Sesotho HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2016 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) 2016 MEMORANDAMO MATSHWAO: 100 Memorandamo ona o na le maqephe a 13. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 2 DBE/2016 SCE- Memorandamo KAROLO YA A: MOQOQO Dintlha tsa tataiso tsa meqoqo 1.1 Ka ba lehlohonolo hoja ke sa lebella! Moqoqo wa phetelo/o hlalosang (Narrative/descriptive) Moqoqong ona mohlahlobuwa o pheta pale ka se ileng sa mo hlahela a sa se lebella mme sa mo tlisetsa mahlohonolo. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa a ka hlalosa maemo a neng a iphumana a le ho ona; • a ka qoqa ka seo a neng a ntse a se etsa ha a tla ba lehlohonolo a sa lebella (e ka ba ho kenela tlhodisano eo a neng a sa lebella hore o tla hapa se itseng ho yona; ho fumana mosebetsi a ne a sa nahane hore a ka o fumana; ho thola sepatjhe se nang le tjhelete e ngata, kapa eng kapa eng feela e ileng ya mo tlisetsa lehlohonolo jj); • a ka qoqa ka maikutlo ao a bileng le wona nakong eo a neng a fumana lehlohonolo leo a neng a sa le lebella; ha a phethela a ka kgothatsa ba bang ka hore ba se ke ba fellwa ke tshepo; leha maemo a se matle hakaalo ho tla loka. [50] 1.2 Dikotsi tsa makoloi mebileng ya rona ke ntho e ka qojwang. Moqoqo o hlalosang/o tebisang maikutlo (Descriptive/Reflective) Moqoqong ona mohlahlobuwa o lokela ho hlalosa ka tsela e hlakileng maemo a lebisang dikotsing tse mahlonoko mebileng ya rona le hore dikotsi tse jwalo di ka qojwa jwang. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa a ka lelekela ka ho hlakisa mefuta ya dikotsi tse etsahalang mebileng ya rona; • a ka qoqa hanyenyane ka sesosa sa dikotsi tsena tsa mebileng ya rona; a ka bua mangolo a ho kganna a rekiswang, tshebediso ya mehala motho a ntse a kganna, tjotjo e lefiswang bakganni ba etsang diphoso; ho palamisa bapalami ba fetang palo e behetsweng mofuta wa sepalangwang; makoloi a sa lokelang tsela • a ka qoqa hanyenyane ka mathata a bakwang ke dikotsi tsena tsa mebileng maphelong a setjhaba le mmuso; • a ka ama hanyane ka tjhelete e senyehang ka lebaka la dikotsi tsena; • a ka qoqa haleletsana ka kamoo dikotsi tsena di ka qojwang kateng: ho kganna makoloi a loketseng tsela, ho phomola pele le nakong ya leeto le lelelele, ho se sebedise tahi le dithethefatsi tse ding tse ka sitisang mokganni ho laola koloi; ho kganna ka lebelo le loketseng tsela, ho seha tsebe moo ho loketseng feela jj; • a ka phethela ka ho kgothaletsa bakganni le ditaaso ho latela melao ya tsela le ho ipaballa ka hohlehohle mebileng. Ela hloko: Motshwayi a ananele dintlha tsohle tse ikamahanyang le sehlooho. [50] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 3 DBE/2016 SCE- Memorandamo 1.3 Mmino oo ke o ratang. Moqoqo o hlalosang (Descriptive) Moqoqong ona mohlahlobuwa o hlalosa le ho qaqisa mofuta wa mmino oo a o ratang ka tsela e kgodisang. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa a ka qoqa ka mofuta wa mmino oo a o ratang, a hlahisa mabaka a ho rata mmino wa mofuta ona; • a ka hlalosa mofuta/mefuta ya mmino eo a ratang; • a ka qoqa ka kamoo mmino oo o binwang ka teng; • a ka totobatsa melemo/mabaka a etsang hore a rate mmino oo; • a ka qoqa ka thuto eo a e unang mminong oo a o ratang; • a ka qoqa ka tshusumetso eo mmino o nang le yona bothong ba hae le bophelong ba hae; • a ka phethela ka ho kgothaletsa batho ho tsepama ho tsohle tseo ba di ratang e le hore ba phele ka tsela e tlang ho ba kgotsofatsa. [50] 1.4 Boetapele bo a tswallwa, ha bo elwe sekolong. Dumellana kapa hanana le sehlooho sena. Moqoqo wa kgang (Argumentative) Moqoqong ona mohlahlobuwa o lokela ho bontsha ntlhakemo ya hae kapa mohopolo oo a sekamelang ka ho wona mabapi le sehlooho. O lokela ho hlahisa lehlakore le ho le ntshetsa pele, mme a le tshehetsa le ho le sireletsa ka dintlha tse utlwahalang tse bileng di kgodisang le ho kgolweha. Ntlhakemo ya mohlahlobuwa e lokela ho hlaka ka nako tsohle. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa a ka qala ka ho hlalosa hore boetapele ke eng; • a qoqe ka makgabane a lebelletsweng a boetapele ba sebele; • a qaqise maikutlo a hae mabapi le seo a se dumelang ka boetapele; • a qotse mehlala ka ho fana ka mefuta ya baetapele bao a nahanang hore boetapele ba bo tswalletswe le bao a nahanang hore ba bo etse sekolong. Mabaka a dumellanang le hore boetapele bo a tswallwa. • mohlahlobuwa a ka dumellana le hore boetapele bo a tswallwa, mme a hlalosa hore motho o hlaha e le moetapele ka ho bontsha makgabane a boetapele a kang ho susumetsa ba bang ho phetha mesebetsi le ditaelo tse itseng, mme ba mo mamele; • a ka etsa mehlala ka baetapele ba tsebahalang ba sa yang dikolong; • a ka qoqa ka marena a kgale a neng a sa ya sekolong empa a ne a le bohlale; • a ka qoqa ka talente eo motho a hlahang a na le yona ya boetapele; a ka etsa mohlala ka baetapele boemong bofe kapa bofe ntle le ho bo ela sekolong; • a ka phethela ka ho bontsha hore ha se bohle baetapele ba fihletseng maemo ka ho tjhoriswa ke thuto. Mabaka a dumellanang le hore boetapele bo elwa sekolong. • mohlahlobuwa e mong a ka dumellana le hore boetapele bo elwa sekolong ka ho bontsha hore motho o tlamehile ho ruteha le ho kwetliswa pele e ba moetapele wa sebele; • a ka qoqa ka seabo sa thuto ho bopeng boetapele ba sebele; Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 4 DBE/2016 SCE- Memorandamo • a ka qoqa ka boitjhoriso bo etswang ke baetapele ho ntlafatsa boetapele ba bona; • a ka bua ka baetapele ba rutehileng bao a ba tsebang. • a ka phethela ka ho hlalosa hore thuto e na le seabo sa ho bopa baetapele. [50] 1.5 Ho phetela motswalle mathata a hao e ka ba taba e ntle, e o imollang ebile hape e ka ba taba e fosahetseng, e o thatafalletsang le ho feta. Moqoqo o sa tshehetseng lehlakore (Discursive) • Mofuteng ona wa moqoqo mohlahlobuwa o sekaseka sehlooho – o tadima mahlakore a mabedi a sehlooho ka mokgwa o tshwanang, mme a a buelle ka bobedi. • Moqoqo ona ha o nke lehlakore, mme sepheo sa wona ke ho nehelana ka maikutlo mahlakoreng ka bobedi a taba ka ho lekana. • Mohlahlobuwa a lekole mahlakore ka bobedi a sehlooho, ebe o nehelana ka dintlha tsa hae, a sa tshehetse lehlakore lefe kapa lefe. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: Dintle tsa ho phetela motswalle mathata • mohlahlobuwa a ka qoqa ka kamoo motho a ka qobang kgatello ya maikutlo ka ho phetela motswalle tse mo kukunelang; a ka qoqa le ka dikeletso tseo a ka di fuwang ke eo a mo phetelang ka mathata a hae; • a ka qoqa le kamoo motho a ka kgothalang kateng ha a lemoha hore ha se yena feela ya nang le mathata; • a ka qoqa ka dikeletso le ditharollo tseo a ka e fuwang ke moeletsi wa hae; Dimpe tsa ho phetela motswalle mathata • mohlahlobuwa a ka qoqa ka batho ba se nang sefuba ba ka tsamayang ba ntse ba bua/pepesa mathata ao a hae; • a ka qoqa le ka boikaketsi boo batho ba bang ba ka bo etsang eka ba a thusa athe ba tshehisa ka yena; • mohlahlobuwa a ka phethela ka ho eletsa ka hore motho ya nang le mathata o lokela ho bua le bana babo, batswadi kapa motswalle eo a mo tshepang haholo bakeng sa ho imolla sefuba sa hae. [50] 1.6 Ha nka iphumana ke hapile moputso o moholoholo o balwang ka dimilionemilione. Moqoqo wa boimamelo/o tebisang maikutlo (Reflective) Ke moqoqo wa boimamelo kapa oo mongodi a tebisang maikutlo a hae hodima se itseng seo a se nahanisang ka botebo. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa a ka lokodisa tseo a neng a ka di etsa ha a se a hapile moputso; tse kang ho intshetsa pele dithutong, ho thusa bana babo sekolong, ho tsetela, ho ahela batswadi ntlo e majabajaba, jj.; • a ka bontsha kamoo dintlha tse ka hodimo di neng di ka fetola bophelo ba hae, ba lelapa la hae le ba batho ba ba bang kateng; • a ka phethela ka ho kgothaletsa batho ho bapala papadi tse fananang ka moputso kappa tseo motho a hapang tjhelete e ngata ba lokelang ho e sebedisa ka bohlale kateng, molemong wa motho ya hapileng, mehahabo le setjhaba. [50] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 5 DBE/2016 SCE- Memorandamo 1.7.1 Setshwantsho: • Moqoqong ona mohlahlobuwa o boha setshwantsho, mme o iqapela sehlooho ka mohopolo wa sehlooho o qholotswang ke setshwantsho maikutlong a hae. • Moqoqo ona o ka ngolwa ho tswa lehlakoreng lefe kapa lefe, ho latela moelelo oo a o fumanang ka setshwantsho. [50] 1.7.2 Setshwantsho: • Moqoqong ona mohlahlobuwa o boha setshwantsho, mme o iqapela sehlooho ka mohopolo wa sehlooho o qholotswang maikutlong a hae. • Moqoqo ona o ka ngolwa ho tswa lehlakoreng lefe kapa lefe, ho latela moelelo oo a o fumanang ka setshwantsho. [50] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A: 50 KAROLO YA A: MOQOQO Ditaelo ho motshwayi: • Mohlahlobuwa o lokela ho ngola ka sehlooho SE LE SENG FEELA karolong ya A, mme a ngole ka dihlooho TSE PEDI karolong ya B. • Karolo ka nngwe e na le ruburiki ya yona. • Sebedisa diruburiki tseo o di fuweng bakeng sa ho tshwaya tema ka nngwe. • Mohlahlobuwa a etse moralo bakeng sa tema ya hae. • Ha mohlahlobuwa a tswile lekoteng moqoqong, etsa tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa dikahare ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa tshebediso ya puo ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa sebopeho ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a etse moralo bakeng sa tema ya hae: Motshwayi a lekole dintlha (mehopolo ya sehlooho le e e tshehetsang) ho bona kamoo e lebisang tlhahisong ya diratswana le tema yohle kateng. Tataiso bakeng sa ho tshwaya moqoqo: Sehella lentswe kapa polelo e fosahetseng mola, o be o bontshe mofuta wa phoso hodima lentswe/polelo ka ho sebedisa matshwao ana a latelang: / bakeng sa ho arola mantswe a ngotsweng a kopantswe empa a lokela ho arolwa; —, + bakeng sa ho kopanya mantswe a arohantsweng empa a ngolwa a kopane; mn bakeng sa mongolo (orthography) o fosahetseng; mp bakeng sa mopeleto o fosahetseng; mt bakeng sa tshebediso ya matshwao a puo a fosahetseng kapa moo ho hlokehang letshwao la puo; p bakeng sa puo e sa sebediswang ka nepo kapa ka tshwanelo/tlwaelo; ۸ bakeng sa lentswe kapa karolwana ya lentswe e siilweng dipakeng tsa mantswe a mang; // bakeng sa ho arola diratswana; ↑↓ bakeng sa ha a lobokantse dintlha. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 6 DBE/2016 SCE- Memorandamo ELA HLOKO: • Sebedisa ruburiki ena e latelang ka nako tsohle ha o lekanyetsa meqoqo. • Matshwao a 0–50 a arotswe ho ya ka dikgato tse 5 tsa ditlhaloso tsa phihlello. • Lekgetheng la Dikahare, Puo le Setaele, tlhaloso e nngwe le e nngwe ya phihlello e arotswe habedi ho hlahisa boemo bo hodimo le boemo bo tlase; boemo bo bong le bo bong bo na le tlhaloso ya bona. • Lekgetha la Sebopeho lona ha le a arolwa ka bokgoni bo nang le boemo bo hodimo le bo tlase. SENOTLOLO SA HO TSHWAYA: Makgetha a tekanyetso Matshwao Senotlolo Dikahare le Moralo 30 DM = Puo le Setaele le Tokiso ya diphoso 15 PST = Sebopeho 05 Seb = Matshwao ohle 50 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/2016 SCE – Memorandamo KAROLO YA A: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – (MATSHWAO A 50) SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) – SLKT Makgetha a ho lekanyetsa Phihlello e babatsehang Phihlello e supang bokgoni Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo feela Phihlello e haellang DIKAHARE LE MORALO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 Tshekatsheko ya sehlooho: - Nehelano e bontshang kutlwisiso e - Nehelano e ralehileng hantle haholo; - Nehelano ke e kgotsofatsang - Nehelano e momahane mona le mane; - Nehelano e tswile lekoteng ho tlhophiso ya mehopolo le babatsehang ya sehlooho e supang bokgoni bo - Mehopolo e tsamaellana le sehlooho ka botlalo, ditlhokeho; - Mehopolo ke e seng ya boiqapelo, mme e sa hang; Boemo bo hodimo dintlha, kelohloko ya ikgethang; e a kgahlisa, mme e na le bopaki ba mehopolo e - Mehopolo e momahane ka tsela e hlakang; - Mehopolo ke e sa tsepamang e baamohedi ba ditaba, - Mehopolo e bontsha boqhetseke, e phepetsa sutsitseng; kgotsofatsang le e kgodisang; - Ho na le bopaki bo seng bokae ba tlhophiso dubakaneng; maikemisetso le maemo monahano, mme ke e sutsitseng; - O hlophisitswe hantle haholo ka tsela e - O hlophisitswe ka tsela e le momahano ya nehelano. - Ha e utlwahale, mme dintlha di - E hlophisitswe hantle ka tsela e ikgethang mme o momahane ka tshwanelo ho utlwisisehang, mme o momahane ka a phetakakwa; ikgethang/babatsehang, mme e momahane ka kenyeditswe selelekela, mmele le qetelo. tshwanelo ho kenyeditswe selelekela, - Ha e a hlophiswa ka tshwanelo tshwanelo ho kenyeditswe selelekela, mmele le mmele le qetelo. le momahano ha e yo. qetelo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 - Mosebetsi o tswileng matsoho leha o haellwa - Nehelano e radilweng hantle - Nehelano e a kgotsofatsa le ha e sa - Nehelano boholo e tswile lekoteng; - Boiteko ha bo yo ba ho arabela ke dintlha tse ikgethang tsa moqoqo o hlaka mona le mane; - Mehopolo ha e a momahana ka tshwanelo sehlooho; Boemo bo tlase babatsehang; - Mehopolo ke e loketseng, mme e thahasellisang - Mehopolo e momahane le ho kgodisa mme e a lahlehisa; - Mehopolo e tswile lekoteng ka - Mehopolo ke e sutsitseng, mme e bontsha ka tsela e mahareng; - Nehelano ha e na bopaki ba tlhophiso le ho phetahala, ha e a nepahala; boqhetseke; - O hlophisitswe hantle ka tsela e ikgethang mme - Ho na le tlhopiso le momahano e momahano. - Nehelano ha e a tsepama - O hlophisitswe hantle ka tsela e bontshang o momahane ka tshwanelo ho kenyeditswe itseng ho kenyeleditswe selelekela , sehloohong, mme e dubakane. MATSHWAO A: 30 bokgoni mme o momahane ka tshwanelo ho selelekela, mmele le qetelo. mmele le qetelo. kenyeditswe selelekela, mmele le qetelo. PUO, SETAELE LE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 TOKISO YA DIPHOSO - Sehalo, rejisetara, setaele le tlotlontswe di - Sehalo, rejisetara, setaele le tlotlontswe di - Sehalo, rejisetara, setaele le - Sehalo, rejisetara, setaele le tlotlontswe ha di - Puo e sebedisitsweng ha se e Sehalo, rejisetara, setaele, loketse sepheo ka tsela e babatsehang, loketse sepheo, baamohedi ba ditaba mmoho le tlotlontswe di loketse sepheo, a lokela sepheo, baamohedi ba ditaba mmoho utlwisisehang; tlotlontswe ke tse lokelang baamohedi ba ditaba mmoho le maemo; maemo haholo; baamohedi ba ditaba mmoho le maemo; le maemo; - Sehalo, rejisetara, setaele le Boemo bo hodimo sepheo/tshusumetso le - Tshebediso ya hae ya puo e a ikgetha, mme e - Tshebediso ya puo e matla, mme ho - Tshebediso ya puo ke e loketseng, - puo e sebedisitswe feela ka tsela ya motheo; tlotlontswe ha di a lokela maemo; bontsha boitshepo ka tsela e tsotehang sebedisitswe sehalo se loketseng ka nako tsohle; mme e fetisa moelelo ka tshwanelo; - Sehalo mmoho le moelelo o hlahiswang ke baamohedi ba ditaba, sepheo le Kgetho ya mantswe - O sebedisitse sehalo se matla, mme se - Boholo ba mosebetsi ha o na diphoso tsa - Puo ya bonono ke e loketseng, mme e tema ke tse sa lokelang maemo; Tshebediso ya puo le susumetsang ka tsela e ikgethang tshebediso ya puo le mopeleto; sebedisitswe ka tshwanelo; tlwaelo, matshwao a ho bala - O batla o hloka diphoso tsa puo le tsa - Sehalo se sebedisitswe ka tshwanelo: - Ho sebedisitswe tlotlontswe ya motheo feela. - Tshebediso ya tlotlontswe e le mopeleto mopeleto; - O radilwe hantle ka tshwanelo. - O radilwe ka tsela e mahareng feela. haellang haholo hoo nehelano e - O radilwe ka bokgoni bo tsotehang. sa utlwisiseheng. 13 10 7 4 Boemo bo tlase - Tshebediso ya puo ke e nepahetseng, mme e - Tshebediso ya puo ke e sefutho, mme e - Tshebediso ya puo ke e kgotsofatsang - Puo ke ya motheo feela mme e sebedisitswe susumetsang sehalo sa tema loketseng maemo; le ha ho na le ho sa tsamaelane mona le ka tsela e haellang; - O batla o hloka diphoso tsa puo le tsa - Sehalo ke se matla mme se loketseng; mane; mopeleto; - Ho na le diphoso tse seng kae tsa puo le tsa - Popeho ya dipolelo ke e tshwanang e se MATSHWAO A: 15 - O radilwe ka bokgoni bo tsotehang. mopeleto; -Ka kakaretso sehalo ke se loketseng le nang motswako; - O radilwe hantle. ha puo ya bonono e le e haellang. - Tl otlontswe e haella haholo feela. SEBOPEHO 5 4 3 2 0–1 Makgetha a tema: popeho - Kgodiso ya sehlooho ke e babatsehang; - Dintlha ke tse loketseng mme tse hodisang - Dintlha tse loketseng di hodisa - Tse ding tsa dintlha ke tse utlwahalang; - Dintlha tsa bohlokwa di a ya dipolelo le kgodiso ya - Katoloso ya dintlha ke e ikgethang; sehlooho; sehlooho ka tsela e mahareng; - Dipolelo le diratswana di na le diphoso haella; diratswana le bolelele bo - Dipolelo le diratswana di bopilwe ka tsela e - Momahano e bopilweng ke e supang bokgoni; - Dipolelo le diratswana di bopilwe ka - Moqoqo o a utlwisiseha le ha o le diphoso. - Dipolelo le diratswana tse hlokehang. ikgethang. - Dipolelo le diratswana di loketse nehelano mme tsela e mahareng; hlahisitsweng ke tse fosahetseng; di fapafapanngwa ka tshwanelo. - Moqoqo o ntse o hlahisa moelelo. - Moqoqo ha o na moelelo o MATSHWAO A: 5 lebeletsweng. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 8 DBE/2016 SCE – Memorandamo KAROLO YA B: DITEMA TSA KGOKAHANO POTSO YA 2 2.1 Lengolo la setlwaedi/setswalle (la teboho) Sebopeho • Aterese e nngwe, ya mongodi mme e ngolwa e qala hodimo bohareng ba leqephe ho tloha tsohong le letshehadi ho ya ho le letona. Ha mohlahlobuwa a ngotse aterese le letsatsi/mohla di arohane kapa di kopane, ho se be le kotlo eo a e fuwang; • Aterese e ngolwa ka mokgwa wa boloko; ha ho ngolwe matshwao a puo, ntle le ha ho sebedisitswe aterese ya lebokoso la poso (Aterese ya moamohedi/ya ngollwang ha e hlahiswe mofuteng ona wa lengolo); • Ka mora mohla ho tlolwa mola, ebe ho tla tumediso; yona e ngolwa ka tsohong le letshehadi, haufi le moo leqephe le qalang. Hlokomela hore ha ho ngolwe letshwao la puo ka mora tumediso; • Seratswana sa selelekela se lokela ho ba sekgutshwanyane, mme se omele ditaba kapa se totobatse sepheo sa lengolo; • Mmele wa lengolo o ahwe ka diratswana tse seng kae; di ka ba tharo kapa ho feta, mme mona ke moo ya ngolang a nontshang taba tsa hae tse mabapi le sehlooho sa lengolo; • Qetelo ya lengolo ke e kgutshwane ka tlwaelo, mme e phethela ditaba; • Lengolong la setlwaedi ha ho hlokehe hore o ngole sefane/fane ya hao, mme ha o ngolla motswalle o ka nna wa qetella ha monatjana ka tsela eo le bitsanang ka yona mohlala: mokgotsiao, ntjamme jj. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • Mohlahlobuwa a ka ngola ka sepheo sa lengolo (ho leboha titjhere ha a ile a mo thusa ho atleha ditlhahlobong tsa hae); • a ka hlahisa maikemisetso a hae ha e le mona a kgonne ho atleha dithutong tsa hae; • a ka hlalosa ka tsela e ikgethileng eo ka yona titjhere a ileng a mo kgothaletsa ho itjhorisetsa tlhahlobo; • a kopele titjhere eo matla hore a thuse baithuti ba bang ba ntseng ba latela, ba hlokang ho kgothaletswa ho etsa mosebetsi wa sekolo ka matjato. [25] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 9 DBE/2016 SCE – Memorandamo 2.2 Puo Puo ya mofuta ona e etswa meketjaneng e kang ya Letsatsi la Botjhaba la naha, moo motho a mametsweng ke sehlophahadi sa batho. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa, jwalo ka sebui a lebohe ho fuwa sebaka sa ho etsa puo; • a totobatse sepheo sa ho nehelana ka puo eo, e leng ho ipiletsa ho batjha ho boloka setso sa bona; • a ka qoqa ka nalane ya letsatsi la 24 Loetse le moelelo wa lona; • a ka qoqa ka tsela eo botjhaba le setso di ka bolokwang ka yona; • a ka qoqa ka dibaka tse pepesang le ho hopotsa batho botjhaba le setso sa bona; • a ka qoqa ka maele le mefuta ya dijo tse jewang meketeng ya botjhaba le setso; • a ka qoqa ka diaparo tsa mefuta tse aparwang meketeng ya botjhaba le setso; • a ka qoqa ka mefuta ya mmino e binwang meketeng ena; • a ka phethela ka ho ba bolella melemo ya ho boloka botjhaba le setso sa bona. [25] 2.3. Atikele e yang makasineng Sebopeho • Atikele e ba le sehlooho se matla ebile se hohelang mahlo; • Lebitso la moqolotsi wa ditaba le sebaka seo atikele e ngolletsweng teng di ngolwa ka hodima seratswana sa pele; • E arolwa ka dikholomo tse bopilweng ka diratswana tse kgutshwanyane; • Le ha mohlahlobuwa a sa ngola atikele ka tsela ya dikholomo a se fuwe kotlo; • Ditaba di hlahiswa ka sebopeho sa phiramiti. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa a ka bontsha bohlokwa ba maqheku le maqhekwana metseng ya habo rona; • a qaqise mekgwa eo maqheku le maqhekwana a tlatlatjwang ditjhelete tsa ona kateng; • a ka qoqa ka ho nkelwa dikarete tsa dibanka ke batho ba ipitsang bomashonisa; • a ka qoqa ka phahello e kgolo ya ditjhelete eo bomashonisa ba e batlang ho maqheku le maqhekwana; • a ka hlahisa se ka etswang ho thibela tlhekefetso ena. [25] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 10 DBE/2016 SCE – Memorandamo 2.4 Lengolo la semmuso Sebopeho • Aterese di pedi. Aterese ya mongodi wa lengolo e ngolwa ho tloha mahareng a leqephe ho leba letsohong le letona, e nto latelwa ke letsatsi, kgwedi le selemo; • Aterese ya ya ngollwang e ngolwa ka letsohong le letshehadi. Aterese ya moamohedi e qala ka maemo a tshebetso a ya ngollwang ebe ho latela aterese ya hae ka botlalo; • Tlasa aterese ho ngolwa tumediso (Monghadi, mofumahadi kapa mofumahatsana); • Tlasa tumediso ho ngolwa mola wa sehlooho – o totobatsang sepheo sa lengolo, e nto ba selelekela; • Qetelo ke ya semmuso, mme e ngolwa e le ‘Ka botshepehi, Ka boikokobetso jj; • Ya ngolang o ngola lebitso la hae ka botlalo ka mora qetelo, ebe o a saena. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • sepheo sa mohlahlobuwa se totobale (ho hloleha ho ya mosebetsing ka letsatsi le itseng, mme a bolele letsatsi leo); • a ka ngola a totobatsa mabaka ao a neng a ke ke a a qoba, a mo sitisitseng ho finyella mosebetsing ka tsatsi leo; • a ka kopa tshwarelo ha e le moo a hlolehile ho fihla mosebetsing ka letsatsi leo; • a ka ngola a hlalosa hore o tla kwala sekgeo sa letsatsi leo jwang. [25] 2.5 Raporoto Sebopeho • Motho kapa batho bao raporoto e lebisitsweng ho bona; • Sehlooho sa raporoto; • Ditaba kapa dintlha tseo ho tlalehwang mabapi le tsona; • Mokgwa wa tshebetso; • Diphumano/diphihlello; • Diqeto; • Ditlhahiso/Ditshisinyo/dikgothaletso; • Mohla le tshaeno/sikenetjhara. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa o lokela ho hlahisa ntlha eo raporoto e tsepameng ho yona, e leng ho hloleha ho fihlela diphetho tse ntle thutong ya Sesotho sekolong sa habo; • a ka ngola a hlakisa dintlha tseo a di fihletseng diphuputsong tsa hae, tse ileng tsa sitisa baithuti ho fumana diphetho tse ntle thutong ya Sesotho; • a ka bua ka mawa a ka etswang ho ntlafatsa diphetho tsa nako e tlang, a kang ho kgothaletsa baithuti ho bua puo ya Sesotho e sa tswakwang le dipuo tse ding ka dinako tsohle, ho tshwara dingangisano ka puo ya Sesotho, ho ngola meqoqo, dithothokiso, mangolo a semmuso le diatekele ka puo ya Sesotho, jj. [25] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 11 DBE/2016 SCE – Memorandamo 2.6. Puisano Sebopeho: • E ngolwa ka mehla e le ho puo ya mmui, empa matshwao a di a bulwa di a kwalwa ha a sebediswe. • Lebitso la sebui le ngolwe ka letsohong le letshehadi la leqephe, le bile le latelwa ke letshwao la kgutlopedi. Dikahare tse ka lebellwang e ka ba tsena tse latelang: • mohlahlobuwa a ka qala puisano ka tumediso mahlakoreng a mabedi; • o qala ka ho hlalosa maemo ao puisano e etsahalang tlasa ona, e leng moqolotsi le moithuti ya ipabotseng tlhodisanong. Ebe o kena ditabeng tsa puisano ena; • a botse dipotso tse ka botswang ke moqolotsi ho moithuti ya ipabotseng tlhodisanong ya papadi hore a fihlelle sepheo sa hae; • a ka botsa le ka tsela ya ho ikwetlisa eo a neng a e sebedisa ha a itokisetsa tlhodisano eo; • a ka botsa ka diphephetso tseo a kopaneng le tsona boitokisetsong ba hae, tse kang ho hloka disebediswa tse loketseng papadi, tshehetso ya borakgwebo, jj.; • a ka botsa ka batho ba ileng ba mo kgothatsa boikwetlisong ba hae; • dikarabo tsa mohlahlobuwa e kaba tse akaretsang tse bileng di kenyelletsa le tlhakisetso e batsi; • a ka kopa moithuti eo ho fana ka dikgothaletso ho dibapadi tse ding. [25] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B: 50 MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA: 100 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 12 DBE/2016 SCE – Memorandamo KAROLO YA B: DITEMA TSA KGOKAHANO Ditaelo ho motshwayi: • Mohlahlobuwa o lokela ho ngola ka dihlooho tse PEDI karolong ena. • Ha mohlahlobuwa a tswile lekoteng nehelanong etsa tsena tse latelang: - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa dikahare ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa tshebediso ya puo ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a abelwe matshwao bakeng sa sebopeho ho fella kgatong ya pele feela. - Mohlahlobuwa a etse moralo bakeng sa ditema tsa hae. - Mohlahlobuwa a etse moralo bakeng sa tema ya hae: Motshwayi a lekole dintlha (mehopolo ya sehlooho le e e tshehetsang) ho bona kamoo e lebisang tlhahisong ya diratswana le tema yohle kateng. Tataiso bakeng sa ho tshwaya tema e telele: • Sehella lentswe kapa polelo e fosahetseng mola, o be o bontshe mofuta wa phoso hodima lentswe/polelo ka ho sebedisa matshwao ana a latelang. / bakeng sa ho arola mantswe a ngotsweng a kopantswe empa a lokela ho arolwa; —, + bakeng sa ho kopanya mantswe a arohantsweng empa a ngolwa a kopane; mn bakeng sa mongolo (orthography) o fosahetseng; mp bakeng sa mopeleto o fosahetseng; mt bakeng sa tshebediso ya matshwao a puo a fosahetseng kapa moo ho hlokehang letshwao la puo; p bakeng sa puo e sa sebediswang ka nepo kapa ka tshwanelo/tlwaelo; ۸ bakeng sa lentswe kapa karolwana ya lentswe e siilweng dipakeng tsa mantswe a mang; // bakeng sa ho arola diratswana; ↑↓ bakeng sa ha a lobokantse dintlha. SENOTLOLO SA HO TSHWAYA: Makgetha a Tekanyetso Matshwao Senotlolo Dikahare, Moralo e Sebopeho 15 DMS. = Puo, Setaele le Tokiso ya diphoso 10 PST = Matshwao ohle 25 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/2016 SCE – Memorandamo RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO – SESOTHO PUO YA LAPENG [MATSHWAO A 25] Makgetha a ho Phihlello e Phihlello e supang Phihlello e mahareng Phihlello ya motheo Phihlello e haellang leknyetsa babatsehang bokgoni feela DIKAHARE, MORALO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 LE SEBOPEHO -Nehelano e -Nehelano e ntle haholo -Nehelano e lekaneng e -Nehelano ya motheo e -Nehelano e totobatsa babatsehang ya e bontshang tsebo e ntle bontshang tsebo ya bontshang tsebo ya kgaello ya tsebo ya (Nehelano le mehopolo) sehlooho e supang ya makgetha a mofuta makgetha a mofuta ona makgetha a itseng feela makgetha a mofuta ona Ho rala, ho hlophisa bokgoni bo ikgethang; ona wa tema; wa tema; a mofuta ona wa tema; wa tema; mehopolo. -Mehopolo e matla e -Nehelano ha e kgere e -Nehelano ha e a -Nehelano e na le -Moelelo o nyotobetswa Kelohloko ya sutsitseng; tsepame sehloohong; tsepama sehloohong ka tsepamo e itseng feela ke ho kgera ho hoholo; maikemisetso, -Tsebo e batsi ya -Mehopolo le dikahare ke ho phethahala ho na le sehloohong empa e a -Mehopolo le dikahare ha baamohedi ba ditaba le makgetha a mofuta ona tse momahaneng, tse ho kgera ho itseng; kgera; di na momahano; maemo wa tema; hlalositsweng ka botebo, -Mehopolo le dikahare di -Mehopolo le dikahare ha -Ke dintlha tse mmalwa -Nehelano ha e kgere e mme dintlha di tshehetsa na le momahano e se ka mehla di haholo tse tshehetsang MATSHWAO A 15 tsepame sehloohong; sehlooho; amohelehang; momahaneng; sehlooho; -Mehopolo le dikahare ke -Sebopeho ke se -Ke dintlha tse itseng -Sehlooho se tshehetswa -Ha ho na boiteko bo tse momahaneng; loketseng se nang le feela tse tshehetsang ke dintlha tse itseng entsweng ho sebedisa -Dintlha tsohle di diphoso tse mmalwa. sehlooho; feela; sebopeho se tshehetsa sehlooho mme -Ka kakaretso sebopeho -Sebopeho se foofo nepahetseng. di hlalositswe ka botebo; ke se loketseng empa se feela, mme se na le -Sebopeho ke se nang le diphoso tse bohlotsa bo boholo. nepahetseng. itseng. PUO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 TOKISO YA DIPHOSO -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, -Sehalo, rejistara, setaele le tlotlontswe di setaele le tlotlontswe di setaele le tlotlontswe di setaele le tlotlontswe ha setaele le tlotlontswe ha Sehalo rejistara, setaele, loketse ka ho fetisisa loketse ka ho fetisisa loketse maikemisetso, di a lokela maikemisetso, di dumellane le maikemisetso, maikemisetso, maikemisetso, baamohedi ba ditaba le baamohedi ba ditaba le maikemisetso, baamohedi ba ditaba le baamohedi ba ditaba le baamohedi ba ditaba le maemo; maemo hantle; baamohedi ba ditaba le maemo. maemo; maemo; -Nehelano e na le -Tshebediso ya puo e maemo; Tshebediso ya puo, -Tshebediso ya puo e -Ka kakaretso tshebediso diphoso tse itseng tsa fosahetse e bile e tletse -Nehelano e tletse tlwaelo ya tshebediso ya nepahetse e bile e ya puo ke e nepahetseng tshebediso ya puo; diphoso tse ngata; diphoso e dubakane; puo, kgetho ya mantswe, bopehile hantle; e bileng e bopehile -Tshebediso ya -Tshebediso e seng kae -Tlotlontswe ha e matshwao a puo le -Nehelano ha e na hantle; tlotlontswe ke e ya tlotlontswe; dumellane le maemo; mopeleto diphoso. -Tshebediso ya lekaneng; -Moelelo o -Moelelo o tlotlontswe e ntle haholo; -Diphoso ha se tse nyotobeditswe. nyotobeditswe haholo. MATSHWAO A 10 -Nehelano boholo ha e nyotobetsang moelelo. na diphoso. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello