Technology Grade 9 November EC 2013 Question Paper (Afr)

Downloaded from hlayiso.com SENIOR FASE GRAAD 9 NOVEMBER 2013 TEGNOLOGIE PUNTE: 100 TYD: 2 uur Hierdie vraestel bestaan uit 16 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 TEGNOLOGIE (NOVEMBER 2013) INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Die vraestel bestaan uit VYF AFDELINGS: AFDELINGS A, B, C, D en E. 2. Beantwoord AL die vrae in AFDELINGS A, B, C, D en E. 3. Lees AL die vrae noukeurig deur voordat jy jou antwoorde neerskryf. 4. Nommer jou vrae presies soos dit op die vraestel verskyn. 5. Skryf netjies en leesbaar. 6. Wanneer jy teken of skets, gebruik slegs ʼn potlood. TOEKENNING VAN PUNTE AFDELING A MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE VRAAG 1 [15] AFDELING B STRUKTURE VRAAG 2 [20] AFDELING C PROSESSERING VRAAG 3 [15] AFDELING D STELSELS EN BEHEER (Meganiese stelsels) VRAAG 4 [25] AFDELING E STELSELS EN BEHEER (Elektriese stelsels) VRAAG 5 (18) [25] VRAAG 6 (7)

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) TEGNOLOGIE 3 AFDELING A: MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE VRAAG 1 1.1 Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommer (1.1.1–1.1.10 ) in jou antwoordeboek neer, bv. 1.1.11 D. 1.1.1 .... kan ʼn struktuur laat breek of verswak. A Toepassing van smeltmiddel B Skoonmaak C Roes D Galvanisering (1) 1.1.2 ʼn Krag wat teen ʼn hoek na ʼn lid is en veroorsaak dat die lid buig, staan as ... bekend. A trekkrag B buigkrag C draaikrag D skuifkrag (1) 1.1.3 ʼn Meganiese eienskap van ʼn materiaal wat slytasie en krapmerke weerstaan. A Hardheid B Taaiheid C Buigsaamheid D Elastisiteit (1) 1.1.4 ʼn Balkbrug wat slegs aan een kant ondersteun is, staan as ... bekend. A boogbrug B hangbrug C kabelbrug D vrydraende-brug (1) 1.1.5 ʼn Wiel met saagtande wat om die rand staan, is as ʼn ... bekend. A sperrat B klos C klep D dryfband (1)

Downloaded from hlayiso.com 4 TEGNOLOGIE (NOVEMBER 2013) 1.1.6 Die proses waardeur ʼn dun, gladde beskermende metaal ʼn ander metaal bedek. A Verf B Verniswerk C Elektroplatering D Galvanisering (1) 1.1.7 Hierdie tipe hout is ʼn Suid-Afrikaanse hardehout wat vir hoëgehalte meubels gebruik word. A Denne B Tambotie C Jetulong D Jarrah (1) 1.1.8 Die tande wat op ratte voorkom bestaan staan as ... bekend. A dryfratte B kamme C draaikrag (wringkragte) D hefbome (1) 1.1.9 Die vermoë van ʼn geleier om die vloei van ’n elektriese stroom te stop, staan as ... bekend. A ohm B ampère C volt D weerstand (1) 1.1.10 Staal is ʼn allooi van ... A koper en lood. B yster en koolstof. C koper en sink. D lood en tin. (1) 1.2 Voltooi die volgende sinne deur die ontbrekende woorde in te vul. 1.2.1 ... vernietig mikro-organismes deur die verwydering van water in voedsel. (1) 1.2.2 ʼn Bewegende vrag staan as ʼn … vrag bekend. (1) 1.2.3 ... is ʼn tegniek wat gebruik word om sterkte en stewigheid in strukture te verbeter. (1) 1.2.4 Materiaal word geklassifiseer as ... en ... materiale. (2) TOTAAL AFDELING A: 15

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) TEGNOLOGIE 5 AFDELING B: STRUKTURE VRAAG 2 2.1 Lees die onderstaande inligting in verband met brûe en beantwoord die vrae wat volg. Hangbrûe Hangbrûe is dié brûe wat die grootste lengte span. Twee groot kabels wat hoog tussen twee pilare aan beide kante van die brug gespan word is die hoof ondersteuning van die brug. Die kabels word nie styf getrek nie, maar eerder oor gehang. Ligte vertikale kabels hang van die hoofkabels af om die brug te ondersteun wat deur middel van kettings, staalstawe en drade gekoppel is. Al die kabels is onder spanning en die pilare onder kompressie. Die brug trek aan die twee baie sterk ondersteunende torings of pilare. ʼn Aanpassing van die hangbrug is die kabel-ankerbrug. Elke gedeelte word ondersteun deur sy eie kabel wat strek vanaf die brug na die hoogste punt op die naaste pilaar. ʼn Voorbeeld van ʼn kabel-geankerde brug: 2.1.1 Waarom word ʼn brug gebou? (1) 2.1.2 Gee TWEE tipes materiale wat gebruik word in die bou van brûe. (2) 2.1.3 Watter kragte (trek of druk) word gevind in die kabels en pilare van beide brûe? (1) 2.1.4 Noem ʼn negatiewe effek wat ʼn brug op die omgewing het. (1) [6]

Downloaded from hlayiso.com 6 TEGNOLOGIE (NOVEMBER 2013) 2.2 Pas die beskrywing in KOLOM A met die korrekte term in KOLOM B. Skryf slegs die nommer van die beskrywing in KOLOM A en die letter van die korrekte term in KOLOM B, byvoorbeeld 2.2.6 G. KOLOM A KOLOM B 2.2.1 Die vermoë van ʼn materiaal om na sy A Hardheid oorspronklike vorm terug te keer nadat dit vervorm is 2.2.2 Elektrisiteit kan maklik deur hierdie B Smeerbaarheid materiaal vloei. 2.2.3 Dit is die sterkte van materiaal om druk C Rekbaarheid te weerstaan 2.2.4 ʼn Materiaal is hard genoeg om ʼn ander D Geleidingsvermoë materiaal te sny 2.2.5 Die vermoë om in ʼn vorm gedruk te E Elastisiteit word sonder om te breek F Druksterkte (5 x 1) (5) 2.3 2.3.1 Met behulp van ʼn tekening, verduidelik die verskil tussen gelyke en ongelyke vragte. (4) 2.3.2 Materiale is in staat om kragte te weerstaan volgens hulle eienskappe. Dit kan onbuigbaar (weerstand teen verandering) of buigbaar (toelating van verandering in vorm deur strek) wees. Dui aan elke benoemde strukturele komponent onbuigbaar of buigbaar is. STRUKTURELE KOMPONENT ONBUIGBAAR OF BUIGBAAR A

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) TEGNOLOGIE 7 B Bindbalk B C D E (5) TOTAAL AFDELING B: 20

Downloaded from hlayiso.com 8 TEGNOLOGIE (NOVEMBER 2013) AFDELING C: PROSESSERING VRAAG 3 3.1 Lees die volgende gevallestudie en beantwoord die volgende vrae. Gevallestudie: Geskiedenis van blikkieskos (ingelegde voedsel). Die inlê van voedsel is in die vroeë jare van die 1800’s in Frankryk ontwerp toe keiser Napoleon Bonaparte bekommerd was oor om sy weermag van kos te voorsien. Hy het ʼn kontantprys uitgeloof aan enigiemand wat ʼn betroubare metode van voedselpreservering sou ontwikkel. Nicholas Appert, ʼn Franse bakker het ontdek dat verhitte voedsel in verseëlde glas- bottels dit sou preserveer. Na vyftien jaar se eksperimentering, het hy besef dat kos wat teen ʼn hoë genoeg temperatuur verhit is en in lugdigte houers verseël is, nie bederf nie. Appert se inlê-metode is gebruik om ʼn wye verskeidenheid voedsel soos groente, vrugte en selfs melk te bewaar. Dit het beteken dat soldate ver van hul tuiste behoorlik gevoed sou word en dat matrose ʼn gesonde dieet op lang reise sou hê. Louis Pasteur het getoon dat die groei van mikro-organismes veroorsaak dat kos bederf word. Appers se metode van verhitting van kos tot hoë temperature het veroorsaak dat die mikro-organismes vrek. Die verseëling van kos in glasbottels het versorg dat lug rondom die kos verwyder word. Dit het verhoed dat mikro-organismes op die kos sou groei. Peter Durand het die inmaakproses ʼn stap verder geneem. Hy het ʼn metode ontwikkel om kos in blikke te verseël eerder as glasbottels. Blikke het ʼn voordeel bo glasbottels gehad, dit was ligter, onbreekbaar en makliker om te verseël. Die yster is met ʼn dun laag tin bedek om roes te stop. Ingelegde blikkieskos was gewild by vroeë ontdekkingsreisigers. 3.1.1 Identifiseer die behoefte wat tot die ontwikkeling van ingelegde blikkieskos gelei het. (1) 3.1.2 Watter omstandighede het Appert ontdek wat veroorsaak het dat kos langer sou hou voordat dit bederf? (2) 3.1.3 Verduidelik waarom hierdie omstandighede kos preservering gehelp het. (1) 3.1.4 Hoe het Durant, Appert se metode van inlê verbeter? (1) 3.1.5 Watter voordeel het sy metode gehad? (1) 3.1.6 Hoe was die lewensduur van die blikke verleng? (1)

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) TEGNOLOGIE 9 3.2 Daar is baie maniere waarop ons die omgewing kan oppas. Pas die term in KOLOM A met die beskrywing in KOLOM B. Skryf slegs die nommer (3.2.1–3.2.5) en letter (A–F), byvoorbeeld 3.2.6 G. KOLOM A KOLOM B 3.2.1 Hergebruik A Ons plaas ou koerante in die papierhouer by die stortingsterrein. Die papier word dan gebruik om verpakkingsprodukte te maak 3.2.2 Herstel B Skroothandelaars versamel gebruikte metale soos koper. Hierdie metale word gesmelt en dan gebruik om nuwe items in fabrieke te vervaardig 3.2.3 Herwin C Ons koop nie voedselsoorte wat oorverpak is nie. Dit help om afval in stortingsterreine te verminder 3.2.4 Hervervaardig D My broer se fiets het ʼn pap wiel. Hy het dit reggemaak 3.2.5 Hernu E My ma onthou altyd om haar plastiek- inkopiesakke saam te neem as sy inkopies doen. Sy gebruik die sakke verskeie kere F Wanneer dele van die gegalvaniseerde laag op die wasbak dun geslyt is, laat ons ʼn nuwe laag aansit (5 x 1) (5) 3.3 Bestudeer die skets hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Elektroplatering is die proses waardeur ʼn dun laag metaal op die oppervlak van ʼn ander metaal voorwerp aangebring word. Die proses maak gebruik van elektrisiteit. 3.3.1 Wat word met die term elektrolise bedoel? (1) 3.3.2 Noem EEN rede waarom metale geëlektroplateer word. (1) 3.3.3 Wat sou gebeur as die oppervlak van ʼn elektroplateerder voorwerp deur jou gekrap word? (1) TOTAAL AFDELING C: 15

Downloaded from hlayiso.com 10 TEGNOLOGIE (NOVEMBER 2013) AFDELING D: STELSEL EN BEHEER (MEGANIESE STELSELS) VRAAG 4 4.1 Meganiese stelsels veroorsaak dat iets beweeg en dat dit verskillende tipes bewegings skep. Bestudeer die illustrasie hieronder en identifiseer die tipe beweging wat deur elke meganisme geskep word. Voorwerp Tipe beweging 4.1.1 ʼn Vliegtuig (1) 4.1.2 ʼn Persoon wat op ʼn trampolien spring (1) 4.1.3 ʼn Wiel (1) 4.1.4 ʼn Pendulum (1)

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) TEGNOLOGIE 11 4.2 Beantwoord die volgende vrae. 4.2.1 ʼn Meganisme is ʼn eenvoudige masjien. In ʼn werkende masjien moet daar ʼn inset wees wat ʼn proses ondergaan ten einde ʼn uitset te produseer. Voltooi die volgende stelseldiagram vir ʼn handaangedrewe naaimasjien. Inset Proses Uitset → → (3) 4.3 Kyk na die diagram hieronder en voltooi die vrae. ʼn Saamgestelde katrolstelsel 4.3.1 Wat is ʼn hidrouliese stelsel? (1) 4.3.2 Gee TWEE voorbeelde van masjiene wat hidroulika gebruik. (2) 4.3.3 Waarom is dit nodig dat hidrouliese stelsels beheermeganismes het? (1) 4.3.4 Gee ʼn voorbeeld van hoe beheermeganismes in hidrouliese stelsels help. (1) 4.4 Beantwoord die volgende vrae. 4.4.1 Wat is ʼn dryfband? (1) 4.4.2 Gee TWEE voorbeelde van masjiene wat dryfbande gebruik. (2)

Downloaded from hlayiso.com 12 TEGNOLOGIE (NOVEMBER 2013) 4.5 Die illustrasie hieronder is van ʼn speelgoed hyskraan wat van katrolstelsels gebruik maak. Dit het beide ʼn vaste en ʼn bewegende katrol. Bestudeer die diagram en beantwoord die volgende vrae. 4.5.1 Wat sal met die slinger gebeur as dit per ongeluk uit jou hand glip terwyl die gewig nog aan die bewegende katrol gekoppel is? (1) 4.5.2 Hoe kan die probleem genoem in VRAAG 4.5.1 voorkom word? (1) 4.6 Bestudeer die diagram van die ratstelsel hieronder. Ratte A en C het 19 tande elk. Ratte B en D het 57 tande elk. As A is die as deur rat A en as D, is die as deur rat D. 4.6.1 Is die stelsel ʼn eenvoudige of saamgestelde ratstelsel? (1)

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) TEGNOLOGIE 13 4.6.2 Bereken die verhouding tussen die insetrat A en die uitsetrat D. Formule: Ratverhouding = x (3) 4.6.3 Hoeveel stadiger sal as D draai in vergelyking met as A? (1) 4.7 Meganiese beheerstelsels verskaf meganiese voordeel aan die gebruiker. Bestudeer die onderstaande diagram en beantwoord die vrae wat volg. 4.7.1 Wat is die funksie van die windas in die illustrasie? (1) 4.7.2 Watter meganisme kan in net een rigting draai? (1) 4.7.3 Wat word die sluitmeganisme in ʼn motor se veiligheidsgordel genoem? (1) TOTAAL AFDELING D: 25

Downloaded from hlayiso.com 14 TEGNOLOGIE (NOVEMBER 2013) AFDELING E: STELSEL EN BEHEER (ELEKTRIESE STELSELS) VRAAG 5 5.1 Bestudeer die elektroniese stroombaan en beantwoord die vrae wat volg. 5.1.1 Benoem dele A–E. (5) 5.1.2 Dui aan of elke komponent ʼn inset-, ʼn proses- of ʼn uitsetkomponent is. Teken die tabel oor in jou antwoordeboek en vul die inligting wat in VRAAG 5.1.1 en 5.1.2 gevra is, in, byvoorbeeld: Letter van Naam van Inset, Proses, komponent komponent Uitset F LED Uitset (5) 5.1.3 Wat gebeur wanneer die stroom aangeskakel word? (1)

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) TEGNOLOGIE 15 5.2 Dit is ʼn insettoestel wat in ʼn elektriese stelsel gebruik word. 5.2.1 Wat word die toestel genoem? (1) 5.2.2 Wat gebeur met die weerstand van die toestel wanneer dit donker word? (1) 5.2.3 Teken ʼn netjiese simbool wat gebruik word om die toestel in ʼn elektriese stroombaan aan te dui. (2) 5.3 5.3.1 Wat is die funksie van die komponent in ʼn elektroniese stroombaan? (1) 5.3.2 Benoem die twee byskrifte A en B. (2) [18]

Downloaded from hlayiso.com 16 TEGNOLOGIE (NOVEMBER 2013) VRAAG 6 6.1 Verwys na die volgende kleurkodetabel om die weerstand van die resistors hieronder uit te werk. Kleur 1ste Band 2de Band 3de Band 4de Band Swart 0 0 Bruin 1 1 0 Akkuraatheid/ Rooi 2 2 00 Toleransie Oranje 3 3 000 Geel 4 4 0000 Groen 5 5 00000 Goud = ± 5% Blou 6 6 000000 Silwer = ± 10% Violet 7 7 0000000 Geen kleur = ± 20% Grys 8 8 00000000 Wit 9 9 000000000 6.1.1 Wat is die weerstand van die resistor? (3) 6.1.2 Waarom is resistors belangrik vir elektriese stroombane? (1) 6.2 Noem die kleure (in volgorde) van die volgende resistor: 6.2.1 50 Ὠ (3) [7] TOTAAL AFDELING E: 25 GROOTTOTAAL: 100