Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 November 2022 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA VUNHARHU (P3) HUKURI 2022 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 100 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 15. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA] LEMUKA:  Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).  Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.  Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.  Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi. RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo hlawuleka/lama vumbiweke kahle swinene amukelekaka nkhulukelano kun'wana huhulula (Mahlamulelo na tlhontlhaka miehleketo na -Miehleketo leyi faneleke -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi -Miehleketo yo miehleketo) ku hundzisa eka leswi no tsakisa naswona yi nkhulukelano na ku twisiseki naswona a yi hlanganahlangana yo Xiyimo xa le henhla Maveketelelo ya languteriweke kombisa vumbhoni byo va khorwisa. kombisi vutitumbuluxeri va yi nga kongomisi miehleketo eka -Miehleketo ya vutlhari, yi vupfile -Mahungu ya veketeriwe -Ku na vumbhoni mhaka. makunguhatelo leyi tlhontlhaka -Mahungu ya veketeriwe kahle naswona ku na byitsongo bya -Mahungu yo huhulula Ndzemuko wa miehleketo naswona leyi kahle swinene naswona nkhulukelano maveketelelo na no vuyeleriwa xikongomelo, vupfeke ku na nkhulukelano (nhlangano) eka nkhulukelano wa -Mahungu a ya vaamukeri va -Mahungu ya veketeriwe (nhlangano) eka manghenelo, miri na mahungu veketeriwangi kahle mahungu na mbangu hindlela yo hlawuleka manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo naswona ya hava naswona ku na masongelo/mahetelelo nkhulukelano TIMARAKA TA 30 nkhulukelano (nhlangano) ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo -A nga kalangi a xa le henhla kambe lama vumbiweke kahle amukelekaka kambe hakanyingi a hi lama ringeta ku angula ku nga riki na -Miehleketo leyi faneleke hungu a ri faneleke ya hi nhlokomhaka swihlawulekiso swa no tsakisa hlamuseriwangi ri -Miehleketo yi tala ku va -Miehleketo hi leyi yi Xiyimo xa le hansi xitsalwana xo hlawuleka -Mahungu ya veketeriwe twisiseka swinene leyi nga hlanganangiki nga fanelangiki no tlhontlha miehleketo. kahle naswona ku na -Miehleketo yi na na ku hlanganahlangana naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano lowu -Ku hava vumbhoni lebyi fambelani nakatsongo no vupfa eka manghenelo, miri na eneleke na ku khorwisa kombisaka maveketelelo na nhlokomhaka -Mahungu ya veketeriwe masongelo/mahetelelo. -Mahungu ya veketeriwe lamanene na -A yi na nkongomo hindlela ya vutshila kahlenyana naswona ku nkhulukelano wa naswona yi naswona ku na na nkhulukelanonyana mahungu. pfuvapfuvekile. nkhulukelano (nhlanganonyana) eka (nhlangano) eka manghenelo, miri na manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo. masongelo/mahetelelo Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, ntivomarito swa fambelana ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swa na ntivomarito swa xitayili na ntivomarito a Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, kahle na xikongomelo, fambelana na fambelanayana na swi fambelani na Xiyimo xa le henhla xitayili na ntivomarito vaamukeri va mahungu na vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, swa fambelana na mbangu mbangu mahungu na mbangu mahungu na mbangu vaamukeri va mahungu xikongomelo, -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hi -Matirhiselo ya ririmi i ya na mbangu nkucetelo, vundzeni naswona hindlela yo hlawuleka no naswona thoni leyi mfanelo ku hlamusela xiyimo xa madyondza -Ririmi a ri twisiseki na mahlawulelo ya tsakisa tirhisiweke hi leyi faneleke mahungu swinene. -Ntivoririmi wa mpimo marito -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo -Thoni hi leyi faneleke -Thoni na dikixini hi leswi wa le hansi swinene wu Matirhiselo ya ririmi thoni leyinene no tlhavula -Swihoxo swa ntivoririmi na -Ku tirhisiwile ririmi ro swi nga faneriki endla leswaku na swiaki na milawu -Swihoxo swa ntivoririmi na mahikahetelo a swi talangi amukeleka ku tiyisisa -Ntivoririmi i wa mpimo wa mahungu ya nga ya rona, mapeletelo a swi tali ku va kona -Xi vumbiwile hindlela ya vundzeni bya hungu le hansi twisiseki. mahikahatelo, -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila vutshila. ntivoririmi na swinene. mapeletelo 13 10 7 4 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ri koka miehleketo -Matirhiselo lama faneleke -A ku tirhisiwangi ririmi leri Xiyimoxa le hansi TIMARAKA TA 15 naswona ri na thoni leyi faneleke naswona hakanyingi ra ya ririmi eka minkarhi faneleke no tlhavula vuyerisa yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa -Swihoxo swa ntivoririmi na -Thoni hi leyi faneleke na ku -Hakanyingi thoni hi leyi swo fana kumbe switsongo mapeletelo a swi tali ku va kona vuyerisa faneleke kambe matirhiselo leswi hambaneke -Xi vumbiwile hindlela yo -Swihoxo swa ntivoririmi na ya ririmi ya kayivelanyana -Ntivoririmi i wa mpimo wa hlawuleka mapeletelo i switsongo le hansi swinene -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya -Vuxokoxoko byi vumbiwile -Ku vumbiwile vuxokoxoko -Ku na timhakankulunyana -Ku pfumaleka ka Swihlawulekiso swa xiyimo xa le henhla swinene hindlela yo twisiseka. lebyi faneleke leti faneleke timhakankulu leti xitshuriwa. -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke -Ku na nkhulukelano -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana lavekaka Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hindlela swi na swihoxo -Swivulwa na tindzimana na vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le swa twisiseka naswona i swo leyinene. -Xitsalwana xa ha tindzimana swi na swivulwa. henhla swinene. hambanahambana -Xitsalwana xa twisiseka twisiseka hambileswi xi swihoxo nga na swihoxo. -Xitsalwana a xi TIMARAKA TA 5 twisiseki. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 5 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya XIVUMBEKO hlawuleka na ku hundzisa lama kombisaka vutivi ringanela lama madyondza lama kombisi vutivi bya leswi a swi languteriwile lebyinene bya kombisaka vutivi bya kombisaka vutivinyana swihlawulekiso swa Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari na swihlawulekiso swa swihlawulekiso swa bya swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa miehleketo ku vupfa. muxaka wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa. muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma -Mhaka a yi kongomiwi hi -Ku na ku kongomanyana rivaleni naswona yi miehleketo eka swihlawulekiso swa mhaka, a ku na ku huma ku hetiseka kambe ku na ku pfa ku humile swinene emhakeni makunguhatelo muxaka wa xitshuriwa emhakeni -Ku na ku humanyana humiwa emhakeni. -Vundzeni na miehleketo Xikongomelo, vaamukeri -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo swi hava nkhulukelano va hungu, mhaka swi na nkhulukelano, -Vundzeni na miehleketo vundzeni na miehleketo -Ku na vuxokoxoko swihlawulekiso/milawu ya -Vundzeni na miehleketo nhlamuselo ya vuenti swi na nkhulukelano lowu swi khulukelanaka byitsongo swinene lebyi matirhiselo ya ririmi na swi na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka mbangu -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi -A ku tirhisiwangi milawu swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka ya xivumbeko leyi TIMARAKA TA 18 vuxokoxoko hinkwabyo kambe xi ri na swihoxo seketelaka nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi faneleke. byi seketela nhlokomhaka switsongo swa nkhaqato. -Xivumbeko lexi faneleke tirhisiwe hindlela yo ka yi -Xivumbeko lexi faneleke hi ku angarhela kambe xi nga twisiseki no va na nkhaqato ri na swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 6 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swo na ntivomarito a swi Thoni, rhejisitara, xitayili, fambelana swinene na fambelana swinene na fambelana na fambelananyana na fambelani na xikongomelo/nkucetelo, xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu mbangu -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na -Ku na swihoxonyana -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele Matirhiselo ya ririmi na ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi swa ririmi nkhaqato wu tlhela wu va naswona ku na ku milawu ya matirhiselo ya vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi -Ku na ntivomarito wo na swihoxo swo hlanganahlangana ka ririmi -Swihoxo a swi tali ku mfanelo. ringanela hlayanyana. timhaka. Mahlawulelo ya marito vonaka. -Ntivomarito wa kahle -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo -Ntivomarito a wu Mahikahatelo na swinene nhlamuselo wa le hansi fambelani na mapeletelo -A ku tali ku va na -Nhlamuselo a yi le xikongomelo swihoxo rivaleni -Nhlamuselo a yi twali TIMARAKA TA 12 nakatsongo MAAVELO YA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 TIMARAKA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 7 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa muxaka bya swihlawulekiso swa swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na miehleketo -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le rivaleni Maveketelelo ya vupfa muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Ku na ku kongomanyana naswona yi humile swinene miehleketo eka -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma hetiseka kambe ku pfa ku emhakeni. makunguhatelo swihlawulekiso swa muxaka mhaka, a ku na ku huma -Ku na ku humanyana humiwanyana emhakeni -Vundzeni na miehleketo swi Swihlawulekiso/Milawu ya wa xitshuriwa. emhakeni emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo hava nkhulukelano matirhiselo ya ririmi na -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko mbangu mhaka swi na nkhulukelano, na nkhulukelano lowu khulukelanaka byitsongo swinene lebyi -Vundzeni na miehleketo swi nhlamuselo ya vuenti amukelekaka. -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka TIMARAKA TA 12 na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu ya -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi vuxokoxoko hinkwabyo byi kambe xi ri na swihoxo -Xivumbeko lexi faneleke hi tirhisiwe hindlela yo ka yi nga seketela nhlokomhaka switsongo swa nkhaqato ku angarhela kambe xi ri na twisiseki -Xivumbeko lexi faneleke no swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala va na nkhaqato RIRIMI, XITAYILI & 7–8 5–6 4 3 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swi ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swo ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, fambelana swinene na xikongomelo, vaamukeri va fambelananyana na na xikongomelo, vaamukeri ntivomarito wu fanele vaamukeri va hungu na xikongomelo, vaamukeri va hungu na mbangu xikongomelo, vaamukeri va va hungu na mbangu xikongomelo na mbangu mbangu. hungu na mbangu -Ku na swihoxonyana swa hungu na mbangu -Swihoxo swi tele naswona Matirhiselo ya ririmi na -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na ririmi -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku hlanganahlangana milawu ya matirhiselo ya ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na ka timhaka. ririmi vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi ringanela. swihoxo swo hlayanyana -Ntivomarito a wu fambelani Mahlawulelo ya marito -Swihoxo a swi tali ku mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa le na xikongomelo Mahikahatelo na vonaka -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo hansi -Nhlamuselo a yi twali mapeletelo swinene. -Nhlamuselo a yi le rivaleni. nakatsongo -A ku tali ku va na swihoxo TIMARAKA TA 8 MAAVELO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 TIMARAKA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 8 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA 50 VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO (VM): 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 15 XIVUMBEKO (X): 05 NTSENGO 50 XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA 30 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 18 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 12 NTSENGO 30 XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA 20 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 12 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 08 NTSENGO 20 MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO MFUNGHO NHLAMUSELO _ Nkhwati /ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana. II Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki. = Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi tindzimana. m Ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito. ↓ A nga fikangi emakumu ka pheji. ↑ A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula. ← A a fanele a sungurile eku sunguleni ka ntila eximatsini. → A nga fikangi emakumu ka ntila eka tlhelo ra xinene. / Loko a hlanganisile marito. Loko a hambanisile marito. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 9 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo SWILETELO SWA MAKOREKETELO XIYENGE XA A: XITSALWANA XIVUTISO XA 1 1.1 Siku hi nga endzeriwa hi muendzi wa nkoka hi nga swi langutelangi. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo. Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hi siku leri va nga endzeriwa va nga swi langutelangi. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Siku na nkarhi lowu muendzi wa nkoka a nga fika hi wona.  Vuxaka bya hina na muendzi loyi na lomu a huma kona.  Xivangelo xa ku va a endzile.  Mindzhwalo leyi a nga ta na yona.  Migingiriko leyi nga va kona loko ku ri na muendzi.  Siku/nkarhi a nga lela hi wona, leswi nga humelela na leswi dyondziweke. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.2 Vunene byo pfuna vanhu van'wana. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana a hlamusela vunene byo pfuna vanhu van'wana. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Tindlela leti munhu a nga pfunaka van'wana ha tona.  Ntsako lowu munhu a wu kumaka loko a pfuna van'wana.  Ku tisa ntshembo eka lava u va pfunaka.  Leswi munhu a nga va pfunaka hi swona.  Matitwelo ya vanhu lava va pfuniwaka.  Dyondzo leyi munhu a yi nyikaka vanhu van'wana. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 1.3 Mintlangu yi hlanganisa vanhu va tinxakaxaka to hambana. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo. Mukamberiwa u languteriwa ku kanela hi ku va mintlangu yi hlanganisa tinxakaxaka to hambana. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Manghenelo yo kombisa ku twisisa nhlokomhaka.  Mintlangu yo hambanahambana leyi tlangiwaka hi tinxakaxaka to hambana.  Ku tiendlela vunghana.  Ku nyika vutivi.  Ku va vanhu va tinxakaxaka to hambana va hlalela kun'we ntlangu lowu va wu rhandzaka.  Ku avelana vutivi na matitwelo.  Ku khongotelana eka ku hluleka. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.4 Misava hi yona ikhonomi ya vaakatiko. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo. Mukamberiwa u languteriwa ku pfumela kumbe ku kaneta leswaku misava ya vona hi yona ikhonomi ya vaakatiko. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: Ku pfumela  Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.  Swicelwa leswi kumekaka etimayini.  Xiave xa vurimi eka ikhonomi.  Ku tumbuluka ka mintirho hikokwalaho ka swicelwa na vurimi.  Ku lombisa misava eka lava lavaka ku hluvukisa ndhawu.  Ku tlakuka ka ikhonomi hikokwalaho ka leswi kumekaka eka misava ya vaakatiko. Ku kaneta  Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.  Ku va swicelwa swi nga vuyerisi vaakatiko.  Ku va ikhonomi yi ya ehansi hambi ku ri na swicelwa.  Ku pfumaleka ka mintirho.  Ku pfumaleka ka vutivi na ntokoto wo tirhisa misava.  Ku pfumaleka ka vutivi byo tirhisa swicelwa swo fana na nsuku na swin'wana na swin'wana.  Ku va ikhonomi ya tiko yi lawuriwa hi vanhu vo huma ehandle. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 1.5 Maphorisa ya fanele ku teka ndhawu ya wona etikweni. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo. Mukamberiwa u languteriwa ku kanela mhaka ya ku va maphorisa ya fanele ku teka ndhawu ya wona etikweni. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Manghenelo yo kombisa ku twisisa nhlokomhaka.  Ku endla ntirho hi vutshembeki.  Ku sivela ku lavisisa na ku lwisana na vugevenga.  Ku sivela madzolonga etikweni.  Ku sivela vaakatiko ku veka nawu emavokweni ya vona.  Ku hlayisa vaakatiko na ku sirhelela tinhundzu ta vona.  Ku vona leswaku vanhu va hlonipha na ku hlayisa nawu.  Ku sivela ku xanisiwa ka vaxisati na vana.  Ku ka va nga tihlanganisi na vugevenga. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.6 – Eka swivutiso swa 1.6–1.8 mukamberiwa u ta xiyaxiya swifaniso leswi a 1.8 nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa yena nhlokomhaka leyi faneleke. [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO LEHA XIVUTISO XA 2 2.1 PAPILA RA XINGHANA Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela munghana wa yena papila a n'wi rhamba ku ta tlangela na yena siku ra ndhavuko. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Adirese yin'we eka tlhelo ra xinene ehenhla.  Xiloso.  Vuxokoxoko hi ku landza xivutiso.  Nsariso. [30] 2.2 AJENDA NA MAKANELWA Mukamberiwa u languteriwa ku tsala ajenda na makanelwa ya nhlengeletano ya vandla ra 'A hi basiseni ndhawu ya hina' leyi va nga va na yona. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Nhlokomhaka.  Ku longoloxa timhaka ta ajenda.  Ku pfula nhlengeletano.  Ku amukela.  Nongonoko wa mavito ya lava a va ri kona na lava tsandzekeke.  Ku hlayiwa ka makanelwa ya nhlengeletano leyi hundzeke.  Ku nyika swirho nkarhi wa ku amukela makanelwa.  Vuxokoxoko bya timhaka leti humaka eka makanelwa lawa ya hlayiweke na swiboho leswi tekiweke.  Timhaka ta siku na ku teka swiboho.  Switiviso.  Ku pfala nhlengeletano.  Nsayino wa mutsari na mutshamaxitulu.  Ku sikuhata. [30] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 2.3 NHLUTO Mukamberiwa u ta tsala nhluto wa xinkhubyana lexi a va ri na xona xo tlangela malembe ya makumenhungu ya kokwana wa yena. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Nhlokomhaka ya nhluto hi maletere lamakulu.  Siku na ndhawu laha ntlangu a wu endleriwa kona.  Nhluto wa leswi nga humelela eka siku leri.  Swibumabumelo.  Vito ra muhluti emakumu ka mahungu. [30] 2.4 MBULAVULO Mukamberiwa u ta tsala mbulavulo wo hlohlotela vaseketeri va xipanu ku seketela pfhumba ro tlakusa nkwama wo xava junifomo ya vatlangi. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Nhlokomhaka ya mbulavulo.  Ku xeweta nhlengeletano ku ya hi swiyimo swa varhambiwa.  Ku khensa ku nyikiwa nkarhi wo vulavula.  Ku titivisa, ku katsa na vito ra xipanu.  Ku hlohlotela vaseketeri ku seketela pfhumba ro tlakusa nkwama wo xava junifomo ya vatlangi.  Ku kombisa leswi se swi languteriweke eka vona.  Ku khensa ku yingiseriwa na ku gimeta mbulavulo. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 14 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA C: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO KOMA XIVUTISO XA 3 3.1 XINAVETISO Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xinavetiso xa bindzu ro tleketla nhundzu ku yi yisa etindhawini to hambahambana. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Vito ra bindzu.  Xilogeni.  Ndhawu laha bindzu ri nga kona.  Muxaka wa swifambo leswi tirhisiwaka.  Minkarhi ya bindzu.  Mintsengo.  Vutihlanganisi. [20] 3.2 HUNGU RA WhatsApp Mukamberiwa u languteriwa ku tsala hungu ra WhatsApp exikarhi ka vanhu vambirhi lava angulana ka ntlhanu hileswi va tiphineke hi swona emaheleni ya vhiki. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Vito kumbe nomboro ya loyi hungu ri yaka eka yena.  Hungu ra murhumeri na ra muanguri ya landzelelana.  Ku angulana loku fambelanaka na xivutiso.  Siku na nkarhi lowu hungu ri kumiweke hi wona. Loko murhumeriwa a kuma rungula ku ta vonaka leswi landzelaka:  Vito kumbe nomboro ya murhumeri wa rungula.  Rungula leri rhumeriweke na tiimoji.  Siku na nkarhi lowu hungu ri rhumeriweke hi wona. [20] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 15 DBE/Hukuri 2022 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 3.3 SWILETELO Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swiletelo leswi nga ta landzeleriwa hi makwavo loko a ya exikolweni, ku suka exitichini xa mathekisi ku ya fika exikolweni xintshwa. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Ndhawu laha xikolo xi nga kona.  Vito ra xitichi xa mathekisi.  Mpfhuka wo suka exitichini ku ya exikolweni.  Mavito ya switarata.  Miako na switumbuluxiwa leswi a nga ta swi hundza na tlhelo leri swi nga eka rona.  Mihlovo leyi nga pfunaka loyi u nyikaka yena swiletelo.  Marito lama ya hlamuselaka matlhelo, timheho na mafambelo. [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Mfanelo yo kopa yi pimiwile