Sesotho HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2015 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) 2015 MEMORANDAMO MATSHWAO: 100 Memorandamo ona o na le maqephe a 12. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 2 DBE/2015 SCE – Memorandamo KAROLO YA A: MOQOQO POTSO YA 1 1.1 Botle ba ho ruteha. Moqoqo o hlalosang (Descriptive) • Moqoqong ona mohlahlobuwa o hlalosa diketsahalo tsa nnete ka tsela ya boiqapelo mme a qaqise ka tsela e hlakileng hore mmadi a tle a kgodisehe ka ho phethahala. • Mohlahlobuwa a ngole ditaba tsa hae jwalo ka ha eka di etsahetse ho yena. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebelwang ke tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa a ka ipopela maemo a ditaba a supang hore efela ha motho a rutehile a ka kgona ho ba le bophelo bo tjhatsi; - A ka qoqa ka menyetla ya mesebetsi e teng bakeng sa batho ba rutehileng; - A ka qoqa ka menyetla ya ho nyollwa mosebetsing ho ya ka mangolo a thuto ao motho a nang le ona; - A ka qoqa ka matlo, thepa kapa makoloi, ao motho ya rutehileng ya itshebeletsang a ka kgonang ho wa reka, mme a itshebeletsa a ka kgonang ho a reka; - A ka qoqa ka ditholwana tsa bophelo boo a bo phelang ka lebaka la ho ruteha. [50] - Seabo sa motho ya rutehileng setjhabeng. - Dintle tsa ho ruteha. - E mong mohlahlobuwa a ka tsamaya a ntse a bapisa hore ha o sa ruteha ha o na tsena tsohle. 1.2 Seo nka se etsang ho thusa batjha ho hahamalla bokamoso bo tjhatsi. Moqoqo wa boimamelo/o tebisang maikutlo (Reflective) • Ke moqoqo wa boimamelo kapa oo mongodi a tebisang maikutlo a hae hodima se itseng seo a se nahanisang ka botebo. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebelwang ke tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa a ka bontsha kamoo a ka kgothaletsang batjha thuto kateng, kaha thuto e le yona e ka fang motho bokamoso bo tjhatsi bophelong; - A ka qoqa ka mawa a ho ithuta ao a ka a kgothaletsang batjha bana; - A ka qoqa ka tse ka etswang ho tsosollosa talente ya bona; mohla ho bina, ho ikwetsisa, le ho ba le seabo dipapading.jj. - A ka qoqa hanyane ka makala a mosebetsi ao a nahanang hore mmuso le dikhampani tsa poraefete di ka fanang ka mesebetsi ho ona; - A ka boela a qoqa ka hore ke makala afe a mosebetsi a sa etsweng ke batho ba bangata, a ka bang le menyetla e mengata ya mosebetsi; - A ka ba kgothaletsa hore ba sebetse ka boithaopo hore ba tle ba be le boiphihlelo mosebetsing; - A ka ba kgothaletsa ho ithuta ba ntse ba sebetsa dibakeng tse itseng tse fanang ka menyetla e kang ya 'dilearnership' le 'seta.' [50] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 3 DBE/2015 SCE – Memorandamo - Ho kgothalletsa/kapa ho theha dihlopha tsa ho ithuta ('self-study groups') kapa mentorship tutoring jj. A qoqa ka ho kgothalletsa batjha ho ba le seabo dipapading. 1.3 Mohlang ke neng ke baleha dinokwane. Moqoqo wa phetelo (Narrative) • Moqoqong ona mohlahlobuwa o pheta pale kapa o hlalosa ketsahalo e itseng ka tsela e hlakileng. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebelwang ke tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa a ka hlalosa kamoo dinokwane di neng di mo dikile kateng; - A ka totobatsa lebaka le entseng hore a be a dikadikwe ke dinokwane tseo; - A ka fana ka mawa le makgobonthithi ao a a sebedisitseng ho phelekanya dinokwane tseo; - A ka bontsha kamoo a ileng a phonyoha ka teng kotsing ena eo a neng a tobane le yona; - A ka dihela dikgala ka ho hlaba batho malotsana hore ba ka etsa jwang ha ba ka teana le mathata a kang ana kapa ba ba maemong ao a neng a le ho ona mohla monene. - Seo a ithutilong sona ketsahalong eo [50] 1.4 Moketjana wa tumediso ya baithuti ba Kereiti ya 12 o ka ba le tse ntle le tse mpe, bosula baithuting. Moqoqo o sa tshehetseng lehlakore (Discursive) • Mofuteng ona wa moqoqo mohlahlobuwa o sekaseka sehlooho – o tadima mahlakore a mabedi a kgang ka mokgwa o tshwanang, mme a a buelle ka bobedi; • Moqoqo ona ha o nke lehlakore, mme sepheo sa wona ke ho nehelana ka maikutlo mahlakoreng ka bobedi a taba; • Mohlahlobuwa a lekole mahlakore ka bobedi a sehlooho, ebe o nehelana ka dintlha tsa hae, a sa tshehetse lehlakore lefe kapa lefe. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebelwang ke tsena tse latelang:: - Mohlahlobuwa a ka qala ka ho hlalosa moketjana wa ditumediso oo a kileng a ba ho wona. Tse ntle - A ka qoqa ka ditlhopiso tse etsetswang mokete wa mofuta ona; - A qoqa ka mefuta ya diaparo tse aparwang moketeng a be a eketse ka ho qoqa ka theko ya diaparo tseo le tse ding; - A ka qoqa ka ditaba tsa mohla letsatsi leo tse kang ho ba le motho eo a tlang ho tsamaya le yena ('Date'); - A ka qoqa ka monate le botle ba mokete o kang ona; - A ka qoqa ka dikgothaletso tseo ba di fumanang mohla letsatsi leo ho tswa ho dibui tse fapaneng; - A ka qoqa ka tlotla eo ba e fuwang ha e le moo ba se ba fihlile mokgahlelong oo; - A ka qoqa ka dikgau tseo ba di fuwang ka letsatsi leo. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 4 DBE/2015 SCE – Memorandamo Tse mpe - A ka qoqa ka nako ya dithuto e senyehang ha ba ntse ba hlophisetsa moketjana ona; - A ka qoqa ka mekete eo ba e tshwarang ka mora moketjana ona wa bona. - A ka qoqa ka dikoloto tseo ba kenyang batswadi ho tsona ka baka la diaparo tse theko e hodimo tseo ba di batlang; - A qoqa ka tse ding tsa diketsahalo tse sa jeseng ditheohelang tse [50] etsahalang meketeng e kang ena, tse kang tsa ho nwa majwala le ho ipolaisa dithethefatsi ke ba bang ba baithutimmoho; - A ka hlalosa le diketsahalo tseo ho tsona o ka fumanang baithutimmoho ba bang ba utswitse makoloi a batswadi ba bona; - A ka qoqa ka dikotsi tseo ba ka iphumanang ba le ka hara tsona kamora ho ipolaisa kgera le dithethefatsi ka kgopolo ya hore ba a ithabisa moketjaneng oo wa bona. - A ka qoqa ka ba bang ba ka ipolayang ha ba sa rekelwe tseo ba di batlang. 1.5 Bofuma bo ke ke ba sitisa motho ditabatabelo tsa hae. Moqoqo wa kgang (Argumentative) • Moqoqo ona ke wa kgang. Mohlahlobuwa o lokela ho bontsha ntlhakemo ya hae kapa mohopolo oo a sekamelang ka ho wona e leng hore o dumellana kapa o hanana le sehlooho. • O lokela ho hlahisa lehlakore le ho le ntshetsa pele, mme a le tshehetsa le ho sireletsa ka dintlha tse utlwahalang tse bileng di kgodisa. • Ntlhakemo ya mongodi e lokela ho hlaka ka nako tsohle. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebelwang ke tsena tse latelang: Mabaka a ho dumellana le sehlooho - Mohlahlobuwa a ka dumellana le sehlooho mme a hlalose ka menyetla ya dibasari e teng e ka fuwang batjha ba sebetsang hantle dikolo, ba tswang malapeng a itlhophereng; - A ka qoqa ka seo lefapha la thuto le se etsang ho thusa baithuti ba sebeditseng hantle dithutong tsa bona; - A ka qoqa ka menyetla ya ho romellwa mose ho mawatle ke mmuso ha motho a sebeditse hantle dithutong tsa hae; - A ka qoqa ka dikhampani tse kang boIscor kapa tse ding tse thaothang bana ba sa le dikolong tse phahameng bakeng sa ho ithutela lekala le loketseng khampani eo; - A qoqa ka menyetla eo mmuso o fanang ka yona ho batjha ba batlang ho iqalla dikgwebo tsa bona, e jwalo ka Umsobomvu le National Youth Development Agency (NYDA); - A ka qoqa ka seo a ka se etsang ho fihlella ditabatabelo tsa hae. Mabaka a ho hanyetsana le sehlooho - Mohlahlobuwa e mong a ka hanana le sehlooho ka ho bontsha tlhokeho ya menyetla ya ho fumantshwa thuso ya ditjhelete tsa ho ithuta dibakeng tseo ho phelwang ka bofuma ho tsona; - A ka qoqa ka mathata a ho fumantshwa mosebetsi dibakeng tseo bofuma bo jeleng setsi; Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 5 DBE/2015 SCE – Memorandamo - A ka qoqa ka ho qhekanyetswa ha bana ba banana ke batho ba ba tshepisang makgulo a matala empa ba ilo ba fetola makgoba a thobalano; - A ka qoqa ka bofuma bo ka lebisang ntlheng ya hore banana ba hwebe ka mmele le ditlamorao tsa ketso tse kang tsena; - A ka qoqa ka bofuma bo lebisang ntlheng ya hore bashanyana ba sebediswe ha boima ba sa le tlase dilemong ke bahiri ba bona. - A ka qoqa ka ba bang ba ka tllohela sekolo ka baka la bofuma. - A ka qoqa ka mathata le ditshita tseo bana ba teanang le tsona. 1.6 Lerato ha se tjhelete. Moqoqo o hlalosang (Descriptive) • Moqoqo ona o hlalosa diketsahalo tsa nnete ka tsela ya boiqapelo mme a hlalose ka tsela e hlakileng hore mmadi a tle a kgodisehe ka ho phethahala. • Mohlahlobuwa a ka ngola ditaba tsa hae jwalo ka ha eka di etsahetse ho yena kapa a ngola a hlahisa maikutlo a hae ho ya kamoo yena a bonang bophelo kateng. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebelwang ke tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa a ka qala pele ka ho hlalosa lerato, a bontshe hore ho na le mefuta e fapaneng ya lerato; e leng la boena kapa le ka lebisang lenyalong; - A ka qoqa ka banana/bashanyana ba itahlelang maratong le batho ba baholo ho bona ka lebaka la ho batla/rata tjhelete; - A ka hlalosa bobe ba lerato lena la bontate ba ratanang le banana ba banyenyane - A ka qoqa a fana ka keletso, thuto, kotsi ya marato a jwalo le ditholwana tsa marato a jwalo. - A ka hlalosa bobe ba ho qhekanyetsa motho ditjhelete empa o sa mo rate; - A ka boela a fana ka kgalemelo kapa keletso tabeng ena; - A ka qoqa hape ka lerato e le kgopolo kapa boemo ba bophelo. - A ka qoqa ka tshusumetso ya bofuma ho kena maratong a fosahetseng. - A ka qoqa ka batswadi ba susumelletsang bana ba bona ho kena maratong a itseng ka baka la borui. [50] 1.7.1 Setshwantsho: • Moqoqong ona mohlahlobuwa o boha setshwantsho, mme a hlalose kapa LE a phete ka seo a se bonang ka tsela e kgodisang e bileng e hlakisa ditaba hantle. 1.7.2 • Moqoqo ona o ka ngolwa ho tswa lehlakoreng lefe kapa lefe, ho latela moelelo oo a o fumanang ka setshwantsho. • Ananela mehopolo e qholoditsweng ke setshwantsho ho ya kamoo mohlahlobuwa a arabileng kateng. {50] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A: 50 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 6 DBE/2015 SCE – Memorandamo KAROLO YA A: MOQOQO Ditaelo ho motshwayi: • Mohlahlobuwa o lokela ho ngola ka sehlooho SE LE SENG FEELA KAROLONG YA A, mme a ngole ka dihlooho TSE PEDI KAROLONG YA B. • Karolo ka nngwe e na le ruburiki ya yona. • Sebedisa diruburiki tseo o di fuweng bakeng sa ho tshwaya tema ka nngwe. • Mohlahlobuwa a etse moralo bakeng sa tema ya hae. • Ha mohlahlobuwa a tswile lekoteng nehelanong, etsa tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa dikahare ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa tshebediso ya puo ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa sebopeho ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a etse moralo bakeng sa tema ya hae: Motshwayi a lekole dintlha (mehopolo ya sehlooho le e e tshehetsang) ho bona kamoo e lebisang tlhahisong ya diratswana le tema yohle kateng. Tataiso bakeng sa ho tshwaya moqoqo: Sehella lentswe kapa polelo e fosahetseng mola, o be o bontshe mofuta wa phoso hodima lentswe/polelo ka ho sebedisa matshwao ana a latelang: / bakeng sa ho arola mantswe a ngotsweng a kopantswe empa a lokela ho arolwa; —, + bakeng sa ho kopanya mantswe a arohantsweng empa a ngolwa a kopane; mn bakeng sa mongolo (orthography) o fosahetseng; mp bakeng sa mopeleto o fosahetseng; mt bakeng sa tshebediso ya matshwao a puo a fosahetseng kapa moo ho hlokehang letshwao la puo; p bakeng sa puo e sa sebediswang ka nepo kapa ka tshwanelo/tlwaelo; ۸ bakeng sa lentswe kapa karolwana ya lentswe e siilweng dipakeng tsa mantswe a mang; // bakeng sa ho arola diratswana. ← bakeng sa ha mohlahlobuwa a qadile polelo hara mola; ↑↓ bakeng sa ha mohlahlobuwa a fetoletse dintlha tsa hae a qadile ka eo a lokelang ho qetella ka yona. ELA HLOKO: • Sebedisa ruburiki ena e latelang ka nako tsohle ha o lekanyetsa meqoqo (Pampiri ya 3, KAROLO YA A). • Matshwao a 0–50 a arotswe ho ya ka dikgato tse 5 tsa ditlhaloso tsa phihlello. • Lekgetheng la Dikahare, Puo le Setaele, tlhaloso e nngwe le e nngwe ya phihlello e arotswe habedi ho hlahisa boemo bo hodimo le boemo bo tlase; boemo bo bong le bo bong bo na le tlhaloso ya bona. • Lekgetha la Sebopeho lona ha le a arolwa ka bokgoni bo nang le boemo bo hodimo le bo tlase. SENOTLOLO SA HO TSHWAYA: Makgetha a tekanyetso Matshwao Senotlolo Dikahare le Moralo 30 DM = Puo le Setaele le Tokiso ya diphoso 15 PST = Sebopeho 05 Seb = Matshwao ohle 50 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/2015 SCE – Memorandamo KAROLO YA A: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – (MATSHWAO A 50) SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) - SLKT Makgetha a ho lekanyetsa 5. Phihlello e babatsehang 4. Phihlello e supang bokgoni 3. Phihlello e mahareng 2. Phihlello ya motheo feela 1. Phihlello e haellang DIKAHARE LE MORALO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 Tshekatsheko ya sehlooho: - nehelano e bontshang kutlwisiso e - nehelano e ralehileng hantle haholo; - nehelano ke e kgotsofatsang - nehelano e momahane mona le mane; - nehelano e tswile lekoteng ho Boemo bo hodimo tlhophiso ya mehopolo le babatsehang ya sehlooho e supang bokgoni bo - mehopolo e tsamaellana le sehlooho ka botlalo, ditlhokeho; - mehopolo ke e seng ya boiqapelo mme e sa hang; dintlha, kelohloko ya ikgethang; e a kgahlisa mme e na le bopaki ba mehopolo e - mehopolo e momahane ka tsela e hlakang; - mehopolo ke e sa tsepamang e baamohedi ba ditaba, - mehopolo e bontsha boqhetseke, e phepetsa sutsitseng; kgotsofatsang le e kgodisang; - ho na le bopaki bo seng bokae ba tlhophiso le dubakaneng; maikemisetso le maemo monahano mme ke e sutsitseng; - o hlophisitswe hantle ka tsela e ikgethang mme - o hlophisitswe ka tsela e utlwisisehang momahano ya nehelano. - ha e utlwahale mme dintlha di a - e hlophisitswe hantle haholo ka tsela e o momahane ka tshwanelo ho kenyeditswe mme o momahane ka tshwanelo ho phetakakwa; babatsehang mme e momahane ka tshwanelo ho selelekela, mmele le qetelo. kenyeditswe selelekela, mmele le - ha e a hlophiswa ka tshwanelo kenyeditswe selelekela, mmele le qetelo. qetelo. le momahano ha e yo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 - mosebetsi o tswileng matsoho leha o haellwa - Nehelano e radilweng hantle - nehelano e a kgotsofatsa le ha e sa - neheleno boholo e tswile lekoteng; - boiteko ha bo yo ba ho arabela ke dintlha tse ikgethang tsa moqoqo o hlaka mona le mane; - mehopolo ha e a momahana ka tshwanelo sehlooho; Boemo bo tlase babatsehang; - mehopolo ke e loketseng mme e thahasellisang - mehopolo e momahane le ho kgodisa mme e a lahlehisa; - mehopolo e tswile lekoteng ka - mehopolo ke e sutsitseng mme e bontsha ka tsela e mahareng; - nehelano ha e na bopaki ba tlhophiso le ho phetahala, ha e a nepahala; boqhetseke; - o hlophisitswe hantle ka tsela e ikgethang mme - ho na le tlhopiso le momahano e itseng momahano. - nehelano ha e a tsepama - o hlophisitswe hantle ka tsela e bontshang o momahane ka tshwanelo ho kenyeditswe ho kenyeleditswe le selelekela , mmele sehloohong, mme e dubakane. bokgoni mme o momahane ka tshwanelo ho selelekela, mmele le qetelo. le qetelo. Matshwao a: 30 kenyeditswe selelekela, mmele le qetelo. PUO, SETAELE LE HO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 HLAOLA DIPHOSO - sehalo, rejisetara, setaele le tlotlontswe di - sehalo, rejisetara, setaele le tlotlontswe di - sehalo, rejisetara, setaele le - sehalo, rejisetara, setaele le tlotlontswe ha di - puo e sebedisitsweng ha se e Sehalo, rejisetara, setaele, loketse sepheo ka tsela e babatsehang, loketse sepheo, baamohedi ba ditaba mmoho le tlotlontswe di loketse sepheo, lokela sepheo, baamohedi ba ditaba mmoho utlwisisehang; tlotlontswe ke tse lokelang baamohedi ba ditaba mmoho le maemo; maemo haholo; baamohedi ba ditaba mmoho le maemo; le maemo; - sehalo, rejisetara, setaele le Boemo bo hodimo sepheo/tshusumetso le - tshebediso ya hae ya puo e a ikgetha, mme e - tshebediso ya puo e matla mme ho - tshebediso ya puo ke e loketseng, - puo e sebedisitswe feela ka tsela ya motheo; tlotlontswe ha di a lokela maemo; bontsha boitshepo ka tsela e tsotehang sebedisitswe sehalo se loketseng ka nako tsohle; mme e fetisa moelelo ka tshwanelo; - sehalo mmoho le moelelo o hlahiswang ke baamohedi ba ditaba, sepheo le Kgetho ya mantswe - o sebedisitse sehalo se matla mme se - - puo ya bonono ke e loketseng mme e tema ke tse sa lokelang; maemo; Tshebediso ya puo le susumetsang ka tsela e ikgethang boholo ba mosebetsi ha o na diphoso tsa o batla sebedisitswe ka tshwanelo; tlwaelo, matshwao a ho bala - tshebediso ya puo le mopeleto; o hloka diphoso tsa puo le tsa mopeleto; - sehalo se sebedisitswe ka tshwanelo: - ho sebedisitswe tlotlontswe ya motheo feela. - tshebediso ya tlotlontswe e le mopeleto ; - o radilwe ka tsela e mahareng feela. haellang haholo hoo nehelano e - o radilwe ka bokgoni bo tsotehang. o radilwe hantle ka tshwanelo. sa utlwisiseheng. 13 10 7 4 Boemo bo tlase - tshebediso ya puo ke e nepahetseng mme e - tshebediso ya puo ke e sefutho mme e - tshebediso ya puo ke e kgotsofatsang - puo ke ya motheo feela mme e sebedisitswe susumetsang sehalo sa tema loketseng maemo; le ha ho na le ho sa tsamaelane mona le ka tsela e haellang; - o batla o hloka diphoso tsa puo le tsa mopeleto; - sehalo ke se matla mme se loketseng; mane; - o radilwe ka bokgoni bo tsotehang. - ho na le diphoso tse seng kae tsa puo le tsa - popeho ya dipolelo ke e tshwanang e se nang Matshwao a: 15 mopeleto; -Ka kakaretso sehalo ke se loketseng le motswako; - o radilwe hantle. ha puo ya bonono e le e haellang. - tlotlontswe e haella haholo feela. SEBOPEHO 5 4 3 2 0–1 Makgetha a tema: popeho - kgodiso ya sehlooho ke e babatsehang; - dintlha ke tse loketseng mme tse hodisang - dintlha tse loketseng di hodisa - tse ding tsa dintlha ke tse utlwahalang; - dintlha tsa bohlokwa di a ya dipolelo le kgodiso ya - katoloso ya dintlha ke e ikgethang; sehlooho; sehlooho ka tsela e mahareng; - dipolelo le diratswana di na le diphoso haella; diratswana le bolele bo - dipolelo le diratswana di bopilwe ka tsela e - momahano e bopilweng ke e supang bokgoni; - dipolelo le diratswana di bopilwe ka - moqoqo o a utlwisiseha le ha o le diphoso. - dipolelo le diratswana tse hlokehang. ikgethang. - dipolelo le diratswana di loketse nehelano mme tsela e mahareng; hlahisitsweng ke tse fosahetseng; di fapafapanngwa ka tshwanelo. - moqoqo o ntse o hlahisa moelelo. - moqoqo ha o na moelelo o Matshwao a: 5 lebeletsweng. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 8 DBE/2015 SCE – Memorandamo KAROLO YA B: DITEMA TSA KGOKAHANO POTSO YA 2 2.1 Lengolo la setlwaedi • Aterese e nngwe, ya mongodi mme e ngolwa e qala hodimo bohareng ba leqephe ho tloha tsohong le letshehadi ho ya ho le letona. Ha mohlahlobuwa a ngotse aterese le letsatsi/mohla di arohane kapa di kopane, ho se be le kotlo eo a e fuwang; • Aterese e ngolwa ka mokgwa wa boloko; ha ho ngolwe matshwao a puo mme e hlahiswe mofuteng ona wa lengolo; • Ka mora mohla ho tlolwa mola, ebe ho tla tumediso; yona e ngolwa ka tsohong le letshehadi, haufi le moo leqephe le qalang. Hlokomela hore ha ho ngolwe letshwao la puo ka mora tumediso; • Seratswana sa selelekela se lokela ho ba sekgutshwanyane, mme se omele ditaba kapa se totobatse sepheo sa lengolo; • Mmele wa lengolo o ahwe ka diratswana tse seng kae; di ka ba tharo kapa ho feta, mme mona ke moo ya ngolang a nontshang taba tsa hae tse mabapi le sehlooho sa lengolo; • Qetelo ya lengolo ke e kgutshwane ka tlwaelo, mme e phethela ditaba; • Lengolong la setlwaedi ha ho hlokehe hore o ngole sefane sa hao, mme ha o ngolla motswalle o ka nna wa qetella ha monatjana ka tsela eo le bitsanang ka yona mohlala: mokgotsiao, ntjamme, jj. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebellwang ke tsena tse latelang: - Sepheo seo lengolo le ngolwang ka sona ke ho leboha; - A lebohe seabo sefe kapa sefe seo motswalle a bileng le sona, tseo a mo etseditseng tsona moketjaneng oo. [25] 2.2 Puo • Ke tema e matla, e hohelang bamamedi. • E tshetlehwa meketjaneng kapa maemong afe kapa afe moo motho a mametsweng ke sehlophahadi sa batho. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebellwang ke tsena tse latelang: - Sebui se leboha monyetla wa ho fumantshwa sebaka sa ho nehelana ka puo. - A ka bua ka ho hola mmoho ha hae le motswalle eo wa hae; - A totobatse sepheo sa ho nehelana ka puo eo, e leng thoholetso ho motswalle ka katleho ya hae dithutong; - A ka phethela ka ho mo lakaletsa katleho le mahlohonolo bophelong ba hae. [25] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 9 DBE/2015 SCE – Memorandamo 2.3. Nalane ya bophelo ba Mofu/Obitjhuari • Ena ke tema eo ho yona ho ngolwang ditaba tsa nalane ya bophelo ba mofu. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebellwang ke tsena tse latelang: - Mofu ke mang ke wa ha mang; - Tlhaho ya hae: sebaka moo a hlahetseng teng, letsatsi la tswalo le selemo; - Tsa kgolo ya mofu, dithuto; mosebetsi le lenyalo; - Tsa lefu la hae: letsatsi le mokgwa oo a hlokahetseng ka wona; - Maballo: bao a ba siyang; - Dithoko tsa seboko sa hae. ELA HLOKO: Ho ka etsahala hore e be mofu ha a fumana thuto ya sekolo, ha a sebetsa mosebetsi jwalo kaha re e tseba. Maemong a kang ao mohlahlobuwa a ka ngola ka ditaba tse kang: tsela eo mofu a neng a tshwere lelapa la hae ka yona, seabo sa mofu setjhabeng le tse ding tse ngata. [25] 2.4 Lengolo la semmuso - Aterese di pedi. Aterese ya mongodi wa lengolo e ngolwa ho tloha mahareng a leqephe ho leba letsohong le letona, e nto latelwa ke letsatsi, kgwedi le selemo; - Aterese ya ya ngollwang e ngolwa ka letsohong le letshehadi. Aterese ya moamohedi e qala ka maemo a tshebetso a ya ngollwang ebe ho latela aterese ya hae ka botlalo; - Tlasa aterese ho ngolwa tumediso (Monghadi, mofumahadi kapa mofumahatsana); - Tlasa tumediso ho ngolwa mola wa sehlooho – o totobatsang sepheo sa lengolo, e nto ba selelekela; - Qetelo ke ya semmuso mme e ngolwa e le 'Ka botshepehi, Ka boikokobetso jj; - Ya ngolang o ngola lebitso la hae ka botlalo ka mora qetelo, ebe o a saena. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebellwang ke tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa o ngolla rakgwebo, mme o kopa tshehetso ya ditjhelete tsa ho ithuta; - A ka bua ka sephetho seo a se fumaneng se thabisang ditlhahlobong tsa hae tsa makgaolakgang; - A ka hlalosa mabaka a mo qobellang ho kopa thuso; - A fane ka netefaletso ya hore o tla sebetsa ka thata; - A ka hlalosa maikemisetso a hae ka ho ithuta. [25] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 10 DBE/2015 SCE – Memorandamo 2.5 Tekolokakaretso • Sepheo ka tekolokakaretso ke ho nehelana ka tlhahisoleseding ka setshwantsho se tadinngweng le ho tsosa thahasello mabapi le sona. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: - Dintlha tse latelang di elwe hloko: lebitso la filimi/setshwantsho le hore ke mofuta ofe, mongodi wa yona, sebapadi sa sehlooho, mohopolo wa sehlooho wa filimi, thuto/molaetsa o fetiswang ke filimi. Tekolokakaretso e ngotswe ke mang. - Ho lekola ka bokgutshwanyane tikoloho le baphetwa, empa a se ye lolololo haholo; - Ya ngolang tekolokakaretso o na le kgetho ya ho ka nka ntlhakemo e itseng mme a be a hlahise mohopolo wa hae mabapi le ntlhakemo eo ya hae; - Babadi ba tla nka qeto ya ho shebella kapa ho se shebelle setshwantsho seo ba itshetlehe ka nehelano ya sona. [25] 2.6. Lenanetsamaiso le metsotso ya kopano Sebopeho: • Metsotso e lokela ho ba le tse latelang: mohla/letsatsi, nako le sebaka/tulo moo kopano e tlang ho tshwarelwa teng. • Tse ding tsa dikahare tse ka lebellwang ke tsena tse latelang: - Dikahare tse lebelletsweng tsa metsotso ke tse thehilweng hodima lenanetsamaiso; - Pulo le kamohelo; - Tlhomamiso ya seboka/kopano; - Ba teng le ba siyo; - Metsotso ya kopano e fetileng; - Tse tswang metsotsong; - Ditaba tse ntjha. (ho be le ditaba tse pedi ho isa ho tse tharo tse ntjha); - Kgetho ya letsatsi la kopano e latelang; - Ho kwala kopano. ELA HLOKO: Dintlha tse ka hodimo di tla thusa mongodi ho fana ka sebopeho se nepahetseng [25] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B: 50 MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA: 100 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 11 DBE/2015 SCE – Memorandamo KAROLO YA B: DITEMA TSA KGOKAHANO Ditaelo ho motshwayi: • Mohlahlobuwa o lokela ho ngola ka dihlooho tse PEDI karolong ena. • Ha mohlahlobuwa a tswile lekoteng nehelanong etsa tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa dikahare ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa tshebediso ya puo ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa sebopeho ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a etse moralo bakeng sa ditema tsa hae. - Mohlahlobuwa a etse moralo bakeng sa tema ya hae: Motshwayi a lekole dintlha (mehopolo ya sehlooho le e e tshehetsang) ho bona kamoo e lebisang tlhahisong ya diratswana le tema yohle kateng. Tataiso bakeng sa ho tshwaya tema e telele: • Sehella lentswe kapa polelo e fosahetseng mola, o be o bontshe mofuta wa phoso hodima lentswe/polelo ka ho sebedisa matshwao ana a latelang. / bakeng sa ho arola mantswe a ngotsweng a kopantswe empa a lokela ho arolwa; —, + bakeng sa ho kopanya mantswe a arohantsweng empa a ngolwa a kopane; mn bakeng sa mongolo (orthography) o fosahetseng; mp bakeng sa mopeleto o fosahetseng; mt bakeng sa tshebediso ya matshwao a puo a fosahetseng kapa moo ho hlokehang letshwao la puo; p bakeng sa puo e sa sebediswang ka nepo kapa ka tshwanelo/tlwaelo; ۸ bakeng sa lentswe kapa karolwana ya lentswe e siilweng dipakeng tsa mantswe a mang; // bakeng sa ho arola diratswana; ← bakeng sa ha mohlahlobuwa a qadile polelo hara mola; ↑↓ bakeng sa ha mohlahlobuwa a fetoletse dintlha tsa hae a qadile ka eo a lokelang ho qetella ka yona. bakeng sa bontsha sebaka moo lentswe, polelo kapa polelwana e lokelang ho ba ho sona. SENOTLOLO SA HO TSHWAYA: Makgetha a Tekanyetso Matshwao Senotlolo Dikahare, Moralo le Sebopeho 15 DMS. = Puo, Setaele le tokiso ya diphoso 10 PST = Matshwao ohle 25 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/2015 SCE – Memorandamo RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO – SESOTHO PUO YA LAPENG [MATSHWAO A 25] Makgetha a ho Phihlello e Phihlello e supang Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo Phihlello e haellang leknyetsa babatsehang bokgoni feela DIKAHARE, MORALO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 LE SEBOPEHO -Nehelano e -Nehelano e ntle haholo -Nehelano e lekaneng e -Nehelano ya motheo e -Nehelano e totobatsa (Nehelano le mehopolo) babatsehang ya e bontshang tsebo e ntle bontshang tsebo ya bontshang tsebo ya kgaello ya tsebo ya Ho rala, ho hlophisa sehlooho e supang ya makgetha a mofuta makgetha a mofuta ona makgetha a itseng feela makgetha a mofuta ona mehopolo. bokgoni bo babatsehang; ona wa tema; wa tema; a mofuta ona wa tema; wa tema; Kelohloko ya -Mehopolo e matla e -Nehelano ha e kgere e -Nehelano ha e a -Nehelano e na le -Moelelo o nyotobetswa maikemisetso, sutsitseng; tsepame sehloohong; tsepama sehloohong ka tsepamo e itseng feela ke ho kgera ho hoholo; baamohedi ba ditaba, le -Tsebo e batsi ya -Mehopolo le dikahare ke ho phethahala ho na le sehloohong empa e a -Mehopolo le dikahare ha maemo makgetha a mofuta ona tse momahaneng, tse ho kgera ho itseng; kgera; di na momahano; wa tema; hlalositsweng ka botebo, -Mehopolo le dikahare di -Mehopolo le dikahare ha -Ke dintlha tse mmalwa MATSHWAO A 15 -Nehelano ha e kgere e mme dintlha di tshehetsa na le momahano e se ka mehla di haholo tse tshehetsang tsepame sehloohong; sehlooho; amohelehang; momahaneng; sehlooho; -Mehopolo le dikahare ke -Sebopeho ke se -Ke dintlha tse itseng -Sehlooho se tshehetswa -Ha ho na boiteko bo tse momahaneng; loketseng se nang le feela tse tshehetsang ke dintlha tse itseng entsweng ho sebedisa -Dintlha tsohle di diphoso tse mmalwa. sehlooho; feela; sebopeho se tshehetsa sehlooho mme -Ka kakaretso sebopeho -Sebopeho se foofo nepahetseng. di hlalositswe ka botebo; ke se loketseng empa se feela, mme se na le -Sebopeho ke se nang le diphoso tse bohlotsa bo boholo. nepahetseng. itseng. PUO, SETAELE LE HO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 HLAOLA DIPHOSO -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, Sehalo, rejistara, setaele, setaele le tlotlontswe di setaele le tlotlontswe di setaele le tlotlontswe di setaele le tlotlontswe ha setaele le tlotlontswe ha maikemisetso, loketse ka ho fetisisa loketse ka ho fetisisa loketse maikemisetso, di a lokela maikemisetso, di dumellane le baamohedi ba ditaba le maikemisetso, maikemisetso, baamohedi ba ditaba le baamohedi ba ditaba le maikemisetso, maemo. baamohedi ba ditaba le baamohedi ba ditaba le maemo; maemo hantle; baamohedi ba ditaba le Tshebediso ya puo, maemo; maemo; -Nehelano e na le -Tshebediso e seng kae maemo; tlwaelo ya tshebediso ya -Tshebediso ya puo e -Ka kakaretso tshebediso diphoso tse itseng tsa ya tlotlontswe; -Tlotlontswe ha e puo, kgetho ya mantswe, nepahetse e bile e ya puo ke e nepahetseng tshebediso ya puo; -Moelelo o dumellane le maemo; matshwao a puo le bopehile ka tsela e e bileng e bopehile -Tshebediso ya nyotobeditswe. -Moelelo o mopeleto babatseha; hantle; tlotlontswe ke e -Tshebediso ya puo e nyotobeditswe haholo. mahareng; fosahetse e bile e tletse -Nehelano e tletse MATSHWAO A 10 -Nehelano ha e na -Tshebediso ya -Diphoso ha se tse diphoso tse ngata; diphoso e dubakane; diphoso. tlotlontswe e ntle haholo; nyotobetsang moelelo. -Nehelano boholo ha e na diphoso. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello.