SESOTHO HL P1 GR12 QP SEPT2024_hlayiso.com_.pdf

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE KEREITI YA 12 LOETSE 2024 SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) PAMPIRI YA PELE (P1) MATSHWAO: 70 NAKO: Dihora tse 2 Pampiri ena e na le maqephe a 12. Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 2 SESOTHO PUO YA LAPENG P1 (EC/LOETSE 2024) DITAELO LE DIKELETSO HO MOHLAHLOBUWA 1. Pampiri ena e arotswe dikarolo TSE THARO, e leng: KAROLO YA A: Tekokutlwisiso (30) KAROLO YA B: Kgutsufatso (10) KAROLO YA C: Dibopeho tsa puo le ditlwaelo tsa Tshebediso ya puo (30) 2. Bala ditaelo TSOHLE ka tlhoko. 3. Araba dipotso TSOHLE. 4. Qala karolo E NNGWE le E NNGWE leqepheng LE LETJHA. 5. Seha mola qetellong ya KAROLO E NNGWE le E NNGWE. 6. Nomora dikarabo tsa hao jwalo ka ha dipotso di nomorilwe pampiring ya dipotso. 7. Tlola mola dipakeng tsa dikarabo tsa hao. 8. Tsepamisa maikutlo haholo mopeletong le popong ya dipolelo tse nepahetseng. 9. O eletswa ho sebedisa nako ya hao ka mokgwa ona: KAROLO YA A: Metsoso e 50 KAROLO YA B: Metsoso e 30 KAROLO YA C: Metsoso e 40 10. Ngola ka mongolo o makgethe, o balehang. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/LOETSE 2024) SESOTHO PUO YA LAPENG P1 3 KAROLO YA A: TEKOKUTLWISISO POTSO YA 1 Potsong ena o nehilwe mefuta e mmedi ya ditema. Bala tema e nngwe le e nngwe ka tlhoko o nto araba dipotso tsohle tse hlahang tlasa tema ka nngwe. Bala tema e latelang, o nto araba dipotso tse thehilweng hodima yona. TEMA YA A BANA BA KAJENO 1 Ruri mehla e a fetoha mme le tsona dilemo di a loyana. Mehla le dilemo di feta jwalo le phetoho tsa tsona. Ka nako tse ding diphetoho tsena ke tse monate athe ka nako tse ding ke tse bohloko tse sithabetsang maikutlo. Maoba le maobeng ho ne ho le monate re tsheha, re e ja mmoho. Re ne re le metswalle ya hlooho ya kgomo ho tloha boshanyaneng kapa bongwananeng ba rona. Re le bana ba 5 motho ba arolelanang ka hlooho ya tsie, re thusana mathateng hobane re ne re utlwisisa puo ya boholoholo e reng matsoho a a hlwatswana. Kajeno dintho di fetohile kgotso, le lerato lane la mohla monene ha di sa dula mmoho empa di a qheshelelana. Batho le bona ba fetohile, ba jesetsana kgwebeleng jwalo ka maeba. 10 2 Mehleng ya boholoholo ngwana e ne e le ngwana wa setjhaba. E ne e se wa mmae le ntatae ba mo tswalang feela. Ho pakahatsa ntlha ena e ne e re ha ngwana a hlahile lapeng le leng, basadi ba motse ba ne ba kototseha ho ya thusa ho kga metsi le ho phetha mesebetsi e meng. Lena e ne e le letshwao la kananelo ya lesea lena le hlahileng. Kgolong ya lona le ne le sa diswe le ho betlwa ke 15 batswadi ba lona feela empa ke setjhaba sohle. Ngwana ha a ntse a hola o ne a kgalengwa le ho tataiswa ke motho e mong le e mong e moholo ka sepheo sa ho mmetlela bokamoso bo tjhabileng. 3 Boitshwaro, boikarabelo le tlhompho e ne le dintho tse dulang di kgothalletswa, hoo e neng e le mahlabisa ditlhong setjhabeng ho bona ngwana a etsa ntho e 20 fahlang. E ne e le motlotlo ho utlwa ngwana a babatswa ka moo a futsitseng batswadi ba hae ka teng ka tlhompho e ntle kapa bona boikarabelo. Le hoja Basotho ba re leshala le tswala molora, e ne le takatso ya batswadi hore bana ba bona ba hate moo ba hatileng. Boitaolo le ho arabisana le batswadi e ne e le dintho tse fahlang, tseo setjhaba se neng se di tshwela ka mathe se di nena. Ba 25 na e ne e le bana, ba mamela le ho phetha tsohle tseo ba di laelwang ho se potso ya letho. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 4 SESOTHO PUO YA LAPENG P1 (EC/LOETSE 2024) 4 Mehleng ena ya demokerasi ha ho jwalo, bana ba fetohile ditau ka malapeng. Ha e sa le batswadi ba fanang ka ditaelo empa e se e le bona. Kena dikolong o tle o bone dihaeya, ke re mehlolo ruri. Mehleng ya pele ngwana wa sekolo o ne 30 o mmona ka boitshwaro bo botle, moaparo wa sekolo, tlhompho ho matitjhere le batswadi. Ngwana e ne e le seipone sa lelapa leo a tswang ho lona kapa sona sekolo seo a kenang ho sona. Mehleng ena ya demokerasi ha ho jwalo, bana e se e le bomme le bontate. Ho thata ho kgetholla mosuwetsana ho ngwana wa sekolo hobane ba apara ka ho tshwana. Ha e le lehlakoreng la 35 dithuto tsa bona teng ke dillo le ditsikitlano tsa meno. Ha o bona ba le batle jwalo o ka hopola hore le ka dithutong ho jwalo athe o ntse o ingola meno ka enke. 5 Motho wa teng o kena phaposing ya borutelo a se na sepheo ntle le ho tla bontsha ka moo a apereng hantle ka teng kapa ka moo a leng motle ka teng. Ho tloha hoseng ho fihlela sekolo se tswa ha ho letho le kenang ka hloohong. 40 Ba bang bona o tla fumana ba kena ka phaposing ba tahilwe ke matekwane ana ao ba ipolaisang ona. Ha e tla ba ke teng bananyana o tla fumana ba bonya le ho thetela matitjhere jwalo ka ha e ka ke thaka tsa bona. Le bashanyana ho ntse ho le jwalo hobane motho wa teng ka nako e nngwe o kena ka phaposing a tahilwe ke matekwane ana ao ba ipolaisang ona. Ruri mehla e fetohile jwalo le 45 bana ba rona. Matitjhere a iteletseng ho ba betlela bokamoso bo tjhatsi ba hobella letlapeng jwalo ka mampharatswane hobane bana bao ba lekang ho ba betla ha ba tsotelle. Seo ba se habileng ke menate ya nakwana e tlang ho nyamela jwalo ka mohodi ha tsatsi le tjhaba. Le hoja ke ala letsoho ha se bana bohle ba itshwereng jwalo. Ho ntse ho ena le bana bao re leng motlotlo ka bona 50 ba ikobelang melao ya batswadi le ho rata thuto. 6 Bana beso, diphetoho di tlile le tsa tsona mme bana ba kajeno ha ba sa tshwana le ba mehleng ya kgale ba neng ba rongwa ke motswadi ofe kapa ofe, ba mamela kgalemo le ho inkela dikeletso tse molemo tsa bophelo. Bana ba kajeno haesale motlotlo wa setjhaba hobane ba tsofetse pele ho nako, ba 55 kgehlemantswe ke jwala le dithethefatsi tsena tseo ba ipolaisang tsona. Basotho ba fela ba nepile ha ba re dilemo di a loyana, hobane maoba ho ne ho se jwalo ka kajeno moo bana e seng e se bana. [E qotsitswe le ho lokisetswa tlhahlobo ho tswa ho google.] 1.1 Fana ka phapano e teng pakeng tsa bana ba mehleng ya kajeno le ba mehleng ya pele. (2) 1.2 Hlalosa se bolelwang ha hothwe bana ba motho ba arolana ka hlooho ya tsie. (2) 1.3 Tadima seratswana sa 1 mme o bolele dintho TSE PEDI tse neng di rena mehleng ya kgale tse seng di haella mehleng ya jwale. (2) Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/LOETSE 2024) SESOTHO PUO YA LAPENG P1 5 1.4 Fana ka moelelo o hlakileng wa polelwana e reng ‘batho ba jesetsana kgwebeleng jwalo ka maeba’. (2) 1.5 Bolela se neng se etswa ke basadi e le sesupo sa ho ananela lesea le hlahileng. (1) 1.6 Bolela ditlamorao tse neng di tliswa ke hore ngwana a kgalengwe ke motho e mong le e mong e moholo. (1) 1.7 Bolela dintlha TSE PEDI feela tse neng di kgothalletswa molemong wa hore bana e se be bana ba swabisang. (2) 1.8 Kgetha karabo e nepahetseng ho tsena A–D. Ngola feela tlhaku ya karabo e nepahetseng. Ha hothwe leshala le tswala molora ho bolelwa hore ... A ha ho besitswe mollo, o tsoha e se e le molora ka la hosane. B ngwana o tshwana le batswadi ba hae. C ngwana ha a ke a futse batswadi ka diketso. B batswadi ba rata bana ba bona haholo. (1) 1.9 Hlakisa moelelo o fuperweng ke mantswe a reng bana ba fetohile ditau malapeng. (2) 1.10 Na ebe ke NNETE kapa MAFOSI ha hothwe ngwana ke seipone sa lelapa la habo? Tshehetsa karabo ya hao ka lebaka. (2) 1.11 Ke lefe lebaka le etsang hore mehleng ee ya demokerasi ho be thata ho arola ngwana wa sekolo ho titjhere? (1) 1.12 Maikutlo a hao ke afe mabapi le boitshwaro ba bana ba kajeno. Tshehetsa karabo ya hao ka lebaka. (2) Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 6 SESOTHO PUO YA LAPENG P1 (EC/LOETSE 2024) Bala le ho boha tema e latelang, o ntano araba dipotso tse thehilweng hodima yona. TEMA YA B [E qotsitswe le ho lokisetswa tlhahlobo ho tswa ho google.] 1.13 Ha o lekola setshwantso se ka hodimo o ka re kamano ke e jwang dipakeng tsa ntate le moradi wa hae? Tshehetsa karabo ya hao. (2) 1.14 Tshohla tshebediso ya polelwana e reng ‘bana ba kajeno ba iphetotse mekgokakgwale’ ho tswa temeng e ka hodimo. (2) 1.15 Ho itshwara hloohong ha ntate ya setshwantshong ho totobatsa eng ka maikutlo a hae? (2) 1.16 Bolela se hlaloswang ke mantswe a reng ‘ba hao botjha o bo jele lekemekeme’ a buuwang ke mophetwa ya nomorilweng 2. (2) 1.17 Hlakisa kamano e iponahatsang mohopolong o hlahiswang ke TEMA YA A le o hlahiswang ke TEMA YA B. (2) MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A: 30 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/LOETSE 2024) SESOTHO PUO YA LAPENG P1 7 KAROLO YA B: KGUTSUFATSO POTSO YA 2 Bala ditaba tsa tema e latelang, ebe o di kgutsufatsa ka ho ngola ka seratswana se momahaneng moo o hlalosang seo motho a ka se etsang ha a ena le ngwana ya nang le HIV. ELA HLOKO: O lebelletswe ho etsa tsena tse latelang. 1. Kgutsufatso ya hao e be le mantswe a sa feteng 90. 2. Dintlha tse supileng tse jereng mohopolo wa sehlooho. 3. Ngola ka mokgwa wa seratswana se momahaneng. 4. Bontsha palo ya mantswe ao o a sebedisitseng qetellong ya kgutsufatso ya hao. SEO O LOKELANG HO SE ETSA HA O NA LE NGWANA YA NANG LE HIV Bakeng sa ngwana ya sa tsotelleng hape ya sa utlwisising letho ka kokwanahloko ya Eitsi, ho thata ho utlwisisa ha hothwe o na le HIV. Le ha ho le jwalo ke boikarabelo ba motswadi ho mo jwetsa ka boemo ba hae ba bophelo. Ngwana ha a a tlameha ho utlwa ka bomofeta ka tsela, e tla be e le ho hloka boikarabelo hore ngwana ha a kena boholong mme a ithuta ka thobalano a tshwaetse ba bang hoba a sa tsebe maemo a hae. Batswadi ba bang ba kgothalletsa bana ba bona hore ba pate maemo a bona a bophelo, e le ho qoba hore ba se ke ba hlekefetswa. Hona ho lokile feela ho bohlokwa hore motswadi a hlabe matitjhere kapa mosuwehlooho malotsana ka boemo ba bophelo ba bana ba hae. HIV e ka ama kgolo ya ngwana ya mmele, ya kelello le ya maikutlo. Bana ba na le masole a mmele a fapaneng le a batho ba baholo mme HIV e ka senya kgonahalo ya masole a mmele ho laola dikokwanahloko tsa bongwaneng. Ka hoo batswadi ba lokela ho dula ba ikopanya le ngaka ya lelapa kapa tleliniki ho fumana dikeletso. Phepo e bapala karolo ya bohlokwa ho pheleng hantle ha ngwana. Motswadi o lokela ho etsa bonnete ba hore ngwana o fumana phepo ya dijo e nepahetseng kaha sena se tla etsa hore a matlafale mmeleng. Ho hlweka ke e nngwe ya dintho tsa bohlokwa bophelong ba bana kaha ho theola tshwaetso e se ya HIV feela, empa le ya mafu a mang a mangata a ka nnang yaba ha a so hlokomelehe mmeleng wa ngwana. Ha ngwana ya nang le HIV a na le seso kapa leqeba le lokela ho hlatsuwa ka metsi le sesepa le nto hlwekiswa ka mokedikedi (anticeptic). Ha motswadi a tjhentjha leleiri la ngwana, a phumula mathe a nang le madi kapa mahlatsa, a apare ditlelafo (gloves) tse lahlwang haeba a ena le lekgwekgwe kapa maqeba a bulehileng matsohong. Ngwana ke mpho e tswang ho Modimo ka hoo mo tsebise hore o teng bophelong ba hae, mme o tla dula o mo tshehetsa ka nako tsohle. [E qotsitswe le ho lokisetswa tlhahlobo ho tswa ho BONA Phupu 2012.] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B: 10 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 8 SESOTHO PUO YA LAPENG P1 (EC/LOETSE 2024) POTSO YA 3: PAPATSO Bala le ho boha papatso e latelang ebe o araba dipotso tse thehilweng hodima yona. TEMA YA D [E qotsitswe le ho lokisetswa tlhahlobo ho tswa ho GOOGLE.] 3.1 Bolela lebitso la sehlahiswa se bapatswang ka hodimo. (1) 3.2 Boitshetleho ba papatso ee bo totobatsa tikoloho efe? Tshehetsa karabo ya hao. (2) Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/LOETSE 2024) SESOTHO PUO YA LAPENG P1 9 3.3 Tadima difahleho tsa batho ba hlahellang papatsong, o bolele kamano ya bona o be o fane ka lebaka la karabo ya hao. (2) 3.4 Hlakisa moelelo o fuperweng ke polelo e reng ‘ditshebelletso tsa marangrang tsa popota tse kopanyang malapa’ (2) 3.5 Sekaseka tshebediso ya mantswe a reng ‘phahamela mapoqo mme o tswibile molaetsa ho panya ha leihlo. (3) [10] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 10 SESOTHO PUO YA LAPENG P1 (EC/LOETSE 2024) POTSO YA 4: Bala le ho boha khathunu ena e latelang ebe o araba dipotso tse thehilweng hodima yona. TEMA YA E [E qotsitswe le ho lokisetswa tlhahlobo ho tswa ho GOOGLE.] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/LOETSE 2024) SESOTHO PUO YA LAPENG P1 11 4.1 Bolela dintlha TSE PEDI ho tswa temeng tse hlakisang hore diphoofolo di phela ka bolokolohi. (2) 4.2 Hlakisa bohlokwa ba tshebediso ya marapo a melalaleng ya dintja ka dintlha tse pedi feela. (2) 4.3 Ha o tadima maemo a semela se ketsahalong e nomorilweng 2, o ka re ke sehla sefe sa selemo? Tshehetsa karabo ya hao. (2) 4.4 Tadima ketsahalo e nomorilweng 3 mme o hlakise maemo a tshebetso a iponahatsang ho yona, o be o tshehetse ka lebaka. (2) 4.5 Tadima sefahleho sa moshanyana ya hlahellang ketsahalong e nomorilweng 4 mme o totobatse maemo a phedisano a renang ho yona. Fana ka lebaka la karabo ya hao. (2) [10] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 12 SESOTHO PUO YA LAPENG P1 (EC/LOETSE 2024) POTSO YA 5: TEMA YA PROSA Bala tema ena ebe o araba dipotso tsa thutapuo le tshebediso ya puo tse botsitsweng hodima yona. TEMA YA F 1 Ke kgale le benya batho ba fetlama, ba jela kgwebeleng jwalo ka maeba. Ke kgale batho ba twaila e le metwaitwai. Nyene le bosiu ba ne ba sa bo hlothe ba lala ba kgumame ka mangole, ditsebe ba di qahamisitse sa ntja tsa setsumi ho utlwa mokgosi wa dira o sa le sebakanyana. 2 Batho ba ne ba se ba tshaba le ho buisana e se hobane ba ilana sekgethe empa hobane ba ne ba sa tshepane. Mehleng eo bana ba motho ba ne ba rekisana bitsong la tjhelete hoo le ngwaneno eo o antseng letswele le ena o neng o sa mo tshepe. Ke kgale batho ba mamella maima le mathata le tlhekefetso e sehloho se fetang sa Heroda. 3 Makgowa le batho ba batsho e ne e se mahatammoho hoo le ho tshwelana ka mathe e neng e se e ka papadi ho bona. Batho ba ne ba dula ba lla sa mmokotsane, ba hlorile moyeng mme ba sa tsebe seo la hosasane le ba fupareletseng sona. Ha setjhaba sa batho ba batsho se ne se tseka tokoloho ya sona bokgobeng, makgowa ona a ne a lwanela matla, bolaodi le bookamedi ba maphelo a batho ba batsho. A ne a lwanela taolo e phethahetseng ya moruo wa naha ena. [E qotsitswe le ho lokisetswa tlhahlobo ho tswa ho GOOGLE.] 5.1 Tatellano ya maele a hlahellang moleng wa pele e totobatsa maemo ao ho buuwang ka ona ka mokgwa ofe? (2) 5.2 Kgetha karabo e nepahetseng ho tsena A–D. Ngola karabo e nepahetseng kapa tlhaku feela. Polelo ena ‘kgale batho ba twaila e le metwaitwai’ e bolela hore batho ba ne ba ... A phela hamonate. B tatela ho nka maeto. C tsamaya hobane ba se na bodulo bo tsitsitseng. D tsamaya ba rwetse thoto hloong. (2) 5.3 Hlakisa moelelo wa sekapolelo se reng, ‘e se hobane ba ilana sekgethe’ e hlahellang seratswaneng sa bobedi. (2) 5.4 Tadima seratswana sa 2 mme o qolle mola oo ho ona ho sebedisitsweng komelo. (2) 5.5 Bontsha dikarolo tsa puo tseo lentswe lena mahatammoho di bopilweng ka tsona. (2) [10] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C: 30 MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA: 70 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Hosted by www.ecexams.co.za.