Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2009 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 1 (P1) HUKURI 2009 MEMORANDAMU TIMARAKA: 80 Memorandamu leyi yi na 5 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 2 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A XIVUTISO XA 1 1.1 -Tihakelo ta gezi ti ta tlakuka. √√ -Ku pfumaleka ka gezi. √√ -Vaonhi va nga dlawa hi gezi.√√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena.) (4) 1.2 I murhangeri wa sivhiki. √ (1) 1.3 Ti chava ku hiseriwa tindlu hi vafana.√ (1) 1.4 -Ku yiviwa ka tisolaphanele. √ -Ku tsemiwa ka tidarata ta tikampa ta swihari. √ - Ku tsemiwa ka tintambu ta gezi.√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena.) (2) 1.5 “Wolowo a hi ntiyiso wa leswaku vubihi byi endliwa hi vanhu lavo huma (2) ematikweni ya le handle.” Kumbe: “Na volava va kwalomu tikweni ra hina a va la!”√√ 1.6 1.6.1 Xivijo. √√ (2) 1.6.2 Valala.√√ (2) 1.6.3 Phuthuma.√√ (2) 1.7 Mudyondzi u ta nyika vonelo ra yena. Xik. A swi fanerile hikuva ntirho wa hosi i ku vona leswaku tindhuna ta tiko ti tirha mitirho ya tona hi ku hetiseka.√√ (2) 1.8 1.8.1 A hi swona. U na ntirhisano na sivhiki, hikuva Phuphuruka u byerile hosi timhaka leti humelelaka etikweni ra yona.√√ (2) 1.8.2 A hi swona. Tindhuna ti rhambile xivijo.√√ (2) 1.9 1.9.1 Mhaka yi vulavuriwa ya ha ku humelela.√√ (2) 1.9.2 A swi olovi ku khoma nala loyi u hanyaka na yena.√√ (2) 1.9.3 Munhu a nga fanelangi ku sola hosi ya tiko leri a tshamaka eka rona.√√ (2) 1.10 Mudyondzi u ta hlamusela hungunkulu ku ya hileswi a swi twisisisaka xiswona. Xik. Vafambisi va miganga va fanele va va na vutihlamuleri.√√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 3 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2 ‰ NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA: • Hi siku ra 22 Khotavuxika 2008, Tatana Maluleke u tivisiwile ku vabya ka sivara wa yena. √ • Tatana Maluleke a a tshama eMafarana kasi Girixoni a a tshama eMagwiri. √ • Hi xihatla Maluleke na n’wana va tsutsumile ku ya vona muvabyi. √ • Va fikile va kuma leswaku wa vabya swinene. √ • Va n’wi tekile va n’wi yisa exibedhlele xa Letaba. √ • Va hlaseriwile hi tinsulavoya va nga si fika exibedhlele. √ • Muvabyi u vhele a lovela kwalaho. √ (Nkombo wa timhaka tin'wana na tin'wana) ‰ NKOKA WA MAHUNGU (N). ‰ MATIRHISELO YA RIRIMI (R). √√√ (7) (3) ™ NXUPULO ‰ Eka mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga na marito yo hundza mpimo lowu lavekaka, a ku hlayiwe ntsena marito ya ntlhanu eka lama mukamberiwa a tluriseke mpimo ha wona. ‰ Mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga fikeleriki marito lama nga pimiwa kambe yi ri na timhaka hinkwato yi fanele yi averiwa timaraka to helela. ‰ Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo): • Susa eka timaraka letinharhu ta ririmi hi ndlela leyi • Swihoxo swa 0 - 4: ku hava nxupulo. • Swihoxo swa 5 -10: ku susiwa maraka yi1(yin’we) • Swihoxo swa 11-15: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi) • Swihoxo swa 16 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti3 (tinharhu) ‰ Tirhisa mimfungho leyi nga laha hansi ku kombisa maavelo ya timaraka: • Nkoka wa mahungu = N • Matirhiselo ya ririmi = R ‰ Maavelo ya timaraka eka ririmi hi ku landza timhakankulu. • Loko ku boxiwile timhakankulu ta 1 – 3, ku averiwa maraka yin’we. • Loko ku boxiwile timhakankulu ta 4 – 5, ku averiwa timaraka timbirhi. • Loko ku boxiwile timhakankulu ta 6 – 7, ku averiwa timaraka tinharhu ‰ A ku susiwe maraka yin’we eka timaraka ta timhakankulu eka timaraka ta matirhiselo ya ririmi loko ntsengo wa marito lama nga tirhisiwa wu nga kombisiwangi kumbe wu nga ri wona. LEMUKA: Nkomiso wa marito a wu laveki, kambe loko wu tirhisiwile wu tekiwa wu ri rito leri wu yimelaka rona. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 4 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1 3.1.1 (a) (b) (c) M L K√ U U H S M O A B M G E B O√ (d) I T S H U N X O√ X A√ N (e) S A K E L A K A√ T (5) 3.1.2 (a) Mudyondzi wo ka a nga tlharihangi/twisisi. √√ (2) (b) Murhangeri wa xikolo. √√ (2) 3.1.3 Mudyondzi u ta vumba xivulwa xa yena n’wini ku humelerisa nhlamuselo ya “tala” leyi yi vulaka nhlayo ya le henhla / ku kumeka hi vunyingi kumbe ndhawu yo chela nkuma. Xik. Ndzavisiso wu komba leswaku eka xikolo xin’wana na xin’wana ku na vanhwanyana vo tala ku tlula vafana KUMBE Manana u lo na heta ku olela nkuma, o ya wu chela endzeni ka tala. √√ (2) 3.1.4 Vadyondzi hinkwavo va tikuma va pfuka exibedhlele. √√ (2) 3.1.5 Vadyondzisi va ri:√ “Milawu leyintshwa yi hi tekerile matimba hinkwawo.” √√ (3) 3.1.6 Munhu a nga swi koti ku tilumbeta nandzu / ku amukela leswaku nandzu wu na yena. √√ (2) 3.1.7 Vadyondzisi na vadyondzi va nge vi ekhombyeni. √√ (2) 3.1.8 Ri komba leswaku mhaka yi humelela eka matlhelo mambirhi hi ku ringana. √√ (2) 3.1.9 Ri tirhe ku hi komba ndhawu laha timhaka ti humelelaka kona. √√ (2) 3.1.10 Vanhwanyana. √√ (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 5 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu 3.1.11 Hileswi. √√ (2) 3.1.12 Ndzawulo ya Dyondzo yi kombiwa hi rintiho hi vadyondzisi. √√ (2) 3.2 3.2.1 Wa ku rhurhela khapu ya misava ya ntlangu wa bolo ya milenge hi lembe ra 2010. √ Swi tikomba hi khapu leyi yi nga tlakuriwa hi Nkulukumba Mandela na vanhu lava kombisaka ku tsakela mhaka ya kona. √√ (3) 3.2.2 Hileswi sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyi faneleke ku koka rinoko ra muhlayi yi faneleke ku va leyikulu ku tlula sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyin’wana. √√ (2) 3.2.3 I mpfhuka wa le kusuhi. √ Hikuva vanhu lava va nga exifanisweni va kombisiwile tinhloko na ku fika exifuveni ntsena. √√ (3) 3.2.4 Hileswi Afrika-Dzonga yi nga nyikiwa nkarhi wo rhurhela khapu ya misava ya bolo ya milenge. √√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40 NTSENGO WA TIMARAKA: 80 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso