Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 November 2009 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 2 (P2) HUKURI 2009 MEMORANDAMU TIMARAKA: 80 Memorandamu leyi yi na 21 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 2 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: NOVHELE NDZI NGO TINCIKI – FA THUKETANA XIVUTISO XA 1 TINXAKA TA SWIMUNHUHATWA • Ximunhuhatwankulu -Ximunhuhatwankulu i ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi, hileswaku xitori xi rhendzeleka eka xona. Munhu loyi u na ntlimbo, hi yena a kayakayaka ku kuma xitshunxo. √√√ -Vadyondzi va nga ha boxa Ntekele tanihi ximunhuhatwankulu. Ntekele a a navela ku va na mabindzu. A a ri na khumembirhi wa mabazi lama a ma rhwala vanhu ku suka eRixongile ku ya eBedford. Mabazi lama ma hisiwile hi vuthu ra Lefty. √√√ -Ntekele u na ntlimbo (xiphiqo), hikuva a nga koti ku pfuxa bindzu ra yena. U heleriwe na hi mali leyi a a ri na yona. √√√ • Xisihalari -Ximunhuhatwa lexi sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela ku navela ka xona. √√√ -Manayila a a endla leswaku bindzu ra tata wa yena Ntekele ri nga tlheli ri pfuxiwa, hikwalaho ka leswi a a ala ku tekiwa hi Muzayiwe. √√√ -Muzayiwe a a ta pfuxa mabindzu ya Ntekele loko Manayila a pfumela ku tekiwa hi yena. √√√ • Muluthanyi -Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka ximunhuhatwankulu na xisihalari. √√√ -Loyi a a endla leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka Ntekele na Manayila i Muzayiwe. √√√ -Muzayiwe a a fanele ku pfuxa bindzu ra Ntekele ntsena loko Manayila a pfumela ku tekiwa hi yena. √√√ -Manayila a a nga swi lavi ku tekiwa hi yena, u hetelele a pfumela hi ku sindzisiwa, kambe hi siku ra nkhuvo u nyamalarile. √√√ -Hambiswiritano, Muzayiwe u pfuxile bindzu leri a nga rhanga hi ku ri fambisa leswaku a ta kuma mali ya yena, kutani endzhaku a ri tlherisela eka Ntekele. √√√ Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 3 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu Mudyondzi a nga ha humelerisa na miehleketo leyi landzelaka: TINXAKA TA SWIMUNHUHATWA • Ximunhuhatwankulu -Ximunhuhatwankulu i ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi. Munhu loyi xitori xi rhendzeleka eka yena. Hi yena a nga na ntlimbo/hi yena a kayakayekaka ku kuma xitshunxo. √√√ -Vadyondzi van'wana va nga boxa Manayila tanihi ximunhuhatwankulu. Manayila u navela ku tekana na Jamboti kambe hikokwalaho ka rivengo exikarhi ka Ntekele na Dodovha, loko va fanele ku tekana, a va ta boheka ku baleka. √√√ -Ntekele a a lava leswaku Manayila a tekana na Muzayiwe, kambe Manayila u boxe leswaku u ta tekana na Jamboti. Tata wa Ntekele wa ala leswaku Manayila na Jamboti va tekana. √√√ • Xisihalari -Ximhunhuhatwa lexi sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela ku navela ka xona. Ntekele hi yena xisihalari, hikuva u alela Manayila ku tekana na Jamboti√√√. -U tlhela a n'wi sindzisa ku tekana na Muzayiwe loyi a ri mukhalabye, tlhelo n'anga. √√√ • Muluthanyi -Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka ximunhuhatwankulu na xisihalari. √√√ -Muzayiwe a a endla leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka Manayila na Ntekele, hikuva loko Manayila a ala ku tekiwa hi Muzayiwe, Ntekele a a nga ta pfuxeriwa bindzu ra yena. √√√ -Manayila u kale a pfumela loko a sindzisiwa, kambe a nyamalala hi siku ra nkhuvo √√√. -Leswi swi endle leswaku Muzayiwe a pfuxa bindzu ra Ntekele, kambe a a ta fanela ku rhanga hi ku ri fambisa leswaku a ta kuma mali ya yena, se endzhaku a ri ta tlhlelela eka Ntekele. √√√ Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. (25) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 4 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa maandlalelo. matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 7 Vuswikoti bya -Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti Vuswikoti bya -Xivumbeko xa kahle. le henhla naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. le henhla -Masungulo na mahetelelo 80 – 100% ngopfu -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla ngopfu ya kahle ngopfu. 20 – 25 wa ngopfu: 8 – 10 wa -Nkanelo wa mahungu lama timaraka 90%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu. timaraka andlariweke kahle. -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo -Xitayili, thoni, na ririmi swi huma eka tsalwa. kahle naswona swi pfumala -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka swihoxo. matsalwa. Khodi ya 6 Vuswikoti bya -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, Vuswikoti bya -Xitsalwana xi andlariwile kahle. le henhla ku katsiwa ka swilaveko mayelana na le henhla -Masungulo na mahetelelo 70 – 79% 17½ – 19½ wa nhlokomhaka. 7 – 7½ wa ya kahle. timaraka -Nhlamuselo hi vuenti. timaraka -Vuxokoxoko bya mahungu -Miehleketo leyi boxiweke yo swa olova ku byi landzelela. hambanahambana yo huma eka matsalwa. -Xitayili, thoni na ririmi -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma ra kahle swi fambelana na eka matsalwa. xikongomelo. -Maandlalelo lamanene. Khodi ya 5 Vuswikoti bya -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka. Vuswikoti bya -Xivumbeko xa kahle na le -Miehleketo yo amukeleka mayelana na le nkhulukelano. 60 – 69% henhlanyana nhlokomhaka. henhlanyana -Masungulo, mahetelelo na 15 – 17 wa -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo 6 – 6½ wa tindzimana tin'wana ti timaraka yi nga na nseketelo lowu enerisaka. timaraka andlariwe kahle. -Vumbhoni byo twisisa matsalwa. -Nkanelo wu nga landzeleleka. -Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala swihoxo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2 5 (DoE) Hukuri 2009 NSC – Memorandamu TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa maandlalelo. matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 4 Vuswikoti byo -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, Vuswikoti byo -Vumbhoni byin'wana bya amukeleka swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. amukeleka xivumbeko. 50 – 59% 12½ – 14½ wa -Vumbhoni bya kahle byo seketela 5 – 5½ wa -Xitsalwana xo pfumala timaraka nhlokomhaka. timaraka xivumbeko na nkhulukelano -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi. wa miehleketo. -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa. -Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa kahle. Khodi ya 3 Vuswikoti byo -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo Vuswikoti byo -Xivumbeko xi na xihoxo xa enela ya xivutiso. enela nkunguhato. 40 – 49% 10 – 12 wa -Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya 4 – 4½ wa -Nkanelo a wu andlariwangi timaraka nhlokomhaka. timaraka kahle. -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, -Xivumbeko xa tindzimana naswona wu na vumbhoni byitsongo byo xi na swihoxo. huma eka tsalwa. -Swihoxonyana eka ririmi, -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa. thoni na xitayili. Khodi ya 2 Vuswikoti bya -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi Vuswikoti bya -Maandlalelo yo ka ya nga madyondza yin'wana miehleketo a yi fambelani na madyondza enerisi na xivumbeko xo ka 30 – 39% 7½ – 9½ wa nhlokomhaka. 3 – 3½ wa xi nga kunguhatiwangi, timaraka -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka. timaraka leswi kavanyetaka nkhulukelano. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo -Swihoxo swa ririmi na xitayili ya xitshuriwa na tsalwa. xo hoxeka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga amukeleki. -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2 6 (DoE) Hukuri 2009 NSC – Memorandamu TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa maandlalelo. matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 1 Vuswikoti byo -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi Vuswikoti byo -A swi olovi ku vona loko ka byi nga kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka ka byi nga nhlokomhaka yi kaneriwile. 0 – 29% enelangi byitsongo na nhlokomhaka. enelangi -Ku pfumaleka ka vumbhoni 0 – 7 wa -Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula 0 – 2½ wa bya nkunguhato. timaraka xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka timaraka -Ku pfumaleka ka tindzimana titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya to twisiseka. leswaku ti huma ebukwini. -Ririmi ro tsana. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo -Xitayili na thoni leswi hoxekeke. ya xitshuriwa na tsalwa. MAAVELO YA TIMARAKA: N = 25 R&X = 10 NTSENGO: 35 KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 7 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 2 2.1 A va yime kusuhi na heke ya kereke ya Rixongile. √√ (2) 2.2 Vavasati lava a va lava ku hleva Ntekele/Betty/Jamboti/N'wa-Mugwana√√ na ku sola dyondzo leyi a a yi dyondzisiwile hi Ntekele. √√ (4) 2.3 A a lava ku dyondzisa vatswari leswaku va fanele ku tshinya vana va vona. √√√ (3) 2.4 Vavasati lava a va sola ku va Ntekele a vule leswaku yena u na vana lava nga lulama. √√√ (3) 2.5 B. Ntekele a a ri murhangeri ekerekeni ya Rixongile. √√ (2) 2.6 Manayila na Jamboti. √√ (2) 2.7 Khale Xoxololo kokwana wa Ntekele√ na Mafela-nkantini kokwa wa Dodovha√ va tshame va pumbana vuloyi. √ Xoxololo hikwalaho ko leva√, ematshan'wini yo humesana mungoma √ na yena, u yile a ya hisela vavasati√ va Mafela-nkantini√ na swirho swin'wana swa ndyangu etindlwini. √ (8) 2.8 A ku ri wa Muchipi√√, a a ta hi le phatini ya ka Nkavana. √√ (4) 2.9 Ku chayisiwa hi movha a wela ehansi. √√ (2) 2.10 Muchayeri wa wona a a dakwile. √√ (2) 2.11 Rice a a onhile Khanyisa, √ kutani tata wa yena Ntekele a n'wi hlongola ekaya√√. (3) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35 KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 8 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: NTLANGU BYOKOTA MADLAYISANI – MM MARHANELE XIVUTISO XA 3 -Eka tsalwa leri a ku ri na ndyangu wa Mathebula nuna wa Makhanana loyi a tirha exilungwini. √√√ -Makhanani a rhandzana na Gezani Maluleke, ndhuna ya le swikwengeni. -Mavundza a a ri n'anga naswona a a ri na ndyangu wa yena. Ku rhandzana ka Mavundza na Makhanana ku endlile leswaku Mavundza a hamba a ya emutini wa Mathebula loko a nga ri kona. √√√ -Mavundza u vile na makungu ya ku tekana na Makhanana hikuva a a lava ku hlongola nsati wa yena n'wa-Rimbelule. √√√ -Mavundza u rhambile Gezani na Mathebula xikan'we na Makhanani exirhwaleni. -Loko va ri kwale byalweni, Makhanana u nyamalarile na Gezani, kutani Mathebula, nuna wa yena a va kuma va ri swin'we. √√√ -Mathebula u bile Gezani a titivala, kutani yena a baleka. √√√ -Endzhaku ka loko a pfukile, Mavundza u chelerile Gezani xiganama leswaku vanhu va ta ehleketa leswaku u dlayiwile hi swibakela swa Mathebula. √√√ -Mathebula u khomiwile naswona leswi a a dlayile, na yena a a fanele a dlayiwa hi ku landza nawu wa tihlo hi tihlo. √√√ -N'wa-Rimbelule u boxile leswaku mudlayi wa Gezani i Mavundza, hikuva a a lava ku dlayisa Mathebula a ta sala na Makhanana. √√√ -Vugangu bya Mavundza na Makhanana, lava a va hamba va hlangana Ebyalweni, byi hahlurile muti wa Mavundza na N'wa -Rimbelule. √√√ -Vuxaka bya Makhanana na Gezani, xikan'we na Mavundza, byi endle leswaku endzhaku ka rifu ra Gezani, Mathebula a hambanela makumu na Makhanana. -Ku hela ka mindyangu leyi boxiweke laha henhla, a ku ri mihandzu ya ku tinyiketela ebyalweni na timhaka ta vugangu. √√√ Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. (25) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 9 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku maandlalelo. twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 7 Vuswikoti bya -Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle. le henhla naswona swilaveko hinkwaswo swi bya le henhla -Masungulo na mahetelelo 80 – 100% ngopfu katsiwile. ngopfu ya kahle ngopfu. 20 – 25 wa -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla 8 – 10 wa -Nkanelo wa mahungu lama timaraka ngopfu: timaraka andlariweke kahle. 90%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu. -Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo swi pfumala swihoxo. huma eka tsalwa. -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa. Khodi ya 6 Vuswikoti bya -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, Vuswikoti -Xitsalwana xi andlariwile kahle. le henhla ku katsiwa ka swilaveko mayelana na bya le henhla -Masungulo na mahetelelo 70 – 79% 17½ – 19½ wa nhlokomhaka. 7 – 7½ wa ya kahle. timaraka -Nhlamuselo hi vuenti. timaraka -Vuxokoxoko bya mahungu -Miehleketo leyi boxiweke yo swa olova ku byi landzelela. hambanahambana yo huma eka matsalwa. -Xitayili, thoni na ririmi -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo ra kahle swi fambelana na huma eka matsalwa. xikongomelo. -Maandlalelo lamanene. Khodi ya 5 Vuswikoti bya -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka. Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano. le -Miehleketo yo amukeleka mayelana na bya le -Masungulo, mahetelelo na 60 – 69% henhlanyana nhlokomhaka. henhlanyana tindzimana tin'wana ti 15 – 17 wa -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a 6 – 6½ wa andlariwe kahle. timaraka hinkwayo yi nga na nseketelo lowu timaraka -Nkanelo wu nga landzeleleka. enerisaka. -Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala -Vumbhoni byo twisisa matsalwa. swihoxo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 10 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku maandlalelo. twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 4 Vuswikoti byo -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, Vuswikoti -Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko. amukeleka swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. byo -Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na 50 – 59% 12½ – 14½ wa -Vumbhoni bya kahle byo seketela amukeleka nkhulukelano wa miehleketo. timaraka nhlokomhaka. 5 – 5½ wa -Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi. timaraka xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa. kahle. Khodi ya 3 Vuswikoti byo -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa Vuswikoti -Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato. enela mahlamulelo ya xivutiso. byo enela -Nkanelo a wu andlariwangi kahle. 40 – 49% 10 – 12 wa -Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya 4 – 4½ wa -Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo. timaraka nhlokomhaka. timaraka -Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili. -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa. -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa. Khodi ya 2 Vuswikoti bya -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi Vuswikoti -Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na madyondza yin'wana miehleketo a yi fambelani na bya xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi, 30 – 39% 7½ – 9½ wa nhlokomhaka. madyondza leswi kavanyetaka nkhulukelano. timaraka -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka. 3 – 3½ wa -Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka -Miehleketo yo tsana swinene ya timaraka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa. amukeleki. -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 11 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku maandlalelo. twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 1 Vuswikoti byo -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi Vuswikoti -A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi ka byi nga kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byo ka byi kaneriwile. 0 – 29% enelangi byitsongo na nhlokomhaka. nga enelangi -Ku pfumaleka ka vumbhoni bya 0 – 7 wa -Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula 0 – 2½ wa nkunguhato. timaraka xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka timaraka -Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka. titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya -Ririmi ro tsana. leswaku ti huma ebukwini. -Xitayili na thoni leswi hoxekeke. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa. MAAVELO YA TIMARAKA: N = 25 R&X = 10 NTSENGO: 35 KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 12 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 4 4.1 Eswikwengeni√√ nandzhenga.√√ (4) 4.2 A ku ri xigangu xa yena. √√ (2) 4.3 Gezani u nyikile Makhanana mali yo ringana khume ra macheleni leswaku a ya xava byalwa, √√ leyin'wana a ya xava huku, √√ kasi leyi saleke a xava xinefu. √√ (6) 4.4 Makhanana. √√ (2) 4.5 A va suka emutini wa Mavundza√√ a va rhambiwile ku ya nwa byalwa. √√ (4) 4.6 U bile Gezani hi xibakele, √√ kutani a ku nakanaka!√√ Vavasati va n'wi cheleterile hi mati kutani a pfuka. √√ (6) 4.7 Miehleketo yin'wana na yin'wana leyi nga ta yelana na leyi landzelaka yi ta amukeleka. - A ya amukeleki.√ Wansati loyi a nga tekiwa a nga fanelangi ku endla timhaka ta vugangu. √√ - Matikhomelo ya Makhanana ya endle leswaku Gezani a cheleriwa hi Mavundza √ leswaku a ta kota ku teka √ Makhanana a va nsati wa yena. √ - Ndyangu wa yena na Mathevula wu vuye wu hahluka hikwalaho ka matikhomelo ya yena. √√ - Mavundza u hambanile na nsati wa yena N'warimbelule hikwalaho ka matikhomelo ya Makhanana. √√ (8) 4.8 Mavundza a a rhandza swa vugangu hikuva a a rhandzana na Makhanana. Hi tlhelo Makhanana na yena a a rhandza swa vugangu hikuva a Rhandzana na Mavundza, a tlhela a rhandzana na Gezani. √ KUMBE Mavundza a a ri mudlayi, hikuva u chelerile Mathebula xiganama √, kasi Makhanana na yena a a ri mudlayi, hikuva u kunguhatile na Mavundza leswaku ku ta dlayiwa Mathebula. √ (3) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 13 (DoE) Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA NDZI NA TIMFANELO – SJ MALUNGANA NA NJ MALULEKE XIVUTISO XA 5 XIMANGA XI HUMA ESAKENI – SJ MALUNGANA Mukamberiwa a nga boxa miehleketo yo yelana na leyi: -Nkulunkumba Joel Nukeri a a ri mufambisi wa xitichi xa maphorisa xa Mkhuhlu, tlhelo xirho xa ntlawa wa makhamba lowu a wu tiviwa hi vito ra Vhoks. √√√ -Ntlawa wa vaVhoks a wu yiva mali na tihomu ta vanhu. √√√ -Nukeri a a nyikiwa nenge eka homu yin'wana na yin'wana leyi va yi yivaka, kasi eka gidi ra tirhandi rin'wana na rin'wana a a kuma madzana manharhu ya tirhandi. √√√ -Loko vinyi va tihomu va ya pfula milandzu, maphorisa a va tsandzeka ku khoma makhamba hikuva Nukeri a lemukisa swigevenga. √√√ -Vukhamba byi ye byi tinyika matimba eka lava nga na mabindzu laha swi koxeke na vutomi bya vo tala. √√√ -Nukeri a a pfa a byela maphorisa leswaku va nga hatliseli ku lava makhamba. √√√ -Maphorisa hi ku kanakanisa hi endlelo ra Nukeri va kunguhatile ku n'wi fihlela kungu ra vona ro ya endla "road block" eka mapatu hinkwawo yo nghena eMkhuhlu. √√√ -Loko ri ya eku xeni, movha wa vaVhoks lowu a wu ta hi tlhelo ra Hazyview, wu rhwarile tihomu tinharhu leti a ti dlayiwile, wu yimisiwile hi maphorisa. √√√ -Maphorisa va kumile swibamu swa mune, leswi a ku ri hava na phemiti ya swona. √√√ -Vhoks u byele maphorisa leswaku tiphemiti u hava, loyi a nga na tona i Nukeri, hikuva swibamu i swa yena. √√√ -Loko va fika exitichini xa maphorisa Vhoks u sindzisile leswaku Nukeri a ya tsema milenge minharhu eka tihomu leti a ti ri emovheni. -Vubihi bya Nukeri byi hetelele byi humerile erivaleni hi ku khomiwa ka vaVhoks. √√√√ Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka. (25) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2 14 (DoE) Hukuri 2009 NSC – Memorandamu Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku maandlalelo. twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 7 Vuswikoti bya -Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle. le henhla naswona swilaveko hinkwaswo swi bya le henhla -Masungulo na mahetelelo 80 – 100% ngopfu katsiwile. ngopfu ya kahle ngopfu. 20 – 25 wa -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla 8 – 10 wa -Nkanelo wa mahungu lama timaraka ngopfu: timaraka andlariweke kahle. 90%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu. -Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo swi pfumala swihoxo. huma eka tsalwa. -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka matsalwa. Khodi ya 6 Vuswikoti bya -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka, Vuswikoti -Xitsalwana xi andlariwile kahle. le henhla ku katsiwa ka swilaveko mayelana na bya le henhla -Masungulo na mahetelelo 70 – 79% 17½ – 19½ wa nhlokomhaka. 7 – 7½ wa ya kahle. timaraka -Nhlamuselo hi vuenti. timaraka -Vuxokoxoko bya mahungu -Miehleketo leyi boxiweke yo swa olova ku byi landzelela. hambanahambana yo huma eka matsalwa. -Xitayili, thoni na ririmi -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo ra kahle swi fambelana na huma eka matsalwa. xikongomelo. -Maandlalelo lamanene. Khodi ya 5 Vuswikoti bya -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka. Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano. le -Miehleketo yo amukeleka mayelana na bya le -Masungulo, mahetelelo na 60 – 69% henhlanyana nhlokomhaka. henhlanyana tindzimana tin'wana ti 15 – 17 wa -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a 6 – 6½ wa andlariwe kahle. timaraka hinkwayo yi nga na nseketelo lowu timaraka -Nkanelo wu nga landzeleleka. enerisaka. -Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala -Vumbhoni byo twisisa matsalwa. swihoxo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2 15 (DoE) Hukuri 2009 NSC – Memorandamu TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku maandlalelo. twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 4 Vuswikoti byo -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka, Vuswikoti -Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko. amukeleka swilaveko hinkwaswo swi katsiwile. byo -Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na 50 – 59% 12½ – 14½ wa -Vumbhoni bya kahle byo seketela amukeleka nkhulukelano wa miehleketo. timaraka nhlokomhaka. 5 – 5½ wa -Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi. timaraka xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa. kahle. Khodi ya 3 Vuswikoti byo -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa Vuswikoti -Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato. enela mahlamulelo ya xivutiso. byo enela -Nkanelo a wu andlariwangi kahle. 40 – 49% 10 – 12 wa -Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya 4 – 4½ wa -Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo. timaraka nhlokomhaka. timaraka -Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili. -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi, naswona wu na vumbhoni byitsongo byo huma eka tsalwa. -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa. Khodi ya 2 Vuswikoti bya -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi Vuswikoti -Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na madyondza yin'wana miehleketo a yi fambelani na bya xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi, 30 – 39% 7½ – 9½ wa nhlokomhaka. madyondza leswi kavanyetaka nkhulukelano. timaraka -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka. 3 – 3½ wa -Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka -Miehleketo yo tsana swinene ya timaraka leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa. amukeleki. -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2 16 (DoE) Hukuri 2009 NSC – Memorandamu TIKHODI NA MAAVELO YA NKOKA WA MAHUNGU (25) XIVUMBEKO NA RIRIMI (10) TIMARAKA Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni Xivumbeko, nkhulukelano na bya nkanelo, ku amukeleka na ku maandlalelo. twisisa matsalwa. Ririmi, thoni na maendlelo lama tirhisiwaka eka xitsalwana. Khodi ya 1 Vuswikoti byo -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi Vuswikoti -A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi ka byi nga kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka byo ka byi kaneriwile. 0 – 29% enelangi byitsongo na nhlokomhaka. nga enelangi -Ku pfumaleka ka vumbhoni bya 0 – 7 wa -Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula 0 – 2½ wa nkunguhato. timaraka xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka timaraka -Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka. titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya -Ririmi ro tsana. leswaku ti huma ebukwini. -Xitayili na thoni leswi hoxekeke. -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa. MAAVELO YA TIMARAKA: N = 25 R&X =10 NTSENGO: 35 KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 17 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 6 HAMBIKONA! – SJ MALUNGANA 6.1 Vulambi Shitlhangu. √√ (2) 6.2 A a nga swi tivi leswaku Vulambi a a ye kwihi. √√ (2) 6.3 J.S.C. √ (1) 6.4 Ximunhuhatwankulu i Vulambi√ Shitlhangu√, Vulambi a a navela leswaku vandla ra NAN √ leri yena a a ri murhangeri wa rona ri humelela eka nhlawulo wa tipolitiki. √ Ku navela ka yena a ku kavanyetiwa hi leswi tinhlengeletano a ti khomiwa hi Sonto. √ Yena tanihi Mufundhisi a a languteriwa ku hemba mavunwa ekerekeni loko a xwile. √ Eku heteleleni u tengisiwile hi vurhangeri bya kereke, √ hikwalaho ko nghenela migingiriko ya tipolitiki. √ (8) 6.5 A a tinyiketele ngopfu eka tipolitiki. √√√ (3) 6.6 A a famba hi miti √√ a hlamusela leswaku vanhu va n'wi hlawula. √√ (4) 6.7 Vadyondzi va nga ha boxa miehleketo yo yelana na leyi landzelaka: A ndzi ta hlawula ku ya ekerekeni, √ hikuva kereke ya pfuna√ ku lulamisa vutomi bya munhu, √ naswona loko hi ri na Makhombo√ kumbe hi ri na mikhuvo √ ya kereke, vafundhisi va hi pfuna swinene. √ KUMBE A ndzi ta hlawula ku ya eka vandla ra NAN√, ku va munhu a nghenela tipolitiki√ swa pfuna swinene hikuva munhu u va a tikumerile ntirho √ lowu a kotaka na ku hola √ loko vandla ra yena ri hlawuriwile, √ na ku pfuna vaakatiko ku fikelela swikongomelo swa vona. √ (6) 6.8 U n'wi byele leswaku a khongela Xikwembu,√√ hi xona xi nga ta n'wi pfuna. √√ (4) 6.9 Mufundhisi Davhida Ndhovana√√ wo huma eBraamfontein. √√ (4) 6.10 A. Loko kereke yo kumisisa leswaku Vulambi Shitlhangu hi yena murhangeri wa vandla ra NAN u ta tshikisiwa ntirho wa vufundhisi. √ (1) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35 KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 18 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI XIVUTISO XA 7: XITLHOKOVOTSELO XA RA DZINDZA – B NGOBENI 7.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi madzolonga ya le mindyangwini. √ Nuna na nsati a va xiximani. √ Nuna u dlaya nsati na vana hi xibalesa a tshika ku ahlula madzolonga hi ndlela yo rhula. √ (3) 7.2 U vula leswaku ku na xiphiqo lexikulu ku fana na loko tilo ri dzindza. √√ (2) 7.3 U vula leswaku va tshinya vatatana/varhangeri va miti/vavanuna emindyanwini leswaku va nga hlundzuki/vukari byi ta ya ehansi. √√ (2) 7.4 Vanhu va bomba hi ku endla swo biha leswi siringaka ngopfu. √√ (2) 7.5 U vula leswaku vubihi byo tala emindyangwini a byi tiviwi hi vanhu va le handle/byi tumberile. √√ (2) 7.6 Vanhu lava tshivelaka ndzilo. √ Laha ku vuriwa vaxisati lava tekiweke. √ na ½ ya maraka. (2½) 7.7 Xikhohlolarifu. √ Xigwitsi. √ (2) 7.8 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Nuna na nsati va fanele ku hanyisana kahle emutini/Swiphiqo swa ndyangu swi fanele ku ahluriwa hi ku rhula. √√ (2) [17½] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 19 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 8: XITLHOKOVOTSELO XA SWA NDZI KWEVA – B NGOBENI 8.1 Mutlhokovetseri u vilerisiwa hi ku tlakuka ka nxavo wa mafurha/petirolo. √ Hikwalaho ka sweswo vanhu se va paka mimovha va famba hi milenge. √ Tihakelo ta mathekisi na mabazi ta tlakuka hikwalaho ka swona, lero munhu u sala a ri hava mali. √ (3) 8.2 U vula leswaku swa n'wi vilerisa swinene. √√ (2) 8.3 Ku kecela i ku va swilo loko swi dyiwa swi twala onge swi na swiribyana/ misava. √ Laha xitlhokovetselweni ri vula ku nonoha ka vutomi. √√ (3) 8.4 Leswaku mutlhokovetseri wa vilela/u twa ku vava swinene ku fana na nchumu wa pulasitiki loko wu hisiwa hi ndzilo. √√ (2) 8.5 I vanhu lava va nga na mali yo tala/va nga na rifuwo/lava fumeke. √√ (2) 8.6 Ku famba hi milenge, u nga khandziyi swifambo. √ na ½ ya maraka. (1½) 8.7 I mali leyi vekeriwaka etlhelo leswaku yi ta tirha ntsena loko ku tshuka ku humelela mhangu yo fana na rifu kumbe loko ku laveka mali hi xihatla. √√ (2) 8.8 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Munhu u fanele a tshama a tilulamiserile, a tiva leswaku nxavo wa mafurha/ petirolo wu nga gonya nkarhi wun'wana na wun'wana. √√ Munhu u fanele ku va na mali ya ndzindzakhombo. √√ Ku gonya ka nxavo wa mafurha/petirolo swi endla leswaku vanhu va heleriwa hi mali/mixavo ya tihakelo to khandziya swifambo yi gonya. √√ (Nhlamulo yin’we ntsena.) (2) [17½] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 20 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 9: XITLHOKOVOTSELO XA N'WINI WANGA – M MALUNGANA 9.1 Mutlhokovetseri u vulavula na Xikwembu/Yehovha, wa tisola ku va a nga hanyangi vutomi lebyinene. √ U vula leswaku kun'wana u nghenile endzingweni a nga tiyimiselangi. √ U lumbeta Sathana leswaku hi yena a nga n'wi yenga. √ (3) 9.2 Mutlhokovetseri u vulavula na Yehovha loyi a nga n'wi voniki. √√ (2) 9.3 U vula leswaku u tikuma a werile endzingweni a nga tiyimiselangi. √√ (2) 9.4 Mhaka ya leswaku miringo leyi mutlhokovetseri a welaka eka yona yi fana na loko a rhiyiwa kutani a phasiwa. √√ (2) 9.5 Ku humesiwa ekhombyeni. √√ (2) 9.6 "Kambe a hi ku rhandza ka mina/ A hi ku rhandza ka mina Tatana, i Sathana xi nga ni mavondzo". √ U lumbeta Sathana. √ na ½ ya maraka. (2½) 9.7 U vula leswaku a pfa a nghena endzingweni/eswiphiqweni a nga tiyimiselangi. √√ (2) 9.8 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. Loko munhu a dyohile u fanele ku kombela ku rivaleriwa/Munhu u fanele ku xiyaxiya evuton'wini leswaku a nga weli endzingweni. √√ (Nhlamulo yin'we ntsena) (2) [17½] KUMBE Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 21 DoE/Hukuri 2009 NSC – Memorandamu XIVUTISO XA 10: XITLHOKOVOTSELO XA XIRERESA XO BASA – MM MARHANELE 10.1 Mutlhokovetseri u vulavula hi mhaka ya mahanyelo yo biha ya wansati wo saseka/wo tshwuka/wa ribungu. √ U vula leswaku ku saseka ka kona a ku pfuni nchumu. √ U tsundzuxa leswaku munhu swa antswa a teka nsati wa ntima/wo ka a nga sasekangi, kumbexana a nga kuma ku rhula. √ (3) 10.2 U vula leswaku wansati wo saseka u na vutlhari byo phuntisa√ van'wana ku fana na kondlo loko ri luma munhu ri huhutela√ leswaku a nga swi twi leswaku u le ku vavisiweni. √ (3) 10.3 Leswaku wansati u tumbeta vubihi bya yena ku funa na mamba leyi lurhaka onge a yi na vuxungu. √√ (2) 10.4 Ku vuriwa huku. √ Eka xitlhokovetselo lexi ku vuriwa wansati. √ (2) 10.5 I ku va wanuna a teka nsati wa ntima/ wo ka a nga sasekangi. √√ (2) 10.6 Ku endla vunghana/vuxaka. √ na ½ ya maraka. (1½) 10.7 I vutlatla/ku endla swo ka swi nga sasekangi hi vomu. √√ (2) 10.8 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. U nga voni ku saseka ka munhu u ehleketa leswaku na mahanyelo ya yena ya sasekile. Vanhu van'wana va swi kota ku tumbeta vubihi bya vona, hikwalaho va fanele ku xiyisisiwa swinene loko munhu a lava ku endla xinghana na vona. √√ (Nhlamulo yin'we ntsena) (2) [17½] NTSENGO WA XIYENGE XA D: 35 NTSENGO WA TIMARAKA: 70 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso