Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2011 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA 3 (P3) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2011 MEMORANDAMU TIMARAKA: 100 Papila leri ri na 15 wa tipheji. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 2 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA XIVUTISO XA 1 1.1 XIYIMO XA DYONDZO. Mudyondzi u ta paluxa vonela ra yena laha a nga ha katsaka leswi landzelaka. Nakambe tlhelo leri a nga ta teka rona mudyondzi a ri amukeriwe. • Dyondzo yo simekiwa ehenhla ka mimbuyelo (DSM). • Swisolo kumbe ku khenseka ka Dyondzo yo simekiwa ehenhla ka mimbuyelo (DSM). • Dyondzo ya mahala. • Dyondzo yo fana tiko hinkwaro. • Tidyondzo leti dyondziwaka ta nyika/a ti nyiki mitirho. (a nga teka tlhelo rin'we). • Dyondzo yo olova hi ku va ku ri na mpfanganyiso wa tidyondzo tin'wana. • Ku olova ka swipimelo swo pasa xikambelo. [50] 1.2 SIKU RO VEKIWA KA PHIRIMIYA Mudyondzi u ta rungula leswi a nga swi vona leswi a nga ha katsaka na leswi landzelaka. • Siku, ndhawu na nkarhi. • Maxelo. • Maambalelo ya vanhu. • Swivulavuri. • Swihungaso. • Madyelo. • Matitwelo ya vanhu hi ku hambana ka vona. [50] 1.3 NKUCETELO WA MAVANDLA YA LAVANTSHWA EKA MAVANDLANKULU YA TIPOLOTIKI. Mudyondzi u ta paluxa leswi a swi vonaka eka mavandla yo hambanahambana ya tipolotiki. Na leswi landzelaka a nga ha swi khumba. • Nhlamuselo ya vandla ra lavantshwa. • Vuxaka bya rona na vandlankulu. • Nkucetelo eka ku hlawula/hlongola varhangeri va vandla. • Mafambiselo. • Ku nghenelela eka vandla leri fambisaka. • Ku nyika vaakitiko tindlu. • Mitirho. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 3 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu 1.4 VUYIMANA ESWIKOLWENI/KU BIHA EMIRINI KA VANA VA XIKOLO. Mudyondzi u ta teka tlhelo leri a ri tsakelaka a ri karhi a ri seketela. U ta tekela enhlokweni : Leswi SASA yi vulaka swona swo tanihi: • Ku ka mudyondzi a nga hlongoriwi exikolweni. • Ku kombela masiku yo wisa, a ya vuya na vumbhoni bya dokodela. • Ku ka a nga ha vuyi exikolweni hi lembe rero loko a tshike a ri hava mpfumelelo. • Vadyondzi va nga ha nghenisa na swin'wana na swin'wana. [50] 1.5 MAFAMBISELO YA NTLANGU WA BOLO YA MILENGE WA MISAVA. Mudyondzi u ta komba vonelo ra yena ku ya hi leswi a nga swi vona hi nkarhi wa mphikizano lowu. Xik: • Timhaka ta vuhlayiseki. • Xiyimo xa mitlangu. • Swifambo. • Tindhawu ta ku amukela vaendzi. [50] 1.6 SWITEREKA. Mudyondzi u ta kombisa vonelo ra yena leri nga ha katsaka na leswi nga laha hansi: • Nhlamuselo ya xitereko. • Lava khumbekaka. • Ku yima ka mitirho. • Makhombo lama humelelaka. • Ku lahleka ka mitirho. • Xiyimo xa ikhonomi. • Ku lahlekeriwa ka vatirhi hi mali. • Ku lahlekeriwa ka vathori hi mali [50] 1.7 NYIMPI YA MABANGA NA MIKWANA. Mudyondzi u ta hlamusela leswi a nga swi vonisa swona, leswi nga ha katsaka na leswi nga laha hansi: • Siku, nkarhi na ndhawu. • Xivangelo. • Switirhisiwa. • Matikhomelo ya vadyondzi lavan'wana. • Ku ringeta ku lamula nyimpi leyi. • Mavavisekelo. • Ku fika ka maphorisa na va vutshunguri. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 4 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu 1.8 KU KHENSEKA NA KU SOLEKA KA MADOKODELA YO HUMA EMATIKWENI MAMBE. Mudyondzi u ta humesela miehleketo ya yena erivaleni mayelana na mhaka leyi. Ku khenseka: • Ku ta na vutivi byo huma ematikweni ya vona. • Va siva nkayivelo wa madokodela. • Vuxaka lebyinene bya matiko. Ku soleka: • Ku va hi nga ri na ntiyiso wa vumbhoni bya tidyondzo ta vanhu. • Ku endla leswaku mfumo wu loloha ku letela madokodela. • Ririmi na rona ri kavanyeta matirhelo. [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 5 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA (50 WA TIMARAKA) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya Vuswikoti byo Vuswikoti byo Vuswikoti byo hlawuleka henhla henhlanyana le xikarhi byo enela enelanyana/bya ka byi nga amukeleka madyondza enelangi 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% 0 – 29% VUNDZENI NA 24 – 30 21 – 23½ 18 – 20½ 15 – 17½ 12 – 14½ 9 – 11½ 0 – 8½ NKUNGUHATO -Vundzeni i byo -Vundzeni i bya -Vundzeni bya -Vundzeni byi -Vundzeni hi lebyo -A hi mikarhi -Vundzeni bya Khodi: VN hlawuleka, bya xiyimo xa le twisiseka fambelana na enela, byo hinkwayo laha huhula swinene vutitumbuluxeri henhla, bya naswona byi na nhlokomhaka andlariwa hi vundzeni byi naswona byi bya xiyimo xa le vutitumbuluxeri. nkhulukelano wa naswona byi na ndlela ya twakalaka pfumala 30 WA henhla. le henhlanyana. nkhulukelano lowu ntolovelo naswona byi nkhulukelano. TIMARAKA amukelekaka. naswona pfumala nkhulukelano wa nkhulukelano. timhaka a wu hetisekangi. -Mahungu ya na -Mahungu ya koka -Mahungu ya -Mahungu ya -Mahungu ya tala -Mahungu lama -Mahungu lama ntlhontlho rinoko naswona tsakisa naswona tsakisa naswona i ku fambelana na boxiwaka a ma boxiwaka a ma naswona ya ya tsakisa. ya khorwisa. ya vutitumbuluxeri nhlokomhaka talangi naswona tsakisi naswona hlutekile. lebyi kambe ya kayivela ku na mbuyelelo ku na mbuyelelo amukelekaka. vutitumbuluxeri. wa timhaka. wa timhaka. -Nkunguhato &/ -Nkunguhato &/ -Nkunguhato &/ -Nkunguhato &/ -Nkunguhato &/ -Hambileswi -Nkunguhato &/ mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu mpfapfarhuto wu nkunguhato &/ mpfapfarhuto a tirhisiwile ku tirhisiwile ku tirhisiwile ku tirhisiwile ku tirhisiwile ku mpfapfarhuto wu wu andlariwangi hi tumbuluxa tumbuluxa tumbuluxa tumbuluxa tumbuluxa nga endliwa, ndlela ya kahle xitsalwana lexi xitsalwana lexi xitsalwana lexi xi xitsalwana lexi xitsalwana xo xitsalwana a xi naswona hlantswekeke no kombisaka nga kahle enerisaka enela lexi nga na andlariwangi maandlalelo ya amukeleka. vutshila no swinene naswona naswona xa nkhulukelano lowu kahle naswona a xitsalwana i ya amukeleka. xa amukeleka. amukeleka. twisisekaka hi ku xi ringanelangi ku xiyimo xa le hansi. olova naswona xa va xa Ririmi ra le amukeleka. Kaya. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 6 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu RIRIMI, 12 – 15 10½ – 11½ 9 – 10 7½ – 8½ 6–7 4½ – 5½ 0–4 XITAYILI & KU HLELA -Lemuka nkoka -Lemuka nkoka -Vumbhoni byo - Kota ku -Malemukelo ya -Malemukelo ya -Malemukelo ya wa matirhiselo ya wa matirhiselo ya kota ku lemuka lemukanyana matirhiselo ya ririmi hi matirhiselo ya matirhiselo ya ririmi hi ndlela ya ririmi hi ndlela ya matirhiselo ya nkoka wa lamo enela. ririmi i ya ririmi i ya xiyimo Khodi: RXH vukheta. vukheta. ririmi hi ndlela ya matirhiselo ya madyondza. xa le hansi vukheta bya ririmi. swinene. 15 WA tikomba. TIMARAKA -Ririmi na -Ririmi na - Ririmi na - Matirhiselo ya -Matirhiselo ya ririmi ya -Matirhiselo ya -Matirhiselo ya mahikahatelo swi mahikahatelo swi mahikahatelo ririmi i ya ntolovelo kayivela naswona ririmi ya tsanile ririmi ya tsanile tirhisiwile hi tirhisiwile hi swi tala ku va naswona mikarhi yin'wana naswona naswona nkhaqato. mfanelo. swi tirhisiwa hi mahikahatelo i ya mahikahatelo ya na mahikahatelo ya mahikahatelo ya mfanelo. le xikarhi. swihoxo. na swihoxo. na swihoxo swo tala. -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa -Kota ku tirhisa ririmi ro -Wa tikeriwa ku -Wa tikeriwa ku ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi gega hi ndlela ya le kota ku tirhisa kota ku tirhisa nkhaqato ndlela ya le henhla ndlela ya le ndlela ya le xikarhi. ririmi ro gega hi ririmi ro gega hi swinene. swinene. henhla. henhlanyana. mfanelo. mfanelo. -Mahlawulelo ya -Tirhisa tindlela to - Mahlawulelo ya - Mahlawulelo ya -Mahlawulelo ya marito -Mahlawulelo ya -Mahlawulelo ya marito lama hambanahambana marito lama marito ya le xikarhi. i yo enela. marito i ya marito a ya tirhisiwaka ya ta mahlawulelo ya tirhisiwaka ya madyondza. tirhisiwangi hi hlutekile marito hi ndlela ya fambelana na mfanelo. naswona i ya vutshila. nhlokomhaka. xiyimo xa le henhla. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi kayivela rhejisitara a swi rhejisitara a swi fambelana na fambelana fambelana na ku fambelana na nkhulukelano. tirhisiwangi hi tirhisiwangi hi nhlokomhaka hi swinene na nhlokomhaka. nhlokomhaka. mfanelo. mfanelo eka ndlela yo nhlokomhaka. xitshuriwa hlawuleka. hinkwaxo. -Xitsalwana a xi -Xitsalwana a xi -Xitsalwana a xi - Hambileswi -Hambileswi xitsalwana -Hambiloko -Hambiloko na swihoxo hi ku tali ku va na talangi swihoxo xitsalwana xi nga xi nga xopaxopiwa no xitsalwana xi xitsalwana xi va xi swihoxo hi ku va xi hi ku va xi xopaxopiwa no hleriwa xi pfa xi va na xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa xi pfa xi va swihoxo leswi nga hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa. hleriwa. hleriwa. na swihoxo. erivaleni. na swihoxo swo na swihoxo swo tala. tala naswona a xi twisiseki. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIVUMBEKO 4–5 3½ 3 2½ 2 1½ 0–1 Khodi: X -Ku na -Ku na -Malukelo ya -Malukelo ya -Malukelo ya timhaka -Malukelo ya -Malukelo ya nkhulukelano nkhulukelano eka timhaka to tala timhaka ya tin'wana ya fambelana timhaka tin'wana timhaka eka 5 WA eka malukelo ya malukelo ya ya fambelana na fambelana na na nhlokomhaka. a ya fambelani xitsalwana nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. na nhlokomhaka. hinkwaxo a ya TIMARAKA fambelani na nhlokomhaka. -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko byi -Vuxokoxoko -Ku na -Mikarhi yin'wana -Vuxokoxoko andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi byin'wana byi vuxokoxokonyana lebyi vuxokoxoko bya lebyi ndlela yo ndlela yo ndlela leyi andlariwile ku ya hi andlariweke hi ndlela huhula kambe andlariweke bya kongoma yo kongoma swinene. faneleke. swilaveko swa leyi twisisekaka. hungu leri a ri huhula. hlawuleka nhlokomhaka. vulaka ra swinene. twisiseka. -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na -Swivulwa na tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi tindzimana swi na tindzimana swi na tindzimana swa tindzimana swi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi swihoxo kambe swihoxo kambe madyondza. pfuvapfuvanile ndlela ya vutlhari mfanelo swinene. mfanelo. xitsalwana xa xitsalwana xa naswona a swi swinene. twisiseka. twisiseka. na nandzelelano. -Vulehi byi -Vulehi hi lebyi -Vulehi hi lebyi -Vulehi byi tala ku -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi fambelana na faneleke. faneleke. va lebyi faneleke. lehe/kome ngopfu. lehe/kome lehe/kome ku swilaveko swa ngopfu. tlula mpimo xitsalwana. swinene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 8 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA XIVUTISO XA 2 2.1 INTHAVHIYU Mudyondzi a nga ha katsa na leswi swi nga laha hansi eka inthavhiyu leyi a nga yi endla. • Mavito ya swivulavuri leswi khumbekaka. • Ndhawu laha swi humelelaka kona. • Siku ra inthavhiyu. • Maendlelo lama nhloko ya xikolo yi nga ta ma tirhisa ku fikelela xikongomelo xa yona. [30] 2.2 PAPILA RA XIMFUMU RA XIVILELO Mudyondzi a nga ha katsa leswi landzelaka eka nhlamulo ya yena. • Xivumbeko xa papila ra ximfumo. • Mudyondzi u ta nyika vonelo ra yena mayelana na manyikelo ya tithendara. • Swihlawulekisi swa manyikelo ya manyala , xik: Ku ba mati tingwenya ti etlela/ku diza. Ku banana hi rhambu ra mfenhe/ku nyikana hi vuxaka. Ku ya hi nghohe/ku hlawula lava u varhandzaka. • Ku xava vugangu/swa masangu. [30] 2.3 XIPICHI/MBULAVULO Mudyondzi a nga ha katsa na tin'wana na tin'wana ta leti landzelaka: • Ku xeweta. • Ku khensa n'wana loyi a cataka. • Ku n'wi laya. • Ku khensa ntshungu, maxaka, vamaseve, vaakelani, vanghana, kereke na swin'wana na swin'wana. [30] 2.4 ATIKILI YA PHEPHAHUNGU Mudyondzi a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Nhlokomhaka. • Ndhawu ya khombo leyi nga kona. • Swivangelo swa vugevenga. • Ku tihlayisa hi mikarhi yo karhi. • Ku lemukisa vaakitiko. • Swikombiso leswi nga humelela. • Switsundzuxo. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 9 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30 WA TIMARAKA) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo enela Vuswikoti byo Vuswikoti byo hlawuleka bya le henhla henhlanyana xikarhi byo enelanyana/bya ka byi nga amukeleka madyondza enelangi 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% 0 – 29% VUNDZENI, 14½ – 18 13 – 14 11 – 12½ 9 – 10½ 7½ – 8½ 5½ – 7 0–5 NKUNGUHATO -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo enela -Vutivi lebyi nga -Ku pfumaleka NA ndlandlamuka bya kahle kahle byo xikarhi byo kombisa byo kombisa ku twisisa kona i bya vutivi bya XIVUMBEKO byo hlawuleka swinene byo kombisa ku ku twisisa swilaveko swilaveko swa madyondza ku ya matsalelo ya byo kombisa ku kombisa ku twisisa swilaveko swa xitsalwambiko. xitsalwambiko. hi swilaveko swa xitsalwambiko. Khodi: VNX twisisa swilaveko twisisa swa xitsalwambiko. swa swilaveko swa xitsalwambiko. 18 WA xitsalwambiko. xitsalwambiko. TIMARAKA -Maandlalelo ya -Maandlelelo -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maangulelo ya -Maangulelo ya -Maangulelo ya mahungu ya ya mahungu mahungu hi lamo mahungu ya huma xitsalwambiko ya xitsalwambiko ya xitsalwambiko ya kombisa ku vupfa ya kombisa ku kongoma kambe emhakeni kambe a kombisa ku khuma ka kombisa kombisa ka miehleketo, vupfa ka u pfa a ya onhi mongo wa miehleketo. miehleketo ya miehleketo ya mahungu hi lamo miehleketo, humanyana mhaka. Maandlalelo ya madyondza. madyondza. kongoma mahungu hi emhakeni. mahungu ya pfa ya Maandlalelo ya Maandlalelo ya swinene eka lamo kongoma huma emhakeni mahungu ya mahungu ya xitsalwambiko naswona a naswona mikarhi huma emhakeni huma emhakeni hinkwaxo nga humi yin'wana mongo wa naswona mikarhi naswona mikarhi naswona a nga emhakeni. mhaka a wu twali. yin'wana mongo yin'wana mongo humi emhakeni. wa mhaka a wu wa mhaka a wu twali. twali. -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na timhaka -Vundzeni na -Maangulelo ya timhaka swi na timhaka swi na timhaka swi tala timhaka swi na swi le ka xiyimo xo timhaka a swi xitsalwambiko ya nkhulukelano hi nkhulukelano ku va na nkhulukelano hi enela naswona talangi ku va na kombisa ku hetiseka naswona nkhulukelano ndlela yo vuxokoxoko byin'wana nkhulukelano miehleketo ya naswona timhaka timhaka ti naswona amukeleka byi seketela naswona ku na madyondza, ti andlariwile hi andlariwile hi vuxokoxoko lebyi naswona nhlokomhaka. vuxokoxoko mahungu ya ndlela yo enerisa ndlela ya andlariweke byi vuxokoxoko byo byitsongo lebyi huma emhakeni swinene na kahle, na tala ku seketela talanyana byi seketelaka naswona mikarhi vuxokoxoko vuxokoxoko nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. yin'wana mongo hinkwabyo byi hinkwabyo byi nhlokomhaka. wa mhaka a wu seketela seketela twali. nhlokomhaka. nhlokomhaka. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 10 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Hambileswi -Makunguhatelo nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ na mpfapfarhuto mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto wu wu hoxekile tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va tikomba hi ku va nga endliwa, naswona ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile ku tumbuluxiwile xitsalwana a xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko lexi xitsalwambiko lexi xitsalwambiko xa xitsalwana xa le xitsalwambiko xo ringanelangi ku va andlariwile hi hlantswekeke andlariweke kahle kahle no xikarhi no enela no xa Ririmi ra le ndlela ya xiyimo swinene no swinene no amukeleka. amukeleka. amukeleka. Kaya naswona xa le hansi. amukeleka. amukeleka xitsalwana a xi andlariwangi kahle. -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko a xi -Xivumbeko a xi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwile hi andlariwangi hi andlariwangi hi ndlela ya ndlela ya kahle ndlela ya kahle ku ndlela ya le xikarhi ndlela yo enela ku ndlela yo ndlela yo nkhaqato swinene ku ya hi ya hi milawu ya ku ya hi milawu ya ya hi milawu ya landzelela milawu landzelela milawu swinene. milawu ya matsalelo. matsalelo. matsalelo, kambe ya matsalelo, ya matsalelo. matsalelo. ku na swihoxo naswona ku na leswi kavanyetaka swihoxo leswi mongo. kavanyetaka mongo. RIRIMI, 10 – 12 8½ – 9½ 7½ – 8 6–7 5 – 5½ 4 – 4½ 0 – 3½ XITAYILI NA -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- -Vulongoloxamari- KU HLELA to i bya xiyimo xa to byi endliwile hi to byi endliwile hi to byi kahle to i bya le xikarhi. to i byo enela to i bya xiyimo xa nkhaqato hi ndlela ndlela ya kahle naswona marito Swihoxo a swi naswona ku na le hansi naswona le hansi naswona Khodi: RXH ya vutlhari swinene. ya twisiseka onhi nkhuluko wa swihoxo swo tala. swa nonoha ku swa nonoha ku swinene. kahle. mongo. landzelela mongo landzelela mongo 12 WA wa mhaka. wa mhaka. TIMARAKA -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wa -Ntivoririmi wa ha -Ntivoririmi wu tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi ndlela kayivela naswona lava ku lava ku nkhaqato hi nkhaqato hi nkhaqato ku ya hi yo amukeleka ku a wu enelangi ku antswisiwa antswisiwa xiyimo xa le xiyimo xa le xikongomelo xa ya hi xikongomelo ya hi xikongomelo naswona a wu swinene naswona henhla swinene henhla ku ya hi vaamukeri va xa vaamukeri va xa vaamukeri va ringanelangi ku ya a wu ringanelangi ku ya hi xikongomelo xa mahungu na mahungu na mahungu na hi xikongomelo xa ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mbangu. mbangu. mbangu. vaamukeri va xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mahungu na vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mahungu na mbangu. mbangu. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Matirhiselo ya -Xitayili, thoni na rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi xitayili, thoni na rhejisitara a swi -Xitayili, thoni na tirhisiwile hi tirhisiwile hi ku fambelana na tirhisiwile hi ndlela rhejisitara swi pfa tirhisiwangi hi rhejisitara a swi nkhaqato swinene mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. yo enela. swi nga twisiseki. mfanelo. fambelani na ku ya hi swilaveko swilaveko swa nhlokomhaka. swa nhlokomhaka. nhlokomhaka. -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko a -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko xi -Hambiloko -Hambiloko -Hambiloko hava na xihoxo na xi taleriwangi hi na swihoxonyana na swihoxo swa le xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xin'we hi ku va xi swihoxo hi ku va hi ku va xi xikarhi hi ku va xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa, xa ha ri hleriwa. hleriwa. hleriwa. hleriwa. na swihoxo. na swihoxo swo na swihoxo swo tala. tala naswona xi hlanganisa nhloko. -Xitsalwambiko xi -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi tala - Xitsalwana xi - Xitsalwana xi - Xitsalwana xi na vulehi lebyi vulehi lebyi vulehi lebyi ku va na vulehi komile &/ lehile. komile &/ lehile komile &/ lehile faneleke. faneleke. faneleke. lebyi faneleke. swinene. swinene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 12 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA XIVUTISO XA 3 3.1 SWILERISO Mudyondzi a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Ku amukela xiyimo. • Ku tihlayisa hi ndlela leyinene. • Madyelo lamanene. • Ku teka maphilisi hi mfanelo. • Ku kuma switsunduxo eka vaongori. • Ku tihlanganisa na vanhu van'wana lava nga na mavabyi lama fanaka. [20] 3.2 POSIKARATA Mudyondzi a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Siku ro nyamalala hi rona. • Maambalelelo. • Lomu a nga vula leswaku u kongome kona. • Xivumbeko xa yena. • Xiyimo xa miehleketo ya yena. • Ririmi leri a ri vulavulaka. • Swihlawulekisi swa mavulavulelo. [20] 3.3 DAYARI Mudyondzi a nga ha katsa leswi landzelaka eka nhlamulo ya yena. • Masiku. • Nkarhi. • Leswi endlekeke. • Tindhawu. [20] NTSENGO WA XIYENGE YA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20 wa timaraka) Khodi ya 7 Khodi ya 6 Khodi ya 5 Khodi ya 4 Khodi ya 3 Khodi ya 2 Khodi ya 1 Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti byo Vuswikoti byo ka hlawuleka henhla henhlanyana xikarhi byo enela enelanyana/bya byi nga enelangi amukeleka madyondza 80 – 100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% 0 – 29% VUNDZENI, 10 – 12 8½ – 9½ 7½ – 8 6–7 5 – 5½ 4 – 4½ 0 – 3½ NKUNGUHATO NA -Ku na vutivi byo -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya -Ku na vutivi bya le -Ku na vutivi byo -Vutivi lebyi nga -Ku pfumaleka XIVUMBEKO ndlandlamuka byo kahle swinene kahle ku ya hi xikarhi ku ya hi enela ku ya hi kona i bya vutivi ku ya hi hlawuleka ku ya hi naswona byi swilaveko swa swilaveko swa swilaveko swa madyondza ku ya swilaveko swa swilaveko swa fambelana na xitsalwambiko. xitsalwambiko. xitsalwambiko. hi swilaveko swa switsalwambiko. Khodi: VNX xitsalwambiko. swilaveko swa xitsalwambiko. xitsalwambiko. 12 WA TIMARAKA -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -Kombisa ku -A nga na vutivi lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu lemuka mimbangu byo kota ku lemuka yo yo yo yo karhi eka yo enela eka hi ndlela ya mimbangu yo hambanahambana hambanahambana hambanahambana timhaka to tsala. timhaka to tsala. madyondza eka hambanahambana hi vuenti swinene hi vuenti eka eka timhaka to timhaka to tsala. eka timhaka to eka timhaka to timhaka to tsala. tsala. tsala. tsala. -Maandlalelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya -Maandlelelo ya mahungu ya mahungu ya mahungu hi lamo mahungu ya huma mahungu ya huma mahungu ya huma mahungu ya huma kombisa ku vupfa kombisa ku vupfa kongoma kambe ku emhakeni kambe a emhakeni naswona emhakeni naswona emhakeni naswona ka miehleketo, hi ka miehleketo, hi na swo huma ya onhi mongo wa mikarhi yin'wana mikarhi yin'wana mikarhi yin'wana lamo kongoma lamo kongoma emhakeni. mhaka. mongo wa mhaka a mongo wa huhula. mongo wa huhula. swinene eka swinene eka wu twali. xitsalwambiko xitsalwambiko hinkwaxo naswona hinkwaxo naswona a nga humi ku hava mahungu emhakeni. yo huhula. -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na -Vundzeni na timhaka swi na timhaka swi na timhaka swi timhaka swi na timhaka swi le ka timhaka a swi timhaka a swi na nkhulukelano hi ku nkhulukelano andlariwile hi ndlela nkhulukelano hi xiyimo xo enela talangi ku va na nkhulukelano hetiseka naswona naswona timhaka ti ya le henhlanyana ndlela yo naswona nkhulukelano naswona ku na timhaka ti andlariwile hi ndlela naswona amukeleka vuxokoxoko naswona ku na vuxokoxokonyana andlariwile hi ndlela ya kahle, na vuxokoxoko byo naswona byin'wana byi vuxokoxoko lebyi seketelaka yo enerisa swinene vuxokoxoko talanyana byi vuxokoxoko byo seketela byitsongo lebyi nhlokomhaka. na vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela talanyana byi nhlokomhaka. seketelaka hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. seketela nhlokomhaka. nhlokomhaka. nhlokomhaka. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 14 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Vumbhoni bya -Hambileswi Nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ nkunguhato &/ Nkunguhato &/ mpfapfarhuto a swi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto byi mpfapfarhuto wu andlariwangi hi tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku tikomba hi ku va ku nga endliwa, ndlela ya kahle tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile tumbuluxiwile xitsalwana a xi naswona xitsalwana lexi xitsalwana lexi xitsalwana xa kahle xitsalwana xo xitsalwana xo enela ringanelangi ku va maandlalelo ya hlantswekeke hlantswekeke no swinene no amukeleka no no twisiseka. xa Ririmi ra le Kaya xitsalwana i ya swinene no twisiseka. twisiseka. twisiseka. naswona xiyimo xa le hansi. twisiseka. xitsalwana a xi andlariwangi kahle. -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko xi -Xivumbeko a xi -Xivumbeko a xi andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwile hi ndlela andlariwangi hi andlariwangi hi ya nkhaqato ya kahle ku ya hi yo landzelela ya le xikarhi ku ya yo enela ku ya hi ndlela yo ndlela yo swinene. milawu ya milawu ya hi milawu ya milawu ya landzelela milawu landzelela milawu matsalelo. matsalelo. matsalelo. matsalelo, kambe ya matsalelo, ya matsalelo. ku na swihoxo naswona ku na leswi nga lo swihoxo leswi nga tlangandla, lo tlangandla, erivaleni. erivaleni. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Nyenyanyana – Nyenyankulu 2011 NSC – Memorandamu RIRIMI, 6½ – 8 6 5 – 5½ 4 – 4½ 3½ 2½ – 3 0–2 XITAYILI NA KU HLELA -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito -Vulongoloxamarito byi endliwile hi byi endliwile kahle byi kahle naswona i bya le xikarhi. i byo enela i bya xiyimo xa le i bya xiyimo xa le nkhaqato hi ndlela swinene naswona marito ya hlayeka Swihoxo a swi onhi naswona ku na hansi naswona swa hansi naswona swa Khodi: RXH ya vutlhari byi andlariwile hi kahle. nkhuluko wa swihoxo swo tala. nonoha ku nonoha ku swinene. nkhaqato. mongo. landzelela mongo landzelela mongo 8 WA wa mhaka. wa mhaka. TIMARAKA -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wu -Ntivoririmi wa -Ntivoririmi wa ha -Ntivoririmi wu lava tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi tirhisiwile hi ndlela kayivela naswona a lava ku antswisiwa ku antswisiwa nkhaqato hi xiyimo nkhaqato hi xiyimo nkhaqato ku ya hi yo amukeleka ku wu enelangi ku ya naswona a wu swinene naswona xa le henhla xa le henhla ku ya xikongomelo xa ya hi xikongomelo hi xikongomelo xa ringanelangi ku ya a wu ringanelangi swinene ku ya hi hi xikongomelo xa vaamukeri va xa vaamukeri va vaamukeri va hi xikongomelo xa ku ya hi xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mahungu na mahungu na vaamukeri va xikongomelo xa vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mbangu. mahungu na vaamukeri va mahungu na mbangu. mbangu. mahungu na mbangu. mbangu. -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitayili, thoni na -Xitsalwana rhejisitara swi rhejisitara swi rhejisitara swi tala rhejisitara swi rhejisitara a swi rhejisitara a swi hinkwaxo xi lo pyi, tirhisiwile hi tirhisiwile hi ku fambelana na tirhisiwile hi ndlela tirhisiwangi hi fambelani na hi swihoxo nkhaqato swinene mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. yo enela. mfanelo ku ya hi nhlokomhaka. naswona xi ku ya hi swilaveko swilaveko swa nhlokomhaka. hlanganisa nhloko swa nhlokomhaka. nhlokomhaka. hambileswi xi nga xopaxopiwa no hleriwa. -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko xi -Xitsalwambiko a xi -Xitsalwambiko xi -Hambileswi -Hambileswi -Hambileswi kala na xihoxo na tala ku va xi nga ri taleriwangi hi na swihoxo swa le xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xitsalwambiko xi xin'we hi ku va xi na swihoxonyana swihoxo hi ku va xi xikarhi hi ku va xi nga xopaxopiwa no nga xopaxopiwa no nga xopaxopiwa no xopaxopiwile no hi ku va xi xopaxopiwile no xopaxopiwile no hleriwa, xa ha ri na hleriwa, xitsalwana hleriwa, xitsalwana hleriwa. xopaxopiwile no hleriwa. hleriwa. swihoxo swo tala. hinkwaxo xi lo pyi, hinkwaxo xi lo pyi, hleriwa. hi swihoxo. hi swihoxo. -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi na -Xitsalwana xi tala -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi -Xitsalwana xi vulehi lebyi vulehi lebyi vulehi lebyi ku va na vulehi komile &/ lehile. komile &/ lehile komile &/ lehile faneleke. faneleke. faneleke. lebyi faneleke. swinene. swinene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso