon. Dit beteken dus dat eers wanneer daar 641 van die produk verkoop is, begin die onderneming ‘n wins vir die maand toon. FORMULE: Gelykbreekpunt = Vaste koste / (Verkoopprys per eenheid – Veranderlike koste per eenheid) = ……………. eenhede 203

OEFENING 7.1 Die volgende inligting word aan jou beskikbaar gestel ten opsigte van Park Vervaardigers vir die rekeningkundige tydperk, 1 Maart 20014 tot 28 Februarie 2015. OPDRAG: 7.1.1 Voltooi slegs die geopende grootboekrekeninge in die Algemene Grootboek van Park Vervaardigers vir die gegewe tydperk. 7.1.2 Stel die Produksiekostestaat en Notas vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 op. 7.1.3 Stel die Handelstaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 op. INLIGTING: Op 1 Maart 2014 verskyn die volgende saldo’s onder andere in die Algemene Grootboek: Grondstofvoorraad 33 000 Werk-in-prosesvoorraad 74 600 Klaarprodukte 445 000 Verbruiksgoedere voorhande 2 000 Verbruiksgoedere: fabriek 1 320 Verbruiksgoedere: kantoor 680 Die volgende is ‘n opsomming van die transaksies wat gedurende die jaar wat op 28 Februarie 2015 eindig, plaasgevind het: Grondstowwe kontant aangekoop 357 000 Grondstowwe op krediet gekoop 431 200 Verbruiksgoedere vir fabriek kontant gekoop 3 480 Verbruiksgoedere vir fabriek op krediet gekoop 4 720 Verbruiksgoedere vir kantoor kontant gekoop 1 560 Grondstowwe aan verskaffers teruggestuur 9 680 Vraggeld op aankope van grondstowwe kontant betaal 7 800 Lone Direkte arbeiderslone betaal 390 800 Indirekte arbeiderslone betaal 70 660 Lone van verkoops- en distribusie-afdeling betaal 49 600 Werkloosheidsversekeringsfondsbydraes ten opsigte van: Direkte arbeiders 2 400 Indirekte arbeiders 840 Salarisse Fabrieksbestuurder en voorman 139 300 Verkoops en distribusie-afdeling 225 500 Administratiewe-afdeling 153 080 Versekering Fabrieksversekering 19 300 Verkoops- en distribusie-afdeling 6 900 Administratiewe-afdeling 2 440 Instandhoudingskoste van fabrieksaanleg 35 280 Instandhouding van kantoortoerusting 2 900 Waardevermindering Fabrieksaanleg en toerusting 26 400 Kantoortoerusting 17 200 204

Verkope gedurende die jaar was as volg: Kontantverkope gedurende die jaar 711 780 Kredietverkope gedurende die jaar 950 220 Klaarprodukte deur debiteure teruggestuur (verkoopprys) 17 040 ADDISIONELE INLIGTING: Klaarprodukte word verkoop teen kosprys plus 25% winsopslag. Gedurende die jaar is grondstowwe ter waarde van R740 000 uitgereik vir die vervaardiging van produkte, en produkte ter waarde van R1 400 000 is vervaardig. Op 28 Februarie 2015 was die volgende verbruiksgoedere nog voorhande: Verbruiksgoedere vir die fabriek, R1 300, en Verbruiksgoedere vir die kantoor, R500. 7.1.1 Algemene Grootboek van Park Vervaardigers Balansstaatrekeninge-afdeling Grondstofvoorraad B12 Werk-in-prosesvoorraad B13 205

Klaarprodukte B14 Verbruiksgoedere voorhande B21 Nominale rekeninge-afdeling Verkope N1 Verbruiksgoedere-fabriek N5 206

Kosterekeninge-afdeling Fabrieksbokoste K3 Finale rekeninge-afdeling Handelsrekening F1 7.1.2 Park Vervaardigers Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Nota Direkte kostes Direkte materiaalkoste Direkte arbeid Fabrieksbokoste Totale produksiekoste Werk-in-prosesvoorraad aan die begin van die jaar Werk-in-prosesvoorraad aan die einde van die jaar Koste van produksie van klaarprodukte 207

Notas tot die produksiekostestaat: 1. Direkte materiaalkoste Beginvoorraad Netto aankope Vraggeld op aankope Doeanebelasting, ens. Slotvoorraad Direkte materiaalkoste vir die jaar 2. Direkte arbeidskoste Fabriekswerkers se lone Werkloosheidsversekeringsfondsbydraes Direkte arbeidskoste vir die jaar 3. Fabrieksbokoste Indirekte materiaalkoste/ Verbruiksgoedere Indirekte arbeidskoste Salarisse vir fabrieksbestuurder en voorman Werkloosheidsversekeringsfondsbydraes Fabrieksversekering Instandhoudingkoste van fabrieksaanleg Waardevermindering op fabrieksaanleg en toerusting Fabrieksbokoste vir die jaar 7.1.3 Park Vervaardigers Handelstaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Netto verkope Koste van verkope Beginvoorraad van klaarprodukte Produksiekoste van klaarprodukte Klaarprodukte beskikbaar vir verkoop Slotvoorraad van klaarprodukte Bruto wins vir die jaar 208

OEFENING 7.2 Jy word voorsien van onvolledige inligting aangaande die Park Sokkervervaardigers. Die besigheid vervaardig en verkoop sokkerballe. Daar was geen halfklaarprodukte aan die begin of aan die einde van die finansiële jaar wat op 30 Junie 2015 eindig nie. Gedurende die jaar is 20 000 sokkerballe vervaardig en verkoop. GEVRA: 7.2.1 Voltooi die volgende Produksiekostestaat, insluitend die koste per eenheid, deur alle ontbrekende inligting gemerk met ‘n asterisk (*), te voltooi. Park Sokkervervaardigers Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2015 R Per eenheid Direkte / Primêre koste * R25 Direkte materiaalkoste * * Direkte arbeidskoste * R15 Fabrieksbokoste * * Totale produksiekoste * Werk-in-prosesvoorraad – begin v.d. jaar 0 Werk-in-prosesvoorraad – einde v.d. jaar 0 Koste van produksie van klaarprodukte * * 7.2.2. Voltooi die Inkomstestaat insluitend die eenheidskoste, deur alle ontbrekende inligting wat met ‘n asterisk (*) gemerk is, te voltooi. Inkomstestaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2015 R Per eenheid Verkope * R72 Koste van verkope * R45 Bruto wins * Verkoops- en distribusiekoste * R5 Administratiewe koste 80 000 R4 Netto wins 360 000 * 7.2.3 Bereken die gelykbreekpunt. 209

Die volgende kostes per eenheid is beskikbaar ten opsigte van die vorige finansiële jaar geëindig 30 Junie 2014. Direkte koste R22 Direkte arbeidskoste R10 Koste van produksie van klaarprodukte R40 Verkoopprys R72 7.2.4 Gee 2 redes vir die toename in direkte arbeidskoste? 7.2.5 Verduidelik waarom ‘n toename van R5 in arbeidskoste aanleiding gegee het tot ‘n toename van slegs R3 in direkte koste? 7.2.6 Stem jy saam met die eienaar se besluit oor die verkoopprys? Hoekom sê jy so? 7.2.7 Supersport gee deur hulle “Let’s Play” inisiatief, duisende sokkerballe aan minderbevoorregte kinders. Hulle het die eienaar genader om sokkerballe aan hulle te skenk. Die eienaar het besluit om nie enige balle te skenk nie, aangesien hy sê dat dit ‘n negatiewe effek op sy finansiële resultate sal hê. Stem jy saam met hierdie standpunt? Hoekom? Verduidelik breedvoerig. 210

OEFENING 7.3 Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Park Asblikvervaardigers vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015. Die besigheid vervaardig en verkoop slegs een tipe produk, nl. plastiekasblikke. GEVRA: 7.3.1 Stel die volgende Notas tot die Produksiekostestaat op:  Direkte materiaalkoste/Grondstofkoste  Direkte arbeidskoste  Fabrieksbokoste 7.3.2 Stel die Produksiekostestaat op. 7.3.3 Bereken die eenheidskoste van produksie per voltooide plastiekasblik. INLIGTING: 1. Eenhede geproduseer: 58 000 asblikke is gedurende die finansiële jaar voltooi. 2. Voorraadsaldo’s 1 Maart 2014 28 Feb. 2015 Direkte materiaal / Grondstofvoorraad R57 900 R34 200 Goedere-in-bewerkingvoorraad 169 500 120 600 Fabriek-indirekte materiaalvoorraad 8 100 7 400 3. Transaksies vir die jaar: Grondstowwe vir kontant en op krediet aangekoop 1 622 700 Defektiewe grondstowwe aan verskaffers teruggestuur 23 100 Vraggeld betaal op grondstowwe aangekoop 28 800 Salarisse:  Fabrieksvoorman 241 000  Kantoorwerkers 270 000 Lone:  Kantoorwerkers 48 000  Fabriekswerkers in produksieproses(sien Inligting 4 onder) ? WVF – bydraes (moet aan elke spesifieke kosterekening toegeken word)  Fabriekswerkers in produksieproses 11 520  Fabrieksvoorman 2 410  Kantoorwerkers 2 700 Fabriek-indirektemateriaal aangekoop 125 900 Verkope van voltooide goedere (R120 per eenheid) 7 800 000 Kommissie aan verkoopspersone (10% van verkope) ? Advertensies 145 000 Fabrieksonderhoud 85 000 Oninbare skuld 8 400 Huur (moet in verhouding tot vloerspasie toegeken word – sien 5 133 000 onder) Asblikke gesteel (Randwaarde) 960 Water en elektrisiteit (Sien Inligting 6 onder) 36 000 Waardevermindering op fabriekstoerusting 52 000 Diverse administratiewe uitgawes 150 800 Diverse fabrieksuitgawes 25 000 211

4. Fabriekswerkers in die produksieproses: Aantal fabriekswerkers wat direk met die asblikke werk 12 werkers Aantal normale ure deur elke werker gedurende die jaar gewerk 1 600 uur Aantal oortydure deur elke werker gedurende die jaar gewerk 240 uur Loonskaal (normale tyd) R60 per uur Loonskaal (oortyd) R100 per uur 5. Vloerspasie: Fabriek Kantoor Verkoopsafdeling Vierkante meter 1 200 vk. meter 600 vk. meter 600 vk. meter 6. Water en elektrisiteit: 15% van die bedrag word aan die kantoor en 25% aan die verkoopsdepartement toegeken. Die res is van toepassing op die fabriek. 7.3.1 Park Asblikvervaardigers Notas tot die produksiekostestaat Direkte materiaalkoste/Grondstofvoorraad Direkte arbeidskoste 212

Fabrieksbokoste 7.3.2 Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Direkte materiaalkoste/Grondstofkoste Totale direkte koste/Primêre koste Totale produksiekoste Goedere-in-bewerking op 1 Maart 2014 Goedere-in-bewerking op 28 Februarie 2015 Koste van produksie van voltooide goedere 7.3.3 Bereken die eenheidskoste van produksie per voltooide plastiekasblik. 213

OEFENING 7.4 Park Vervaardigers vervaardig plastiekstoele. Die inligting hieronder is van toepassing op die jaar geëindig 30 Junie 2015. Aantal stoele vervaardig 12 000 Verkope vir die jaar (alle vervaardigde eenhede is verkoop) R480 000 Totale vaste koste R210 000 Totale veranderlike koste R300 000 GEVRA: 7.4.1 Gee EEN voorbeeld van ‘n vaste koste, en EEN voorbeeld van ‘n veranderlike koste. 7.4.2 Verduidelik waarom dit belangrik is om die verwagte gelykbreekpunt vir ‘n besigheid te bereken, voor die begin van die finansiële jaar. 7.4.3 Gebruik die bostaande syfers om die gelykbreekpunt te bereken. 7.4.4 Lewer kommentaar op jou berekening in 7.4.3. Watter raad sal jy aan Park Vervaardigers gee? Verduidelik kortliks. 7.4.1 Een voorbeeld van ‘n vaste koste: Een voorbeeld van ‘n veranderlike koste: 7.4.2 Verduidelik waarom dit belangrik is om die verwagte gelykbreekpunt vir ‘n besigheid te bereken, voor die begin van die finansiële jaar. 7.4.3 Gebruik die bostaande syfers om die gelykbreekpunt te bereken. 7.4.4 Lewer kommentaar op jou berekening. Watter raad sal jy aan Park Vervaardigers gee? Verduidelik kortliks. Kommentaar: Raad: 214

OEFENING 7.5 Park Tafelvervaardigers, vervaardig stewige houteetkamertafels. GEVRA: 7.5.1 Verwys na die inligting by puntnr. 8, en bereken die direkte arbeidskoste vir die maand. 7.5.2 Stel die Produksiekostestaat vir die maand geëindig 31 Mei 2015 op. Toon ‘n afsonderlike Nota vir Fabrieksbokoste. Toon ALLE ander bewerkings tussen hakies. 7.5.3 Bereken die eenheidskoste van die produksie van 410 voltooide tafels, vir Mei 2015. 7.5.4 Die eienaar is van mening dat die kragonderbrekings ‘n aansienlike negatiewe invloed op sy besigheid gehad het. Noem TWEE punte uit die vraag wat aantoon dat hy reg is. Haal syfers/berekeninge uit die vraag aan om jou antwoord te ondersteun. 7.5.5 Die eienaar is bekommerd oor die kontrole ten opsigte van sekere kostes. Direkte grondstowwe is vir meer as 40% van die koste van ‘n tafel verantwoordelik, terwyl direkte arbeid vir meer as 30% verantwoordelik is.  Maak TWEE voorstelle oor hoe om effektiwiteit met die gebruik van direkte grondstowwe te verbeter.  Maak TWEE voorstelle oor hoe om effektiwiteit van direkte arbeiders te verbeter. INLIGTING VIR MEI 2015: 1. Voorraad voorhande aan die begin en einde van die maand 1 Mei 2015 31 Mei 2015 Grondstofvoorraad 40 000 65 000 Goedere-in-bewerking 55 000 40 000 Klaarprodukte Nul Nul Indirekte grondstowwe 8 000 2 000 2. Grondstowwe op krediet aangekoop, R180 000. 3. Waardevermindering is soos volg:  Fabrieksmasjinerie, R7 400  Kantoortoerusting, R2 400. 4. Fabrieksonderhoud in Mei betaal, R8 000. ‘n Verdere bedrag van R3 500 vir herstelwerk aan masjinerie, is nog verskuldig. 5. Water en elektrisiteit betaal, bedra R4 600 vir Mei. Die administratiewe kantoor het 10% hiervan gebruik, en die res is deur die fabriek gebruik. 6. Huur en versekering word volgens die vloeroppervlakte tussen die fabriek en administratiewe kantoor verdeel. Die fabriek bestaan uit 630 vierkante meter, terwyl die kantoor uit 270 vierkante meter bestaan. Die jaarlikse huur vir die volle perseel beloop R360 000, en die maandelikse versekeringspremie vir die hele perseel beloop R3 600. 7. Kontantaankope van indirekte grondstowwe, R20 000. Die fabriek het 75% van die indirekte grondstowwe gebruik, terwyl die res deur die kantoor gebruik is. 215

8. Die 15 fabriekswerkers wat die tafels maak, werk 9 uur elk, per dag. Die normale tarief is R36 per uur, per werker. Daar is normaalweg 20 werksdae in ‘n maand, maar as gevolg van die kragonderbrekings, is die fabriek vir slegs 14 werksdae in Mei 2015 bedryf. Om verlore tyd in te haal het die 15 fabriekswerkers elk 45 uur oortyd gewerk. Die oortydtarief is dubbel die normale tarief. Alhoewel daar oortyd gewerk is, kon die mikpunt van 450 tafels per maand nie bereik word nie. Hulle kon slegs 410 tafels voltooi. Die gelykbreekpunt is 320 tafels. 9. Die fabriekskoonmaker verdien R2 600 per maand. Die fabrieksvoorman verdien R15 000 per maand. Die boekhouer het vergeet om die voorman se pensioen te boekstaaf. Die werknemers se pensioenbydraes is 7%, en die werkgewer se bydrae is 10%. Die bydraes word by die salarisrekening gevoeg. Die administratiewe personeel verdien R11 000 in total, per maand. 10. Die verkoopprys van elke tafel, word vasgestel as die produksiekoste van die tafel plus R500 bruto wins per tafel. 11. Die twee verkoopspersone werk van die huis af op ‘n kommissiebasis. Die besigheid dra geen vaste koste ten opsigte hiervan nie. Hulle kommissie vir Mei was onderskeidelik R12 300 en R11 800. 7.5.1 Verwys na die inligting by puntnr. 8 en bereken die direkte arbeidskoste vir die maand. 7.5.2 Produksiekostestaat vir die maand geëindig 31 Mei 2015 Primêre koste Totale koste van produksie Goedere-in-bewerking op 1 Mei 2015 Goedere-in-bewerking op 31 Mei 2015 Produksiekoste van klaarprodukte Fabrieksbokoste 216

7.5.3 Bereken die eenheidskoste van die produksie van 410 voltooide tafels vir Mei 2015. 7.5.4 Die eienaar is van mening dat die kragonderbrekings ‘n aansienlike negatiewe invloed op sy besigheid gehad het. Noem TWEE punte uit die vraag wat aantoon dat hy reg is. Haal syfers/berekeninge uit die vraag aan, om jou antwoord te ondersteun. 7.5.5 Die eienaar is bekommerd oor die kontrole ten opsigte van sekere kostes. Direkte grondstowwe is vir meer as 40% van die koste van ‘n tafel verantwoordelik, terwyl direkte arbeid vir meer as 30% verantwoordelik is. Maak TWEE voorstelle oor hoe om effektiwiteit met die gebruik van direkte grondstowwe te verbeter. Maak TWEE voorstelle oor hoe om effektiwiteit van direkte arbeiders te verbeter. 217

OEFENING 7.6 Jy word voorsien van inligting omtrent Absolut Bedvervaardigers, vir die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2015. Die onderneming vervaardig beddens, en verkoop dit teen ‘n winsopslag van 70% op kosprys. Hulle gebruik die deurlopende voorraadstelsel vir voltooide goedere en die periodieke voorraadstelsel vir grondstowwe en indirekte materiale. GEVRA: Stel die Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 op, en toon die Notas vir Direkte materiaalkoste en Fabrieksbokoste. INLIGTING: 1. Die volgende saldo’s het onder andere in die Grootboek aan die begin, en einde van die finansiële jaar verskyn: 1 Maart 2014 29 Februarie 2015 Grondstofvoorraad 95 000 110 500 Goedere-in-bewerkingvoorraad 71 500 191 600 Klaarprodukte 480 000 96 200 Indirekte materiaal 20 500 18 000 2. Transaksies gedurende die jaar:  Grondstowwe op krediet aangekoop, R521 000.  Koste van vervoer van grondstowwe na die fabriek, R29 500.  Indirekte materiaal kontant gekoop, R77 500.  Lone betaal aan fabriekswerkers wat beddens maak, R300 800.  Salaris aan fabrieksbestuurder betaal, R105 000.  Kommissie aan verkoopspersoneel betaal, R90 000.  Instandhouding van fabriekstoerusting betaal, R37 000. ‘n Verdere R11 000 is nog verskuldig.  Water en elektrisiteit betaal, R21 000. Dit moet tussen die fabriek en die kantoor in die verhouding 4:1 verdeel word.  Huur betaal, R108 000. Dit moet tussen die verskillende departemente volgens vloeroppervlakte verdeel word. Die fabriek beslaan 800 vierkante meter uit die totale oppervlakte van 1 200 vierkante meter.  Waardevermindering op fabriekstoerusting beloop, R60 500. 218

Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Primêre/Direkte koste Totale vervaardigingskoste Produksiekoste van voltooide produkte Nota: Direkte materiaal-/Grondstofkoste Nota: Fabrieksbokoste 219

OEFENING 7.7 Die volgende inligting het betrekking op Absolut T-hemp vervaardigers. GEVRA: 7.7.1 Bereken die eenheidskoste vir 2015 wat as (1), (2) en (3) in die onderstaande tabel aangedui is. 7.7.2 Vergelyk die eenheidskoste vir 2015 met die van 2014. Sommige van die eenheidskoste is deur inflasie beïnvloed. Verskaf in elk van die volgende gevalle ‘n ander moontlike rede, behalwe inflasie, vir die verandering: Direkte materiaalkoste per eenheid Direkte arbeidskoste per eenheid Fabrieksbokoste per eenheid 7.7.3 Gelykbreekpunt: Bereken die gelykbreekpunt vir 2015. Lewer kommentaar oor die gelykbreekpunt hierbo bereken. Behoort die onderneming tevrede te wees met die getal eenhede wat tans vervaardig word? Verduidelik! INLIGTING: 1. Absolut T-Hemp Vervaardigers, het 34 000 T-hemde gedurende die jaar geëindig 28 Februarie 2015 verkoop. Hulle het 25 000 T-hemde in die vorige jaar vervaardig. 2. Al die T-hemde is teen ‘n vaste prys van R45 elk, in 2014 en 2015 verkoop. 3. Al die voltooide items is verkoop. Daar was geen goedere-in-bewerking aan die begin of aan die einde van die finansiële jaar nie. 4. Die volgende tabel en eenheidskoste is beskikbaar: 2015 2014 34 000 eenhede vervaardig 25 000 eenhede vervaardig Totale koste Eenheidskoste Totale koste Eenheidskoste Veranderlike koste 980 000 28,82 801 000 32,04 Direkte materiaalkoste 500 000 (1) 462 000 18,48 Direkte arbeidskoste 320 000 9,41 205 000 8,20 Verkoops- en verspreidingskoste 160 000 (2) 134 000 5,36 Vaste Koste 333 000 9,79 296 000 11,84 Fabrieksbokoste 205 000 (3) 205 000 8,20 Administratiewe koste 128 000 3,76 91 000 3,64 Totale koste 1 313 000 38,62 1 097 000 43,88 7.7.1 Bereken die eenheidskoste vir 2015 wat as (1), (2) en (3) aangedui is: (1) (2) (3) 220

7.7.2 Vergelyk die eenheidskoste vir 2015, met die van 2014. Verskaf in elk van die volgende gevalle ‘n ander moontlike rede, behalwe inflasie, vir die verandering: Direkte materiaalkoste per eenheid Direkte arbeidskoste per eenheid maak Fabrieksbokoste per eenheid 7.7.3 Bereken die gelykbreekpunt vir 2015. Lewer kommentaar oor die gelykbreekpunt hierbo bereken. Behoort die onderneming tevrede te wees met die getal eenhede wat tans vervaardig word? Verduidelik! 221

OEFENING 7.8 Die inligting hieronder is uit die finansiële rekords van Park Vervaardigers geneem. Die besigheid vervaardig, een tipe reënjas. Die finansiële jaar eindig op 28 Februarie 2015. GEVRA: 7.8.1 Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. (1) Vaste koste bly onveranderd in verhouding met die getal eenhede wat vervaardig is. (2) Die salaris van die fabrieksvoorman, sal as ‘n direkte arbeidskoste beskou word. (3) Huur van die fabriek, sal as ‘n veranderlike koste beskou word. (4) Primêre koste word bereken deur direkte materiaalkoste + direkte arbeidskoste. (5) Advertensies sal as ‘n administratiewe koste geklassifiseer word. 7.8.2 Verwys na Inligting B. (1) Bereken die waarde van grondstowwe voorhande op 28 Februarie 2015, deur die EIEU - metode te gebruik. (2) Bereken die waarde van grondstofkoste wat in die Produksiekostestaat sal verskyn. 7.8.3 Verwys na Inligting C. Bereken die waarde van direkte arbeid wat in die Produksiekostestaat sal verskyn. 7.8.4 Die besigheid het 4 000 reënjasse gedurende die jaar vervaardig. Daar was geen goedere in bewerking aan die begin, of einde van die jaar nie. Fabrieksbokoste het R67,55 per eenheid beloop. Bereken die volgende: (1) Die totale produksiekoste van voltooide goedere. (2) Die eenheidskoste van produksie (per reënjas). 7.8.5 Daar word gevra dat jy die beheer oor grondstowwe verder moet ondersoek. (1) Identifiseer die getal meter grondstofmateriaal wat waarskynlik gesteel is. (2) Buiten diefstal, voorsien EEN ander waarskynlike rede vir die tekort. Watter raad kan jy in hierdie verband gee? Noem EEN punt. 7.8.6 Gelykbreekpunt: (1) Bereken die gelykbreekpunt vir die huidige finansiële jaar. (2) Die gelykbreekpunt vir 2014 was 2 273 eenhede. Behoort die eienaar tevrede te wees met die gelykbreekpunt in 2015. Verduidelik kortliks hoekom jy so sê. INLIGTING: A. Produksie: 2014 2015 Aantal reënjasse vervaardig 4 500 4 000 B. Grondstowwe:  Gebruik: Daar is 1,8 meter material nodig om een reënjas te vervaardig.  Grondstowwe voorhande: Aantal meter materiaal Koste per meter Beginvoorraad 700 meter R30 Grondstowwe aan fabriek uitgereik 9 100 meter ? vir vervaardigingsproses Eindvoorraad 4 300 meter ? 222

 Aankope van grondstowwe: Aantal meter Koste per Totale materiaal meter koste Aankope 12 700 meter R490 600 April 2014 7 000 meter R34 R238 000 November 2014 3 500 meter R42 R147 000 Februarie 2015 2 200 meter R48 R105 600 C. Werkers:  Die volgende werkers is in diens van die onderneming: Besonderhede Aantal Bruto Totale koste Oortyd werkers maandelikse insluitend Uur Koers loon/salaris byvoordele Werkers in 5 R5 000 ? 180 uur R70 produksieproses (elke werker) Fabrieksvoorman 1 R8 000 R112 000 - - Verkoopsman 1 R4 000 ? - -  Diensvoordele en oortyd o Diensvoordele word toegewys aan die kosterekening van toepassing op die salarisse/lone van die spesifieke werkers. o Alle werkers is by die besigheid se pensioenfonds, en by die WVF geregistreer. Aftrekkings word vanaf die basiese salaris gemaak vir die pensioenfonds (8%), en die WVF (1%). Die werkgewer dra 10% tot die pensioenfonds, en 1% tot die WVF by. o Oortyd en kommissie is nie onderhewig aan pensioenfonds- en WVF- aftrekkings of -bydraes nie. o Die vyf werkers wat die reënjasse maak, het elkeen 180 uur oortyd gewerk gedurende die jaar, teen ‘n koers van R70 per uur. D. Voorrade klaarprodukte voorhande: Aantal reënjasse Waarde per eenheid Beginvoorraad 110 R284 Eindvoorraad 420 R246 E. Ontleding van totale koste en eenheidskoste: 2015 2015 2014 Totaal Per eenheid Per eenheid Verkoopprys R1 400 000 R350,00 R350,00 Veranderlike koste R863 800 R215,95 R184,60 Direkte material ? ? R63,30 Direkte arbeid ? ? R82,20 Verkoops- en verspreidingskoste R150 000 R37,50 R39,10 Vaste koste R350 200 R87,55 R83,54 Fabrieksbokoste ? R67,55 R58,04 Administrasiekoste R80 000 R20,00 R25,50 223

7.8.1 Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. (1) waar (2) onwaar (3) onwaar (4) waar (5) onwaar 7.8.2 Verwys na Inligting B. (1) Bereken die waarde van grondstowwe voorhande op 28 Februarie 2015 deur die EIEU - metode te gebruik. (2) Bereken die waarde van grondstofkoste wat in die Produksiekostestaat sal verskyn. 7.8.3 Verwys na Inligting C. Bereken die waarde van direkte arbeid wat in die Produksiekostestaat sal verskyn. 7.8.4 Die besigheid het 4 000 reënjasse gedurende die jaar vervaardig. Fabrieksbokoste het R67,55 per eenheid beloop. Bereken die volgende: (1) Die totale produksiekoste van voltooide goedere. (2) Die eenheidskoste van produksie (per reënjas). 7.8.5 Daar word gevra dat jy die beheer oor grondstowwe verder moet ondersoek. (1) Identifiseer die getal meter grondstofmateriaal wat waarskynlik gesteel is. (2) Buiten diefstal, voorsien EEN ander waarskynlike rede vir die tekort. Watter raad kan jy in hierdie verband gee? Noem EEN punt. 7.8.6 Gelykbreekpunt: (1) Bereken die gelykbreekpunt vir die huidige finansiële jaar. (2) Die gelykbreekpunt vir 2014 was 2 273 eenhede. Behoort die eienaar tevrede te wees met die gelykbreekpunt in 2015. Verduidelik kortliks hoekom jy so sê. 224

HOOFSTUK 8: GEPROJEKTEERDE INKOMSTESTAAT EN KONTANTBEGROTINGS 8.1 INLEIDING In Graad 11 het ons die volledige kontantbegroting asook die debiteure-invorderings- en krediteurebetalingskedules opgestel. Dit is belangrik dat jy Hoofstuk 10 van jou Graad 11 Werkboek weer deeglik bestudeer, aangesien die opstel van ‘n kontantbegroting in die eindeksamen geëvalueer sal word. Onthou dat ‘n kontantbegroting,‘n vooruitskatting is van hoeveel kontant op sekere stadiums in die toekoms ontvang en betaal gaan word. Daar word slegs na kontantontvangste en kontantbetalings gekyk, wanneer ‘n kontantbegroting opgestel word. ‘n Debiteure-invorderingskedule moet ook altyd opgestel word om te bepaal wanneer debiteure ons werklik gaan terugbetaal. ‘n Kontantbegroting is ‘n belangrike beheerinstrument vir die bestuur om deurlopend te monitor of die sakebedrywighede volgens plan verloop. Dit dien ook as riglyn en motivering vir werkers om gestelde doelwitte te bereik. In meeste ondernemings word die vorige begrotingstydperk as basis vir die opstel van die nuwe begroting gebruik. Die nadeel van hierdie metode is egter dat daar nie nuut gedink word nie, en die vorige tydperk se syfers bloot met ‘n persentasie aangepas word. In Graad 10 het jy met die Nulbasisbegroting kennis gemaak, waarvolgens elke item van nuuts af geëvalueer word. Elke item op die begroting word van vooraf bekyk om seker te maak of die spesifieke uitgawe wel nodig is. Hierdie metode kan ‘n positiewe invloed op werknemers hê deurdat nuwe uitdagings gestel word, om hulle te motiveer. ‘n Realistiese maar strawwe begroting is belangrik omdat dit as motiveerder vir personeel dien. Moeilike doelwitte en teikens is ‘n beter motiveerder as teikens wat maklik behaal word. 8.2 GEPROJEKTEERDE INKOMSTESTAAT ‘n Geprojekteerde Inkomstestaat is niks anders nie, as ‘n vooruitskatting van alle inkomstes en uitgawes vir ‘n bepaalde periode - genoem die begrotingstermyn. Waar nie-kontant items, soos, bv. oninbare skulde, waardevermindering, korting ontvang, en korting toegestaan, nie enige effek op die Kontantbegroting gehad het nie, sal al hierdie items wel in die Geprojekteerde Inkomstestaat verskyn. Onthou natuurlik dat kontantontvangstes en -betalings soos bv. lenings aangegaan, handelsvoorraad kontant aangekoop, kontantonttrekkings deur die eienaar, ens. wel in die kontantbegroting voorkom, maar nie in die Geprojekteerde Inkomstestaat sal verskyn nie, aangesien dit nie inkomstes of uitgawes verteenwoordig nie. 8.3 ONTLEDING EN VERTOLKING Die verhoudings en persentasies wat by die ontleding van finansiële state gebruik word kan op ‘n baie veelseggende wyse ook op Geprojekteerde Inkomstestate en Kontantbegroting van toepassing gemaak word, sodat verskillende maande se prestasies met mekaar vergelyk kan word om sodoende vroegtydig die syfers te hersien en regstellings te maak indien dit nodig mag te wees. 225

OEFENING 8.1 Jy word voorsien van die Geprojekteerde Inkomstestaat, en bykomende inligting met betrekking tot Park Haarkappers vir die tydperk April tot Junie 2015. Daar is ook ‘n Kontantbegroting vir dieselfde tydperk voorberei. Die finansiële jaar eindig op 31 Maart. GEVRA: 8.1.1 Verwys na die Geprojekteerde Inkomstestaat om die volgende te bereken:  Die maandelikse salaris wat aan elke haarkapper betaal word.  Die % verhoging in lone wat die skoonmaker gedurende die geprojekteerde tydperk sal ontvang.  Die rentekoers op die vaste deposito.  Die huur per vierkante meter en die aantal addisionele vierkante meter wat die besigheid vanaf 1 Mei 2015 sal huur 8.1.2 As die interne ouditeur, vergelyk jy die volgende geprojekteerde syfers met die werklike syfers aan die einde van April. Verskaf VIER opmerkings wat jy in jou interne ouditeursverslag met betrekking tot A, B, C en D sal insluit. Geprojekteer vir Werklik vir April 2015 April 2015 A Telefoon 2 200 4 150 B Water en elektrisiteit 6 000 4 900 C Fooi-inkomste 120 000 136 800 Verbruiksgoedere 14 400 15 120 Verkope van haarprodukte 87 500 112 000 D Koste van verkope 50 000 70 000 Bruto wins 37 500 42 000 8.1.3 Die eienaar oorweeg veranderings aan die vaste bates wat deur die besigheid besit word.  Bereken die koste van die nuwe voertuig wat sy op 1 Mei 2015 wil aankoop.  Stel die bateverkoperekening vir die inruil van die ou toerusting op 1 Julie 2015 op.  Noem die invloed wat die volgende uitgawes op die verwagte wins van die besigheid sal hê as gevolg van die aankoop van die nuwe toerusting. Toon berekeninge of syfers om jou antwoord te ondersteun. o Rente op lening o Waardevermindering o Onderhoud  Daar word beoog om ‘n besigheidsperseel te koop eerder as om aan te hou huur. Verduidelik EEN belangrike voordeel en EEN belangrike nadeel van hierdie opsie.  Verduidelik of die eienaar verantwoordelik opgetree het, of nie, in die besluite met betrekking tot toerusting en voertuie (sien Inligting 5). 8.1.4 Die eienaar is nie seker of sy die regte besluit geneem het toe sy jare gelede haar vorige werk bedank het, en die R800 000 in hierdie besigheid belê het nie. Verwys na die geprojekteerde maandelikse wins vir hierdie tydperk. Gebaseer op hierdie vooruitskattings, wat is jou mening oor die besluit wat sy gemaak het. Verduidelik! 226

GEGEE: Park Haarkappers Geprojekteerde Inkomstestaat vir April tot Junie 2015 April Mei Junie Verkope van haarprodukte 87 500 105 000 122 500 Koste van verkope 50 000 60 000 70 000 Bruto wins 37 500 45 000 52 500 Ander bedryfsinkomste 122 000 122 000 162 000 Fooi-inkomste van klante 120 000 120 000 160 000 Diverse inkomste 2 000 2 000 2 000 Bruto bedryfsinkomste 159 500 167 000 214 500 Bedryfsuitgawes (95 350) (120 072) (127 372) Salarisse van haarkappers 25 500 25 500 34 000 Lone van skoonmaker 3 400 3 672 3 672 Huur van perseel 24 600 30 750 30 750 Verbruiksgoedere 14 400 14 400 19 200 Water en elektrisiteit 6 000 6 000 7 000 Telefoon 2 200 2 200 2 200 Advertensies 8 000 15 000 8 000 Voertuiguitgawes 1 400 5 600 5 600 Onderhoudskoste van toerusting 3 500 3 500 3 500 Diverse uitgawes 2 300 2 300 2 300 Waardevermindering op voertuie 2 000 9 100 9 100 Waardevermindering op toerusting 2 050 2 050 2 050 Bedryfswins 64 150 46 928 87 128 Rente-inkomste 3 315 0 0 Wins voor rente-uitgawes 67 465 46 928 87 128 Rente op lening (750) (625) (500) Netto wins 66 715 46 303 86 628 ADDISIONELE INLIGTING: 1. Die eienaar het haar werk in 2009 bedank om die besigheid te begin. Sy het al haar spaargeld van R800 000 in die besigheid belê. Die besigheid doen klante se hare en verkoop ook haarprodukte. 2. Daar is drie haarkappers in diens. Daar word beplan om die besigheid uit te brei deur ‘n vierde haarkapper vanaf 1 Junie 2015 aan te stel. Daar is ook een skoonmaker in diens. 3. Die huur word op ‘n vaste bedrag per vierkante meter bereken. Daar word tans 60 vierkante meter gehuur maar, die vloerruimte sal vanaf 1 Mei 2015, vergroot as gevolg van uitbreiding. 4. Die vaste deposito van R468 000 sal op 30 April 2015 verval. 5. Vaste bates Datum Kosprys Opgehoopte waardeverm. Waardeverminderings- gekoop op 31 Maart 2015 koers Toerusting 1 April 2009 R164 000 R153 750 15% op kosprys VW bakkie 1 Julie 2012 R120 000 R66 000 20% op kosprys BMW 5-reeks 1 Mei 2015 ? ? 20% op kosprys Daar word beplan om die volgende veranderings aan vaste bates te maak:  Die VW bakkie sal deur die besigheid gehou word.  Die nuwe BMW sal op 1 Mei 2015 aangekoop word. ‘n Gedeelte van die vaste deposito se fondse sal gebruik word om die voertuig aan te koop.  Al die ou toerusting sal op 1 Julie 2015 vervang word. Die ou toerusting sal ingeruil word, en die verskil sal deur middel van ‘n lening teen ‘n rentekoers van 15% gefinansier word. Na verwagting sal die inruilwaarde R23 000 wees, terwyl die koste van die nuwe toerusting R402 000 sal beloop. 227

8.1.1 Verwys na die Geprojekteerde Inkomstestaat om die volgende te bereken: Die maandelikse salaries wat aan elke haarkapper betaal word. Die % verhoging in lone wat die skoonmaker gedurende die geprojekteerde tydperk sal ontvang. Die rentekoers op die vaste deposito. Die huur per vierkante meter. Die aantal addisionele vierkante meter wat die besigheid vanaf 1 Mei 2015 sal huur 8.1.2 As die interne ouditeur vergelyk jy die volgende geprojekteerde syfers met die werklike syfers aan die einde van April. Verskaf VIER opmerkings wat jy in jou interne ouditeursverslag met betrekking tot A, B, C en D sal insluit. A Kommentaar op telefoon: B Kommentaar op water en elektrisiteit: C Kommentaar op fooi-inkomste en verbruiksgoedere: D Kommentaar op verkope, koste van verkope en bruto wins: 228

8.1.3 Die eienaar oorweeg veranderings aan die vaste bates wat deur die besigheid besit word. Bereken die koste van die nuwe voertuig wat sy op 1 Mei 2015 wil aankoop. Stel die bateverkoperekening vir die inruil van die ou toerusting op 1 Julie 2015 op. Bateverkope Noem die invloed wat die volgende uitgawes op die verwagte wins van die besigheid sal hê as gevolg van die aankoop van die nuwe toerusting. Toon berekeninge of syfers om jou antwoord te ondersteun. o Rente op lening: o Waardevermindering: o Onderhoud: Daar word beoog om ‘n besigheidsperseel te koop eerder as om aan te hou huur. EEN belangrike voordeel van hierdie opsie: EEN belangrike nadeel van hierdie opsie. Verduidelik of die eienaar verantwoordelik opgetree het, of nie, in die besluite met betrekking tot: Toerusting: Voertuie: 8.1.4 Die eienaar is nie seker of sy die regte besluit geneem het toe sy jare gelede haar vorige werk bedank het, en die R800 000 in hierdie besigheid belê het nie. Verwys na die geprojekteerde maandelikse wins vir hierdie tydperk. Gebaseer op hierdie vooruitskattings, wat is jou mening oor die besluit wat sy gemaak het. Verduidelik? 229

OEFENING 8.2 Die eienaar van MP-Handelaars is bekommerd oor die winsgewendheid van sy besigheid. Hy het sy rekenmeester gevra om ‘n Geprojekteerde Inkomstestaat, vir die 3 maande geëindig 30 Junie 2015 op te stel. Die eienaar vra jou hulp om ‘n paar aspekte uit die Geprojekteerde Inkomstestaat aan hom te verduidelik. INLIGTING: Geprojekteerde Inkomstestaat vir die tydperk geëindig 30 Junie 2015 April Mei Junie Verkope 45 000 49 500 48 375 Koste van verkope ( 25 000 ) ( 27 500 ) ( 26 875 ) Bruto wins 20 000 22 000 21 500 Ander bedryfsinkomste 800 800 800 Huurinkomste 800 800 800 Bruto bedryfsinkomste 20 800 22 800 22 300 Ander bedryfsuitgawes ( 16 510 ) ( 17 580 ) ( 17 064 ) Salarisse en lone 5 000 5 500 5 500 Oninbare skulde 410 800 0 Versekering 1 200 1 200 1 200 Waardevermindering 900 900 1 000 Diverse bedryfsuitgawes 9 000 9 180 9 364 Bedryfswins 4 290 5 220 5 236 Rente-inkomste 510 524 538 Wins voor rente-uitgawe 4 800 5 744 5 774 Rente-uitgawe ( 700 ) ( 700 ) ( 700 ) Netto wins vir die tydperk 4 100 5 044 5 074 GEVRA: 8.2.1 Gee verduidelikings vir die volgende aspekte aan die eienaar: (1) Wat was die persentasie verhoging in die salarisse en lone? (2) Sal die werknemers en vakbonde tevrede wees met hierdie persentasie verhoging in salarisse en lone? Hoekom? (3) Gee ‘n moontlike rede waarom daar geen oninbare skulde gedurende Junie afgeskryf is nie. (4) Gee ‘n rede waarom waardevermindering gedurende Junie verhoog het. (5) Met watter persentasie styg die diverse bedryfsuitgawes elke maand? (6) Verduidelik waarom die rente-inkomste elke maand styg alhoewel die oorspronklike belegging dieselfde gebly het. 8.2.2 Gee aan die eienaar advies ten opsigte van die volgende aspekte: (1) Winspersentasie – wat is tans die bruto winsgrens op koste van verkope? (2) Watter gevolge sal ‘n verhoging in die winspersentasie hê. (3) Dink jy dat die eienaar met die belegging moet voortgaan of moet hy dit dalk eerder onttrek om die lening terug te betaal? (4) Huurinkomste – die huidige huurkontrak verval op 30 Augustus 2015. Dink jy dat die huurkontrak verleng moet word. Die eienaar wil ook weet of hy maar die bedrag per maand kan verander aangesien hy dit nie die afgelope twee jaar verander het nie. 230

8.2.1 (1) Wat was die persentasie verhoging in die salarisse en lone? (2) Sal die werknemers en vakbonde tevrede wees met hierdie persentasie verhoging in salarisse en lone? Hoekom? (3) Gee ‘n moontlike rede waarom daar geen oninbare skulde gedurende Junie afgeskryf is nie. (4) Gee ‘n rede waarom waardevermindering gedurende Junie verhoog het. (5) Met watter persentasie styg die diverse bedryfsuitgawes elke maand? (6) Verduidelik waarom die rente-inkomste elke maand styg, alhoewel die oorspronklike belegging dieselfde gebly het. 8.2.2 (1) Winspersentasie – wat is tans die bruto winsgrens op koste van verkope? (2) Watter gevolge sal ‘n verhoging in die winspersentasie hê. (3) Dink jy dat die eienaar met die belegging moet voortgaan of moet hy dit dalk eerder onttrek om die lening terug te betaal? (4) Huurinkomste – die huidige huurkontrak verval op 30 Augustus 2015. Dink jy dat die huurkontrak verleng moet word. Die eienaar wil ook weet of hy maar die bedrag per maand kan verander aangesien hy dit nie die afgelope twee jaar verander het nie. 231

OEFENING 8.3 Jy is die rekenmeester van Park Handelaars en jy het die kontantbegroting vir die drie maande geëindig 31 Maart 2015 opgestel om aan die eienaar voor te lê. GEVRA: 8.3.1 Wat is die hoofdoel met die opstel van ‘n Kontantbegroting? 8.3.2 Aan die einde van Oktober 2014 het jy die volgende syfers geïdentifiseer. Verduidelik wat jy aan die einde van Oktober oor elk van die volgende items vir die eienaar sal sê: Oktober 2014 Begroot Werklik Herstelwerk en instandhouding 23 000 18 000 Telefoon 15 000 24 000 Huurinkomste 72 000 22 000 Advertensies 25 000 25 000 8.3.3 Bereken die totale verkope wat in Februarie 2015 verwag kan word. 8.3.4 Stel die Debiteure-invorderingskedule op vir die periode geëindig 31 Maart 2015 om die syfers in die Kontantbegroting na te gaan. 8.3.5 Die eienaar is van mening dat dit ‘n goeie idee sal wees om op krediet te begin verkoop, maar die winkelbestuurder stem nie saam nie. Noem EEN punt uit die vraag om die eienaar se mening te ondersteun, en EEN punt teen sy mening. Verskaf syfers om jou standpunte te ondersteun. 8.3.6 Verwys na die voltooide Kontantbegrotingvir die drie maande geëindig 31 Maart 2015. Die eienaar kan nie regtig die begroting interpreteer nie, en vra dat jy die belangrikste aspekte moet uitlig. Verduidelik DRIE punte buiten dié wat hierbo genoem is. Verskaf syfers uit die vraag om jou verduidelikings te ondersteun. INLIGTING: 1. Kredietverkope:  Die eienaar het besluit om vanaf 1 Februarie 2015 op krediet te begin verkoop. Daar word verwag dat kredietverkope 80% van alle verkope sal uitmaak. Die onderneming gebruik ‘n winsopslag van 50% op kosprys, te alle tye.  Daar word verwag dat debiteure soos volg sal betaal:  10% betaal in dieselfde maand as die kredietverkooptransaksie.  55% betaal in die maand na die kredietverkooptransaksie plaasgevind het.  28% betaal in die tweede maand na die kredietverkooptransaksie plaasgevind het.  7% word verwag om as oninbaar afgeskryf te word. 2. Verbandlening:  Die eienaar besluit om ‘n verbandlening uit te neem, op die eiendom wat die onderneming jare gelede vir kontant gekoop het. Rente van 15% p.j. word gekapitaliseer. 232

Park Handelaars Kontantbegroting vir die drie maande geëindig 31 Maart 2015 Januarie Februarie Maart Ontvangste 675 000 1 176 600 1 093 600 Kontantverkope 600 000 144 000 162 000 Invordering van debiteure (sien inligting 1) - 57 600 381 600 Verbandlening: ABSA (sien inligting 2) - 900 000 - Huurinkomste 72 000 72 000 80 00 Rente op vaste deposito 3 000 3 000 - Vaste deposito verval - - 470 000 Betalings 771 700 960 470 1 240 780 Kontantaankope van voorraad 400 000 480 000 540 000 Terugbetaling van lening en rente - 10 370 10 370 Bankkoste 13 000 8 000 8 000 Versekering 7 700 7 700 10 010 Salarisse 140 000 140 000 168 000 Lone 60 000 62 400 62 400 Telefoon 16 000 16 000 16 000 Advertensies 15 000 15 000 15 000 Diverse uitgawes 20 000 21 000 22 000 Aankoop van voertuie - - 180 000 Voertuiguitgawes - - 9 Onttrekkings deur die eienaar 100 000 200 000 200 000 Surplus (tekort) vir die maand (96 700) 216 130 (147 180) Kontant begin van die maand 55 000 (41 700) 174 430 Kontant einde van die maand (41 700) 174 430 27 250 8.3.1 Wat is die hoofdoel met die opstel van ‘n Kontantbegroting? 8.3.2 Herstelwerk en instandhouding Telefoon Huurinkomste Advertensies 233

8.3.3 Bereken die totale verkope wat in Februarie 2015 verwag kan word. 8.3.4 Debiteure-invorderingskedule vir die DRIE maande geëindig 31 Maart 2015 Kredietverkope Invorderings Februarie Maart Februarie Maart 648 000 8.3.5 EEN punt om die eienaar se mening te ondersteun: EEN punt teen die eienaar se mening: 8.3.6 Verduidelik DRIE punte uit die begroting buiten dié wat hierbo genoem is. Verskaf syfers uit die vraag om jou verduidelikings te ondersteun. 234

OEFENING 8.4 Jy word voorsien van die Kontantbegroting van Park Handelaars vir die drie maande geëindig 28 Februarie 2015. GEVRA: 8.4.1 Verduidelik waarom ‘n besigheid elke jaar ‘n Kontantbegroting moet voorberei. 8.4.2 Bereken die syfers soos aangedui deur A – E in die Kontantbegroting. 8.4.3 Die huurinkomste is vanaf 1 Januarie 2015 met 8% verhoog. Bereken die huurinkomstesyfer vir Januarie 2015. 8.4.4 Verwys na die salarisse en lone in die Kontantbegroting:  Bereken die persentasie verhoging wat vanaf 1 Januarie 2015 aan werkers toegeken is.  Sal die werkers met hierdie verhoging tevrede wees? Verduidelik kortliks. 8.4.5 As interne ouditeur ontdek jy dat die werklike motorvoertuiguitgawes vir Desember 2014 R5 420 was. Noem TWEE punte wat jy in jou interne ouditeursverslag sal insluit. 8.4.6 ‘n Nuwe voertuig sal op 31 Januarie 2015 vir R139 500 aangekoop word. Die besigheid sal ‘n deposito van 20% betaal en die saldo sal deur ‘n lening gefinansier word. Die lening sal in gelyke paaiemente oor drie jaar vanaf 28 Februarie 2015 terugbetaal word. Rente sal maandeliks aan ABSA op die uitstaande saldo van die lening teen 11% per jaar betaal word.  Bereken die rente betaalbaar aan ABSA in Februarie 2015.  Bereken die maandelikse terugbetaling van die kapitaalgedeelte van die lening by ABSA. 8.4.7 Bereken die verwagte ontvangste van debiteure in Januarie 2015. INLIGTING: Let wel: Nie alles syfers word hieronder getoon nie. Uittreksel uit kontantbegroting Desember 2014 Januarie 2015 Februarie 2015 Verwagte ontvangste 291 000 355 000 140 000 Kontantverkope (75% van totale verkope) 225 000 112 500 94 225 Debiteure (30 dae min 5%) 47 500 ? 35 625 Huurinkomste 9 000 ? ? Rente op vaste deposito 400 400 Kapitaal 150 000 Verwagte betalings 240 000 310 000 390 000 Onttrekkings 17 500 12 500 12 500 Motorvoertuiguitgawes 4 000 4 000 4 000 Vaste deposito 60 000 Deposito op voertuig aangekoop ? Maandelikse terugbetaling aan ABSA ? Rente aan ABSA betaal ? Salarisse en lone 105 000 109 200 109 200 Kontantoorskot/-tekort 51 000 45 000 C Kontant aan begin van die maand 72 000 A D Kontant aan die einde van die maand 123 000 B E 235

8.4.1 Verduidelik waarom ‘n besigheid elke jaar ‘n Kontantbegroting moet voorberei. 8.4.2 Bereken die syfers soos aangedui deur A – E in die Kontantbegroting. A B C D E 8.4.3 Die huurinkomste is vanaf 1 Januarie 2015 met 8% verhoog. Bereken die huurinkomstesyfer vir Januarie 2015. 8.4.4 Verwys na die salarisse en lone in die Kontantbegroting: Bereken die persentasie verhoging wat vanaf 1 Januarie 2015 aan werkers toegeken is. Sal die werkers met hierdie verhoging tevrede wees? Verduidelik kortliks. 8.4.5 As interne ouditeur ontdek jy dat die werklike motorvoertuiguitgawes vir Desember 2014, R5 420 was. Noem TWEE punte wat jy in jou interne ouditeursverslag sal insluit. 8.4.6 Bereken die rente betaalbaar aan ABSA in Februarie 2015. Bereken die maandelikse terugbetaling van die kapitaalgedeelte van die lening by ABSA. 8.4.7 Bereken die verwagte ontvangste van debiteure in Januarie 2015. 236

OEFENING 8.5 Jy word voorsien van ‘n uittreksel uit die Kontantbegroting van Park Gimnasium. Elke lid betaal ‘n eenmalige toelatingsfooi van R1 000 en ‘n lidmaatskapfooi van R500 per maand om aan die gimnasium te behoort. Anton Nel is deur die eienaar aangestel om die fooi in te vorder, en te beheer. GEVRA: 8.5.1 Bereken die versekeringsyfer vir November 2015 (Let daarop dat die versekeringspremie op 1 November 2015 met 6% sal verhoog). 8.5.2 Bereken die persentasie verhoging in Anton Nel se salaris in Oktober 2015. 8.5.3 Bereken die persentasie winsopslag wat van toepassing is op die verkoop van verversings (Let daarop dat verversings slegs vir kontant verkoop word en vervang word in die maand wat dit verkoop is). 8.5.4 Bereken die bedrag in die vaste deposito belê op 1 September 2015 (Let daarop dat die rentekoers 8% p.j. is, en dat ‘n gedeelte van die vaste deposito op 31 Oktober 2015 verval). 8.5.5 Bereken die rente op die vaste deposito vir November 2015. As interne ouditeur word daar van jou verwag om aan die eienaar terugvoering te gee ten opsigte van die bemarkingstrategie en fooi-invordering. 8.5.6 Hoeveel nuwe klante kan die eienaar verwag om by te kry na die bemarkingstrategie in September 2015? 8.5.7 Watter TWEE aspekte van die bemarkingstrategie kan verbeter word? Gee syfers om jou antwoord te ondersteun, en maak voorstelle om elkeen te verbeter. INLIGTING: 1. Uittreksel uit die Kontantbegroting vir September 2015 tot November 2015. Sept. Okt. Nov. Totaal Ontvangste Aansluitingsfooi ? 0 0 ? Maandelikse lidmaatskapfooi 285 000 285 000 285 000 855 000 Verkoop van verversings 21 600 27 360 27 360 76 320 Vaste deposito verval 0 30 000 0 30 000 Rente op vaste deposito (8% p.j.) 640 640 ? ? Betalings Versekering 7 000 7 000 ? ? Kommissie betaal 18 000 0 0 18 000 Vervoertoelae 6 000 0 0 6 000 Salaris aan Anton Nel 4 200 5 250 5 250 14 700 Aankope van verversings 12 000 15 200 15 200 42 400 2. Aan die einde van Augustus 2015 het die gimnasium 450 klante gehad. Die eienaar het ‘n nuwe bemarkingstrategie ontwikkel om die getal drasties te vermeerder. Hy het beplan om drie mense aan die begin van September 2015 in diens te neem om die bemarking te doen, en nuwe klante te werf. Hy sou aan hulle kommissie van R150 vir elke nuwe lid betaal, asook ‘n vervoertoelaag. Die eienaar vra jou, as die interne ouditeur, om die werk van die bemarkingspan te ontleed. Jou ontleding is soos volg: Mpho Jan Gert Totaal Aantal nuwe lede gewerf 80 35 113 228 Kommissie verdien R12 000 R5 250 R16 950 R34 200 Vervoertoelaag betaal R3 000 R3 000 R3 000 R9 000 Aantal kontrakte gekanselleer op 1 November 2015 2 0 38 40 237

3. Werklike fooi-inkomste ingevorder in vergelyking met die begroting: Begroot Werklik September 2015 R285 000 R339 000 Oktober 2015 R285 000 R323 000 November 2015 R285 000 R273 000 Totaal R855 000 R935 000 8.5.1 Bereken die versekeringsyfer vir November 2015. 8.5.2 Bereken die % verhoging in Anton Nel se salaris in Oktober 2015. 8.5.3 Bereken die % winsopslag wat van toepassing is op die verkoop van verversings. 8.5.4 Bereken die bedrag in die vaste deposito belê op 1 September 2015. 8.5.5 Bereken die rente op die vaste deposito vir November 2015. 8.5.6 Hoeveel nuwe klante kan die eienaar verwag om by te kry na die bemarkingstrategie in September 2015? 8.5.7 Watter TWEE aspekte van die bemarkingstrategie kan verbeter word? Gee syfers om jou antwoord te ondersteun en maak voorstelle om elkeen te verbeter. 238

OEFENING 8.6 Die onderstaande inligting is geneem uit die boeke van Absolut Handelaars. OPDRAG 8.6.1 Noem twee moontlike maniere waarop die aankoop van nuwe toerusting befonds kan word. 8.6.2 Bereken watter persentasie van aankope van voorraad in Oktober kontant was. 8.6.3 Bereken die kredietverkope vir Oktober 2015 indien ‘n 10% korting toegestaan is aan klante wat binne dertig dae betaal. 8.6.4 Watter persentasie debiteure betaal hulle rekeninge binne dertig dae? Gebruik syfers vir Oktober 2015 om jou antwoord te bereken. 8.6.5 Gebruik jou antwoorde op Vraag 1.2, 1.3 en 1.4 hierbo om te bepaal of ontvangste van debiteure, betalings aan krediteure en die aankope van voorraad goed bestuur word. 8.6.6 Noem twee items wat ingesluit kan word in “ander vaste uitgawes”. 8.6.7 Identifiseer twee uitgawes wat in ‘n geprojekteerde inkomstestaat kan voorkom, maar nie in ‘n kontantbegroting nie. 8.6.8 Dink jy dit was ‘n goeie besluit om nie die vaste deposito te herbelê nie? Staaf jou antwoord met syfers. INLIGTING 1. Krediteure word twee maande na die maand van aankope betaal. Goedere wat in Oktober op krediet aangekoop is word dus in Desember betaal. 2. Kontantbegroting vir die tydperk 1 Oktober 2015 tot 31 Desember 2015 Oktober November Desember KONTANTONTVANGSTE 452 400 781 000 515 600 Kontantverkope 330 000 360 000 270 000 Kontant ontvang van debiteure 122 400 166 800 195 600 Vaste deposito (ingesluit rente vir 6 maande @ - 74 200 - 6% p.j.) Lening - 180 000 50 000 KONTANTBETALINGS 300 000 571 500 616 917 Kontantaankope van voorraad 55 000 60 000 45 000 Kontant betaal aan krediteure 120 000 160 000 220 000 Rente op lening - 1 500 1 917 Aankoop van toerusting - 225 000 225 000 Ander vaste uitgawes 125 000 125 000 125 000 SURPLUS / TEKORT 152 400 209 500 (101 317) BANK – Beginsaldo (7 500) 144 900 354 400 BANK- Eindsaldo 144 900 354 400 253 083 3. Debiteure-invorderingskedule Kredietverkope Oktober November Desember Augustus 36 000 0 0 September 86 400 48 000 0 Oktober 0 118 800 66 000 November 0 0 129 600 239

8.6.1 Noem twee moontlike maniere waarop die aankoop van nuwe toerusting befonds kan word. 8.6.2 Bereken watter persentasie van aankope van voorraad in Oktober kontant was. 8.6.3 Bereken die kredietverkope vir Oktober 2015 indien ‘n 10% korting toegestaan is aan klante wat binne dertig dae betaal. 8.6.4 Watter persentasie debiteure betaal hulle rekeninge binne dertig dae? Gebruik syfers vir Oktober 2015 jou berekening. 8.6.5 Gebruik jou antwoorde op Vraag 1.2, 1.3 en 1.4 hierbo om te bepaal of ontvangste van debiteure, betalings aan krediteure en die aankope van voorraad goed bestuur word. 8.6.6 Noem twee items wat ingesluit kan word in “ander vaste uitgawes”. 8.6.7 Identifiseer twee uitgawes wat in ‘n geprojekteerde inkomstestaat kan voorkom, maar nie in ‘n kontantbegroting nie. 8.6.8 Dink jy dit was ‘n goeie besluit om nie die vaste deposito te herbelê nie? Staaf jou antwoord met syfers. 240

HOOFSTUK 9: HERSIENING 9.1 INLEIDING EN WERKSWYSE Jy behoort op hierdie stadium enige vraag oor enige onderwerp in die Rekeningkunde-sillabus te kan beantwoord. Hierdie hoofstuk bevat spesifieke vrae wat daarop gemik is om jou deeglik vir die eindeksamen voor te berei asook ‘n oefenvraestel wat jy volledig in 3 ure moet voltooi ten einde jou vaardigheidsvlak voor die eindeksamen te meet. Die memorandums van al die hersieningsvrae en die oefenvraestel is aan die einde van die boek – maak seker dat jy elke vraag 100% verstaan. Sorg dat jy eers al jou werk baie goed leer voordat jy met die hersieningshoofstuk begin. Die doel van die hersiening is juis om vir jou ‘n aanduiding te gee van watter afdelings jy nog nie heeltemal onder die knie het nie, en waaraan jy dus meer tyd moet spandeer. As jy die volgende werkswyse volg SAL dit met jou baie goed gaan in die eindeksamen. Werkswyse:  Werk eers weer deur elke hoofstuk en elke vraag in die boek asook jou Junie- en rekordeksamenvraestelle ten einde soveel moontlik oefeninge te doen voordat jy met die finale hersiening vir die eksamen begin.  Kyk wat die spesifieke tema is waaroor die hersieningsvraag handel. Hersien dan eers weer daardie deel van die werk baie deeglik voordat jy die vraag begin doen.  Benader elke vraag soos in ‘n eksamensituasie, met ander woorde kyk na die punte- en tydstoedeling wat by elke vraag gegee word, en probeer daarby hou ten einde te verseker dat jy in die eindeksamen nie sukkel om klaar te kry nie.  Doen twee dae voordat jy finaal eindeksamen skryf, die oefenvraestel volledig en werk die memorandum eers deur nadat die vraestel afgehandel is. Weerhou jouself daarvan om dadelik na die memorandum te blaai as jy iets nie kan doen nie.  Sterkte! 241

9.2 HERSIENINGSOEFENINGE 1 TOT 10 OEFENING 1: (Bankversoening, Debiteure en Krediteureversoening; 62 punte, 37 minute) 1.1 Bankversoening Johan is die boekhouer van Park Winkels, wat Afrika kunswerke aan toeriste verkoop. Park Winkels verkoop hulle voorraad kontant en op krediet, met die voorwaarde dat debiteure hulle skuld binne 30 dae moet vereffen. Die ooreenkoms met krediteure is egter om kredietaankope binne 60 dae te vereffen. Johan was met verlof gedurende Augustus 2015 en is deur ‘n tydelike boekhouer, Wilhelm, vervang. Voordat hy egter met verlof is, het Johan die bankrekening van Julie 2015 met die bankstaat versoen. Wilhelm het die bankversoening aan die einde van Augustus gedoen, nadat hy die bankstaat vir Augustus van die bank ontvang het, maar het dit nie reggekry nie. Hy het die volgende poging van bankversoening aan jou voorgelê en gevra dat jy hom help. 1. Bankversoeningstaat op 31 Julie 2015 (opgestel deur Johan) Debiet Krediet Debietsaldo volgens bankstaat 5 500 Krediteer uitstaande deposito’s 12 000 Debiteer uitstaande tjeks: nr. 224 (gedateer 28 Februarie 2015) 880 nr. 456 (gedateer 10 Augustus 2015) 1 950 Debietsaldo volgens bankrekening 3 670 12 000 12 000 2. Die Kontantontvangstejoernaal vir Augustus 2015 toon ‘n banktotaal van R42 400. 3. Die Kontantbetalingsjoernaal vir Augustus 2015 toon ‘n banktotaal van R56 800. 4. Bankversoeningstaat op 30 Augustus 2015 (opgestel deur Wilhelm) Debiet Krediet Debietsaldo volgens bankstaat 5 500 Krediteer uitstaande deposito’s 8 000 Debiteer uitstaande tjeks: nr. 482 (gedateer 25 Augustus 2015) 4 800 Kredietsaldo volgens bankrekening 10 730 10 300 18 730 5. Addisionele inligting 5.1 Johan het opgemerk dat Wilhelm sommige inskrywings korrek gedoen het, maar dat hy die volgende inligting op die bankstaat wat vir Augustus 2015 van die bank ontvang is, nie in ag geneem het nie:  Die saldo van die bankstaat op 1 Augustus 2015 was R5 500 (dt.), maar op 31 Augustus het die bankstaat ‘n oortrokke saldo van R13 945 getoon.  Bankkoste van R85 en ‘n aftrekorder ten opsigte van Versekering vir R3 100.  ‘n Deposito direk in die bank gedeponeer, R520, vir rente op die vaste deposito.  Tjeknr. 480 verskyn op die bankstaat as R1 640 maar in die KBJ as R1 460. Die bankstaat is korrek. 5.2 Johan het opgemerk dat Wilhelm ook glad nie verlede maand se bankversoeningstaat in ag geneem het nie. Die deposito van R12 000 verskyn wel op Augustus se bankstaat. OPDRAG: 1. Bereken die korrekte saldo van die bankrekening op 31 Augustus 2015. (12) 2. Stel die korrekte bankversoeningstaat op 31 Augustus 2015 op. (8) 242

1.2 Krediteureversoening Wilhelm het ook die krediteurelys en krediteureversoeningstaat opgestel terwyl Johan met verlof was. Ook hiermee het hy probleme ondervind. Krediteurekontrolesaldo op 31 Augustus 2015 R54 200 Totaal van krediteurelys op 31 Augustus 2015 R50 240 ‘n Ondersoek het die volgende probleme aan die lig gebring ten opsigte van die krediteuregrootboek:  Goedere ter waarde van R4 200 wat aan ‘n krediteur teruggestuur is, is as R6 200 na die betrokke krediteur se rekening oorgeboek.  Kredietaankope van skryfbehoeftes vir R520 is na die verkeerde kant van die betrokke krediteur se rekening oorgeboek.  ‘n Betaling van R2 100 is na die verkeerde krediteur se rekening oorgeboek.  Krediteure met debietsaldo’s van R920 is na die Debiteuregrootboek oorgedra. Wilhelm het egter nagelaat om die nodige inskrywings in die krediteure se rekeninge te maak. OPDRAG: 3. Bereken die korrekte totaal van die krediteurelys op 31 Augustus 2015. (10) 1.3 Ontleding van debiteure en krediteure Die volgende syfers is geneem uit die Proefbalans van Park Winkels op 31 Augustus 2015, die einde van die finansiële jaar. Verkope (80% op krediet) 1 800 000 Koste van verkope (60% op krediet) 1 200 000 Handelsvoorraad (1 September 2014) 255 000 Handelsvoorraad (31 Augustus 2015) 305 000 Debiteurekontrole (1 September 2014) 310 000 Debiteurekontrole (31 Augustus 2015) 266 000 Krediteurekontrole (1 September 2014) 76 000 Krediteurekontrole (31 Augustus 2015) 54 200 OPDRAG: 4. Bereken die volgende: 4.1 Gemiddelde aantal maande se voorraad voorhande vir die jaar geëindig 31Augustus 2015. 4.2 Gemiddelde debiteure-invorderingstermyn vir die jaar geëindig 31 Augustus 2015. 4.3 Gemiddelde krediteurebetalingstermyn vir die jaar geëindig 31 Augustus 2015. (17) 5. Dink jy dat Park Winkels te veel voorraad hou? Lewer kommentaar op jou berekening. Hou in gedagte dat Park Winkels Afrika kunswerke aan toeriste verkoop. (5) 6. Lewer kommentaar op Park Winkels se invorderings van debiteure, en betalings aan krediteure. Gee ook raad oor hoe om die situasie te verbeter. (10) 243

1. Berekening van banksaldo 2. Bankversoeningstaat op 31 Augustus 2015 Debiet Krediet 3. Korrekte totaal van krediteurelys op 31 Augustus 2015 4. Bereken: Gemiddelde voorraadhoudingsperiode vir die jaar geëindig 31 Augustus 2015 Gemiddelde debiteure-invorderingstermyn vir die jaar geëindig 31 Augustus 2015 Gemiddelde krediteurebetalingstermyn vir die jaar geëindig 31 Augustus 2015 5. Kommentaar oor voorraadhouding 6. Kommentaar en advies oor debiteure en krediteure Kommentaar: Advies: 244

OEFENING 2: (Bateverkope en Nota by Balansstaat; 45 punte, 27 minute) Die volgende onvolledige Nota by die Balansstaat van Park Winkels is geneem op 28 Februarie 2015. Nota vir eiendom, aanleg en toerusting op Februarie 2015 Grond en Voertuie Toerusting geboue Drawaarde aan die begin van die jaar 1 200 000 120 000 Kosprys 880 000 450 000 Opgelope waardevermindering (180 000) Bewegings Byvoegings Bateverkope (46 080) Waardevermindering Drawaarde einde van die jaar Kosprys Opgelope waardevermindering ADDISIONELE INLIGTING: 1. Gedurende die jaar is ‘n faktuur van Botha Bouers ontvang vir die volgende:  Aanbou van ‘n nuwe stoorkamer, R60 000  Herstelwerk gedoen, R6 000 2. ‘n Nuwe voertuig is op 1 November 2014 vir R150 000 gekoop. Die eienaar het ‘n radiosisteem ter waarde van R10 000 laat installeer en die lisensiegeld van R240 vir die voertuig betaal. 3. Waardevermindering op voertuie word afgeskryf teen 15% per jaar op kosprys. 4. Op 31 Augustus 2014 is toerusting wat op 1 Maart 2012 vir R80 000 aangekoop is, teen ‘n verlies van R6 080, ingeruil op nuwe toerusting wat R120 000 gekos het. 5. Waardevermindering op toerusting word afgeskryf teen 20% per jaar op die verminderde saldo- metode. OPDRAG: 2.1 Maak gebruik van die addisionele inligting en voltooi die gegewe Nota vir eiendom, aanleg en toerusting in die Balansstaat. (25) 2.2 Voltooi die Bateverkoperekening volledig om die inruil van die toerusting op 31 Augustus 2014 te boekstaaf. (12) 2.3 Die eienaar is bekommerd oor die feit dat die toerusting teen ‘n verlies ingeruil is, aangesien die markwaarde van die toerusting op R55 000 geraam is. Gee 2 moontlike redes waarom dit teen ‘n verlies ingeruil is, en noem ook 2 voorsorgmaatreëls wat getref kan word om herhaling in die toekoms te voorkom. (8) 245

2.1 Nota vir eiendom, aanleg en toerusting op 28 Februarie 2015 Grond en Voertuie Toerusting geboue Drawaarde aan die begin van die jaar 1 200 000 120 000 Kosprys 880 000 450 000 Opgelope waardevermindering (180 000) Bewegings Byvoegings Bateverkope (46 080) Waardevermindering Drawaarde einde van die jaar Kosprys Opgelope waardevermindering Berekeninge: 2.2 Algemene Grootboek van Park Winkels Bateverkope 2.3 Redes vir verlies en voorsorgmaatreëls Twee redes: Twee voorsorgmaatreëls: B 246

OEFENING 3: (Voorraadwaardering, EIEU en Geweegde gemiddelde; 60 punte, 36 minute) Jy word voorsien van inligting wat betrekking het op Parkie Pette, ‘n besigheid wat slegs een soort pet verkoop. Die eienaar beplan om vir nog 3 jaar hierdie besigheid te bedryf en dan ‘n nuwe besigheid te begin. Die besigheid gebruik die periodieke vooraadopnamestelsel. Alle beginvoorraad is teen dieselfde prys, nl. R20 aangekoop, maar die kosprys van die pette het gereeld gedurende die jaar toegeneem. OPDRAG: 3.1 Bereken die aantal pette wat op 28 Februarie 2015 voorhande is. (4) 3.2 Waardeer hierdie voorraad:  volgens die EIEU-metode  volgens die geweegde gemiddelde metode (Toon berekeninge in rand en sent). (13) 3.3 Bereken die volgende deur gebruik te maak van die EIEU-metode:  Bruto wins  Winsopslag behaal, d.w.s. bruto wins as ‘n persentasie van die koste van verkope. (8) 3.4 Bereken die volgende deur gebruik te maak van die geweegde gemiddeldemetode:  Bruto wins  Winsopslag behaal, d.w.s. bruto wins as ‘n persentasie van die koste van verkope. (8) 3.5 Die eienaar voel dat dit nie ‘n verskil maak of hy die EIEU-metode of die geweegde gemiddeldemetode van voorraadwaardering gebruik nie, aangesien dit oor drie jaar nie ‘n verskil aan sy wins sal maak nie. Stem jy met hom saam? Verduidelik jou antwoord. (4) 3.6 Watter advies kan jy aan die eienaar gee rakende die verkoopprys van sy pette vir die komende finansiële jaar? Verduidelik jou antwoord deur na stawende syfers uit die inligting te verwys. (4) 3.7 Die eienaar voel ook dat dit beter is vir hom, om die periodieke voorraadopnamestelsel te gebruik as die deurlopende voorraadopnamestelsel.  Verduidelik kortliks die verskil tussen die twee stelsels.  Stem jy saam met die eienaar se keuse om die periodiekestelsel te gebruik? (8) 3.8 Die vervaardigers van die pette het voorgestel dat hulle persone, wat tans werkloos is, teen ‘n minimum loon in diens kan neem om die pette te maak om so die kosprys van die pette te verlaag. As jy die eienaar van Parkie Pette was, sou jy hiertoe ingestem het? Verduidelik deur twee redes te verskaf. (4) 3.9 Parkie Pette verkoop slegs kontant. Die eienaar sê dat hy nie ‘n “ouditspoor” wil los sodat die SAID bewyse kan hê dat hy belasting op sy winste moet betaal nie. Wat sal jy aan die eienaar hieroor sê. (4) 3.10 Die eienaar is ook bekommerd dat hy in die moeilikheid kan kom aangesien hy nie vir BTW geregistreer is nie. Wat sal jy aan die eienaar hieroor sê? (3) INLIGTING Inligting aangaande pette aangekoop en verkoop Aantal pette Eenheidskoste Totaal vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Verkope 580 R36 R20 880 Voorraad voorhande op 1 Maart 2014 200 R20 4 000 Aankope gedurende die jaar: 640 ? 16 410 April 2014 150 R22 3 300 Julie 2014 320 R25 8 000 November 2014 110 R29 3 190 Februarie 2015 60 R32 1 920 247

3.1 Aantal pette voorhande op 28 Februarie 2015. 3.2 Waarde volgens die EIEU-metode: Waarde volgens die geweegde gemiddeldemetode: 3.3 Bruto wins volgens EIEU-metode: Bereken winsopslag behaal volgens EIEU-metode: 3.4 Bruto wins volgens geweegde gemiddeldemetode: Bereken winsopslag behaal volgens geweegde gemiddeldemetode: 3.5 Die eienaar voel dat dit nie ‘n verskil maak of hy die EIEU-metode of die geweegde gemiddeldemetode van voorraadwaardering gebruik nie, aangesien dit oor drie jaar nie ‘n verskil aan sy wins sal maak nie. Stem jy met hom saam? Verduidelik jou antwoord. 3.6 Watter advies kan jy aan die eienaar gee rakende die verkoopprys van sy pette vir die komende finansiële jaar? Verduidelik jou antwoord deur na stawende syfers uit die inligting te verwys. 248

3.7 Die eienaar voel ook dat dit beter is vir hom om die periodieke voorraadopnamestelsel te gebruik as die deurlopende voorraadopnamestelsel.Verduidelik kortliks die verskil tussen die twee stelsels. Stem jy saam met die eienaar se keuse om die periodiekestelsel te gebruik? 3.8 Die vervaardigers van die pette het voorgestel dat hulle persone wat tans werkloos is teen ‘n minimum loon kan gebruik om die pette te maak om so die kosprys van die pette te verlaag. As jy die eienaar van Parkie Pette was, sou jy hiertoe ingestem het? Verduidelik deur twee redes te verskaf. 3.9 Parkie Pette verkoop slegs kontant. Die eienaar sê dat hy nie ‘n “ouditspoor” wil los sodat die SAID bewyse kan hê dat hy belasting op sy winste moet betaal nie. Wat sal jy aan die eienaar hieroor sê. 3.10 Die eienaar is ook bekommerd dat hy in die moeilikheid kan kom aangesien hy nie vir BTW geregistreer is nie. Wat sal jy aan die eienaar hieroor sê? 249

OEFENING 4: ( Kontantvloei en Ontleding en vertolking; 113 punte, 68 minute ) Jy word voorsien van inligting wat betrekking het op Parkie Beperk, ‘n publieke maatskappy. OPDRAG: 4.1 Gebruik die gegewe inligting om die volgende op te stel:  Die kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 30 April 2015. (32)  Die Nota vir die rekonsiliasie van netto wins voor belasting, en kontant verkry uit bedrywighede. (12) 4.2 Stel die Verdelingsrekening vir die jaar geëindig 30 April 2015 op. (12) 4.3 Jy word voorsien van die volgende finansiële aanwysers vir die afgelope twee jaar. Bereken die aanwysers wat uitgelaat is, genommer (a) tot (f). 2015 2014 Bedryfskapitaalverhouding 1,1 : 1 1,6 : 1 Vuurproefverhouding (a) 0,6 : 1 Voorraadomsetsnelheid (b) 2, 3 keer Debiteure-invorderingstermyn 24 dae 43 dae Krediteurebetalingstermyn 30 dae 30 dae Skuld-eienaarsbelangverhouding (c) 0,7 : 1 Netto batewaarde per aandeel (d) 80 sent Verdienste per aandeel 25,2 sent 15,5 sent Dividend per aandeel (e) 15 sent Opbrengs op aandeelhouersbelang (f) 19,6% Opbrengs op kapitaal aangewend 29,8% 22,1% Rentekoers op lenings 14% 14% (23) 4.4 Teen watter prys is die nuwe aandele hierdie jaar uitgereik? Is dit ‘n aanvaarbare prys vir die nuwe aandele? Verduidelik jou antwoord deur stawende finansiële syfers uit die inligting aan te haal. (8) 4.5 Lewer kommentaar op die dividende, verdienste en opbrengs verdien deur die aandeelhouers. Sal hulle tevrede wees hiermee? Verduidelik jou antwoord deur stawende finansiële syfers uit die inligting aan te haal. (8) 4.6 Lewer kommentaar op die likiditeit van die maatskappy. Verduidelik jou antwoord deur stawende finansiële syfers uit die inligting aan te haal. (12) 4.7 Lewer kommentaar oor hoe die maatskappy finansieel gerat is. Verduidelik jou antwoord deur stawende finansiële syfers uit die inligting aan te haal. (6) 250

INLIGTING: Parkie Beperk Balansstaat soos op 30 April Bates 2015 2014 Nie-bedryfsbates 2 205 100 1 659 400 Vaste bates 1 885 100 1 459 400 Beleggings 320 000 200 000 Bedryfsbates 854 300 999 600 Voorraad (alle voorraad) 575 000 650 000 Handels en ander debiteure (ingesluit SAID) 276 300 244 600 Kontant en kontantekwivalente 3 000 105 000 Totale bates 3 059 400 2 659 000 Ekwiteit en aanspreeklikhede Aandeelhouersbelang 1 559 000 1 224 000 Gewone aandelekapitaal 1 229 200 898 000 Behoue-inkomste 329 800 326 000 Nie-bedryfslaste 740 000 800 000 Verbandlening: ABSA 740 000 800 000 Bedryfslaste 760 400 635 000 Handels en ander krediteure 372 000 404 000 Aandeelhouers vir dividende 246 400 231 000 Oortrokke bank 142 000 - Totale ekwiteit en aanspreeklikhede 3 059 400 2 659 000 ADDISIONELE INLIGTING: 1. Die Inkomstestaat vir die jaar geëindig 30 April 2015, toon die volgende: Verkope R3 500 000 Koste van verkope 2 200 000 Rente-uitgawe 104 000 (alle rente verskuldig, is betaal) Waardevermindering 207 300 Inkomstebelasting 151 200 Wins na belasting 388 800 2. Gedurende die jaar is toerusting teen drawaarde van R145 000 verkoop. 3. Die afgelope twee jaar was die voorlopige belastingbetalings meer as die verpligte belasting vir die jaar. Die bedrag deur die SAID verskuldig, is ingesluit by handels en ander debiteure:  Verskuldig deur die SAID op 30 April 2014, R11 600  Verskuldig deur die SAID op 30 April 2015, R7 300. 4. Daar is 470 000 nuwe aandele op die laaste dag van die finansiële jaar uitgereik wat die totale uitgereikte aandele op 2 000 000 aandele te staan gebring het. Die nuwe aandele het nie vir enige dividende in die 2015 finansiële jaar gekwalifiseer nie. 251

4.1 Parkie Beperk Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig 30 April 2015 Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Netto verandering in kontant en kontantekwivalente Kontant en kontantekwivalente aan die begin v.d. jaar Kontant en kontantekwivalente aan die einde v.d. jaar Rekonsiliasie van netto wins voor belasting en kontant verkry uit bedrywighede. 4.2 Verdelingsrekening 252

4.3 (a) Vuurproefverhouding: (b) Voorraadomsetsnelheid: (c) Skuld-eienaarsbelangverhouding: (d) Netto batewaarde per aandeel: (e) Dividend per aandeel: (f) Opbrengs op aandeelhouersbelang: 8 4.4 Teen watter prys is die nuwe aandele hierdie jaar uitgereik? Is dit ‘n aanvaarbare prys vir die nuwe aandele? Verduidelik jou antwoord deur stawende finansiële syfers uit die inligting aan te haal. 4.5 Lewer kommentaar op die dividende, verdienste en opbrengs verdien deur die aandeelhouers. Sal hulle tevrede wees hiermee? Verduidelik jou antwoord. 4.6 Lewer kommentaar op die likiditeit van die maatskappy. Verduidelik jou antwoord. 4.7 Lewer kommentaar oor hoe die maatskappy finansieel gerat is. Verduidelik jou antwoord. 253

OEFENING 5: (Produksiekostestaat, Handelstaat en Eenheidskoste; 66 punte, 40 minute) Parkie Vervaardigers bou kragopwekkers wat aan huishoudings en klein sakeondernemings verkoop word. Die finansiële jaar eindig op 28 Februarie 2015. OPDRAG: 5.1 Stel die Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 op tesame met die Notas vir die berekening van Grondstofvoorraad, Fabrieksbokoste en die Koste van klaarprodukte. (47) 5.2 Stel die Handelstaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 op. (5) 5.3 Bereken die volgende: 5.3.1 Die eenheidskoste van elke kragopwekker afgerond tot die naaste rand. 5.3.2 Die verkoopprys van elke kragopwekker. (8) 5.4 Die eienaar van Parkie Vervaardigers is nie tevrede met sy wins nie. Daar is ‘n groot aanvraag na kragopwekkers in die land en daar word nie genoeg vervaardig nie. Die eienaar het ‘n alternatiewe verskaffer van roumateriaal vir die vervaardiging van die kragopwekkers opgespoor. Hierdie verskaffer is baie goedkoper maar hulle produkte is nie deur die SABS goedgekeur nie aangesien die veiligheid van die produkte nie gewaarborg kan word nie. Die eienaar het uitgewerk dat hy die koste van sy roumateriaal met omtrent 40% kan verminder deur van hierdie verskaffer gebruik te maak. Aangesien die vraag na kragopwekkers so hoog is, en die publiek dus enige iets sal koop, het hy besluit om hierdie roumateriaal te gebruik. Stem jy met hom saam? Bespreek sy besluit en wat die moontlike gevolge kan wees. (6) INLIGTING: Voorraad voorhande op 1 Maart 2014: Roumateriaal 120 000 Werk-in-prosesvoorraad 240 000 Klaarproduktevoorraad 616 080 Verbruiksgoedere 30 000 Transaksies gedurende die jaar: Verbruiksgoedere kontant aangekoop 90 000 Roumateriaal aangekoop 420 000 Vraggeld betaal op roumateriaal 39 000 Roumateriaal uitgereik gedurende die jaar 492 000 Fabriekslone volgens die loonjoernaal 396 000 Fabrieksvoorman se salaries 120 000 Fabriekselektrisiteit betaal 18 000 Instandhouding betaal op fabriekstoerusting 48 000 Mediese fondsbydrae vir fabriekswerkers 78 000 Huur betaal 216 000 Waardevermindering op fabriekstoerusting 90 000 Administratiewe personeel se salarisse 80 000 Verkope (kontant) 3 017 600 254

AANSUIWERINGS: 1. Op 28 Februarie 2015 was die volgende voorraad voorhande: Werk-in-prosesvoorraad 82 000 Klaarproduktevoorraad 103 600 Verbruiksgoedere 12 000 Roumateriaal ? 2. Die fabriek se loonjoernaal vir Februarie 2015 is nog nie oorgeboek nie. Die bruto loon het R39 600 beloop, en die werkgewersbydrae t.o.v. die mediese fonds, R7 200. 3. ‘n Rekening t.o.v. fabriekselektrisiteit, R6 000, is nog uitstaande. 4. Huuruitgawe moet tussen die fabriek en die administratiewe afdeling verdeel word in die verhouding 2:1. Alle huur vir die finansiële jaar is betaal maar die fabriekshuur van R12 000 per maand het op 1 Januarie 2015 met 10% gestyg. Die boekhouer het nagelaat om hierdie styging vir Januarie en Februarie in berekening te bring. 5. ‘n Besending roumaterial wat vanaf Engela nd ingevoer is , is op 28 Februarie 2015 afgelewer. Die inskrywing hiervoor is nog nie gedoen nie. Die koste was as volg: (die wisselkoers is ₤1 = R16,40) Koste van roumateriaal ₤5 000 Vraggeld op aankope ₤ 800 Invoerbelasting beloop 10% van koste van roumateriaal sonder vraggeld. 6. Totale aantal eenhede geproduseer beloop 742 eenhede. 7. Totale aantal eenhede verkoop beloop 820 eenhede. Berekeninge: Direkte arbeidskoste: Huuruitgawe: Ingevoerde roumateriaal: 255

5.1 Produksiekostestaat van Parkie Vervaardigers vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 Direkte koste Fabrieksbokoste Totale produksiekoste Werk-in-prosesvoorraad begin v.d. jaar Produksiekoste van voorraad beskikbaar vir verkoop Werk-in-prosesvoorraad einde v.d. jaar Koste van produksie van klaarprodukte Notas tot die Produksiekostestaat 1. Grondstofkoste/Dirkte materiaalkoste 2. Fabrieksbokoste 3. Koste van klaarprodukte 256

5.2 Handelstaat van Parkie Vervaardigers vir die jaar geëindig 28 Februarie 2015 5.3 Berekeninge: 5.3.1 Eenheidskoste om elke kragopwekker te vervaardig (afgerond tot die naaste rand): 5.3.2 Verkoopprys per kragopwekker: 5.4 Bespreking van aankope van goedkoper roumateriaal: 257

OEFENING 6: (Kontantbegroting en Geprojekteerde Inkomstestaat; 89 punte, 53 minute) Jy word voorsien van ‘n onvolledige kontantbegroting, en geprojekteerde inkomstestaat van Parkie Winkels, vir die tydperk 1 November 2015 tot 31 Desember 2015. OPDRAG: 6.1 Voltooi die kontantbegroting, en die debiteure-invorderingskedule volledig. (31) 6.2 Voltooi die geprojekteerde inkomstestaat. (25) 6.3 Beantwoord die volgende vrae: 6.3.1 Die eienaar verstaan nie waarom die kontantbegroting en die geprojekteerde inkomstestaat verskillende bedrae toon nie. Verduidelik aan hom deur te fokus op die rol wat elke dokument speel. (10) 6.3.2 Lewer kommentaar op die debiteure-invorderingstermyn, en die krediteurebetalings- termyn. Toon die effek wat dit op die likiditeitsituasie, asook die winsgewendheid van die besigheid het. (6) 6.3.3 Dink jy die eienaar het rede om bekommerd te wees oor die kontantsituasie van die besigheid? Verduidelik jou antwoord deur na ten minste twee syfers te verwys. (5) 6.3.4 Die eienaar het ‘n artikel in ‘n finansiële tydskrif gelees, waar daar na die King Kommissie se verslag verwys word, wat sê dat alle besighede moet bydrae tot sosiale ontwikkeling binne die gemeenskap, en ook die omgewing. Hy is nie seker hoe dit sy besigheid raak, en of hy hieraan gehoor moet gee nie, aangesien dit definitief sy wins negatief sal beïnvloed. Verduidelik aan hom wat die verslag bedoel, en hoekom dit belangrik is dat hy gehoor gee aan die bevindinge in die verslag. (6) 6.3.5 Parkie Winkels verskaf sporttoerusting aan plaaslike besighede en is nie vir BTW geregistreer nie. Is dit reg? Hoekom sê jy so? Verduidelik aan die eienaar wat nie regulasies t.o.v. BTW is, en of hy vir BTW moet registreer, al dan nie. (6) INLIGTING: 1. Kontantbegroting van Parkie Winkels vir November en Desember 2015 November Desember Kontantontvangste Kontantverkope 300 000 Kontant ontvang vanaf debiteure Kommissie inkomste 2 500 3 500 Totale ontvangste Kontantbetalings Kontantaankope van voorraad 93 750 Betalings aan krediteure 208 000 Lone en salarisse Diverse betalings 50 000 50 000 Totale betalings Surplus/(Tekort) Bank - beginsaldo 98 400 Bank - eindsaldo 2. Debiteure-invorderingskedule Maand Kredietverkope November Desember September 200 000 90 000 Oktober 250 000 November Desember TOTAAL 258

3. Geprojekteerde Inkomstestaat van Parkie Winkels vir Nov. en Des. 2015 November Desember Verkope 500 000 Koste van verkope (312 500) Bruto wins 187 500 Ander bedryfsinkomste Kommissie-inkomste 4 000 Bedryfsuitgawes Lone en salarisse Diverse uitgawes 50 000 50 000 Bedryfswins Rente-uitgawe Netto wins 4. ADDISIONELE INLIGTING: 4.1 Kontantverkope beloop 40% van die totale verkope. 4.2 Debiteure word 30 dae toegelaat om hulle rekeninge te vereffen. Ervaring oor die afgelope tydperk het egter getoon dat dit nie die geval is nie en dat debiteure as volg ingevorder word:  50% betaal na 30 dae, d.w.s. in die maand nadat die verkope plaasgevind het. Hulle ontvang 10% korting.  45% betaal na 60 dae, d.w.s. 2 maande nadat verkope plaasgevind het.  5% word afgeskryf as oninbaar na 60 dae, d.w.s in die tweede maand na verkope. 4.3 Parkie Winkels werk teen ‘n vasgestelde winsopslag op kosprys en vaste voorraadvlakke word gehandhaaf , d.w.s. voorraad word aan die einde van die maand waarin dit verkoop is, dadelik vervang. 4.4 20% van alle aankope van voorraad is kontant. 4.5 Alle krediteure word ten volle betaal binne 30 dae d.w.s. in die maand wat op die aankope volg. 4.6 Lone en salarisse vir Oktober het R120 000 beloop en sal dieselfde bly vir die begrotingstydperk. Aangesien sommige werkers gedurende Desember met vakansie gaan, sal hulle lone en salarisse van R40 000 t.o.v. Desember reeds in November aan hulle betaal word. 4.7 Waardevermindering word op toerusting afgeskryf teen R1 200 per maand. 4.8 Rente op die lening word gekapitaliseer, en beloop R800 per maand. Terugbetalings op die lening wat rente insluit, word elke tweede maand gedoen. Die volgende terugbetaling van R5 600 sal op 31 Desember 2015 gemaak word. 4.9 Kommissie word ontvang een maand nadat dit verdien is, d.w.s. kommissie wat in Oktober verdien is, sal eers aan die einde van November ontvang word. 259

6.1 Kontantbegroting van Parkie Winkels November en Desember 2015 November Desember Kontantontvangtes Kontantverkope 300 000 Kontant ontvang vanaf debiteure Kommissie inkomste 2 500 3 500 Totale ontvangste Kontantbetalings Kontantaankope van voorraad 93 750 Betalings aan krediteure 208 000 Lone en salarisse Diverse betalings 50 000 50 000 Lening (sluit rente in) Totale betalings Surplus/(Tekort) Bank-beginsaldo 98 400 Bank-eindsaldo Debiteure-invorderingskedule Maand Kredietverkope November Desember September 200 000 90 000 Oktober 250 000 November Desember TOTAAL 6.2 Geprojekteerde Inkomstestaat van Parkie Winkels vir Nov. en Des. 2015 November Desember Verkope 500 000 Koste van verkope (312 500) Bruto wins 187 500 Ander bedryfsinkomste Kommissie-inkomste 4 000 Bedryfsuitgawes Lone en salarisse Diverse uitgawes 50 000 50 000 Korting toegestaan Oninbare skulde Waardevermindering Bedryfswins Rente-uitgawe Netto wins 260

6.3 VRAE: 6.3.1Die eienaar verstaan nie waarom die kontantbegroting en die geprojekteerde inkomstestaat verskillende bedrae toon nie. Verduidelik aan hom, deur te fokus op die rol wat elke dokument speel. 6.3.2 Lewer kommentaar op die debiteure-invorderingstermyn en die krediteurebetalingstermyn. Toon die effek wat dit op die likiditeitsituasie asook die winsgewendheid van die besigheid het. 6.3.3 Dink jy die eienaar het rede om bekommerd te wees oor die kontantsituasie van die besigheid? Verduidelik jou antwoord deur na ten minste twee syfers te verwys. D 6.3.4 Die eienaar het ‘n artikel in ‘n finansiële tydskrif gelees waar daar na die King kommissie se verslag verwys word wat sê dat alle besighede moet bydra tot sosiale ontwikkeling binne die gemeenskap, en ook die omgewing. Hy is nie seker hoe dit sy besigheid raak, en of hy hieraan gehoor moet gee nie, aangesien dit definitief sy wins negatief sal beïnvloed. Verduidelik aan hom wat die verslag bedoel, en hoekom dit belangrik is dat hy gehoor gee aan die bevindinge in die verslag. 6.3.5 Parkie Winkels verskaf sporttoerusting aan plaaslike besighede, en is nie vir BTW geregistreer nie. Is dit reg? Hoekom sê jy so? Verduidelik aan die eienaar wat die regulasies t.o.v. BTW is, en of hy vir BTW moet registreer, aldan nie. 261

OEFENING 7: (BTW-berekeninge, Grootboek en Etiek; 47 punte, 28 minute) KLM Winkels is vir BTW geregistreer by die SAID. Hulle winspersentasie is 100% op kosprys. Totale van die meeste hulpjoernale aan die einde van Junie 2019 word verskaf. Hierdie totale is nagegaan en as korrek geverifieer. OPDRAG: 7.1 Wat is die verskil tussen Inset-BTW en Uitset-BTW? (2) 7.2 Voltooi die gegewens wat uitgelaat is gemerk [1] tot [8]. Rond berekeninge af tot die naaste rand. (16) 7.3 Voltooi die geopende rekeninge in die Algemene Grootboek. Sluit die rekeninge af na die BTW-kontrolerekening op 30 Junie 2019. (18) 7.4 Bereken die bedrag wat aan/deur die SAID verskuldig is. (3) 7.5 Gee jou mening oor elk van die volgende gevallestudies: 7.5.1 Volgens die aankondiging deur die minister van finansies is enige besigheid met ‘n omset van meer as R1 000 000 per jaar verplig om vir BTW te registreer. AB Verskaffers het ‘n omset van R2½ miljoen per jaar. Die eienaar is nie van plan om vir BTW te registreer nie selfs al hef hy BTW op sy produkte. Hy voel dat sy koste baie sal verhoog aangesien hy dan ‘n rekenmeester sal moet aanstel om sy boeke te doen. (4) 7.5.2 GF Winkels, ‘n geregistreerde BTW handelaar, verkoop slegs vir kontant. Hulle skryf egter groot somme geld as “oninbaar” af, en eis dan hierdie BTW terug van die SAID. (4) INLIGTING: Totale van hulpjoernale op 30 Junie 2019: Kontantontvangstejoernaal BTW Koste van Debiteurekontrole Diverse Bank Uitset Verkope verkope Ontvangste Korting rekeninge [2] [1] 26 000 13 000 1 400 0 2 500* * Huurinkomste Kontantbetalingsjoernaal BTW Handels- Verbruiks- Krediteurekontrole Diverse Bank Inset voorraad goedere Betalings Korting rekeninge 13 820 [3] 4 500 200 [4] 0 2 100* * Toerusting Kleinkasjoernaal Kleinkas BTW Inset Handelsvoorraad Verbruiksgoedere Diverse rekeninge [6] 135 [5] 200 250* * Lone Debiteurejoernaal Debiteurekontrole BTW Uitset Verkope Koste van verkope 2 875 375 [7] [8] Debiteure-afslagjoernaal Debiteurekontrole BTW Uitset Debiteure-afslag Koste van verkope 575 75 500 250 Krediteurejoernaal Krediteurekontrole BTW Inset Handelsvoorraad Verbruiksgoedere Toerusting Diverse rekeninge 8 050 1 050 4 228 982 1 790 - Krediteure-afslagjoernaal Krediteurekontrole BTW Inset Handelsvoorraad Verbruiksgoedere Toerusting Diverse rekeninge 1 265 165 800 300 - - 262

7.1 Wat is die verskil tussen Inset-BTW en Uitset-BTW? “BTW inget Word aan verskatters botaal en kan Ceruggee's Word wan SAld . “BTW uitset Word gehet Op die Yerkoop van goedére en moet _aan-die-SA1b-o6rbetoal tou-d. VORG= 7.2 Voltooi die gegewens wat uitgelaat is gemerk [1] tot [8]. Rond berekeninge af tot die naaste rand. Nommer Antw. Berekening 1s (] |3900 26 000 X70 2] |33800| 3900+ 26000 + | 4.00 + 2S00 (3] (020| (4500 + 200 + Z/oo) x= 4] | 6000] [3 820 -/020-4500 — 200 — 2100 (5] 700| (135 x 2) — 200 (6) | [285 | (35 +706 200 + 250 1 |2500/ 2875 — 375 (8) | |250| 2500 x 7.3 Voltooi die geopende rekeninge in die Algemene Grootboek. Algemene Grootboek van KLM Winkels jin | BIW-uitset eae Dtkontrole DAS! 75 | san Bol Rank Kiar, 3 900 Brw-kKontrole AT| 4. 200 Detkontrole 37S 4271S & 2S BTW- inset at an Kank KRy| | O20 | Nh, golKtkontrole Kar 16S Kleinkas KKT| 135 Rrwkontrole AT! 2040 ktkontrale KT) 1050 2.205 2220S 7.4 Bereken die bedrag wat aan/deur die SAID verskuldig is. 4.200 —- 2040 = 2 160 7.5 Gee jou mening oor elk van die volgende gevallestudies: 7.5.1 AB Verskaffers “Die wet Verplig ondernemings met'n omset Van meer as RI milfoen per jaar om wir Brw te registreer. -DIt is dus N oortreding van die wet en hy kan mee Swaar hoetes of selfs treetrat gestrat Word. 7.5.2 GF Winkels “Dit is bedrag en belastingontduiking en kan met swaar hoeteS gestraf word. . -Derekenmesster moet toesien dat eerlike en betroubure syfers aan die SAIO voorge!E word. 263

OEFENING 8: (Voorraadwaardasie; 45 punte, 25 minute) Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Park Gholfwinkel, ‘n besigheid wat gholfstokke en gholfballe verkoop. Die periodieke voorraadstelsel word gebruik. OPDRAG: 8.1 Verwys na Inligting 1. Verduidelik kortliks waarom dit vir die eienaar toepaslik is om die EIEU-metode vir gholfstokke en die geweegde gemiddeldemetode vir gholfballe te gebruik. (4) 8.2 Bereken die waarde van die eindvoorraad vir die twee voorraaditems.  Gholfstokke (gebruik EIEU-metode)  Gholfballe (gebruik geweegde gemiddelde metode) (15) 8.3 Bereken die volgende vir gholfstokke:  Koste van verkope (5)  Bruto wins (3)  BTW gevra vir kliënte op gholfstokke verkoop (3)  Winsopslagpersentasie (3) 8.4 Die eienaar vermoed dat daar nie voldoende beheer oor voorraad is nie.  Hy vermoed dat die gholfstokke wat hy verkoop, nie baie gewild is onder sy klante nie.  Hy vermoed dat gholfballe gesteel word. Haal inligting uit die vraag aan wat sy vermoedens sal bevestig. Verskaf ‘n geskikte berekening in elke geval om jou antwoord te ondersteun. (6) 8.5 Die eienaar het jou genader om ‘n vennoot in die besigheid te word. Verduidelik DRIE veranderings wat jy in die besigheid sou maak indien jy ‘n vennoot sou word. Verwys na spesifieke inligting uit die vrae vir elk van die veranderinge. (6) 264

INLIGTING: 1. Voorraadwaardering aan die begin en einde van die rekeningpligtige tydperk: Gholfstokke Gholfballe Aantal Per Totale Aantal Per Totale eenhede eenheid waarde eenhede eenheid waarde 1 Mrt 2014 90 R800 R72 000 1 200 R9,60 R11 520 28 Feb 2015 205 ? ? 550 ? ? 2. Vraggeld, wisselkoerse en invoerbelasting: 2.1 Gholfstokke: Die gholfstokke word in Suid-Afrika vervaardig. Vervoerkoste is R50 per gholfstok. ‘n Totaal van R15 000 is betaal vir die vervoer van die 300 gholfstokke aangekoop. Vervoerkoste is ingesluit in die beginvoorraadsyfer van R800 per eenheid. 2.2 Gholfballe: Die balle word uit Amerika ingevoer. Pryse word in Amerikaanse dollar ($) gekwoteer. Die wisselkoers was R7,50 vir $1,00 dwarsdeur die jaar. Invoerbelasting word teen 20% van die randwaarde van die aankope gehef. Vervoerkoste word deur die vervaardiger betaal. Koste van invoerbelasting is reeds in die beginvoorraadsyfer van R9,60 ingesluit. 3. Aankope gedurende die jaar: Gholfstokke Gholfballe Aantal Aankoopprys Totale Aantal Aankoopprys per Totale eenhede per eenheid waarde in eenhede eenheid in VS dollar waarde in (vervoer rand (invoerbelasting VS dollar uitgesluit) uitgesluit) 25 Apr. 2014 75 R750 R56 250 3 000 $1,00 $3 000 25 Jul. 2014 75 R800 R60 000 3 000 $1,20 $3 600 26 Okt. 2014 75 R900 R67 500 3 000 $1,20 $3 600 25 Jan. 2015 75 R900 R67 500 3 000 $1,60 $4 800 Totaal 300 - R251 250 12 000 - $15 000 4. Verkope gedurende die jaar (BTW uitgesluit):  Gholfstokke: 185 eenhede teen R1 200 elk = R222 000  Gholfballe: 10 500 eenhede teen R19 elk = R199 500 265

8.1 Verwys na Inligting 1. Verduidelik kortliks waarom dit vir die eienaar toepaslik is om die EIEU-metode vir gholfstokke, en die geweegde gemiddelde-metode vir gholfballe te gebruik. Gholfstokke Gholfballe 8.2 Bereken die waarde van die eindvoorraad vir die twee voorraaditems. Gholfstokke (gebruik EIEU – metode) Gholfballe (gebruik geweegde gemiddelde metode) 8.3 Bereken die volgende vir gholfstokke: Koste van verkope Bruto wins BTW gevra vir kliënte op gholfstokke verkoop Winsopslagpersentasie 266

8.4 Die eienaar vermoed dat daar nie voldoende beheer oor voorraad is nie. Berekeninge en opmerkings aangaande tekort aan gewildheid van gholfstokke Berekeninge aangaande gholfballe wat gesteel word 8.5 Verduidelik DRIE veranderings wat jy in die besigheid sou maak indien jy ‘n venoot sou word. Verwys na spesifieke inligting uit die vrae vir elk van die veranderinge. gholfstokke gholfstokke gholfstokke gholfballe gholfstokke 267

OEFENING 9: (Vervaardiging; 30 punte, 20 minute) Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Park Vervaardigers vir die jaar geëindig 30 September 2015. Die besigheid vervaardig twee produkte naamlik tasse en sportsakke. OPDRAG: 9.1 Identifiseer EEN belangrike koste-item wat deel van die volgende sal uitmaak:  Fabrieksbokoste  Verkoops- en verspreidingskoste (2) 9.2 Bereken die volgende met betrekking tot die tasse vir 2015:  Die eenheidskoste van produksie (5)  Die veranderlike koste per eenheid (3) 9.3 Bereken die gelykbreekpunt vir die tasse in 2015. (5) 9.4 Identifiseer TWEE kostes, met betrekking tot die tasse, wat nie goed beheer is gedurende die finansiële jaar nie. Haal syfers aan om jou antwoord te staaf. Voorsien ook in elke geval ‘n moontlike oplossing vir die probleem. (8) 9.5 Die eienaar oorweeg dit om slegs een produk in plaas van die huidige twee te vervaardig. Gee aan hom raad of jy dink hy met die vervaardiging van tasse of sportsakke moet voortgaan. Verskaf geskikte syfers om jou raad te ondersteun. (7) INLIGTING: Sportsakke (2015) Tasse (2015) Tasse (2014) Veranderlike koste R520 000 R660 000 R470 000 Direkte materiaalkoste R240 000 R330 000 R200 000 Direkte arbeidskoste R160 000 R264 000 R240 000 Verkoops- en verspreidingskoste R120 000 R66 000 R30 000 Vaste koste R280 000 R650 000 R430 000 Administrasiekoste R60 000 R250 000 R220 000 Fabrieksbokoste R220 000 R400 000 R210 000 Gelykbreekpunt 1 867 eenhede ? 1 623 eenhede Verkoopsprys per eenheid R280,00 R520,00 R500,00 Aantal eenhede vervaardig 4 000 eenhede 2 500 eenhede 2 000 eenhede Aantal bestellings geplaas 4 000 eenhede 1 800 eenhede 2 000 eenhede 268

9.1 Identifiseer EEN belangrike koste-item wat deel van die volgende sal uitmaak: Fabrieksbokoste: V erkoops- en verspreidingskoste: 9.2 Bereken die volgende met betrekking tot die tasse vir 2015: Die eenheidskoste van produksie: Die veranderlike koste per eenheid: 9.3 Bereken die gelykbreekpunt vir die tasse in 2015. 9.4 Identifiseer TWEE kostes wat nie goed beheer is met betrekking tot die tasse gedurendedie finansiële jaar nie. Identifiseer koste Oplossing 9.5 Die eienaar oorweeg dit om slegs een produk in plaas van die huidige twee te vervaardig. Gee aan hom raad of jy dink hy met die vervaardiging van tasse of sportsakke moet voortgaan. V erskaf geskikte syfers om jou raad te ondersteun. Sportssakke: Tasse: 269

OEFENING 10: (Debiteurerekonsiliasie en Interne beheer; 30 punte, 20 minute) Jy word voorsien van inligting rakende Park Handelaars. Die boekhouer het ‘n paar foute begaan met die versoening van die Debiteurekontrole-rekening met die Debiteurelys. OPDRAG: 10.1 Park Handelaars vereis dat hulle nuwe kliënte persoonlike besonderhede, wat ‘n bewys van woonadres en maandelikse inkomste insluit, moet voorsien, voordat daar op krediet aan hulle verkoop word. Verduidelik kortliks waarom dit nodig is. Noem TWEE punte. (4) 10.2 Stel die korrekte Debiteurelys op 31 Augustus 2015 op, en toon aan hoe jy die Debiteurekontrole-rekening sal aansuiwer deur die formaat wat voorsien is, te gebruik. (26) INLIGTING: 1. Die boekhouer ontdek dat hy ‘n aantal foute gemaak het toe hy die Debiteurekontrole- rekening opgestel het. 2. Die Debiteurekontrole-rekening en die Debiteurelys verskil met R6 470. Die volgende opsomming is op 31 Augustus 2015 voorberei: Saldo van Debiteurekontrole-rekening R70 663 Totaal van Debiteurelys R77 133 Springbok Handelaars 17 600 Wallaby Handelaars 55 473 All Black Verskaffers 3 400 Jaguar Winkels 660 Verskil R6 470 3. Foute op Springbok Handelaars se rekening:  Rente is foutief op die rekeningsaldo bereken. Pas aan vir ‘n addisionele R165 rente.  BTW teen 14% is op faktuur 989 van 31 Julie 2015, weggelaat. Die totale verkope sonder BTW was R16 500. 4. Foute op Wallaby Handelaars se rekening:  ‘n Kredietnota van R3 080 is foutiewelik in die Debiteuregrootboek as ‘n debietinskrywing getoon. Die Algemene Grootboek is korrek.  Wallaby Handelaars beweer dat hulle verlede maand R13 200 betaal het, maar dat dit nie op hulle rekeningstaat getoon word nie. ‘n Ondersoek het getoon dat die betaling foutiewelik na Springbok Handelaars se rekening oorgeboek is.  Wallaby Handelaars het ‘n geweierde tjek vir R2 750 uitgereik ter vereffening van ‘n bedrag van R3 100. Die KOJ- en KBJ-inskrywings is korrek aangeteken. Die kansellering van die korting, is nie in die Debiteuregrootboek getoon nie. Die kontrolerekening is korrek. 5. Addisionele foute op die Debiteureversoeningstaat getoon:  ‘n Debiteur Jaguar Winkels se skuld van R660, is as oninbaar afgeskryf. Die bedrag is na die Debiteurekontrole-rekening oorgeboek, maar nie na die debiteur se persoonlike rekening nie.  All Black Verskaffers word in die Debiteuregrootboek en die Krediteuregrootboek getoon. Hulle kredietsaldo van R2 124 in die Krediteuregrootboek moet na hulle rekening in die Debiteuregrootboek oorgedra word. 270

10.1 Park Handelaars vereis dat hulle nuwe kliënte persoonlike besonderhede, wat ‘n bewys van woonadres en maandelikse inkomste insluit, moet voorsien voordat, daar op krediet aan hulle verkoop word. Verduidelik kortliks waarom dit nodig is. Noem TWEE punte. 10.2 Stel die korrekte Debiteurelys op 31 Augustus 2015 op (toon veranderinge in hakies). Debiteurelys op 31 Augustus 2015 Springbok Handelaars Wallaby Handelaars All Black Verskaffers Jaguar Winkels Totaal Lys van aansuiwerings tot Debiteurekontrole-rekening Bedrag Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer 271

9.3 FINALE OEFENVRAESTEL TYD : 3 uur TOTAAL : 300 punte INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Die vraestel bestaan uit 6 vrae. Beantwoord AL die vrae. 2. Gebruik die formate wat verskaf word vir jou antwoorde. 3. Alle bewerkings moet getoon word sodat deelpunte toegeken kan word. 4. Daar word aanbeveel dat jy probeer om by die voorgestelde tydsindeling te hou. 5. Nie - programmeerbare sakrekenaars mag gebruik word. Voorgestelde tydsindeling Vraag en onderwerp Punte Tyd 1. Bankversoening en interne beheer 40 punte 24 minute 2. Maatskappye, Finansiële state en ontleding en vertolking 70 punte 42 minute 3. Maatskappye, grootboek en algemene verslagdoening 70 punte 42 minute 4. Voorraadstelsels, BTW en besigheidsetiek 45 punte 27 minute 5. Vervaardigingsaspekte 45 punte 27 minute 6. Kontantbegrotings 30 punte 18 minute Totaal 300 punte 180 minute 272

VRAAG 1: (Bankversoening en Interne beheer; 40 punte; 24 minute) INLIGTING: Jy word voorsien van die laaste twee maande se bankversoeningstate van Park Handelaars. Bankversoeningstaat van Park Handelaars op 30 April 2016 Debietsaldo volgens bankstaat 26 650 Tjeks nog nie aangebied vir betaling: nr. 123 (gedateer 25 November 2015) 285 nr. 335 (gedateer 28 Februarie 2016) 260 nr. 438 (gedateer 15 April 2016) 775 nr. 447 (gedateer 30 April 2016) 2 300 nr. 448 (gedateer 25 Junie 2016) 5 000 Uitstaande deposito’s 41 350 Krediteer bedrag foutief gedebiteer 250 Saldo volgens bankrekening ? Bankversoeningstaat van Park Handelaars op 31 Mei 2016 Debietsaldo volgens bankstaat 23 270 Tjeks nog nie aangebied vir betaling: nr. 335 (gedateer 28 Februarie 2016) 260 nr. 448 (gedateer 25 Junie 2016) 5 000 nr. 473 (gedateer 22 Mei 2016) 3 300 Uitstaande deposito’s 31 600 Kredietsaldo volgens bankrekening 230 GEVRA: Verwys na die Bankversoeningstate van April en Mei 2016, en beantwoord die volgende vrae: 1.1 Het Park Handelaars volgens April 2016 se Bankstaat, ‘n gunstige banksaldo of ‘n oortrokke banksaldo? Gee ‘n rede vir jou antwoord. (2) 1.2 Bereken die ontbrekende banksaldo in die Algemene Grootboek op 30 April 2016. Dui aan of dit ‘n gunstige of ongunstige saldo is. (6) 1.3 Tjeknr. 123 verskyn nie op Mei 2016 se Bankversoeningstaat nie. Hierdie tjek is nie deur die begunstigde gedeponeer nie. 1.3.1 Verduidelik kortliks wat die probleem met tjeknr. 123 is. (3) 1.3.2 Watter inskrywing sal die boekhouer gedurende Mei 2016 t.o.v. tjeknr. 123 moet maak? (2) 1.4 Watter van die tjeks wat as uitstaande op April 2016 se Bankversoeningstaat gewys word, verskyn op Mei 2016 se Bankstaat? (4) 1.5 Op die Bankversoeningstaat van 30 April 2016 verskyn die item “Krediteer bedrag foutief gedebiteer, R250”. 1.5.1 Is hierdie fout gedurende Mei 2016 deur die bank reggestel? Gee ‘n rede. (3) 1.5.2 Gee ‘n voorbeeld van die soort fout wat die bank kon gemaak het? (3) 1.6 Verduidelik waarom tjek 335 en 448 op beide April en Mei se bankversoeningstate verskyn. Gee ‘n verskillende rede vir elke tjek. (4) PROBLEEMOPLOSSING 1.7 As die interne ouditeur van Park Handelaars, sien jy dat beide April en Mei 2016 se Bankversoeningstate groot uitstaande deposito’s aandui. Met jou ondersoek is bevind dat die meeste van die bedrae deur die kassier ontvang is, voor die datum op die Bankstaat. 1.7.1 Wat vermoed jy doen die kassier onwettiglik wat veroorsaak dat die deposito’s uitstaande is? (3) 1.7.2 Noem enige DRIE interne beheermaatreëls wat in werking gestel kan word om soortgelyke probleme te voorkom. (6) 1.7.3 Noem TWEE stappe wat teen die kassier geneem kan word indien jou vermoedens rakende die onwettige bedrywighede bevestig sou word. (4) 273

VRAAG 2: (Maatskappye, Finansiële state , en Ontleding en vertolking; 70 punte; 42 minute) Park Bpk. het ‘n gemagtigde aandelekapitaal van 700 000 gewone aandele. Op 28 Februarie 2015, die einde van die vorige finansiële jaar, was daar 450 000 in uitreik. GEVRA: Gebruik die gegewe inligting en toon die volgende: 2.1 Die Bateverkoperekening op 30 November 2015. Verwys na nr. 7 van die gegewe inligting. (9) 2.2 Beantwoord die volgende vrae: 2.2.1 Gebruik die VPA (sien nr. 3) en bereken die aantal aandele wat op 1 Maart 2015 uitgereik is. (5) 2.2.2 Bereken die dividend per aandeel vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016. (4) 2.2.3 Gee EEN rede waarom aandeelhouers:  tevrede sal wees met die dividendbeleid van die maatskappy en  ontevrede sal wees met die dividendbeleid van die maatskappy(haal syfers aan) (4) 2.3 Park Bpk. se aandele verhandel tans teen R0,85 per aandeel op die aandelebeurs en die netto batewaarde per aandeel is R0,62. Die direkteure besluit om die res van die gemagtigde aandele teen R0,75 per aandeel uit te reik. Sou jy bereid wees om addisionele aandele teen hierdie prys aan te koop? Staaf jou antwoord deur TWEE redes te verskaf. (5) 2.4 Stel die Kontantvloeistaat, asook die Nota vir die kontant verkry uit bedryfsaktiwiteite vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016 op. Toon berekeninge tussen hakies waar Notas nie verlang word nie. (43) INLIGTING: 1. Syfers verkry uit die Inkomstestaat van Park Bpk. op 28 Februarie 2016. Waardevermindering op voertuie 22 392 Waardevermindering op toerusting 5 728 Ouditfooie 38 000 Direkteursfooie 90 000 Rente op lening (rente word gekapitaliseer) 12 000 Netto inkomste voor belasting 180 000 Netto inkomste na belasting 126 000 2. Nuwe aandele is op 1 Maart 2015 teen ‘n uitreikprys van 70 sent per aandeel uitgereik. 3. Verdienste per aandeel (VPA) vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016 was 20 sent per aandeel. 4. Daar is R50 400 se interimdividende gedurende die huidige finansiële jaar betaal. 5. Op 28 Februarie 2015 het Park Bpk. ‘n lening ter waarde van R75 000 getoon. Die saldo van hierdie lening is R132 000 op 28 Februarie 2016. Die leningsooreenkoms bepaal dat rente gekapitaliseer moet word, en dat R1 200 per maand op die lening terugbetaal moet word. Gedurende die jaar is die lening ook verhoog. 6. Syfers verkry uit die Balansstaat van Park Bpk. aan die einde van Februarie: 2016 2015 Behoue-inkomste R? 52 200 Boekwaarde van tasbare bates 322 000 246 200 Krediteurekontrole 35 000 28 000 SAID (Inkomstebelasting) 5 250 (dt.) 4 000 (kt.) Aandeelhouers vir dividende 88 200 40 000 Debiteurekontrole 63 000 66 000 Voorrade 116 150 86 200 Kontant en kontantekwivalente R? 8 000 (kt.) 7. Op 30 November 2015 het Park Bpk. hul enigste voertuig vir kontant teen boekwaarde verkoop. Die voertuig is oorspronklik op 1 Maart 2013 vir R80 000 aangekoop. ‘n Nuwe voertuig is op dieselfde dag wat die ou een verkoop is aangekoop om dit te vervang. Alle voertuie word teen 20% p.j. volgens die kosprysmetode gedepresieer. Hierdie transaksies is reeds geboekstaaf. Geen ander tasbare bates is gedurende die jaar gekoop of verkoop nie. 274

VRAAG 3: (Maatskappye, Grootboek en Algemene verslagdoening; 70 punte, 42 minute) 3.1. PARK BEPERK Die gegewe inligting het betrekking op Park Beperk, ‘n publieke maatskappy gelys op die JEB. GEVRA: 3.1.1 Gebruik die gegewe inligting om die Verdelingsrekening asook die Behoue inkomste- rekening vir die jaar geëindig 30 Junie 2016 op te stel. (18) 3.1.2 Lewer kommentaar oor die likiditeitsposisie van die maatskappy in 2016, in vergelyking met 2015 deur minstens DRIE finansiële aanwysers in jou antwoord aan te haal. (6) 3.1.3 Maak TWEE aanbevelings aan die direkteure om die likiditeitsposisie te verbeter. (4) 3.1.4. Stel die Balansstaat soos op 30 Junie 2016 op. Die Notas tot die Balansstaat word nie verlang nie. Bewerkings moet in hakies getoon word sodat deelpunte verdien kan word. Let wel! Neem die finansiële aanwysers in berekening. (23) INLIGTING: 1. Op 1 Julie 2015 was daar 50 000 aandele in uitreik teen ‘n gemiddelde uitreikprys van R23,04 per aandeel. Op 1 Oktober 2015 is ‘n verdere 10 000 aandele uitgereik teen ‘n uitreikprys van R34,20 per aandeel. Op 1 Mei 2016 is 18 000 aandele teruggekoop teen ‘n prys van R32,90 per aandeel. 2. Die interimdividend van 35 sent per aandeel is op 30 November 2015 verklaar en die finale dividend is op 30 Junie 2016 verklaar. 3. Die Behoue- inkomsterekening toon ‘n kredietsaldo van R274 100 op 1 Julie 2015. 4. Die inkomstebelasting vir die jaar was R336 000. Die belastingkoers is 28% van die netto wins. 5. Die volgende finansiële aanwysers is op 30 Junie bereken: 2016 2015 Dividend per aandeel (interim en finaal) 80 sent 90 sent Bedryfskapitaalverhouding 1,3 : 1 1,9 : 1 Vuurproefverhouding 0,7 : 1 1,1 : 1 Voorraadomsetsnelheid 4 keer 5 keer Debiteure-invorderingstermyn 60 dae 50 dae Krediteurebetalingstermyn 30 dae 36 dae 6. Saldo’s verkry uit die Na-aansuiweringsproefbalans op 30 Junie 2016: Tasbare/Vaste bates teen drawaarde 2 176 500 Vaste deposito: ABSA 270 000 Voorraad 147 000 Krediteurekontrole 160 000 Bankoortrekking ? Kleinkas 3 000 Aandeelhouers vir dividend 18 900 SAID(Inkomstebelasting) (krediet) 15 000 Verbandlening: Nedbank ? Debiteurekontrole 139 100 Vooruitbetaalde uitgawes 9 400 7. Die vaste deposito bestaan uit twee beleggings by ABSA soos volg:  R20 000 sal op 31 Oktober 2016 verval  R250 000 sal op 1 Mei 2018 verval. 275

3.2. OUDITEURSVERSLAG EN BESIGHEIDSETIEK GEVRA: Verwys na die volgende ouditeursverslag wat aan Park Beperk uitgereik is, en beantwoord die vrae wat volg: 3.2.1 Wie is verantwoordelik om toe te sien dat die finansiële state opgestel word? (2) 3.2.2 Aan watter hoofgroep persone sal die ouditeure hul ouditeursverslag rig, en waarom word die verslag aan hierdie groep persone gerig? (3) 3.2.3 Die ouditeursverslag verwys na die Internasionale Finansiële Verslagdoeningstandaarde (IFVS). Verduidelik waarom ouditeure die IFVS in berekening moet bring wanneer hulle ‘n mening gee? (2) 3.2.4 Moet die aandeelhouers tevrede wees met die ouditeursverslag? Gee EEN rede vir jou antwoord. (3) 3.2.5 Indien die ouditeure nalaat om hul pligte na behore uit te voer, kan dit ernstige gevolge vir hulle inhou. Bespreek TWEE voordele vir die aandeelhouers van Park Beperk dat alle ouditeure aan ‘n professionele liggaam moet behoort. (4) 3.2.6 A. Verster, die ouditeursvennoot, wat die oudit by Park Beperk doen, gaan met T. Kemm, die finansiële direkteur by Park Beperk trou.  Sal dit die oudit van Park Beperk op enige wyse beïnvloed? Gee ‘n rede vir jou antwoord.  Watter raad sal jy aan A. Verster gee? (5) INLIGTING: ONAFHANKILKE OUDITEURSVERSLAG, 20 MAART 2016 DOEL: Ons voer ons oudit in ooreenstemming met Internasionale Ouditstandaarde uit. Die standaarde vereis dat ons die oudit beplan en uitvoer om redelike versekering te verkry dat die finansiële state vry is van wesentlike verdraaiings. Hierdie finansiële state is die verantwoordelikheid van die maatskappydirekteure. Ons verantwoordelikheid is om ‘n mening oor hierdie finansiële state uit te spreek, gegrond op ons oudit. OUDITMENING: Na ons mening verstrek hierdie finansiële state, in alle wesentlike opsigte, ‘n redelike weergawe van die finansiële stand van Park Bpk. soos op 30 Junie 2016, asook van die resultate van die finansiële bedrywighede en kontantvloei vir die jaar wat op daardie datum geëindig het, in ooreenstemming met Internasionale Finansiële Verslagdoeningstandaarde, en ooreenkomstig die vereistes van die Maatskappywet van Suid-Afrika. VERSTER & FRENZ Geregistreerde Rekenmeesters en Ouditeure Geoktrooieerde Rekenmeesters (SA) Posbus 2387 PRETORIA 0001 276

VRAAG 4: (Voorraadstelsels en BTW; 45 punte, 27 minute) 4.1. VOORRAADSTELSELS Park Handelaars se inligting vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016 word aan jou voorsien. Die onderneming verkoop slegs Plasma TV’s. Die periodieke voorraadstelsel en die geweegde gemiddelde- voorraadwaarderingsmetode word gebruik. Hulle koop al hulle voorraad aan by een verskaffer. GEVRA: 4.1.1 Gee TWEE verskille tussen die periodieke- en deurlopende voorraadstelsel. (4) 4.1.2 Gebruik die geweegde gemiddeldevoorraadwaarderingsmetode om die volgende te bereken:  Die waarde van die eindvoorraad op 28 Februarie 2016. (12)  Die bruto wins vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016. (6) 4.1.3 Bereken wat die waarde van die eindvoorraad sou wees indien die Eerste-in-eerste-uit- metode van voorraadwaardering gebruik sou word. (5) INLIGTING: 1. Voorraad op 1 Maart 2015 bestaan uit 100 TV’s met ‘n totale waarde van R55 600, wat vraggeld op aankope insluit. 2. Aankope gedurende die jaar, 1 150 eenhede teen ‘n totaal van R747 500, as volg saamgestel: Mei 2015 250 eenhede teen R630 elk R157 500 Oktober 2015 800 eenhede teen R650 elk R520 000 Januarie 2016 100 eenhede teen R700 elk R70 000 3. Vraggeld op aankope gedurende die jaar, is teen R25 per TV deur die verskaffer gehef. 4. Daar is 10 defektiewe TV’s, wat gedurende Januarie 2016 gekoop is, aan die verskaffer teruggestuur. Die verskaffer het ‘n volle terugbetaling, insluitend vraggeld, toegestaan. 5. ‘n Verkoopprys van R1 095 is deurgaans deur die jaar gehandhaaf. Totale verkope vir die jaar het R1 215 450 beloop. 6. Op 28 Februarie 2016 het ‘n fisiese voorraadopname getoon dat 130 TV’s voorhande was. 277

4.2. BTW EN BESIGHEIDSETIEK Die artikel hieronder het in ‘n koerant in ‘n klein plattelandse dorpie verskyn: ERASMUS APTEEK WEER IN DIE SOP Erasmus apteek het onlangs weer geopen, na ‘n weeklange staking deur sy ses werknemers, na ‘n dispuut oor swak loonverhogings. Die eienaar en entrepreneur, S. Erasmus, het egter nou ‘n groter probleem met eise, oor onetiese metodes met die vasstelling van die winsopslag op die medisyne wat sy verkoop. ‘n Werknemer wat onlangs afgedank is, het aan die pers gesê dat Erasmus al die mediese voorraad gaan herwaardeer teen die jongste vervangingskoste, selfs al is ouer voorraad teen laer koste aangekoop. “Sy voeg dan 100%-winsopslag by, sowel as BTW op daardie waarde. Sy vorder R100 000 per maand in van klante wat verplig is om medisyne by haar te koop, omdat daar geen ander apteek binne 50 km. is nie” het die ontevrede werker gesê. Hierdie aantygings het ook die aandag van die SAID getrek, wat nog geen BTW-betaling van Erasmus ontvang het sedert sy die apteek ses maande gelede geopen het nie. Erasmus self sê egter sy is keelvol vir al die moeilikheid wat die apteek vir haar veroorsaak. “Ek bedryf verskeie suksesvolle besighede, en ek kan vra wat ek wil vir my goedere. Bo en behalwe die vinnige styging in voorraadkoste is my grootste uitgawes brandstof en lone. Ek dink ernstig daaraan om hierdie besigheid te sluit. Dit is ‘n klomp onsin,” het sy gesê. GEVRA: 4.2.1 Wat sal jy antwoord op Erasmus se kommentaar in die laaste sin, waar sy sê dat dit “’n klomp onsin is.” (3) 4.2.2 Indien jy hierdie besigheid van Erasmus koop, wat sou jy anders doen? Noem TWEE punte en gee EEN rede vir elke punt. (6) 4.2.3 Hoeveel uitset-BTW behoort Erasmus aan die SAID vir die laaste 6 maande te verklaar na aanleiding van die maandelikse bedrag wat sy volgens die artikel ontvang. Toon jou berekeninge sodat deelpunte toegeken kan word. (4) 4.2.4 Erasmus Apteek ondervind kontantvloeiprobleme, en beskik oor geen kontant om die SAID te betaal nie. Op 31 Augustus 2016 toon die bankrekening ‘n oortrokke saldo van R183 860. Jy is die rekenmeester van Erasmus Apteek, en die eienaar versoek jou om die verkopebedrag sodanig te verminder dat die BTW-inset die BTW-uitset oorskry, sodat die onderneming ‘n terugbetaling van die SAID kan kry. Sou jy as rekenmeester met hierdie versoek akkoord gaan? Motiveer jou antwoord deur TWEE redes vir jou besluit te verskaf. (5) 278

VRAAG 5: (Vervaardigingsaspekte; 45 punte, 27 minute) 5.1. PARK VERVAARDIGERS Park Vervaardigers vervaardig sweetpakke en verkoop dit teen ‘n winsopslag van 50% op kosprys. GEVRA: 5.1.1 Voltooi die gegewe Produksiekostestaat van Park Vervaardigers vir die jaar geëindig 31 Augustus 2016. Slegs die Nota vir fabrieksbokoste word verlang. Waar Notas nie verlang word nie, moet bewerkings getoon word om deelpunte te verdien. (28) 5.1.2 Die eienaar is van mening dat die werknemers nie die grondstowwe (roumateriaal) effektief gebruik nie of dat sweetpakke uit die fabriek gesteel word. Beveel TWEE beheermaatreëls aan wat die bestuur kan implementeer om hierdie probleem op te los. (4) INLIGTING: Park Vervaardigers Saldo’s op 1 September 2015: Rand Fabriekstoerusting 260 000 Opgelope waardevermindering op fabriekstoerusting 84 000 Voorraad voorhande: Grondstowwe 14 700 Goedere in bewerking 3 400 Voltooide goedere 4 200 Verbruiksvoorraad 1 600 Transaksies vir die jaar geëindig 31 Augustus 2016: Fabriekslone: Direkte lone 156 000 Indirekte lone 9 200 Aankope van grondstowwe 136 000 Fabriekstoerusting aangekoop (1 Februarie 2016) 140 000 Huur van fabriek 24 000 Fabrieksvoormansalaris 86 000 Vraggeld op grondstowwe aangekoop 5 800 Versekering 5 600 Verbruiksvoorraad op krediet aangekoop 5 900 Ander fabrieksbokoste 25 200 ADDISIONELE INLIGTING: 1. Voorraad voorhande op 31 Augustus 2016 is soos volg:  Grondstowwe R 6 000  Voltooide goedere 12 600  Goedere in bewerking 10 870  Verbruiksvoorraad 2 100 2. Die fabriekstoerusting se waardevermindering is 15% p.j. op drawaarde. 3. 80% van die verbruiksvoorraad word in die fabriek gebruik, en die res in die verkoopsdepartement. 4. Die huur word soos volg toegedeel: Fabriek 60%, en die res gelykop tussen die verkoopsdepartement en die adminstratiewe afdeling. 5. Versekering moet verdeel word tussen die fabrieks-, verkoops- en administratiewe departemente in die verhouding tot vloeroppervlakte, wat tans in die verhouding 4:2:1 onderskeidelik is. 279

5.2. PARK SKOENFABRIEK Park Skoenfabriek vervaardig sportskoene. Die fabriek het 36 000 pare skoene gedurende die jaar vervaardig, en al die pare skoene is teen R249 elk verkoop. Daar was geen goedere-in-bewerkingvoorraad aan die begin of einde van die jaar nie. GEVRA: 5.2.1. Bereken die eenheidskoste van produksie. (3) 5.2.2. Bereken die aantal pare skoene wat vervaardig en verkoop moet word om gelyk te breek. (10) Inligting verkry uit die Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016 Direkte grondstowwe 1 980 000 Direkte arbeidskoste 2 592 000 Fabrieksbokoste 864 000 Totale koste van produksie 5 436 000 Inligting uit die Inkomstestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016 Verkope (36 000 pare teen R249 elk) 8 964 000 Koste van verkope 5 436 000 Administrasiekoste (slegs vaste koste) 540 000 Verkoops- en verspreidingskoste (slegs veranderlike koste) 792 000 Netto wins vir die jaar 2 196 000 280

VRAAG 6: (Kontantbegroting van ‘n eenmansaak, 30 punte; 20 minute) Die onvoltooide Kontantbegroting en addisionele inligting van Park Modes, ‘n gewilde klerewinkel, word aan jou verskaf. Die winkel is in ‘n besige winkelsentrum in Brooklyn geleë. Die eienaar is baie bekommerd oor die afname in verkope die afgelope paar maande. GEVRA: 6.1 Verwys na die voorgestelde Kontantbegroting asook die addisionele inligting verskaf om die syfers gemerk [a] tot [e] te bereken. (18) 6.2 Verwys na die item vaste deposito (1 November), soos getoon in die ontvangste-afdeling van die Kontantbegroting, en verduidelik wat na verwagting met die vaste deposito op 1 November gaan gebeur. (2) 6.3 Park Modes beplan om toerusting gedurende die begrotingsperiode aan te koop. Bestudeer die Kontantbegroting ten einde die totale verwagte kosprys van die toerusting te bereken. (3) 6.4 Die verkoopsassistent het by die eienaar gekla oor haar voorgestelde salarisverhoging in November 2016.  Gee EEN argument om haar mening te ondersteun.  Gee EEN argument om haar mening te weerlê. (4) 6.5 Teen die einde van Oktober 2016 het jy die werklike syfers vir advertensies met die Kontantbegrotingsyfers vergelyk en het jy die verskil hieronder opgemerk. Verskaf EEN punt van advies aan die eienaar in hierdie verband: Oktober Oktober Verskil Begroot Werklik Advertensies R 2 000 R 600 - R 1 400 (3) ADDISIONELE INLIGTING: 1. Werklike en begrote verkoopsyfers: Werklik Begroot Aug. Sept. Okt. Nov. Totale verkope 220 000 200 000 180 000 220 000 Koste van verkope 176 000 160 000 144 000 176 000  20% van totale verkope word elke maand op krediet verkoop.  65% van alle voorraad is op krediet aangekoop.  ‘n Vaste vlak van handelsvoorraad voorhande word reg deur die jaar gehandhaaf, deur middel van vervanging op ‘n maandelikse basis. 2. Na verwagting sal debiteure hul rekeninge soos volg betaal:  70% in die maand wat volg op die maand van verkope.  28% in die tweede maand wat volg op die maand van verkope.  2% afgeskryf in die derde maand wat volg op die maand van verkope. 3. Krediteure word ten volle betaal in die maand wat volg op die maand van aankope om vir 5% korting te kwalifiseer. 281

Kontantbegroting van Park Modes vir Oktober en November 2016 Oktober November ONTVANGSTES Kontantverkope 144 000 [a] Debiteure-invorderings 40 320 [c] Vaste deposito (1 November) - 20 000 Rente op vaste deposito (12% p.j.) 500 300 Ander kontantinkomste ? ? BETALINGS Kontantaankope van handelsvoorraad [b] 61 600 Betalings aan krediteure [d] 88 920 Deposito - aankope van toerusting 3 000 - Paaiementbetaling-toerusting - 4 700 (4 gelyke paaiemente) Huuruitgawe 16 000 17 440 Salaris-winkelbestuurder 12 000 13 680 Salaris-verkoopassistent 5 000 5 125 Verbruiksgoedere 11 000 12 080 Advertensies 2 000 2 000 Rente op oortrekking 315 - Ander kontantbedryfsuitgawes ? ? Surplus/(Tekort) vir die maand (21 995) 18 855 Banksaldo aan die begin van die maand 14 200 ? Banksaldo aan die einde van die maand (7 795) [e] 282

ANTWOORDBLAD VRAAG 1: 1.1 Het PARK Handelaars volgens April 2016 se Bankstaat, ‘n gunstige banksaldo of ‘n oortrokke banksaldo? Gee ‘n rede vir jou antwoord. 1.2 Bereken die ontbrekende banksaldo in die Algemene Grootboek op 30 April 2016. Dui aan of dit ‘n gunstige of ongunstige saldo is. 1.3 Tjeknr. 123 verskyn nie op Mei 2016 se Bankversoeningstaat nie. Die tjek is nie deur die begunstigde gedeponeer nie. 1.3.1 Verduidelik kortliks wat die probleem met tjeknr. 123 is. 1.3.2 Watter inskrywing sal die boekhouer gedurende Mei 2016 met tjeknr. 123 moet maak? 1.4 Watter tjeks wat as uitstaande op April 2016 se Bankversoeningstaat gewys is, verskyn wel op Mei 2016 se Bankstaat? 1.5 Op die Bankversoeningstaat van 30 April 2016 verskyn die item “Krediteer bedrag foutief gedebiteer, R250”. 1.5.1 Is hierdie fout gedurende Mei 2016 deur die bank reggestel? Gee ‘n rede. 283

1.5.2 Gee ‘n voorbeeld van die soort fout wat die bank kon gemaak het? 1.6 Verduidelik waarom tjek 335 en 448 op beide April en Mei se bankversoeningstate verskyn. Gee ‘n verskillende rede vir elke tjek. Tjeknr 335: Tjeknr. 448: 1.7 As die interne ouditeur van Park Handelaars, sien jy dat beide April en Mei 2016 se Bankversoeningstate redelike groot uitstaande deposito’s aandui. Met jou ondersoek is bevind dat die meeste van die bedrae deur die kassier ontvang is, voor die datum op die Bankstaat. 1.7.1 Wat vermoed jy doen die kassier onwettiglik wat veroorsaak dat die deposito’s uitstaande is? 1.7.2 Noem enige DRIE interne beheermaatreëls wat in werking gestel kan word om soortgelyke probleme te voorkom. 1.7.3 Noem TWEE stappe wat teen die kassier geneem kan word, indien jou vermoedens rakende die onwettige bedrywighede bevestig sou word. 284

VRAAG 2: 2.1. Algemene Grootboek van Park Bpk. Bateverkope 2.2.1 Gebruik die VPA (sien nr. 3) om die aantal aandele wat op 1 Maart 2015 uitgereik is, te bereken. 2.2.2 Bereken die dividend per aandeel vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016. 2.2.3 Gee EEN rede waarom aandeelhouers: Tevrede sal wees met die dividendbeleid van die maatskappy Ontevrede sal wees met die dividendbeleid van die maatskappy (Haal syfers aan.) 2.3 Park Bpk. se aandele verhandel tans teen R0,85 per aandeel op die aandelebeurs, en die netto batewaarde per aandeel is R0,62. Die direkteure besluit om die res van die gemagtigde aandele teen R0,75 per aandeel uit te reik. Sou jy bereid wees om addisionele aandele teen hierdie prys aan te koop? Staaf jou antwoord deur TWEE redes te verskaf. 285

2.4. Kontantvloeistaat van Park Bpk. vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016 Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite Kontant verkry uit bedrywighede [1] Rente betaal Dividende betaal Inkomstebelasting betaal Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Netto verandering in kontant en konantekwivalente Kontant en kontantekwivalente begin vd jaar Kontant en kontantekwivalente einde vd jaar Notas tot die kontantvloeistaat: 1. Rekonsiliasie van wins voor belasting en kontant uit bedrywighede: Netto wins voor belasting Aangesuiwer vir: Wins voor verandering in bedryfskapitaal Verandering in bedryfskapitaal Kontant verkry uit bedrywighede 286

VRAAG 3: 3.1.1 Algemene Grootboek van Park Beperk Verdelingsrekening Behoue inkomste 3.1.2 Lewer kommentaar oor die likiditeitsposisie van die maatskappy in 2016 ,in vergelyking met 2015, deur minstens DRIE finansiële aanwysers in jou antwoord aan te haal. 3.1.3 Maak TWEE aanbevelings aan die direkteure om die likiditeitsposisie te verbeter. 287

3.1.4 Park Beperk Balansstaat soos op 30 Junie 2016 Bates Nie-bedryfsbates Eiendom, aanleg en toerusting Finansiële bates Vaste deposito: ABSA Bedryfsbates Voorraad Handels- en ander ontvangbare bedrae Kontant en kontantekwivalente Totale bates Ekwiteit en Laste Gewone aandelekapitaal en ekwiteit Gewone aandelekapitaal Behoue-inkomste Nie-bedryfslaste Verbandlening: Nedbank Bedryfslaste Handel en ander betaalbare bedrae Oortrokke bank Totale ekwiteite en aanspreeklikhede 3.2.1 Wie is verantwoordelik om toe te sien dat die finansiële state opgestel word? 3.2.2 Aan watter hoofgroep persone sal die ouditeure hul ouditeursverslag rig. Waarom word die verslag aan hierdie groep persone gerig? 288

3.2.3 Die ouditeursverslag verwys na die Internasionale Finansiële Verslagdoeningstandaarde (IFVS). Verduidelik waarom ouditeure die IFVS in berekening moet bring wanneer hulle ‘n mening gee? 3.2.4 Moet die aandeelhouers tevrede wees met die ouditeursverslag? Gee EEN rede vir jou antwoord. 3.2.5 Indien die ouditeure nalaat om hul pligte na behore uit te voer, kan dit ernstige gevolge vir hulle inhou. Bespreek TWEE voordele vir die aandeelhouers van Park Beperk dat alle ouditeure aan ‘n professionele liggaam moet behoort. 3.2.6 A. Verster, die ouditeursvennoot van die firma, wat die oudit by Park Beperk doen, gaan met T. Kemm, die finansiële direkteur by Park Beperk trou. Sal dit die oudit van Park Beperk op enige wyse beïnvloed? Gee ‘n rede vir jou antwoord. Watter raad sal jy aan A. Verster gee? 289

VRAAG 4: 4.1.1 Gee TWEE verskille tussen die periodieke- en deurlopende voorraadstelsel. 4.1.2 Gebruik die geweegde gemiddeldevoorraadwaarderingsmetode om die volgende te bereken: Die waarde van die eindvoorraad op 28 Februarie 2016. Die bruto wins vir die jaar geëindig 28 Februarie 2016. 4.1.3 Bereken wat die waarde van die eindvoorraad sou wees indien die Eerste-in-eerste-uitmetode van voorraad- waardering gebruik sou word. 4.2.1 Wat sal jy antwoord op Erasmus se kommentaar in die laaste sin, waar sy sê dat dit “’n klomp onsin” is. 4.2.2 Indien jy hierdie besigheid van Erasmus koop, wat sou jy anders doen? Noem TWEE punte en gee EEN rede vir elke punt. 4.2.3 Hoeveel uitset-BTW behoort Erasmus aan die SAID vir die laaste 6 maande te verklaar, na aanleiding van die maandelikse bedrag wat sy volgens die artikel ontvang. Toon berekeninge. 4.2.4 Sou jy as rekenmeester met hierdie versoek akkoord gaan? Motiveer jou antwoord deur TWEE redes vir jou besluit te verskaf. 290

VRAAG 5: 5.1.1 Park Vervaardigers Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 31 Augustus 2016 Direkte koste Direkte materiaalkoste Direkte arbeidskoste Fabrieksbokoste Totale vervaardigingskoste Werk-in-prosesvoorraad aan die begin vd jaar Werk-in-prosesvoorraad teen jaareinde Produksiekoste van voltooide goedere Notas by Finansiële state Fabrieksbokoste 5.1.2 Die eienaar is van mening dat die werknemers nie die grondstowwe (roumateriaal) effektief gebruik nie, of dat sweetpakke uit die fabriek gesteel word. Beveel TWEE beheermaatreëls aan wat die bestuur kan implementeer om hierdie probleem op te los. 5.2 PARK SKOENFABRIEK 5.2.1 Bereken die eenheidskoste van produksie. 5.2.2 Bereken die aantal pare skoene wat vervaardig en verkoop moet word om gelyk te breek. 291

VRAAG 6: 6.1 Verwys na die voorgestelde Kontantbegroting asook die addisionele inligting verskaf om die syfers gemerk [a] tot [e] te bereken. [a] November 2016 se kontantverkopesyfer: [b] Oktober 2016 kontantaankope van handelsvoorraadsyfer: [c] November 2016 Debiteure-invorderingsyfer [d] Oktober 2016 Betaling aan krediteuresyfer [e] Banksaldo aan die einde van November 2016: 6.2 Verduidelik wat na verwagting met die vaste deposito op 1 November gaan gebeur. 6.3 Park Modes beplan om toerusting gedurende die begrotingsperiode aan te koop. Bestudeer die Kontantbegroting ten einde die totale verwagte kosprys van die toerusting te bereken. 6.4 Die verkoopsassistent het by die eienaar gekla oor haar voorgestelde salarisverhoging in November 2016. Gee EEN argument om haar mening te ondersteun. Gee EEN argument om haar mening te weerlê. 6.5 Verskaf EEN punt van advies aan die eienaar in verband met advertensies: 292