National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
ISINDEBELE LIFE SKILLS
Policy Statement
Foundation Phase
Grades R-3
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS Life Skills Isindebele Gr R-3 FS.pdf
Life Skills · Grades 1, 2, 3 · nr. CAPS document, 82 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Life Skills
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Nr
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 82
- File size
- 1.6 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 82
Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU
NOKUHLOLA
amaGreyidi R-3
AMAKGHONO WEPILO
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0429-9
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitu-
tion (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curricu-
lum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Cur-
riculum Statement (2002) to produce this document.
From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document
and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for
Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what
is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the Subject Statements, Learning Programme
Guidelines and Subject Assessment Guidelines with the
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
OKUMUMETHWEKO
ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
SAMAKGHONO WEPILO - ISIGABA ESISISEKELO............................................................................... 3
1.1 Isendlalelo. ....................................................................................................................................................... 3
1.2 Umbono-mazombe........................................................................................................................................... 3
1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika . ......................................................................... 4
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi.................................................................................................................................... 6
ISIGABA 2: AMAKGHONO WEPILO ........................................................................................................ 8
2.1 Ayini amaKghono wePilo?.............................................................................................................................. 8
2.2 IinHloso ezinQophileko. .................................................................................................................................. 8
2.3 Ukuhlathulula iingcenye zokufunda zamaKghono wePilo........................................................................... 8
2.4 Ukufundisa esiGabeni esisiSekelo............................................................................................................... 10
2.5 Iinsetjenziswa zamaKghono wePilo............................................................................................................. 13
2.6 Ukwabiwa kwesikhathi sesifundo samaKghono wePilo esiGabeni esisiSekelo..................................... 14
2.7 Iinhloko. .......................................................................................................................................................... 15
2.8 Ukulinganisa iinhloko.................................................................................................................................... 15
2.9 Ukulandelanisa neragelo phambili............................................................................................................... 15
ISIGABA 3: UkwendlalWa KWEmatheriyali Yehlelo Leemfundo. ..................................... 16
ISIGABA 4: UKUHLOLA ......................................................................................................................... 71
4.1 Isingeniso....................................................................................................................................................... 71
4.2 Ihlelo lokuhlola............................................................................................................................................... 72
4.3 Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi............................................................................... 72
4.4 Ukurekhoda nokubika. .................................................................................................................................. 72
4.5 Okuvamileko................................................................................................................................................... 73
CAPS 1
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
2 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO
WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA SAMAKGHONO WEPILO-
ISIGABA ESISISEKELO
1.1 Isendlalelo
IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 (TKZ) sendlala umgomo wekharikhyulamu nokuhlola
emkhakheni wezokufunda.
Ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwawo, isiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke satjhugululwa, amatjhuguluko la
azokuthoma ukusetjenziswa ngenyanga kaTjhirhweni ngomnyaka we-2012. Enziwa umtlolo owodwa opheleleko
womThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola esifundweni ngasinye ukujamiselela iinTatimende zeemFundo,
imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFunda begodu nemiHlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi R-12.
1.2 Umbono-mazombe
(a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke seGreyidi R-12 (Sango Tjhirhweni we-2012) sijamele Isitatimende
somThetho-kambiso wesitatimende sokufunda nokufundisa eenkolweni zeSewula Afrika begodu simumethe
okulandelako:
(i) IinTatimende zomThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola zaleso naleso sifundo sesikolo esipha-
sisweko
(ii) Umtlolo womThetho-kambiso, National policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12; begodu no
(iii) Mtlolo womThetho-kambiso, iNational Protocol for Assessment Grades R-12 (Tjhirhweni 2012)
(b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 (kaTjhirhweni 2011 sijamiselela iintatimende
zekharikhyulamu zelizweloke ezimbili zanje, ezibizwa
(i) Isitatimende seKarikhyulamu esiBuyekeziweko amaGreyidi R-9, Government Gazette No. 23406 yam-
hlana ama-31 Mrhayili 2002, begodu ne-
(ii) Isitatimende seKarikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi 10-12 Government Gazettes, No. 25545
yamhlana amalanga asi 6 October 2003 and No. 27594 yangomhla we-17 kuMrhayili 2005.
(c) Iintatimende zekharikhyulamu yelizweloke eziseengatjaneni b(i) no (ii) ngehla, zimumethe imitlolo yemithetho-
kambiso elandelako esuswe beyajanyiselelwa siTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi 10-12
(Tjhirhweni 2012) ngesikhathi seminyaka we-2012-2014.
(i) IinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFundo begodu nemihlahlandlela yokuHlola
iimFundo emaGreyidi R-9 nemaGreyidi 10-12;
(ii) Umtlolo womthethokambiso, iNational Policy on assessment and qualifications for schools in the Gene-
ral Education and Training Band, egadangiswe kuGovernment Notice No. 124 ku Government Gazette
No. 29626 yamhlana amalanga ali- 12 kuMhlolanja 2007;
CAPS 3
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
(iii) Umtlolo womthethokambiso, iNational Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Quali-
fications Framework (NQF), egadangiswe kuGovernment Gazette No.27819 yamhlana amalanga ama-
20 kuVelabahlinze 2005;
(iv) Umtlolo womthethokambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, owagadangiswa kuGovernment Gazette, No.29466 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni
2006, ungeniswe emtlolweni womthethokambiso, iNational policy pertaining to the programme and
promotion requirements of the National Curriculum Statement emaGreyidini R-12; begodu
(v) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol
for Assessment (ema Greyidini R-12), egadangiswe kuGovernment Notice No.1267 kuGovernment
Gazette No. 29467 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006.
(d) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the Isitatimende seKarikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi R-12, begodu neengaba zesiTatimende
somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola njengombana zifakwe ezahlukweni 2, 3 begodu 4 zomtlolo
lo eziphathelene nemikghwa namazinga weNational Curriculum Statement Grades R-12. Ngakhoke, ngokuya
ngokwesection 6A ye South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996,) yakha isendlalelo sokobana
uNgqongqotjhe weFundo esiSekelo abonelele isiliganiso samazinga nemiphumela kanye nekambiso yokuhlola
umsebenzi womntwana bona ibe khona eenkolweni zomphakathi nezizijameleko.
1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika
(a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sethula lokho okungathathwa njengelwazi,
amakghono namagugu okumele kufundwe eenkolweni zeSewula Afrika. Ikharikhyulamu le inqophe
ukuqinisekisa bonyana abantwana bazuza bebasebenzise ilwazi namakghono ngeendlela ezizwisekako
emaphilweni wabo. Ngalokho, ikharikhyulamu ithuthukisa umqondo wokubuthelela ilwazi ebujameni bendawo
leyo,ngesikhathi atjheja ukukateleleka eembopweni zephasi.
(b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke lamaGreyidi R-12 sifeza iminqopho yoku:
• hlomisa abafundi, ngaphandle kokutjheja ibhoduluko lezokuhlalisana-nezomnotho, ubulili, ikghono
lezomzimba nofana lezengqondo, amakghono namagugu adingekako ukuzanelisa, begodu
nokuzibandakanya okuzwisisekako emphakathini njengabahlali benarha etjhaphulukileko;
• ukwenza ifundo yamazinga aphezulu ifinyeleleke;
• ukwenza kube lula bonyana abafundi basuke emazikweni wezefundo baye emisebenzini; begodu
• kunikela abaqatjhi ngephrofayili eyaneleko yamakghono womfundi.
(c) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sisekelwe eenkambisweni ezilandelako:
• Ukutjhuguluka kwezokuhlalisana: ukuqinisekisa bonyana ukungalingani kwezefundo kwesikhathi
esidlulileko kwalungiswa nokuthi amathuba alinganako wezefundo anikelwe zoke iingaba zesintu.
• Ukufunda ngomdlandla nangelihlo elihlabako: ukukhuthaza indlela yokufunda ngelihlo elihlabako
nelinomdlandla, kunokobana kufundwe amaqiniso anikelweko ngehloko ngaphandle kokuwahlaba.
4 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
• Ilwazi namakghono asezingeni eliphakamileko: iimfuneko ezimbalwa zelwazi namakghono okufanele
zifunyanwe kileyo naleyogreyidi zibekiwe begodu zibekwe amazingeni aphakamileko, afunyanekako kizo
zoke iimfundo
• Ukuragela phambili: okumumethweko nobujamo baleyo naleyo greyidi kutjengisa ukuragela phambili
ukusukela kokulula ukuya kokubudisi.
(d) Amalungelo wobuntu, ukufaka koke, ubulungiswa bezebhoduluko nokuhlalisana:ukufaka imigomo yobulungiswa
kezokuhlalisana, kezebhoduluko begodu namalungelo wabantu njengombana kuhlathululiwe kumThetho-
sisekelo weSewula Afrika. IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi 10-12 itjhetjha khulu izinto
ezifana nokutlhaga, ukungafani, ukungalingani, ubuhlanga, ilimi, iminyaka, abaphila nokukhubazeka begodu
namanye amatshwayo.
• Ukukarekela amahlelo welwazi lobugugu bendabuko: ukuthabela umlando onothileko wenarha namagugu
wenarha le njengezinto eziqakathekileko ukunothisa amagugu amumethwe emThethweni-sisekelo; begodu
• Ukuthembeka, ikhwalithi nekghono: ukunikela ifundo emadanisekako ngekhwalithi, ububanzi nangokudepha
kwefundo yakezinye iinarha.
(e) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sinqophe ukukhiqiza abafundi abakwazi uku:
• bona nokurarulula imiraro nokuthatha iinqunto kusetjenziswa ukucabanga ngelihlo elibukhali nelokuzitlamela;
• sebenzisana ngepumelelo nabanye njengamalunga wesiqhema;
• hlela nokuziphatha begodu nokuphatha imisebenzi yabo ngokuziphendulela nangepumelelo;
• buthelela, ukutsenga, ukuhlela bese bahlaziya ilwazi ngelihlo lokuhlaba;
• khulumisana ngepumelelo basebenzisa amakghono wokubonwako/ wokubukelwako, wamatshwayo
begodu /nanyana welimi ngeendlela ezinengi sebenzisa isayensi nethekhnoloji ngepumelelo batjengise,
ngelihlo lokuhlaba, nokuziphendulela manqophana nebhodulukweni neempilo zabanye; noku
• Tjengisa ukuzwisisa iphasi bonyana linamahlelo anetjhebiswano ngokuyelela bonyana ukurarulula imiraro
akwenzeki kukodwa ngeqadi.
(f) Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kufanele kube mgogodlha womkhandlu, wokuhlela
begodu nokufundisa kileso naleso sikolo. Lokhu kungenzeka kwaphela nange boke abotitjhere banokuzwisisa
okuhluzekileko bokobana iinqabo zokufunda zingalemukwa bezilungiswe bunjani,begodu ukuhlanganisa
kungahlelelwa bunjani
Okuqakathekileko ngokuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kuqinisekisa bonyana iinqabo
ziyabonwa bezitjhejwa ngiyo yoke imikhandlu efaneleko ehlangana nomphakathi wesikolo, okufaka hlangana
abotitjhere, iinQhema eziSekelako eziNzinze kumaDistrigi, iinQhema eziSekelako eziseZingeni leenHlangano,
ababelethi neenKolo eziKhethekileko njengeendawo zemiThombo. Ukulungisa iinqabo ngetlasini, abotitjhere
bafanele basebenzise amaqhinga amanengi wekharikhyulamu afana nalawo afakwe ku-Guidelines for
Inclusive Teaching and Learning (2010) yoMnyango weFundo Sisekelo
CAPS 5
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi
1.4.1 isiGaba esisiSekelo
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiSekelo sitjengisiwe ngenzasi :
IGREYIDI R AMAGREYIDI 1-2 IGREYIDI 3
ISIFUNDO
(AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI)
ILimi leKhaya 10 7/8 7/8
ILimi lokuThoma lokweNgeza 2/3 3/4
IimBalo 7 7 7
AmaKghono wePilo 6 6 7
• ILwazi lokuThoma (1) (1) (2)
• UbuKghwari bokuTlama
(2) (2) (2)
• IsiFundo sokuziThabulula
(2) (2) (2)
• UbuYena nokuHlalisana komuntu
qobolakhe (1) (1) (1)
INANI 23 23 25
(b) Isikhathi sokufundisa samaGreyidi R, 1 no 2 ma-iri ama-23 begodu seGreyidi yesi-3 ma- iri ama- 25.
(c) Ama-iri alitjhumi abelwe amalimi emaGreyidi R-2. Begodu ama-iri ali-11eGreyidini yesi-3. ILimi lekhaya la-
belwe ubunengi bama-iri abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu iLimi lokuthoma lokweNgeza labelwe ubun-
cani bama-iri ama-2 nobukhulu bama-iri ama-3 emaGreyidini 1-2 .ILimi lekhaya eGreyidini yesi- 3 labelwe
ubunengi bama-iri- abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu ilimi lokuthoma lokweNgeza labelwe ubuncani
bama-iri ama-3 nobunengi bama-iri ama-4
(d) Kumakghono wePilo iLwazi Lokuthoma labelwe i-iri 1 emaGreyidini R-2 nama -iri ama-2 njengombana kutjen-
giswe ngeembayaneni zeGreyidini yesi-3
1.4.2 IZinga eliPhakathi
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiPhakathi sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 6
ILimi lokuThoma lokweNgeza 5
IimBalo 6
ISayensi Yemvelo neTheknoloji 3,5
ISeyensi yokuHlalisana 3
AmaKghono wePilo 4
• UbuKghwari bokuTlama (1,5)
• IsiFundo sokuziThabulula
• UbuYena nokuHlalisana komuntu qobo lakhe
(1)
(1,5)
INANI 27,5
6 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
1.4.3 IZinga eliPhakamileko
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakamileko sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 5
ILimi lokuThoma lokweNgeza 4
IimBalo 4,5
ISayensi yeMvelo 3
ISayensi yokuHlalisana 3
ITheknoloji 2
ISayensi yezomNotho nokuPhatha 2
UkuziJayeza zePilo 2
UbuKghwari bokuTlama 2
INANI 27,5
1.4.4 AmaGreyidi 10-12
(a) Isikhathi sokufundisa emaGreyidini 10-12 sitjengisiwe ngenzasi
ISIFUNDO ISIKHATHI ESABIWEKO NGEVEKE (AMA-IRI)
ILimi leKhaya 4.5
ILimi LokuThoma lokweNgeza 4.5
IimBalo 4.5
UkuziJayeza zePilo 2
Ubuncani bananyana ngiziphi iimfundo ezintathu 12 (3x4ama-iri)
ezikhethwe esiQhemeni B i-Anekstjha B, Amathebula
B1-B8 yomtlolo womthetho-kambiso, iNational policy
pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12,
enqotjhiswe esigabeni 28 somtlolo womthetho- kambiso
onikelweko..
INANI 27,5
Isikhathi esabiweko ngeveke singasetjenziselwa kwaphela ubuncani obufunwa ziimfundo zesiTatimende
seKharikhyulamu yeliZweloke zamaGreyidiR-12(TKZ) njengombana ziveziwe ngehla, begodu angeze za-
setjenziselwa nanyana ngiziphi iimfundo zokungezelela ezingezelelwe erhelweni leemfundo. Lokha umfundi
nakafuna ukungezelela iimfundo, isikhathi esingezelelweko kufanele sabelwe ukufundisa imfundo lezo.
CAPS 7
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ISIGABA 2: AMAKGHONO WEPILO
2.1 Ayini amaKghono wePilo?
Isifundo samaKghono wePilo simgogodlha wokuthuthuka ngokupheleleko kwabafundi. Siphathelene nokukhula
kwabafundi kezokuhlalisana, komuntu qobo, ingqondo, imizwa nokukhula komzimba nangendlela lokhu
kuhlanganiswa ngakho.
EsiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola isifundo samaKghono wePilo esiGabeni esiSekelo
(emaGreyidini R - 3) sihleleke ngeengcenye zokufundo ezine: iLwazi lokuThoma, UbuYena neHlalakuhleyomuntu
qobo lakhe, ubuKghwari bokuziTlamela nesiFundo sokuziThabulula. AmaKghono wePilo ahlelwe ngendlela le
ukuqinisekisa bonyana amakghono asisekelo, amagugu, nemiqondo yokuthuthukiswa komntwana okusathomako
begodu neemfundo ezenziwa emaGreyidini 4-12 zifundiswa bezithuthukiswa emaGreyidini R-3. ILwazi lokuThoma
UbuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe zihlanganiswe ziinhlokwana. AmaKghono wePilo- sifundo esivundlako
esifanele sisekele besiqinise ukufundiswa kwezinye iimfundo ezimmongo zesiGaba esisiSekelo njengamaLimi
(leKhaya nelokuThoma lokweNgeza) neeMbalo.
2.2 IinHloso ezinQophileko
Isifundo samaKghono wePilo sihlose ukululeka nokulungiselela abafundi ngepilo begodu nangezinto ezingenzeka,
ukufaka hlangana ukuhlomisa abafundi ngepilo ezwakalako nephumelelako emphakathini otjhuguluka msinyana
• ukuthuthuka kobujamo bomzimba, ukuhlalisana , ubuyena, imizwa begodu nomkhumbulo nelemuko;
• amakghono wokutlama begodu nawokuthanda okuhle nelwazi lokuzibandakanya emisebenzini yokugida,
umvumo, umdlalo wesiteji nobukghwari obubonakalako;
• ilwazi lepilo nokuvikeleka komuntu;
• ukuzwisisa ubudlelwano hlangana kwabantu nebhoduluko;
• ilemuko lobudlelwano bokuhlalisana, iinkambiso zethekhnoloji begodu nesayensi ethomako.
2.3 Ukuhlathulula iingcenye zokufunda zamaKghono wePilo
ILwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe
ILwazi lokuThoma
Okumumethweko nemiqondo yeLwazi lokuThoma kukhutjhwe eSayensini yokuHlalisana (zomLando nobuJamo
bePhasi); iSayensi yeMvelo neTheknoloji. Imiqondo eqakathekileko namakghono ahlobene neemfundo lezi
ekharikhyulamini emazingeni wesiGaba esisiSekelo zihlathululwe ngokuzeleko ngenzasi:
Imiqondo yeSayensi yokuHlalisana; ukutlhogomela, isisusa nonobangela, indawo, ukujayeza, ubudlelwano nokuyama
enye kwenye, ukuhlukana nesimo somuntu, begodu netjhuguluko;
Imiqondo yeSayensi yeMvelo; Ipilo nokuphila, amandla netjhuguluko, imetha namamethiriyali; iplanethi iphasi
nangaphambili kwalo;
8 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Amakghono wekambiso yokweSayinsi; ikambiso yephenyo ebandakanya ukuqala, ukumadanisa, ukuhlukanisa
ngeengaba, ukumeda; ukwenza umsebenzi wokulinga, begodu nokuthintana;
Amakghono wekambiso yeThekhnoloji; ukuphenya, ukutlama, ukwenza, ukuhlaziya, ukuthintana;
UbuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe
UbuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe busigaba sesifundo esiqakathekileko ebafundini abatjha ngombana
basafunda ukuzitlhogomela nokuzigcina baphilile. Isigaba sesifundo lesi sifaka hlangana zamaphilo nokuhlalisana,
zamaphilo nemizwa, begodu nokuhlobana nabanye abantu nebhoduluko lethu, okufaka hlangana amagugu
neendlela yokuziphatha kwabantu. Isigaba sesifundo sobuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe sisiza
abafundi bathathe iinqunto zokuziphendulela nemikghwa elungileko ngepilo yabo nangebhoduluko. Sifundisa
izinto eziphathelene nokondliwa komzimba, amalwelwe (ukufaka hlangana umulwana obanga intumbantonga
nentumbantonga), ukuphepha, umguruguru, ukukhahlumeza nepilo kezebhoduluko. Abafundi bazokuthuthukisa
amakghono wokuhlobanisa ngokuqinisekisa nokunikela ngelwazi emdenini wabo, nemphakathini abaphila kiwo,
nehlangano, lokha nabazijayeza amagugu atholakala emThethweni siSekelo. Abafundi bazokufunda ukusebenzisa
amalungelo wabo womThetho siSekelo nokuziphendulela, ukuhlonipha amalungelo wabanye abantu nokutjengisa
ukubekezelelana emihlotjeni ehlukahlukeneko yamasiko neenkolo ukwenzela ukunikela emphakathini wentando
yenengi.
UbuKghwari bokuTlama
UbuKghwari bokuTlama buvezela abafundi imihlobo emine yobukghwari: ukudansa, umdlalo wesiteji, ukuvuma
nobukghwari obubonakalako. Umnqopho oqakathekileko wobuKghwari bokuTlama kukuthuthukisa abafundi
njengabantwana abanamakghono wokuzitlamela nokuzicabangela, ngokubuka zobukghwari. Bunikela godu ilwazi
elisisekeko begodu namakghono ukwenzelela ukuzibandakanya emisebenzini yokutlama. Abafundi besiGaba
esisiSekelo babatlami ngokwendabuko begodu ukudlala kuyindlela yabo yokufunda ngokwemvelo kezobukghwari.
Abafundi bafanele bakhokhelwe ekusebenziseni imicabango yabo ngendlela ethileko, ukuphatha nokusebenza ngo
methiriyali, ukukhamba nokwenza umvumo nokucoca iindaba. Abafundi bafanele baveze begodu bathuthukise
imibono yabo yokutlama okuphathelene nelemuko labo, basebenzisa imizwa yabo, amazizo netjhejo labo. Umnqopho
wokufunda ufanele ube sekuthuthukiseni amakghono ngokuzithabisa, iinkambiso zokwenza umsebenzi wokulinga,
kunokuba usetjenziswe ekukhiqizeni umsebenzi ophoritjhwe kuhle kenye nenye ithemu. Isingeniso samakghono
wokutlama la siqakathekile nakuhlolwa amakghono wemisipha emikhulu nemincani.UbuKghwari bokuTlama
bunqophe ukutlama isisekelo sokudzimelelisa ukutlama, ukuzwisisa, imizwa nokuhlalisana. Kukharikhyulamu,
ubukghwari bokutlama buhlelwe ngeengaba ezimbili ezilinganiseneko nezingezelelako- ubukghwari obubonakalako
nobukghwari bokwEnza (ukuDansa, umDlalo wesiteji, umVumo)
Ubukghwari obubonakalako buthuthukisa amakghono wemizwa begodu netjhebiswano lemisipha emincani
nemikhulu ngokusebenzisa izandla ekuphathweni kwamamatheriyali begodu nekghono lamaqhinga ahlukahlukeneko
wobukghwari. Umsebenzi wobusobubili (2D) unqophe ukungezelela ilemuko lomfundi ngephasi lamambala
ngokuhlahlambisa okubonakalako nokuphathelene nemizwa, ukucocisana nokubuza, begodu nangokukhuthaza
ukugwala umzimba onyakazako:ukukhwela, ukugijima,ukuhlala,ukulala. Ayikho indlela ‘elungileko’ yokugwala,
begodu abafundi bafanele bakhuthazwe ukuziveza ngokutjhaphuluka, ngaphandle kokusabela ukuhlatjwa.
Umsebenzi wobusobuthathu (3D) uthuthukisa umnqopho wobujamo esikhaleni ngokuhlanganisa iinquntu zebumba,
ukunamathisela amaphepha emaphepheni, ukusika amajamo, ukubhinca, ukubopha nokuphuthela. Ukwenza
okuhlelekileko kwelunga elilodwa nofana amanengi wobukghwari kufanele kungeniswe esifundweni ngasinye
sobukghwari obubonakalako. Lokhu kutjho bonyana abafundi bafanele basebenzise begodu bakhulume ngemida,
ngobujamo, begodu nangemibala.
CAPS 9
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
UbuKghwari bokwEnza esiGabeni esiSisekelo bunikela abafundi ithuba lokuthintana, ukulingisa, ukuvuma, ukwenza
umvumo, ukudansa begodu nokuhlola umkhambo. NgobuKgwari bokwenza, abafundi bathuthukisa amakghono wabo
aphathelene nomzimba nokutlama. UbuKghwari bokwEnza buhlahlambisa umkhumbulo, buthuthukisa ubudlelwana
begodu bakha ukuzithemba nokuziphatha kuhle. Imidlalo namakghono wokutlama kulungiselela umzimba
nephimbo, begodu imidlalo isetjenziswa njengeentlabagelo zamakghono wokufunda. Ukusebenzisa anakho
nokurhumutjha kuvumela abafundi ukutlama umvumo, umsikinyeko nomdlalo ngokuzijamela nangokubambisana.
Isifundo sokuziThabulula
Ukuthuthukiswa kwamakghono wabafundi wemisipha emikhulu nemincani begodu nokuthuthukisa ukubona ngelihlo
lengqondo kuqakathekile esiGabeni esisiSekelo. Ukuthuthukiswa komzimba nemisipha kuyatlhogeka ekuthuthukiseni
abafundi ngokuzeleko. Kwenza ukuzinikela okuqakathekileko ekuthuthukiseni ukuhlalisana, ubuyena, nokuphathelene
nemizwa yabafundi. Ukudlala,umsikinyeko, imidlalo begodu nezemidlalo zikuthuthukisa ukuziphatha okulungileko
namagugu. Isigaba lesi sinqophe ekuthuthukiseni ukubona ngelihlo lengqondo nokuphathelene namandla
wokukhamba, igido, ukudzimelela begodu nomuda wangaphakathi ohlukanisa amahlangothi womuntu. Umnqopho
wesiGaba esisiSekelo usemidlalweni nakeminye imisebenzi ezokwakha isisekelo sokuzibandakanya kezemidlalo
ngokukhamba kwesikhathi. Ukukhula ngokomzimba, ukuthuthuka, ukuzithabisa nokudlala kuyagandelelwa.
2.4 Ukufundisa esiGabeni esisiSekelo
Abafundi beGreyidi R bangawela ezingeni lokuthuthuka eliku -0-4. Ngonobangela walokhu amaZinga wokuThuthuka
kokuFunda kokuThoma kweliZweloke (NELDS) amtlolo osilayelo oqakathekileko wokuhlela, ukufundisa nokufunda.
Kunamakghono aqakathekileko ekufanele abafundi abancani khulu bawazi ngokupheleleko bebawazwisise
ngaphambi kokuya eGreyidini yoku-1 begodu iGreyidi R ifanele ukubasiza, ukuthola amakghono lawo. Indima
eyodwa eqakatheke khulu katitjhere ofundisa iGreyidi R kunikela abafundi ibhoduluko eliphephileko, elihlwengekileko
nelitlhogomelako, elinamathuba aneleko wokobana badlale bebahlole okwenzeka ephasini ngaphasi kwelawulo
elitjhejako likatitjhera wabo.
Utitjhere ufanele anikele:
• imisebenzi yangamalanga, imisebenzi ehlelekileko begodu nemidlalo etjhaphulukileko ethatjelwa bafundi
nelawulekako;
• iinsiza ezihlukahlukeneko zemisebenzi yangamalanga, nemisebenzi ehlelekileko begodu nemidlalo
etjhaphulukileko;
• ibhoduluko eliphethwe kuhle, elilungele abantwana nelingeneka ngokutjhaphuluka.
Boke abantwana besiGaba esisiSekelo, kodwana khulukhulu abantwana beGreyidi R, abakafaneli ukuhlaliswa
eentulweni nemadeskini ikuseni loke. Dumbana bafunyane iinkhala eziledlhileko ezineengubo nemisamedlwana
begodu neenkhala zokusebenzela ezineentulo neentafula abazokudlalela kizo, basebenze begodu bakhambakhambe
ngokutjhaphulukileko.
Ngokuvamileko ithebula yesikhathi esetjenziswa esiGabeni esisiSekelo yakhiwa ngemisebenzi yangamalanga,
imisebenzi yokudlala ngokutjhaphulukileko ngendlini nangaphandle, nemisebenzi ehlelekileko. Imisebenzi
yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphulukileko yakhelwe ngaphakathi komtlolo wamaKghono wePilo
esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuhlola ngombana afaka hlangana abafundi esifundweni
sokuzithabulula nofana esifundweni sezamaphilo.
10 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
2.4.1 Imisebenzi yangamalanga
Imisebenzi yangamalanga yenzeka njalo ngesikhathi esifanako ilanga nelanga. Okungasenani imizuzu elitjhumi
yesikhathi esinikelwe isifundo ngasinye samaKghono wePilo kufanele sisetjenziselwe imisebenzi yangamalanga,
isib. itjhadi lesikhathi lingathatha imizuzu elitjhumi esikhathini esabelwe iLwazi lokuThoma, ngombana abafundi
bafunda ngamalanga weveke, iinyanga namalanga. Imizuzu elitjhumi yesikhathi esabelwe ubuKghwari bokuTlama
ingasetjenziselwa ‘ukuhlwengisa kwangamalanga’ ngombana lokhu kulikghono eliqakathekileko lezamaphilo. Imizuzu
elitjhumi yesikhathi esabelwe ubuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe ingasetjenziselwa imisebenzi yangamalanga
yokuhlola ipilo ngeveke nofana ngenyanga, ukungezelelela kilokhu kususa iinsetjenziswa nokwembatha izembatho
ezifaneleko.
Imisebenzi yangamalanga ifaka okulandelako:
• ukulotjhisa nabafikako nokulayelisa nabakhambako
• isikhathi sangamalanga sokuya ngeendlwaneni yokuphumela
• itjhadi lelanga lamabeletho
• itjhadi lelanga
• itjhadi lezamaphilo
• ukulungiselela ubukghwari bokutlama nemisebenzi yesifundo sokuzithabulula isib. ukumbatha ifosikoti,
ukuhlubula amanyathelo;
• isikhathi sokuhlwengisa ngemva kwesifundo sobukghwari bokutlama nokudlala ngokutjhaphuluka.
2.4.2 Imisebenzi yokudlala ngokutjhaphulukileko ngendlini nangaphandle
Imisebenzi yokudlala ngokutjhaphulukileko ingadlalwa ngendlini nofana ngaphandle nofana kokubili.
Isikhathi esabelwe isiFundo sokuziThabulula nobuKghwari bokuTlama singasetjenziselwa isikhathi sokudlala
ngokutjhaphuluka ngombana amakghono wokuzithabulula afundwako abe ajayelwe ngesikhathi sokudlala
ngokutjhaphuluka, asekela ukufunda eengcenyeni ezimbili lezi zokufunda.
Iimbonelo zemisebenzi yokudlala ngokutjhaphulekileko zifaka hlangana okulandelako
CAPS 11
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ukudlala okutjhaphulukileko ngaphakathi Ukudlala okutjhaphulikileko ngaphandle
Ubukgwari obutjhaphulukileko (ukupenda, ukugwala, ukwenza Umdlalo wamanzi (nedaka)
umfanekiso)
Ukudabula, ukusika Umdlalo wesanda
Ukunamathisela Umdlalo wemizwa
Indawo yamabhlogo Umdlalo olibhudango
Imisebenzi yemisipha emincani (imisebenzi yokubamba Umdlalo wemisipha emikhulu (ukukhwela, Ukujinka,
ipensela, amatongho, amathwiza, amaphazeli, ukuthunga, ukudzimelela, njll)
ukuluka, ukwembesa amafremu, njll)
Ibhoksi lesanda Umdlalo webhlogo
Umdlalo olibhudango Umdlalo webholo
Indawo yeencwadi Amathoyisi anamavili
Indawo yevumbululo (itafula yokukarisako, ukumadanisa/ Ukwakha
ukuhlela amakarada, imisebenzi yemizwa)
Indawo yomvumo Ukulima itoni/ ingadi
Indawo yokutlolela Ukutlhogomela iimbandana
Umdlalo webhlogo Imisebenzi yobukghwari yangaphandle
2.4.3 Imisebenzi ehlelekileko
Imisebenzi ehlelekileko misebemzi emifitjhani yokufunda nokufundisa, esikhathini esinengi ikhokhelwa ngutitjhere.
Ingenziwa mfundi ngamunye, ngeenqhema ezincani nofana njenge tlasini loke ngokuya ngobunjalo besifundo.
Imiqondo, okumumethweko namakghono wemisebenzi ehlelekileko anqotjhisiwe eencenyeni zokufunda emtlolweni
wekharikhyulamu.
2.4.4 Amakghono wokusebenzisa imizwa
Ukuthuthukisa amakghono wokusebenzisa imizwa ebafundini abasese bancani kuqakatheke khulu ukwakha isendlalelo
kwakho koke ukuzithuthukisa nekufundeni kwangomuso. Ukusebenzisa imizwa kutjho ukuthola ilwazi ngebhoduluko
nofana ngobujamo. Ukuthuthukisa amakghono wokusebenzisa imizwa kwenzeka ngamandla ngesikhathi soke kiko
koke ukufunda. Abotitjhere bafanele banqophe ekuthuthukiseni woke amakghono wokusebenzisa imizwa kizo zozine
ingceenye zokufunda, nemaLimini begodu neembalweni. Okulandelako makghono aqakathekileko wokusebenzisa
imizwa abotitjhere okufanele bawayelele:
1. Okubonwa ngamehlo - ukuthola nokurhumutjha ilwazi ngokubona ngamehlo- ukubona ngamehlo okunembako
kwenza abafundi bakghone ukufunda, ukutlola, nokwenza iimbalo;
2. Ukuhlukanisa ngokubona - ikghono lokubona okufanako, okungafaniko nemininingwana yezinto
ngokunembako;
3. Ukukhumbula ngokubona - ikghono lokukhumbula okubonwe ngamehlo nokulandelana ngefanelo kwezinto
ezicatjangwako;
4. Ukuzwa ngeendlebe - ukuthola nokurhumutjha ilwazi ngokuzwa ngeendlebe- ukuzwa ngeendlebe
okunembako kwenza abafundi bakghone ukunikela ihlathululo ngabakuzwileko;
5. Ukuhlukanisa ngokuzwa - ikghono lokuzwa okufanako, okungafaniko ematjhadeni;
12 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
6. Ukukhumbula ngokuzwa - ikghono lokukhumbula okuzwiwe ziindlebe nendlela yokulandelana efaneleko
amatjhada azwiwe ngakho;
7. Ukukhambelana kwesandla nelihlo - ukusebenzisana kwezandla namehlo lokha nakwenziwa umsikinyeko,
isib.ukuphosa nofana ukubamba ibholo;
8. Isifanekiso somzimba - ilemuko elipheleleko lomzimba wakhe, o.u. ukhamba njani begodu usebenza njani;
9. Umuda ohlukanisa amahlangothi - ukutjengisa ilemuko lehlangothi ngalinye lomzimba, isb.Ngisiphi isandla
esiphephezelako;
10. Ihlangothi elinamandla - ukunyula ukusebenzisa isandla esisodwa nofana ihlangothi elithileko lomzimba,
o.u. kungaba lihlangothi langesidleni nofana langesinceleni;
11. Ukuvundla umuda ophakathi - ukukghona ukusebenza avundle umuda ophakathi womzimba,isib. Ukukghona
ukuthala umuda ukusuka ehlangothini lekhasi ukuya kelinye ihlangothi ngaphandle kokuthatha isitlabagelo
alise kesinye isandla;
12. Ukunqopha entweni okuqaliswe kiyo - ukukghona ukutjheja into enqophileko nofana ihlangothi lento
ngokweqisa amehlo zoke ezinto ezihlahlambisako, ngebanga lalokho into etjhejiweko iba ngaphambili okhunye
okunengi kuba ngemva, isib. ukukghona ukufunda igama elilodwa emtjhweni;
13. Ukuzwisisa isakhiwo/ijamo - Ikghono lokubona isakhiwo, ibumbeko, amatshwayo, amaledere, njll.
ngokungatjheji indawo, isayizi, isendlalelo, isib. ungakghona ukubona indulungu ngobujamo bayo
obukhethekileko;
14. Ukuzijayeza indawo - ikghono lokuzwisisa amahlangothi woke womzimba, nofana ubudlelwana hlangana
kwento nombukeli, isib. inghwani iphezu kwehloko yami;
2.5 Iinsetjenziswa zamaKghono wePilo
Ezinye iinsetjenziswa zenzelwe itlasi iesiGaba esisiSekelo. Ezinye iinsetjenziswa zitholakala lula kunezinye. Kuhle
kuhle abafundi bafanele bazithole ngaso soke isikhathi. Bangazisebenzisa ngesikhathi sokwenza imisebenzi
yemidlalo etjhaphululekileko, ehlelekileko, nabasele baqedile ukwenza imisebenzi olayelwa ngutitjhere, nofana
‘nabathloga isikhathi sokuphumula’. Iinsetjenziswa ezivamileko zifaka hlangana okulandeleko:
• imigodla yamabhontjisi, iinrobho, amahubsi, iimbolo ezingalinganiko, amabhimu wokudzimelela/amaplanka/
amatayere, iinsetjenziswa zokudlala ngaphandle (amatayere, ijangeli jimu, ukukhwela irobho, imithi), iinkhafu/
imitletlana yamatjhila, ibhethi, iimumathi (iinkotlelo ezimakupuru,amabhakede, amabhlege asetjenziselwa
okuthileko), amaskitelsi/amabhodlelo (asetjenziselwa okuthileko) indawo eqinileko esipara evulekileko,
iingojwana, iimumathi zokubeka, imijinko,iintina, amakhoni, iimbhaloni.
• iinsetjenziswa ezomileko: amakhrayoni wamafutha, iphepha, iphasteli ye-oli, itjhogo, amapensela we2B,
amapeni we felti-tipd , itjhakholi, isanda
• iinsetjenziswa ezimanzi: ipende, i-enke, amadayi, idaka
• amabratjhi wamasayizi ahlukahlukeneko
• amaphepha nofana amaphepha wokutlhatlhabeja angalinganiko nanemibala ehlukahlukeneko
• okubunjwe ngomdaka, umdaka wephepha, ihlama yokudlala, idaka
• imincamo (irhalasi, iphepha, iplastiki), amathunjana wokusela iiselo ezimakhaza,umagaroni, amaqephe,njll)
yokuthungelela
CAPS 13
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
• iinsetjenziswa ezingabuyelelwa zisetjenziswe godu: amabhoksi,ingaphakathi lephepha langendlwaneni,
iimumathi zepholisterini, nematheriyali wokupaka, amaprobho , iphepha lokuphuthela, ifoyili yebhlege, iwulu,
intambo, amatje, iimbewu, amaphephandaba/ amamegezini amadala
• isinamathiseli, imitletlana yamakhadibhoksi ezokusetjenziswa ukutjhatjha, iinkere, istatjhi esihlanganiselwe futhi
• isitlabagelo sokudlalisa i-CD, ama-CD, iinliliswa zomvumo
• izambatho ezidala, iintlabagelo zangekhwitjhini,iimumathi ezizakusetjenziswa ‘njengamaphropsi’ womcabango
nomdlalo olibhudango
• amaphazeli namanye amathoyisi afundisako ayengako, athengiweko nabazenzela wona
• iinthombe, amatjhadi webodeni neemebhe webodeni
• iincwadi zelwazi neendaba (ibulungelo leencwadi)
• amalensi weplastiki/ irhalasana elikhulisa into
• abantu- amalunga womndeni amadala neemvakatjhi ezimenyiweko.
EbuKghwarini bokuTlama kufuneka khukhululu okulandelako:
• indawo evulekileko
• iinsetjenziswa zomvumo, okufaka hlangana ezitholiweko nezenziwako
• iinsetjenziswa ezizwakalako nezizwakala bezibonakale ezinerherho elifaneleko lomvumo
• amatjhadi namaphostara
• amaphropsi ahlukahlukeneko isib. amamethiriyeli, iimbholo, izinto ezihlukahlukeneko ngobungako
nangobujamo, izambatho ezidala
• isihlahlambisi esibonakalako esenzelwe ukugwala nokwakha
Amametheriyeli afunekako weenhloko ezithileko avezwe esiGabeni sesi-3
2.6 Ukwabiwa kwesikhathi sesifundo samaKghono wePilo esiGabeni esisiSekelo
Isikhathi esabelwe amaKghono wePilo ngethemu ma-iri ama-60 emaGreyidini R-2, nama-iri ama-70 eGreyidini 3.
Lokhu kutjho bonyana emzombeni wamalanga amahlanu evekeni, iLwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhleyomuntu
qobo lwakhe lizokufundiswa ama-iri 2 ngeveke, ubuKghwari bokuTlama ama-iri ama-2, isiFundo sokuziThabulula
ama-iri ama-2 emaGreyidini R-2, begodu iLwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lwakhe
lizokufundiswa ngama-iri ama-3 ngeveke, ubuKghwari bokuTlama ama-iri ama-2 nesifundo sokuziThabulula ama-iri
ama-2 eGreyidini yesi-3.
14 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
INANI INANI
LESIKHATHI LESIKHATHI
AMAGREYIDI R- 2 IGREYIDI 3
ESABIWEKO ESABIWEKO
NGETHEMU NGETHEMU
iLwazi lokuThoma ama-iri ama-2 ama-iri ama-60 iLwazi lokuThoma ama-iri ama-3 ama-iri ama- 70
ubuYena neHlalakuhle ngeveke ubuYena neHlalakuhle ngeveke
yomuntu qobo lwakhe yomuntu qobo lwakhe
UbuKghwari ama-iri ama-2 UbuKghwari ama-iri ama-2
bokuTlama ngeveke bokuTlama ngeveke
IsiFundo ama-iri ama-2 Isifundo ama-iri ama-2
sokuziThabulula ngeveke sokuziThabulula ngeveke
Iingcenye lezi zefundo zisisekelo sokuthuthukisa umfundi ngokuzeleko begodu zifanele zenziwe kukharukhyulamu
yeGreyidi R- 3 ngamalanga nofana ngeveke.
2.7 Iinhloko
ILwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lwakhe kukharikhyulamu yamaKghono wePilo lihlelwe
ngeenhloko.Ukusetjenziswa kweenhloko kutjhukunyiswe njengendlela yokuhlanganisa okumumethweko okusuka
eencenyeni zeemfundo ezihlukahlukeneko lapho okukghoneka begodu kufanele khona. Abotitjhere bakhuthazwa
ukutjhugulula iinhloko kobana zikhambelana nobujamo isikolo esikibo. Abotitjhere bayakhuthazwa godu ukukhetha
iinhloko zabo nabangazihlulela njengezifanele ukufundiswa abafundi.
2.8 Ukulinganisa iinhloko
Ikharikhyulamu yenzelwe iimveke ezima-40 ngonyaka. Isihloko ngasinye sinikelwa isikhathi esilingeneko ngethemu,
esitjengisa isilinganiso sesikhathi isihloko ngasinye okufanele sisithole.
Imisebenzi yangamalanga nemidlalo etjhaphululekileko yangendlini neyangaphandle ifanele ingeniswe etjhejulini
yokufundisa. Abatitjhere bangahlela isikhathi sabo ngokuthanda kwabo, isib. bangazikhethela ukwenza imizuzu ema-
30 nabafundisa ngeLwazi lokuThoma nobuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe, woke malanga, ngaphandle
kwangoLwesiHlanu begodu ubuKghwari bokuTlama ngoLwesiBili nangoLwesiNe i-iri linye.
2.9 Ukulandelanisa neragelo phambili
Irhemo leenhloko eziphakanyisiweko linikelwe njengesinye senkambiso lawulo esiqakathekileko ekufundisweni
komntwana okusathomako, kukuthoma ngalokho okujayelekileko emfundini begodu kwethulwe iinhloko namakghono
angakajayeleki kamuva. Ngebanga lalokho ukulandelenisa nokuragela phambili kwakhelwe ngaphakathi komtlamo
weenhloko. Ukulandelana kweenhloko kungatjhugululwa, kodwana abotitjhere bafanele batjheje iragelo phambili
nezinga isihloko esethulwe ngalo.
CAPS 15
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ISIGABA 3: UkwendlalWa KWEmatheriyali Yehlelo
Leemfundo
IGREYIDI R
Ithemu yoku-1 IGreyidi R
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe
(ama-iri ama-2 ngeveke ) • Iincwadi ezikhethiweko
• Amafletjhi karada
• Iinthombe
• Iinsetjenziswa zemikghwa emihle
yokuhlanzeka
• Itafula yeenkareko zehlobo
• Izinto zamabumbeko nemibala
ehlukahlukeneko
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengombana
inqotjhiswe esiGabeni sesi-2.
• Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunyiswane ngawo njengombana enzeka/avela
ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amabili ngethemu)
Isihloko: Mina - ama-iri ama-2
• Imininingwana yami - ibizo, iminyaka, isiphande/i-adresi, iinomboro zokuthintana
• Yini engenza ngibe ngokhethekileko - okufaka hlangana ibizo, ama/ilimi, ubulili
• Amakghono nekareko
Yelela : Bafundi abambalwa kuphela abazakghona ukutjho iimphande /ama-adresi neenomboro zokuthintana zabo. Buyela
kilokhu ngemva kwamalangana.
Isihloko : Esikolweni - ama-iri ama-2
• Igama lesikolo, utitjhere, uhlokokulu
• Izindlwana zokuphumela neendawo zokudlalela
• Imithetho nemisetjenzana yangamalanga esikolweni
Isihloko : Ngetlasini yokufunda nokufundisa - ama-iri ama-2
• Ngizibeka kuphi izinto zami ngetlasini
• Imithetho yangetlasini
• Ukusebenzisana ngetlasini
• Ngiyitjengisa/bonisa njani imizwa yami ngetlasini
• Ngiwaveza njani amazizo wami
Isihloko: Iincwadi - ama-iri ama-2
• Kubayini sithloga iincwadi
• Ukutlhogomela iincwadi
• Ukusebenzisa iincwadi ukuthola ilwazi
• Iindatjana engizithandako
• Lapho ngingathola khona iincwadi
16 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Isihloko : Amalanga weveke - ama-iri ama-2
• Amalanga weveke
• Esikwenza ngamalanga ahlukahlukeneko
• Izolo, namhlanje nakusasa
Isihloko : Umzimba wami - ama-iri ama-2
• Ukukhomba nokutjho amalungu womzimba - okufaka hlangana nokobana mangaki ngalinye
• Imisebenzi yezitho zomzimba ezihlukahlukeneko
• Ngubani okufanele nofana ongakafaneli ukuthinta umzimba wami
• Yini okuthlogwa umzimba wami bonyana uhlale uphile kuhle
Isihloko: Ukuhlala uphile kuhle - ama-iri ama-2
Imikghwa emihle ejayelekileko esisekelo yokuhlwengeka
• Ukuhlamba qobe
• Ukuhlamba amazinyo, iinhluthu , amazipho
• Ukuhlanza iinthelo ngaphambi kokobana uzidle
• Imikghwa emihle yangendlwaneni encani
• Ukulala
• Ukuthabulula umzimba
Isihloko : Ihlobo - ama-iri ama-2
• Ubujamo bezulu ehlobo
• Imvelo ithinteka bunjani
• Iinlwana/iimbandana zithinteka bunjani
• Abantu bathinteka bunjani - isib. esikudlako, esikwembathako, esikwenzako, imidlalo esiyidlalako
Isihloko: Amajamo nemibala esizombelezileko - ama-iri ama-2
• Ukuqala nokutjho amajamo ahlukahlukeneko
• Amajamo enza izinto ezahlukahlukeneko
• Ukuqala nokutjho imibala ehlukahlukeneko
• Imithunzi yemibala- isib. umkhanyo, ubumnyama.
Iminyanya namalanga akhethekileko - ama-iri ama-2
CAPS 17
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 2 IGreyidi R
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-2 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe
(ama-iri ama-2 ngeveke) • Iimbonelo zezinto esizisebenzisa
ekhaya
• Iinthombe zemigidingo yomndeni
• Iinthombe ezitjengisa ubujamo
bezulu obuhlukahlukeneko
• Itafula yeenkareko zesiruthwana
• Izinto ezahlukahlukeneko ezenza
umdumo/itjhada - okufaka hlangana
iinliliswa zomvumo
• Izinto ezihlukahlukeneko
zokunambithwa, zokuthintwa
nokunukelela
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengombana
inqotjhiswe esiGabeni sesi-2.
• Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunyiswane ngawo njengombana enzeka/avela
ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amabili ngethemu)
Isihloko : Ikhaya - ama-iri ama-2
• Ngubani ohlala ekhaya
• Ngenzani ekhaya
• Ngubani osebenza ekhaya
• Imisebenzi ehlukahlukeneko esiyenza ekhaya
Isihloko: Ukuphepha - ama-iri ama-2
• Ungaphepha bunjani ekhaya
• Iindawo eziphephileko zokudlalela
• Iindawo ezingakaphephi zokudlalela
• Ukuphepha endleleni
Isihloko: Umndeni wami - ama-iri ama-2
• Ngubani olilunga lomndeni wami
• Imisetjenzana umndeni wami owenza ngokuhlanganyela
• Imisetjenzana egidingwa mndeni wami - isib. imitjhado, iindaba ezimnandi, amalanga wamabeletho
Yelela : Abafundi babuya emindenini eminengi ehlukahlukeneko. Qinisekisa bonyana kufakwa hlangana abafundi abaphila
nokukhubazeka.
Isihloko: Ubujamo bezulu - ama-iri ama-2
• Isibhakabhaka sibonakala sinjani - okufaka hlangana umbala namafu
• Amalanga atjhisako, amalanga amakhaza, amalanga anganamafu, amalanga lapho izulu lina khona, amalanga anomoya
- okufaka hlangana esikwembathako ngamalanga lawo.
18 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Yelela : Qinisekisa bonyana abafundi abaqali ilanga.
Isihloko :Isiruthwana - ama-iri ama-2
• Ubujamo bezulu ngeSiruthwana
• Imvelo ithinteka bunjani
• Iinlwana/iimbandana zithinteka bunjani
• Abantu bathinteka bunjani - isib. esikudlako, esikwembathako, esikwenzako, imidlalo esiyidlalako
Isihloko: Imidumo - ama-iri ama-2
• Imidumo esiyizwako
• Yini eyenza imidumo esiyizwako
• Umvumo engiwuthandako
• Ukuzwa kusiphephisa bunjani
• Ukutlhogomela iindlebe zami
Yelela : Tjhugulula ikharikhyulamu bonyana ilungele abafundi abaphila nokukhubazeka bokuzwa.
Isihloko: Ukubona - ama-iri ama-2
• Izinto ezingizombelezileko
• Umkhanyo,ubumnyama nemithunzi
• Ukukghona kwethu ukubona kusiphephisa bunjani
• Ukutlhogomela amehlo wami
Yelela : Tjhugulula ikharikhyulamu bonyana ilungele abafundi abaphila nokukhubazeka bokungaboni nofana ukubona lififi.
Isihloko : Ukuthinta - ama-iri ama-2
• Izinto ezihlukahlukeneko zizwakala ngeendlela ezihlukahlukeneko
• Ukwethula amagama amatjha: qinileko, thambileko, butjhelelezi, makghwakghwa, makhaza, tjhisa, futhumele, pholile.
• Ukubona amazinga ahlukahlukeneko wokutjhisa nokuqanda/wethemperetjha nokuzwakala kwento nawuyithintako.
Isihloko: Ukunambitha nokunukelela - ama-iri ama-2
• Ukunambitha nokunukelela engikuthandako
• Ukunambitha okutjha kimi
• Ukuphepha lokha nanginambithako
• Ukunuka okuhlukahlukeneko okusizombelezileko
• Lapho ukunuka kuvela khona
Iminyanya namalanga akhethekileko - ama-iri ama-2
CAPS 19
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 3 IGreyidi R
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu
(ama-iri ama-2 ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
qobo lakhe
ezijayelekileko, uzakutlhoga:
• Itafula yeenkareko zebusika
• Iinthombe ezitjengisa iinkhwelo zamandulo
• Iinthombe zabantu benza imisebenzi ehlukahlukeneko
• Isivakatjhi esimenyiweko esizokhuluma ngomsebenzi
okarisako.
• Indawo yokudlala ngamanzi eneemumathi zokumeda
nezokuthela
• Izinto ezithayako nezicwilako
• Ukukhetha iinthelo nemirorho ehlukahlukeneko
• Iimumathi ezihlukahlukeneko ezinganalitho eziphatha
umkhiqizo wederi/ wokwenziwe ngebisi
• Ibholo lewulu nemikhiqizo eyenziwe ngewulu
• Isibonelo sezinto/ somatheriyali owenziwe ngokubuyelela
uberegise into godu
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengombana
inqotjhiswe esiGabeni sesi-2.
• Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunyiswane ngawo njengombana enzeka/avela
ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amabili ngethemu)
Isihloko : Ubusika - ama-iri ama-2
• Ubujamo bezulu ebusika
• Imvelo ithinteka bunjani
• Iinlwana/iimbandana zithinteka bunjani
• Abantu bathinteka bunjani - isib. esikudlako, esikwembathako, esikwenzako, imidlalo esiyidlalako
Isihloko: Iinthuthi - ama-iri ama-2
• Ukuya esikolweni
• Imihlobo ehlukahlukeneko yeenkhwelo/ yeenthuthi.
• Iinkhwelo/iinthuthi zamandulo
Isihloko: Imisebenzi abantu abayenzako - ama-iri ama-2
Imisebenzi ephathelene nalokhu:
• Iinthuthi isib. isitimela, abatjhayeli bamatraga nofana bamateksi; amapholisa wendlela; abatjhayeli beemphaphamtjhini
nama tilosi/abatjghayeli beenkepe.
• Zamaphilo isib. udorhodere, udorhodere wamazinyo, umtjhayeli we- ambulesi.
• Ukudla isib. Abaniniintolo, aboweyitha, umbhagi, umlimi
• Ukunikela ngeensetjenziswa isib. umakhi, iplamara, usogezi, umapendana.
Yelela : Khumbuza abafundi bonyana indoda nofana umfazi angakhetha ukwenza nanyana ngimuphi umsebenzi.
20 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Isihloko: Isithelo - ama-iri ama-2
• Imihlobo ehlukahlukeneko yeenthelo
• Ukunambitheka nokuzwakala kwesithelo lokha nawusithintako
• Lapho iinthelo zivela/tholakala khona
• Imibala nobujamo beenthelo
Isihloko: Imirorho - ama-iri ama-2
• Imihlobo ehlukahlukeneko yemirorho
• Ukunambitheka nokuzwakala kwemirorho lokha nawuyithintako
• Lapho imirorho ivela/tholakala khona
• Imibala nobujamo bemirorho
Isihloko: Ukurhweba ngederi - ama-iri ama-2
• Imikhiqizo yederi neenlwana/neembandana ephuma kizo
• Siyithola bunjani ibhodoro
Isihloko: Ukurhweba ngewulu - ama-iri ama-2
• Iplasi yezimvu
• Lapho iwulu itholakala/ivela khona
• Ukusetjenziswa kwe wulu
Isihloko: Ibhoduluko elihle/elihlwengekileko - ama-iri ama-2
• Ukuqakatheka kwebhoduluko elihlwengekileko
• Iindlela abantu abasilaphaza ngazo ibhoduluko
• Ukuqakatheka kokubuyelela usebenzise into godu
Iminyanya namalanga akhethekileko - ama-iri ama-2
CAPS 21
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 4 IGreyidi R
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu
(ama-iri ama-2 ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
qobo lakhe
ezijayelekileko, uzakutlhoga :
• Itafula yeenkareko zesilimela
• Ibulungelo lweencwadi/ iincwadi zelwazi
• Iinthombe
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengombana
inqotjhiswe esiGabeni sesi-2.
• Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunyiswane ngawo njengombana enzeka/avela
ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amabili ngethemu)
Isihloko : Isilimela - ama-iri ama-2
• Ubujamo bezulu ngesilimela
• Imvelo ithinteka bunjani
• Iinlwana/iimbandana zithinteka bunjani
• Abantu bathinteka bunjani - isib. esikudlako, esikwembathako, esikwenzako, imidlalo esiyidlalako
Isihloko : Iinyoni - ama-iri ama-2
• Imihlobo ehlukahlukeneko yeenyoni
• Imikghwa ejayelekileko yeenyoni - iinsiba, imilenze emibili, umlomo, ukubekela amaqanda
• Iinyoni ezingakwaziko ukuphapha - inciliba, iphengwini
• Iindleka
Isihloko : Iinrhurhubi - ama-iri ama-2
• Imihlobo ehlukahlukeneko yeenrhurhubi - isib. igulukudela, inyoka, isibhadwa
• Imikghwa yeenrhurhubi - iingazi ezimakhaza, umzimba onepepha, ukubekela amaqanda
• Ukuthola ilwazi elinengi okungasenani ngesirhurhubi esisodwa
Isihloko : AmaDayinasosi (Dinosaurs) - ama-iri ama-2
• AmaDayinasosi ahlukahlukeneko
• Bekaphila bunjani amaDayinasosi
• Sazi njani ngamaDayinasosi namhlanje
Yelela : Sebenzisa iincwadi zeenthombe ezitholakala ebulungelweni leencwadi.
Isihloko : Iinlwana / iimbandana zommango - ama-iri ama-2
• Siyini isibandana sommango?
• Imihlobo yeembandana zommango
• Lapho sithola khona iimbandana zommango
• Ziphila bunjani iimbandana zommango
22 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Isihloko : Ukuthola kabanzi ngesibandana sommango esisodwa ama-iri ama-2
• Khetha sinye isibandana sommango ozakufunda ngaso
- Siqaleka sinjani isibandana leso
- Lapho sihlala khona
- Esikudlako
- Abantwana nokobana babelethelwa kuphi
- Nelinye iphuzu elikarisako elingezelelweko
Isihloko : Zemidlalo - ama-iri ama-2
• Umdlalo engiwuthandako
• Kubayini sinemithetho emidlalweni
• Kubayini ukudlala imidlalo kungilungele
Iminyanya namalanga akhethekileko - ama-iri ama-2
Ukuhlanganisa iinhloko nokuhlola - ama-iri ama-4
CAPS 23
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 1 IGreyidi R
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-2 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Qala eensetjenzisweni ezisezingeni elifaneleko zamaKghono
wePilo ezirhemiswe esiGabeni sesi- 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yoku-1. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo
zeThemu ukuthola ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari bokwEnza noBukghwari obuBonakalako.
UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukuzifuthumeza nokuphefumula usebenzise imisikinyeko yangamalanga, okufana nokuvuka wembathe - ukuzithabulula,
ukutshopha, ukusonga, ukukhuhluza, ukuvundla umuda ophakathi.
• Ukuthuthukisa ilemuko lokuphathelene nesikhala/nendawo: imidlalo yokukghadza, ukuthola isikhala sakhe angaqhulani
nabanye
• Ukugcina ibetho elinzinzileko: ukudlala imidlalo yegido okufana nokuwahla, ukugadanga, iinliliswa eziqoqodwako
kusetjenziswe igido nebelo elihlukahlukeneko.
• Ukuhlola umvumo, umsikinyeko nelizwi : ukudzimelela ebelweni : msinyana nabuthaka
• Ukuvuma ingoma yomsikinyeko usebenzise amalungu ahlukahlukeneko womzimba ukurhumutjha ingoma.
• Ukusebenzisa iphimbo nomsikinyeko ngokuzenzakalelako emidunduzelweni neendatjaneni
• Ukupholisa umzimba nokuphumula (isib. umdlalo wokuncithikisa i-ayisikhrimu )
Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha
• Ukusebenzisa iindatjana onazo eziphathelene nomcabango olibhudango nofana ilemuko lepilo yakhe usebenzise iphimbo
(ukucula /ukukhuluma), umsikinyeko, umvumo, izinto ezisetjenziselwa ukulingisa/ izinto nethekiniki yomdlalo wesiteji
• Ukuveza amazizo nomcabango ngomsikinyeko nomvumo (isib. ibhubezi elisilingekileko, ikhondlwana elilambileko)
• Ukuhlola imizwa ngokulingisa indatjana, umlolozelo namaculo (isib. ‘ukudosa phambili ongaboniko’, ukuzwelela ubunjalo
bezinto ezahlukahlukeneko)
UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10
Tlama nga- 2D
• Gwala begodu unikele ihlathululo okungeyakho yemigwalo usebenzise isihloko seveke ngokutlola ngamakhrayoni
wamafutha, amaphastele we-oli nezinye iintlabagelo zokugwala.
• Ukupenda: sebenzisa ipende yetempera elungiselelwe ngaphambilini nofana ama-enke afakwe umbala nofana iindayi
emibaleni esisisekelo nembaleni wesibili ukusekela isihloko seveke.
• Amalunga / ama - elemende wobukghwari: ilemuko elingakahleleki nokusebenzisa amabumbeko lokha nakugwalwako
nofana kupendwako.
• Ukutlama ikambisolawulo: ukusebenzisa ukwehlukana okungakahleleki (okukhulu/okuncani, okude/okufitjhani)
emigwalweni nekupendeni.
• Ukuhlukahluka kobukhulu bephepha nesakhiwo: ukukhuthaza bonyana basebenze ngeenkali ezihlukahlukeneko.
Tlama nga- 3D (ukwakha)
• Ukukhambelena kwemisipha emincani nemizwa: (ukukhambelana kwelihlo-isandla -ingqondo) ukuphatha buqobolwana
iinkere namanye amathulusi nepahla.
Ilwazi lokufunda nokutlola elibonakalako (kufanele kufundiswe ithemu yoke)
• Ukutjho amabumbeko emsebenzi wakhe
24 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 2 IGreyidi R
Ubukghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Qala eensetjenzisweni ezisezingeni elifaneleko zamaKghono
wePilo ezirheliswe eSigabeni 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yesi-2. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo
zeThemu ukunikela ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari bokwEnza noBukghwari obuBonakalako.
UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukuzifuthumeza usebenzise imisetjenzana yangamalanga okufana nokuthi ‘ukuhlwengisa amanyathelo wami’,
‘ukwendlula umbhede wami’.
• Ngokusebenzisa ilemuko lomzimba hlola indawo nekomba okufana nokuthi yikulu, yincani,phezulu, phasi,kude, eduze
• Umvumo, iphimbo nomsikinyeko: kunqotjhiswe ezintweni ezifana nokuthi okunetjhada nokuzwakalela phasi, qinileko
nokuthambileko
• Iingoma zendabuko, imidlalo enegido nemilolozelo usebenzise ukwehlukahluka (itjhada, zwakalela phasi, qinileko,
thambileko) ngokuwahla nokugida.
• Amandla wokukhamba womsikinyeko afana nokuthi weqayeqe nokupharuma, lokha nanabelana indawo, ngaphandle
kokuqhulana nabanye.
• Ikghono lokulalela: ukuphendula eentjengisini, emitlhaleni, iindatjana, imidunduzelo neengoma ezifana nokuthi
‘Ukukghadza!’, ‘Phezulu!’, ‘Phasi!’
Ukusebenzisa lokho onakho nokurhumutjha
• Ukurhumutjha iingoma zendabuko neminye imivumo asebenzise ukwehlukahlukana okufana nokuthi zwakalela phasi,
itjhada njll.
• Ukulingisa ubujamo obukholwakalako, umcabango olibhudango nelemuko lepilo yakhe.
• Ukutlama nokulingisa amatjhada eendatjaneni, okufana nokuthi iinyosi zithi ‘zzz’, iimpera ‘qho qho qho qho’ iintimela
‘khutjhu khutjhu’.
• Iinlayelo, amaleveli (phezulu, phakathi naphasi) nobujamo obuhlolwe ngokusebenzisa umsikinyeko wokutlama
neendatjana.
• Ukulingisa, usebenzise indatjana ekhona yendabuko, ikondlo, umlolozelo wekulisa nofana ingoma njengesihlahlambisi.
• Ukusebenzisa izinto nofana amaphropsi ngobuhlakani emsikinyekweni, umdlalo wokulingisa nomvumo.
UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10
Tlama nga-2D
• Ukusetjenziswa okungakahlelwa kwama elemende wobukghwari, amabumbeko nombala emigwalweni nekupendeni
ukusekela isihloko seveke.
• Ukusebenza ngamasayizi ahlukahlukeneko ukwandisa ilemuko lemininingwana.
• Ukurhumutjha amalunga womzimba ngokugwala nangokupenda.
• Amathekniki alula wokwenza umgadangiso asebenzise izinto ezitholakalako njengeemvalo zamabhodlelo, amatje,
amakari, izandla.
Tlama nga-3D (ukufanekisa nokwakha)
• Ikghono lobukghwari namatheiniki: ukusika, ukunamathisela, ukutlebhula/ukutlerula.
• Ukusebenzisa ibumba lokudlala ukwenza umfanekiso ngokutjhaphuluka: ukubumba, ukusongana, ukugedeka.
Ilwazi lokuFunda nokuTlola elibonakalako
• Ukuqala nokukhuluma ngesiboniso sencwadi: ukutjho ibumbeko nombala esibonisweni sencwadi, ubone ukuhlukana
njengokuthi kukhulu/kuncani, kude/kufitjhani esibonisweni sencwadi.
CAPS 25
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
IThemu 3 IGreyidi R
Ubukghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Qala eensetjenzisweni ezisezingeni elifaneleko
zamaKghono wePilo ezirheliswe eSigabeni 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yesi-3. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo
zeThemu ukunikela ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari bokwEnza noBukghwari obuBonakalako.
UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Imisikinyeko yokufuthumeza umzimba usebenzise okusendatjaneni njengesihlahlambisi
• Ukurholobha njengeponi usebenzise igido nomsikinyeko.
• Umvumo, iphimbo nomsikinyeko, unqophise ezingeni: phakama no yehla.
• Ukusebenzisa iinliliswa eziqoqodwako ukudzimelela ebethweni elinzinzileko nokuthuthukisa amakghono weNumeresi
ngokubala
• Ukusebenzisa iinqoqodwana zomzimba ne/ nofana iinliliswa eziqoqodwako ukwenza amaphetheni alula wegido.
• Ukuba nelemuko lendawo ngomsikinyeko owenza ibumbeko, indulungu nemida.
• Ukusebenzisa izitho zomzimba nokutjengisa ngobuso ukudlulisa ukuphakama kwemizwa okufana nokuthi ‘dana’, ‘thaba’.
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: isib. ukuthaya emanzini njengekari.
Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha
• Iingoma: ukunqopha ekuphakameni nokwehla kwephimbo okufana nokuthi ‘Iinyoni ezimbili, zihlezi emthini, enye yathi
kwenye’ (phakama) nokuthi ‘Iwatjhi ka bamkhulu’ (yehla),
• Igido: ubungako benodo elide nelifitjhani (ubude besikhathi) ukusebenzisa inqoqodwana zomzimba ne/ nofana iinliliswa
eziqoqodwako.
• Ukulingisa ubujamo obukholwakalako nofana ilemuko lepilo yakhe ngomsikinyeko nengoma.
• Izinto eziphathekako ukujamela ezinye izinto emdlalweni wesiteji, njengokuthi: ilebhula lomlingo,’ ingwani njengevilo
lokutjhayela, njll’.
UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10
Tlama nga- 2D
• Ukugwala nokupenda ngokutjhaphuluka usebenzise isihloko seveke.
• Ukuzihlanganisela ipende yakho ukulungisa okuhlala kunjalo.
• Ukutjhukumisa umzimba okungakahleleki: ukupharuma, ukugjiima, ukulala nokhunye.
• Ukusebenza ngezakhiwo namasayizi ahlukahlukeneko wamaphepha namabhratjhi ukusebenza ngemininingwana
eyandako.
Tlama nga-3D (ukwakha nokufanekisa)
• Ukutlama ngokutjhaphulukileko usebenzise umatheriyali ohlukahlukeneko: amabhoksi amancani, umatheriyali ongabuye
usetjenziswe godu njengeenkunubhe, amabhoksi wamaqanda, iinqunjwana zamabhoksi aseleko, nokhunye.
• Ukukhuthaza ukuthuthukisa amakghono ngokulawula umatheriyali.
• Ukusebenzisa ihlama yokudlala ukuthuthukisa ikghono lemisipha emincani, ukugedeka, ukuncinza, ukuhlanganisa
Ilwazi lokufunda nokutlola elibonakalako
• Ukuqala nokukhuluma ngemibala namabumbeko eenthombeni nemifanekisweni.
• Ukuphendula imibuzo ukutjengisa ilemuko lombala nebumbeko.
26 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 4 IGreyidi R
Ubukghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Qala eensetjenzisweni ezisezingeni elifaneleko zamaKghono
wePilo ezirheliswe eSigabeni 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yesi-4. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo
zeThemu ukunikela ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari bokwEnza noBukghwari obuBonakalako.
UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukufuthumeza umzimba usebenzise amazinga (phakama, phasi naphakathi) okufana nokugola intethe, ukurhurhuba
njengomzoka, amarola-skeyiti, njll.
• Ukwenza amabumbeko ngomzimba, unqophise eendulungeni neenkwereni.
• Ukudzimelela ngomlenze owodwa okufana nokuba nguDoyi, ithuthumbo eliphephezeliswa mumoya, ukukhamba phezu
kwerobho eqinisiweko, njll.
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: ikari liphephezela emoyeni omnandi, njll.
Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha
• Imisikinyeko elula ebuthule efana nokudla i-ayisikrhimu, ukubhaga ikhekhe, ukutjala nokuthelelela ihlanyelo, njll.
• Ukulalela indatjana, bese urhumutjha izehlakalo endatjaneni ngokutjengisa ngobunjalo bobuso, umsikinyeko
nomphumela wamatjhada ofaneleko.
• Ukuba nelemuko lendawo ngomsikinyeko onetjhada elifana nokukhamba ngemodere, ngesiphaphamtjhini, ngesitimela,
ngebhesi, ngonophehlwana, ngeteksi, ngesithuthuthu, ngetsikiri, njll.
UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10
Tlama nga- 2D
• Ukugwala nokupenda asebenzise isihloko seveke.
• Ukusebenzisa amaphetheni agwaliweko ngehloso; ukulemuka amaphetheni ephasini lakhe.
• Ukusebenzisa umbala ukutlama amaphetheni.
• Amathekiniki alula wokugadangisa ukutlama amaphetheni angakahleleki.
Tlama nga-3D (ukwakha nokufanekisa)
• Ukuthuthukisa amakghono wobukghwari nokulawula imisipha emincani; ukubopha uphuthela nokunye.
• Sebenzisa ihlama yokudlala khudlwana ukufanekisa: ukuncinza, ukudosa, ukugeda iintokana ezincani.
• Ukufanekisa ngedaka okungakahleleki
Ilwazi lokuFunda nokuTlola elibonakalako
• Ukutjho umbala nebumbeko elinqophileko (umbala ofipheleko nokhanyako, amabumbeko alula we Jiyomethri)
nokuhlukahluka nakuphendulwa imibuzo.
CAPS 27
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 1 IGreyidi R
IsiFundo SokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
ezijayelekileko, uzakutlhoga :
Iingodo ezihlukahlukeneko, amaplanka, amatayere,
iimbholo, imigodlana yeembhontjisi, amathoyisi anamavili
bona abafundi bawasebenzise ngesikhathi sokudlala
ngokutjhaphuluka.
Iintshwayi, umjinko, indawo yokudlala enezinto zokudlala
nokukhokhoba, umvumo.
Umsikinyeko wamandla
• Ukukhamba nokugijima utjhinge emahlangothini ahlukeneko ngaphandle kokuqhulana nabanye.
• Ukugijima ngazo zozine.
• Ukugijima uzungeleze iintshwayi ezimbili.
• Ukugijima mazombe phakathi kweentshwayi ezimbili.
• Umsikinyeko ongasingewamandla, usebenzise imizwa: abafundi bakhwelela ama wula wupsi, benze imizimba yabo ibe
“mide, phakathi, nemincani”.
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Ukusebenzisa imizwa: ukubona ukujanyiswa kwento elula esiqabo isib. ukweqa, ukugijima, ukuphosa, ukukhwelela.
Abafundi bayaqala bonyana bafanele bakhambe kuphi.
• Ukusebenzisa imizwa yokuthinta: ukugijima ajikeleze athinte izinto ezihlukahlukeneko ekundleni yokudlala, amaboda,
isiqu somuthi, amafremu womjinko, amatje, njll. Bezwa bonyana zithinteka njani izinto lezi.
• Ukusebenzisa imizwa yokuthinta: bavalwe amehlo, abafundi bafuna izinto ngokuzithinta njengemigodlana yeembhontjisi,
iimeregi zamaplastiki, ibholo, njll.
Igido
• Ukweqa ngeenyawo kanye kanye nokutjhugutjhugulula iinyawo nabeqako.
• Ukusebenzisa imizwa yokuzwa: ukudlala umabhaqelana kube nomuntu obhaqako, ukubetha isimbi bonyana abanye
balandele itjhada lesimbi.
• Ukusebenzisa imizwa yokuzwa: ukudlala ngezinto ezibanga itjhada okufana neemvalo zamabhodlelo ezifakwe
ngebhlegeni bonyana zibange itjhada, nofana zibotjhelelwe emilenze yabo. Abafundi bayeqa, nofana bakhambe ngegido
elinqophileko.
Ukukhambisana
• Ukuphosa nokubamba imigodlana yamabhontjisi.
• Ijangeli-jimu - umkhono ukhambe lokha akakarele ngokuqiniseka.
• Ijangeli-jimu, ukukhwelela ileri
Ukudzimelela
• Imidlalo yokudoja azombeleze iimeregi atjhugulule ikhomba tjhuba.
• Ukubona iindlela ezihlukeneko zokukhamba phezu kwama bhimu wokudzimelela.
• Ijangeli-jimu- ukukhamba ngokudzimelela ngeendlela eziphasi zokudzimelela.
• Ukudzimelela ngenyawo elilodwa emidlalweni ehlukahlukeneko.
28 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ukuzijayeza indawo okiyo
• Ukugijima atjhinge emahlangothini ahlukeneko ngaphandle kokuqhulana nabanye asebenzise yoke indawo ekhona.
• Amabumbeko ahlukeneko: indulungu, isikwere, idayimani.
• Ukweqa ngehla nokukhamba ngaphasi kwesiqabo, ukukhasa, ukukhwela, ukweqa, njll.
• Ijangeli-jimu, ukukhasa nokukorotjha phakathi kwamafreyimu asebenzise izitho zomzimba ezihlukahlukeneko
Umuda ohlukanisa amahlangothi
• Imisetjenzana asebenzise ihlangothi elinganamandla lomzimba, o.u. jikela ngesinceleni/ngesidleni; usebenzise isandla
sesincele/ sesidleni, njll.
• Ukulala ehlabathini ...udegekele ngesi-N/D
Zemidlalo nemidlalo
• Ukubhaqa nokufuna
• Imisetjenzana esebenzisa imizwa eminengi, ukudlala ngemanzini ngezinto zeplastiki ezihlukahlukeneko.
CAPS 29
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 2 IGreyidi R
IsiFundo Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
sokuziThabulula
Ukungezelela eensetjenzisweni zaMakghono wePilo
ezijayelekileko, uzakutlhoga :
Indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba,
umvumo, imigodlana yeembhontjisi, iimbholo, njll.
Amarobho , ijangeli-jimu, njll
Amandla wokukhamba / okungasi mamandla wokukhamba
• Izitho zomzimba: ukuvuma iingoma nemilolozelo lokha kufundwa ngezitho zomzimba, o.u. ihloko, amahlombe, intamo,
isifuba, inyonga, imilenze, amadolo, amazwani, ipumulo, umlomo, isilevu, indololwani, isihlakala, izandla, imino
neenyawo.
• Ukugijima aye emuva naphambili
• Ukugijima ngebelo khulu nabuthaka.
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba, isib. ukweqa, ukugijima,
ukukhasa, ukutjhelela ngamathumbu, ukukhwelela, njll.
• Ukugeda ibholo liye emnganini…umngani naye alibuyisele kuye.
• Ukusunduza ibhaloni.
Igido
• Ukusebenzisa umvumo nofana aboqoqodwana bomzimba, ukubona izitho zomzimba nokukhamba ngegido lokha
nakunikelwa iinlayelo, o.u. thinta amazwani…thinta ihloko…thinta ipumulo, njll.
Ukukhambisana
• Ukuphosa nokubamba imigodlana yamabhontjisi.
• Ijangeli-jimu- umkhono ukhambe lokha ukakarele ngokuqiniseka esimbini engaphezulu yejangeli-jimu
• Ijangeli-jimu - ukukhwelela uye phezulu begodu wehle ileri yejangeli-jimu.
Ukudzimelela
• Amalunga womzimba: ngokusebenzisa imigodlana yeembhontjisi abafundi balingisa utitjhere bonyana imigodlana
weembhontjisi uyibeka kuphi, o.u.beka umgodlana weembhontjisi ehloko ukhambe nawo; beka umgodlana weembhontjisi
edolweni (N/D) udzimelele ngenyawo elilodwa; beka umgodlana weembhontjisi emahlombe (N/D) lokha ukhambako, njll.
• Ukudzimelela :ukukhamba emdeni; ukudzimelela ngento esezingeni eliphasi
Ukujayeza indawo
• Ukugijima atjhinge emahlangothini ahlukahlukeneko ngokulayelwa ngutitjhere asebenzise yoke indawo ekhona.
• Amabumbeko ahlukukahlekeneko: indulungu bagijima bajikeleze ehlangothini langesinceleni babuye bajikeleze
ngehlangothini langesidleni.
• Ukweqa ngehla nokukhamba ngaphasi kweenqabo, ukukhasa, ukukhwela, ukweqa, njll.
• Ijangeli-jimu, ukukhasa nokukorotjha phakathi kwamafreyimu asebenzise izitho ezahlukahlukeneko zomzimba.
Ukulandelanisa
• Izitho zomzimba - ukugijima … ukuwa ngobuso, ukulala phasi… ukugedeka balale ngomgogodla nangamahlangothi N/D.
• Ukukhamba buhlangothi N/D
Zemidlalo nemidlalo
• Ukuphosela imigodlana yeembhontjisi/ iimbholo ngesimumathini.
• Ukubhampisa, ukubamba, ukuphosa
30 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 3 IGreyidi R
Isifundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
ezijayelekileko, uzakudinga :
Iimbholo, iintshwayi neemeregi, amasetjhi amibalabala,
iinrobho, amaribhoni.
Izinto eziphasi njengamatayere, amatje, iingodo
Amandla wokukhamba
• Ukukhamba nokugijima atjhinge emahlangothini ahlukeneko.
• Ukukhamba, ukumatjha, ukupharuma, ukutjhelela, ukweqayeqa, ukurholobha, ukweqa nokugedeka.
• Okungasi mamandla wokukhamba: ukukhothama, ukuzilula nokutshopha umzimba ube mabumbeko ahlukeneko.
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba, isb. ukweqa, ukugijima, ukuphosa, ukukhwelela njll.
• Ukweqa/ ukweqayeqa ngehla kwerobho ejinkako.
• Ukweqa ngehla kwento esiqabo ephasi okufana nerobho ebanjelwe phasi.
• Ukweqa ukwenzela ukufinyelela ibanga elisehlabathini
Igido
• Ukweqa ngeenyawo kanye kanye begodu nokutjhugutjhugulula iinyawo naweqako.
• Ihopskotjhi elula, ukweqa ngenyawo elilodwa nokudzimelela ngenyawo elilodwa; ukweqa ngenyawo elilodwa
nokudzimelela ngazozombili; ukweqa ngazozombili nokudzimelela ngenyawo elilodwa.
Ukukhambisana
• Ukuphosa nokubamba imigodlana yeembhontjisi.
• Ijangeli-jimu - umkhono akhambe lokha akakarele ngokuqiniseka.
• Ijangeli-jimu - ukukhwelela ileri
Ukudzimelela
• Ukukhwela phezu kwento esezingeni eliphasi okufana namatayere, iintulo, njll.
• Ukudzimelela: ukukhamba phezu kwerobho, ukukhamba phezu kwamatayere, kweengodo, kwamaplanka, kwamatje, njll.
• Ukubona iindlela ezahlukeneko zokukhamba phezu kwamabhimu wokudzimelela, ukweqela nokufika phasi buthamba
(agobe amadolo).
• Ijangeli-jimu - ukukhamba ngokudzimelela phezu kwezakhiwo eziphasi zokudzimelela.
• Ukudzimelela ngenyawo elilodwa N/D.
Ukujaziyeza indawo
• Ikomba nendledlana yeenyawo: ukukhamba ngomuda onqophileko, umuda ogobeneko namazombezombe.
• Ibelo : ukukhamba ngokurhaba, ukumatjha ngokurhaba, ukugijima ngebelo emdeni onqophileko, umuda ogobeneko
namazombezombe
• Ukweqa ngaphezulu nokukhamba ngaphasi kwento esiqabo, ukukhasa, ukukhwelela, ukweqa, njll.
• Ijangeli-jimu: ukukhasa nokukorotjha phakathi kwamafreyimu asebenzise izitho zomzimba ezihlukeneko.
Umuda ohlukanisa amahlangothi
• Ukukhamba mahlangothi N/D endledlaneni enqophileko, endledlaneni ezigobeneko namazombezombe.
• Ukupharuma ngenyawo elinganamandla.
Zemidlalo nemidlalo
• Iqhina nomzumi; ukatsu nekhondlwana; uvolfo nemvu; bamba umsila, njll.
CAPS 31
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 4 IGreyidi R
Isifundo sokuziThabulula Ama- iri ama- 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Ama-ayithemu wendawo yokudlala anezinto zokweqa
nokukhokhoba, ifengwana, iimbholo ahlukahlukeneko,
amabhethi wamaphephandaba, njll.
Umsikinyeko wamandla wokukhamba
• Ukuthwasisa ngento esiqabo: umkhumbulo wamandla, abafundi bathoma ngomsetjenzana wamathomo bese bagcine
ngomsetjenzana wokugcina ngokulandelana okuqinisekisiweko nokukhumbula bona kufanele kwenziwe ini kwesinye
nesinye isitetjhi.
• Ukukhamba atjhinge emahlangothini ahlukeneko ngebelo elihlukeneko, okufaka hlangana ukujama lokha ulayelwako,
nofana ukwenza umsikinyeko omutjha.
• Umsikinyeko ongasiwo wamandla: ukusonga, ukutshopha, ukutshophulula, ukulula, ukukhothama, njll.
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Ukukhambisana kwelihlo nesandla: phosela ibholo elikhulu kokuqothelweko; gedela ibholo elincani kokuqothelweko.
• Bamba ibholo elikhulu; ibholo elilingeneko nebholo elincani emabangeni nofana ekuphakameni okuhlukeneko.
• Ngokuhlanganyela, bhampisa begodu nibambe ibholo ekulu.
• Ukubetha: ngesandla esisipara, betha ibhaloni, ibholo ekulu begodu udlulele ebholweni yetenesi.
Igido
• Ngokusebenzisa iingoma zomsikinyeko: abafundi balingisa umsikinyeko katitjhere - umsikinyeko ufaka hlangana,
ukumatjha, ukurholobha, ukupharuma, ukweqayeqa, ukuzombeleza, nokudzimelela.
Ukukhambisana
• Ukukhambisana kwelihlo nesandla: ukubhampisa ibholo ekulu; elingeneko nencani.
• Ukuphosa nokubamba umgodla weembhontjisi ngezandla zombili; nofana ngesandla se N/D.
• Ukuphosela umgodla weembhontjisi ngaphakathi kwewula wupsi ebekwe phasi yaba mamitha amabili kude.
• Ukubetha : sebenzisa ibhethi yekhrikhethi yeplastiki nofana iphephandaba elisongiweko bese ubetha ibholo kusukela ku
“T” bese adlulele phambili emisetjenzana yokubhowule nokubetha ngebholo elula (ibholo yetenesi)
• Ukukhambelana kwesandla nenyawo: lotjhisanani ngeenyawo; dribula ibholo ngeenyawo N/D rarhela ibholo
kokuqothelweko.
Ukudzimelela
• Ukukhamba phezu kweenrobho ezibekwe phasi; amatayere; badzimelele ngokutjhugutjhugulula imilenze.
• Imidlalo, abafundi bakhamba phezu kwamabhlegana (48 ama - awunsi wamabhlegana wejemu.) abotjhwe ngeenrobho
eenyaweni, babamba irobho ngezandla ukwenzela ukudzimelela.
Ukujaziyeza indawo
• Imidlalo yethanela o.u. ukukhasa hlangana nemilenze yomunye komunye; ukukhasa hlangana nemilenze yereyi labafundi
abajame batlakalajile emdeni; ukukhasa hlangana nethaneli yakamazenzela efana namatayere, amawula wupsi,
amadromu, njll.
Ukulandelanisa
• Imisetjenzana ngokusebenzisa ihlangothi elinganamandla lomzimba.
• Imisetjenzana yokugedeka, lala phasi bese ugedeke kusukela ngesiNceleni nofana ngesiDleni.
Zemidlalo nemidlalo
• Landela iinlayelo zokukhamba, gijima, yeqa, eqayeqa, khwela, njll.
• Ukukhamba ngendulungu nibambene ngezandla; indulungu ayibe nobukhulu obuhlukahlukeneko nenani leendulungu,
begodu nitjhugulule itjhuba lapho indulungu iya ngakhona.
• Imidlalo yokubetha/yokunemba okufana netenesi yesandla, ibholo ye- T, ukutjhova ibhaloni, njll.
32 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
IGREYIDI 1
ITHEMU 1 IGREYIDI 1
iLwazi lokuThoma Ama-iri ama-20 Iinsiza eziphakanyisiweko
ubuYena
(ama-iri ama- 2/ ngeveke) Ukungezelela iinsetjenziswa ezivamileko
neHlalakuhleyomuntu
qobo lwakhe zamaKghono wePilo uzokudinga:
• Itjhadi lobujamo bezulu
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengobana
inqotjhiswe esiGabeni 2.
• Sebenzisa ikhalenda yetlasi ukucoca ngelanga nangenyanga ngamalanga unyaka woke
• Ukubuyekeza, ukuhlola nokubika kufanele kwenziwe ngokuragako. (ukwabiwa kwesikhathi kuyakuvumela lokhu)
• Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana
enzeka kiyo yoke ithemu. (ama-iri ama-2 ngethemu abelwe lokhu)
Isihloko: Mina - 6 ama-iri
• Imininingwana yami- njengegama, i-adresi, iinomboro zomtato neminyaka
• Sikhethekile begodu asifani nabanye
• Izinto engingazenza
• Ngifana nabangani bami bunjani
• Ngihluke bunjani ebanganini bami
Isihloko: Esikolweni - ama-iri ama-4
• Igama lesikolo, utitjhere nohlokokulu
• Ungazithola kuphi iindawo ezihlukahlekeneko esikolweni- okufaka hlangana indlwana yokuphumela,i-ofisi, iindawo
zokudlalela
• Imisebenzi yangamalanga yangetlasini nemithetho.
• Ngifika njani esikolweni
Yelela: Abafundi bangazinikela ekwenzeni imisebenzi ehlukahlukeneko ngetlasini, kodwana utitjhere ufanele aqinisekise
bonyana woke umuntu unesikhathi sokwenza okuthileko ithemu yoke.
Isihloko: Imikghwa yokuphila kuhle - ama-iri ama-4
• Ukulala
• Ukudla ukudla okunepilo
• Ukusebenzisa ngefanelo iindlwana encani
• Ukuhlamba izandla
• Ukuhlwengisa
- iinhluthu, amazinyo neenzipho
- ukuhlamba qobe
• Ukuzithabulula njalo nokudlala
• Ukubukela umabonwakude ngomkhawulo
Isihloko: Ubujamo bezulu - ama-iri ama-4
• Itjhadi lobujamo bezulu langamalanga
- ukutjheja ubujamo bezulu njalo.
- kuyatjhisa, kumakhaza, kunomoya,kunamafu,kunelanga, kunekungu, liyana
- amatshwayo wokuhlathulula itjhadi lobujamo bezulu
• Ubujamo bezulu nathi/ nabantu - okufaka hlangana izambatho, ukudla,nemisetjenzana
Yelela: Itjhadi lobujamo bezulu kufanele likhambelane nesikhathi emnyakeni woke
Hlathululela abafundi bonyana kungani bangakafaneli bonyana baqale ilanga bunqopha.
Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko - ama-iri ama-2
CAPS 33
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 2 IGREYIDI 1
ILwazi lokuThoma Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
ubuYena
(ama-iri ama- 2/ ngeveke) Ukungezelela iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono
neHlalakuhleyomuntu
qobo lakhe wePilo uzokudinga:
• Iinthombe ezihlukahlukeneko zemihlobo yomndeni
• Iimbonelo zamatshwayo wengozi/ wetjhefu
• Iimbonelo zokuhlahlambisa imizwa:Indlela ubujamo
bento buzwakala ngayo esandleni nawuyithintako’
ukunambitha, amatjhada, iminuko
• Amatjhadi atjengisa izitho zomzimba
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengoba
kunqotjhiswe esiGabeni 2.
• Sebenzisa ikhalenda yetlasi ukucoca ngelanga nenyanga ngamalanga unyaka woke.
• Gcina itjhadi lobujamo bezulu lihlale likhambisana ngamalanga.
• Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela
lokhu)
• Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana
enzeka ethemini yoke. . (ama-iri ama-2 ngethemu abelwe lokhu)
Isihloko: Umdeni wami - ama-iri ama- 4
• Uyini umndeni
• Amalunga womndeni wami- aseduze nangezelelako
• Ukutlhogomelana ekhaya
Yelela: Abentwana bavela emihlotjeni ehlukahlukeneko yemindeni. Qinisekisa bonyana ufaka yoke imindeni.
Isihloko: Ukuvikeleka ngekhaya - ama-iri ama- 4
• Iingozi zangekhaya
• Nawuphekako
- Nawuvasako
- Ukukhanyisa negezi
- Iindawo zangaphandle
- Iinhlahla
- Izinto eziyitjhefu- imihlobo nokulemuka amatshwayo ayelelisako
• ukuhlala uphephile nawuwedwa ekhaya
• ikarada leenomboro zesizo elirhabako
Isifundo: Umzimba wami - ama-iri asi- 6
• Izitho ezihlukahlukeneko zoumzimba wami
• Izitho ezihlukahlukeneko zoumzimba wami ezisikinyekako
• Izitho zomzimba wami engingakwazi ukuzibona- faka hlangana amaphaphu, ihliziyo, amathumbu, ubuqopho, iphahla
lamathambo womzimba
• Imizwa ezihlanu nemisebenzi yazo- ukuthinta , ukunuka, itjhada, ukubona nokunambitha
34 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Isifundo: ukugcina umzimba wami uvikelekile - ama-iri ama-4
• Ubujamo neendawo ezivikelekileko nezingakavikeleki- njengokulindela isithuthi, uwedwa esithabathabeni seentolo
• Amazizo “ Iye “ no” Awa”
• Ukuzijayeza ukuthi “ Awa”
• Ukuvikela imizimba yethu emalwelweni
- Ukuvala umlomo nepumulo nawuthimulako nofana nawukhohlelako
- Ungathomi uthinte iingazi zomunye umuntu
- Ukuhlanza iinthelo nemirorho ngaphambi kobana zidliwe
- Ukwenza amanzi ahlwengeke ngaphambi kokuwasela
Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko - ama-iri ama-2
CAPS 35
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 3 IGREYIDI 1
ILwazi lokuThoma Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko
ubuYena
(ama-iri ama- 2/ ngeveke) Ukungezelela iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono
neHlalakuhleyomuntu
qobo lwakhe wePilo uzokudinga:
• Iinthombe neendaba zeendawo zomphakathi, abantu
neemfuyosithandwa, ihugu yemvelo/ itafula lokufunyana
elineentjalo
• Iinthombe zeentjalo nokudla/ ukudla namaphakethe
ahlukahlukeneko
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengoba
kunqotjhiswe esiGabeni 2.
• Ukugcina itjhadi lobujamo bezulu bangamalanga likhambelane nesikhathi.
• Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela
lokhu)
• Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana
enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili-2 ngethemu abelwe lokhu)
Isihloko: Umphakathi wami - ama-iri ama- 4
• Iindawo zemphakathini wami- okufaka hlangana imakhiwo neendawo esihlangana kizo
• Abantu bomphakathi wami- abantu abangisizako; abantu abathengisa izinto, abanye abantu engibaziko
• Ukutlhogomela iinsetjenziswa eemphakathini wami-njengemitato yomphakathi, iinthuthi zomphakathi, neendlwana
zokuphumela zomphakathi.
• Ukugcina iindawo zihlwengekile - okufaka hlangana ukusebenzisa imigqomu yeenzibi nokungasilaphazi
Isihloko: Iimfuyosithandwa - ama-iri ama-2
• Iimbandana esingazigcina njengeemfuyosithandwa
• Ungazitlhogomela njani iimfuyosithandwa ekhaya- okufaka hlangana isiphephelo, ukudla, amanzi nokuhlanza iimbandana
• Ukuphatha ngefanelo iimbandana - njengokuzithabulula umzimba, ukungazirhugi, ukungazivaleli ngekoloyini.
Isihloko: Imikghwa nokuziphendulela - ama-iri ama- 2
• Ukulotjhisa abantu esibaziko nabantu esingabaziko
• Ukulindela ithuba lami
• Ukulalela abanye abantu
• Ukwabelena
• Ukutjengisa umusa
• Ukuthembeka
• Ukuhlonipha abanye abantu nezinto zabo
Yelela: Lingisa. Hlanganisa imikghwa nokuziphendulela unyaka woke.
Isihloko: Iintjalo neembewu - ama-iri ama- 4
• Kungebanga lani sidinga iintjalo- okufaka hlangana ukudla, umthunzi, isiphephelo seembandana
• Iintjalo ziqaleka bunjani- umrabhu, isiqu, amakhari, amathuthumbo
• Iintjalo ezihlukahlukeneko - ezifanako nezihlukileko
• Iimbewu begodu nalapho ezivela khona
• Okutlhogwa ziintjalo bonyana zikhule
36 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
• Ukukhulisa isitjalo esivela embewini - njengebhontjisi nofana ilenthili
Isifundo: Ukudla - ama-iri asi-6
• Ukudla esikudlako
• Ukudla okuhlukahlukeneko kuvela kuphi: iinthelo, imirorho, ideri, inyama
• Ukudla okunepilo
- Ukudla okunepilo nokunganapilo
- Ukukhetha ukudla okunepilo nesilinganiso esifaneleko sokudla
• Ukubulunga ukudla- okutjha, ngebhlegeni, okomileko, okuqandisiweko
Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko - ama-iri ama-2
CAPS 37
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 4 IGREYIDI 1
ILwazi lokuThoma Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko
ubuYena (ama-iri ama- 2/ ngeveke) Ukungezelela iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono
neHlalakuhleyomuntu
wePilo uzokudinga:
qobo lakhe
• Iinthombe zeemebhe ezineendaba,
• Iinthombe zamakhaya
• Iimbonelo zemihlobo ehlukahlukeneko yamamethiriyali
wokwakha
• Iinthombe zenyezi
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengoba
kunqotjhiswe esiGabeni 2.
• Ukugcina itjhadi lobujamo bezulu bangamalanga likhambelane nesikhathi.
• Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela
lokhu)
• Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana
enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili ngethemu abelwe lokhu)
Isihloko: Amakhaya - ama-iri ama-4
• Imihlobo yamakhaya- okufaka hlangana amaflethi, imizi, imikhukhu, imizi yesikhethu
• Amakhaya alungele ubujamo bezulu obuhlukahlukeneko
• Amakhaya ahlukahlukeneko akhiwa ngani- okufaka hlangana iingodo, idaka, iintina, amabhlege, amatje,iborodo
eliqinileko,iplastiki
Isifundo: Imebhe yesithombe - ama-iri ama-4
• Ukufumana iindawo nezinto emebheni yesithombeni
• Ukufumana indlela ukusuka kenye indawo uya kenye (sebenzisa amagama afana nalawa: magega, ngaphezu, ngaphazi,
phezulu, phasi)
• Ukufumana bonyana kukuphi emebheni wesithombeni lapho izehlakalo zendaba zenzeka khona
Yelela: Umebhe wesithombe umugwalo otjengisa lapho izinto zitholakala khona endaweni enikelweko. Imimebhe yesithombe
ithuthukisa amakghono wezemvelo wokuthola bonyana into ikuphi, ibanga, nesikhala.
Isihloko: Amanzi - ama-iri ama-4
• Ukusetjenziswa kwamanzi -ekhaya nesikolweni
• Iindlela amanzi amoroseka ngako
• Iindlela zokonga amanzi
• Amanzi wokusela aphephileko nangakaphephi
• Ukubulunga amanzi ahlwengileko
Isihloko: Umkayi ebusuku - ama-iri ama-4
• Ukutjhuguluka ukusuka emini ukuya ebusuku
• Iindlela umkayi webusuku oqaleka ngakho
• Inyezi
- indlela inyezi eqaleka ngakho
- Singayibona nini inyezi
- indlela inyezi etjhugulula ngayo ubujamo bayo
• Iinkwekwezi
- Ikwekwezi itjhisa njengelanga (ilanga liyikwekwezi)
Yelela: Kuyakghonaka ukubona inyezi emini. Faka hlangana imisebenzi yokutjheja nokugwala
Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko - ama-iri ama-2
Ukuhlanganisa iinhloko nokuhlathululo - ama-iri ama-2
38 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 1 IGREYIDI YOKU-1
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama- 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko
• Iinliliswa zomvumo, ukufaka hlangana ezitholakalako
nezenziweko,
• Iinsetjenziswa ezizwakalako ezinemihlobohlobo
yemivumo efaneleko
• Ipende enemibala esisekelo , emhlophe nenzima, ama-
enke anemibala,amabhratjhi namaphepha anesilinganiso
ezihlukileko
• Amapensela we-2B, amakhrayoni wamafutha, amapatela
we-oli, amatjhogo wemibala
• Irhomu, isigojwana sokutjhatjha
• Izinto zokugadangisa: ubujamo bejiyometri obutholakala
emabhoksini abuyelelwa asetjenziswe kabutjha, njll.
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini yoku-1. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo ezifaneleko kileyo
themu ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako
UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Futhumeza izitho zomzimba njengoku “dlala ipiyano”, ukuhlamba, ukukhuhluza amanzi, njll.
• Ibhoduluko eliphephileko: ukuzifunyanela nokwabelena indawo ngaphandle kokutjhayisana
• Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukukhamba, ukweqa-yeqa, nokugijima uye phambili nemuva
• Ukusikinyeka okungakaphathelani namandla wokukhamba: ukugoba amadolo, amahlombe, zungelezisa isihlakala
• Ukufuthumeza iphimbo: imisebenzi yokuphefumula nemidlalo yokutlama njengokuvuthela amakhandlela, njll
• Ilemuko lomzimba lokuhlola indawo nekombatjhuba njengokuba ngaphasi, ngemuva, ngaphezulu, ngokusebenzisa
imizimba nofana iinqabo
• Ukugcina ibetho elingatjhidiko elinamatjhuguluko wegido ngesikhathi bawahla izandla nofana nabasikinyekako
nakuvunywako njengokukhamba amagadango amane, ukweqa imeqo emibili
• Ukupholisa umzimba nokuphumula, isib. ‘ukuncibilikisa ikesi’, ‘ukupontjisa ibhaloni’
Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha
• Ukuhlola ubujamo nobungako ngokusebenzisa amagama wokwenza nemisikinyeko njengokukhamba mazombe,
matsikana, kabanzi, ngokuphephukako, ukudosa ibhokisi elibudisi, njll.
• Ukuvuma iingoma zendabuko ngokusebenzisa isikinyeko lomzimba nokulingisa
• Ukusebenzisa onakho okulula okuphathelene nelemuko elijayelekileko lomndeni wakho nemphakathini njengokugidinga
ilanga lamabeletho’, ‘umdlalo’, ukudlala indlu ‘kanompopi’, njll.
• Ukulingisa: ukuzenzela iindatjana ezifitjhani ezinemida eembalwa, eziphathelene nezinto ezikarisako ezingebhoksini- into
iyakhethwa bese icatjangwe ingephilako.
Ubukghwari obubonakalako - ama-iri ali-10
Ukutlama nga- 2D
• Gwala iinthombe zakho usebenzise iinrhatjhi ezihlukahlukeneko, amakhrayoni wamafutha adege nofana itjhogo
• Gwala begodu upende iinthombe zakho uzibandakanye nabanye
• Penda umfanekiso wakho ungezelele ubujamo - amehlo, iindlebe, ipumulo nomlomo; hlathulula izitho ezitholakala ehloko,
ubujamo, umbala nomuda
• Gadangisa amaphetheni ngepende edege
Ukutlama nga-3D (ukwakha)
• Ukwakha amabhoksi ngokusebenzisa amabhoksi abuyelelwa asetjenziswa ngobutjha godu; ukugandelela emajamweni
wejiyomethri; ukuhlathulula ubujamo
CAPS 39
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 2 IGREYIDI 1
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko
Qala iinsetjenziswa zamaKghono wePilo ezivezwe esiGabeni
sesi-2 neensetjenziswa zeThemu 1
Okumumethweko okulandeleko kufanele kwenziwe ethemini yesi-2. Khetha iinhloko zamakghono wePilo ezifaneleko kileyo
themu ukunikela ubunjalo beemFundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako
Ubukghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukufuthumeza umzimba: ukuzombelezisa izandla neengogoriyani, ukwenza ibumbeko ngomzimba njengobukhulu
nobuncani, banzi namatsikana
• Imidlalo yokukghadza enqophisa ekulawuleni umzimba, ukunqophisa amehlo nokusebenzisa isikhala
• Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukupharuma, ukweqa nokurholobha ngokuya phambili nokuya
ngahlanye
• Umsikinyeko wamathambo wokusongana, ukujinkisa imikhono nokutjhigamela ngemahlangothini.
• Ukuhlola iinthomo, imizimba neemphetho zemivumo neendaba nemisikinyeko
• Ukukopa imisikinyeko, amagido namaphetheni wemisikinyeko njengokulandela umrholi, nakakhambako, nakeqako,
nakawahla izandla
• Hlukanisa izitho zomzimba ngokomsikinyeko njengokukhomba nokugoba iinyawo, njll.
• Ukulola iphimbo njengemidunduzelo, ukusonga ilimi,nemivumo ngokunqophisa nokutlhadlhula emsebenzini wokulola
umphimbo
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: imidlalo efana ‘nokusikinya umntwana’,’jinka’, njll.
Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha
• Ukulingisa (ukungena emanyathelweni womunye umuntu)
• Ukuthuthukisa imitjho emifitjhani yekulumo-pendulwano njengengcoco hlangana kwendlovu nekhondlo
• Imisikinyeko efanele indima esebujameni obuhlukahlukeneko, isib. Ngesikhathi sokudla , ngetlasini, ebhesini
• Ukuvuma ingoma ngokusebenzisa okuphikisako okufana nokuthi uvumele phezulu, begodu uvumele phasi, burhaba
begodu nabuthaka
UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ama-10
Ukutlama nga- 2D
• Ukupenda ngomuno nofana ukupenda ngebhratjhi: ukucoca ngokuhlanganisa imibala sisekelo ukufinyelela emibaleni
yesibili
• Ukuzigwala yena ngokwakhe anomdeni wakhe bazibandakanye emsebenzini othileko; ukuhlathulula umuda nobujamo
• Ukwenza umgwala abe azipende asenza okuthileko; ukukhuthaza ilemuko lomzimba wenza okuthileko; atjho begodu
ahlathulule izitho zomzimba ezisebenzako.
Ukutlama nga- 3D
• Ukwenza imfanekiso ngedaka/ ngehlama yokudlala, ukukhuthaza bonyana basebenzise amametheriyali namathulusi
afaneleko
• Ukwakha izindlu/ iimphephelo azakhele zona ngengqondo ngokusebenzisa amabhoksi abuyelelwe asetjenziswa godu
namanye amametheriyali. Ukukhuthaza ukusebenzisa kuhle kwesinamathelisi neensetjenziswa zesinamathelisi.
40 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 3 IGREYIDI 1
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko
Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono wePilo
ezinqotjhiswe esiGabeni 2
Okumumethweko okulandeleko kufanele kwenziwe ethemini yesi-3. Khetha iinhloko zamakghono wePilo ezifaneleko kileyo
themu ukunikela ubunjalo iimfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako
UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukufuthumeza umzimba: isib. ukurhaya ingoma ethi ihloko, amahlombe, isifuba namadini,njll
• Ukuhlanganisa ukusikinyeka okuphathelene nokungakaphathelani namandla wokukhamba njengokuthi gijima-gijima-
jika, gijimela-phambili-kghadza, zilule uye phambili.
• Ukulingisa izehlakalo ngokutjengisa ukuphakama kwemizwa njengokudla ukudla okuthandako, nokuvula isipho
• Imidlalo ephathelene nenyumeresi nelitheresi njengamaculo weenomboro nevumelwano, ukwenza ibumbeko lamaledere
ngomsikinyeko
• Amakghono wokulalela imidlalo yomvumo ngokusebenzisa ibelo, ukuphakama kwelizwi,amadayinamikhi, isikhathi
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: asebenzisa ukufanekisa nofana amagama ‘njengokurhunyela kancani’ ‘nokukhula
kancani’
Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha
• Ukukhetha nokwakha imitjho yemisikinyo yakhe ukurhumutjha umongo onesingeniso nesiphetho
• Igido lokuwahla kathathu nofana kune. Ukusikinyekela umvumo kathathu nofana kane.
• Ukulingisa ubujamo bokwenza ukholwe obusekelwe ekondlweni yeSewula Afrika, umvumo nofana indaba ekhokhelwa
ngutitjhere
UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10
Ukutlama nga- 2D
• Ukwenza imigwalo yeendalwa zamambala nofana azibona ngengqondo, khuthaza ilemuko lokubona imida
nobujamo,begodu angezelele umniningwana, ukuhlathulula iinthombe zakhe
• Ukuzigwala yena ngokwakhe asebenzise imihlobo ehlukahlukeneko yeenthuthi; ukukhuthaza ilemuko lomuda nobunjalo,
umbala nokuhluka (isib. khulu / ncani; ede/efitjhani)
Ukutlama nga- 3D (ukwakha)
• Ukwenza iimfanekiso yeendalwa ngengqondo ngokusebenzisa idaka/ ihlama yokudlala nofana amamethiriyeli abuyelelwe
asetjenziswa godu; ukukhuthaza ukusetjenziswa ngefanelo kwamametheriyali nelemuko lendawo
CAPS 41
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 4 IGREYIDI 1
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko
Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono wePilo
ezinqotjhiswe esiGabeni 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 4. Khetha iinhloko zamakghono wePilo ezifaneleko kileyo themu
ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako
UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukufuthumeza umzimba: asebenzisa amazinga ahlukahlukeneko njengaphezulu: ukukha ihabhula, phasi: ukukhasa
begodu phakathi: ukuqondama
• Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukupharuma, ukweqa nokurholobha , ukugijima, eqayeqa
nomngani begodu nokutjhugulula ikombatjhuba
• Ukusikinyeka okungakaphatheleni namandla wokukhamba: ukuhlanganisa ukusongeka, ukujikisa imikhona, ukugobela
ehlangothini begodu nokweqa
• Imidlalo yokuwahla izandla anomngani bathuthukisa ukunqopha nokukhambisana
• Ukulalela umvumo nokuhlathulula indlela azizwa ngayo nakasebenzisa amagama anjengokuthi ukuthaba, ukudana njll.
• Ukupholisa umzimba nokuphumula, isib. ‘ukuzizwa ufana nesiba begodu uthaya emoyeni’, njll.
Ukusebenza anakho nokurhumutjha
• Ukwethula izinto nemibono ngomsikinyeko nangomdumo njengokwenza umtjhini, ihlathi lomlingo, i-ambulense,
ngokuzijamela nangeenqhema
• Ukwenza imidlalo ngetlasini kufakwe hlangana umvumo weSewula Afrika/ ikondlo/indaba ngomsikinyeko nangokulingisa
UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ama-10
Ukutlama nga- 2D
• Ukwenza imigwalo nofana ukupenda okukhambelana neenhloko zethemu. Nqophisa emzimbeni owenza okuthileko,
umuda, ibumbeko nombala
Ukutlama nga- 3D (ukwakha)
• Ukwenza imifanekiso ngaye enza okuthileko ebhodulukweni ngokusebenzisa idaka/ ihlama yokudlala; khuthaza ukuzitjho
yena qobo lwakhe ukusebenzisa amametheriyali ngefanelo nelemuko lendawo
42 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 1 IGREYIDI 1
IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko zeThemu 1
imigodlana yeembhontjisi neembholo, iintshwayo, iimeregi,
iinsetjhi, amalente,ihop skotjhi etshwaywe endaweni
eparaleleko ehlwengekileko
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 1. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula, lapho kufanelo khona. Imisebenzi ingajanyiselelwa ngeminye
nemidlalo yesikolweni ingafakwa hlangana. Tjhugulula umsebenzi ulungele abafundi abaphila nokukhubazeka.
Umsikinyeko wamandla
• Ukugijima ulahle umkhondo nokukhamba enkombatjhubeni ezihlukahlukeneko
• Imidlalo yokugijimisana azombeleza iimeregi utjhugulula ikhombatjhuba
• Ukusebenzisa imizwa: ukutjheja- indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba
• Ukusebenzisa imizwa: ukuzwa- ukulalela iinyalelo lokha nabakhambakhambako
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Ukugedela ibholo ekulu emnganini
• Ukudlulisa ibholo lisuka kelinye ilunga lesiqhema ukuya kelinye
• Ukuphosa nokubamba iimbholo ezikulu
Igido
• Ihop -skotjhi
• Ukweqa irobho
• Ukuvuma imidunduzelo ngesikhathi asebenzisa izitho zomzimba
Ukukhambisana
• Ukuphosa nokubamba imigodlana yeembhontjhisi
• Ijangeli-jimu- umkhono uyakhamba ngesikhathi ulenga ngokubambelela/ kakarela
• Ijangeli-jimu- ukhwela ileri
Ukudzimelela
• Imidlalo yokugijima ulahle umkhondo uzombeleze iimeregi utjhugulule ikhombatjhuba
• Iindlela ezihlukahlukeneko zokukhamba asuka kelinye ihlangothi aya kelinye
• Ijangeli-jimu - ukukhamba ngokudzimelela endaweni esezingeni eliphasi
Ukuzijayeza indawo okiyo
• Ukusebenzisa imizwa: Ukukhambisa umzimba eendleleni ezihlukileko zeenqabo.
• Ukugijima utjhinge emahlangothini ahlukahlukeneko ngaphandle kokuqhulana nabanye ngokusebenzisa soke isikhala
esikhona
• Ukwakheka okuhlukahlukeneko; indulungo
• Ukweqela kwenye indawo nokukhamba ngaphasi kweenqabo, ukukhasa, ukukhwela, ukweqa, njll.
• Ijangeli-jimu - ukukhasa nokukorotjha emafremini asebenzisa izitho zomzimba ezihlukahlukeneko
Umuda ohlukanisa amahlangothini
• Imisebenzi esebenzisa ihlangothi lomzimba elinganamandla
Imidlalo nokudlala
• Ukudlala imidlalo abayithandako ekhethwe bafundi
• Imidlalo yemisikinyeko-imiqondo yobukhulu, ibanga, isikhala nobungako obuthethweko.
CAPS 43
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 2 IGREYIDI YOKU-1
IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko zeThemu yesi- 2
Iimbholo, iimumathi, iimeregi,amawula wupsi, ijangeli-jimu
nofana isisetjenziswa esifanako nayo
Okumumethweko okulandeleko kufanele kwenziwe ethemini 2. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula, lapho kufanelo khona. Imisebenzi ingajanyiselelwa ngeminye
nemidlalo yesikolweni ingafakwa hlangana. Tjhugulula umsebenzi ulungele abafundi abaphila nokukhubazeka.
Umsikinyeko wamandla
• Izitho zomzimba: ukuvuma iingoma nofana ukurhaya umdunduzelo ngesikhathi athinta izitho zomzimba ezihlukeneko
njengokuthinta amadolo, iinzwani, ipumulo, ihloko, iindlebe, njll.
• Imidlalo- “USimoni uthi”- ukusikinya izitho zomzimba ezihlukeneko
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Amakghono webholo- ukudlulisa ibholo ngaphakathi kwendulunga ; ngehla kwehloko, ngaphasi kwemilenze nabajame
emdeni onqophe rwe; ukuphosela umngani ibholo, ukubhampisa abe abambe ibholo anomngani
• Ukubetha amabhaloni emoyeni
Igido
• Ukweqayeqa nokupharuma
• Ukweqela phezulu naphasi; ukweqela phambili, emuva nemaqadi
• Imisebenzi yokudlala ngemino- imidunduzelo yemino
Ukukhambisana
• Ukukhambisana kwelihlo - isandla- nenyawo - ukudribula iimbholo phakathi neemeregi begodu nokurarha iimbholo
hlangana neemeregi
• Ukusunduza ibhaloni- ukusunduzela ibhaloni kokuqothelweko nofana emapaleni.
Ukudzimelela
• Ukukhamba erobheni nofana emudeni othalwe phasi
• Ukudzimelela eplankeni elesezingeni eliphasi.
• Ukudzimelela eentulweni
Ukuzijayeza indawo okiyo
• Ukuqeda isiqabo ngokusebenzisa ijangeli-jimu nofana esinye isisetjenziswa esifana nayo.
Umuda ohlukanisa amahlangothi
• Ukugedekela ngahlanye kiwo woke amahlangothi, ukugedekela phambili nemuva
• Ukuphosa nokubamba umgodla weembhontjhisi ngesandleni esinganamandla
• Ukudzimelela ngomlenze onganamandla
Imidlalo nokudlala
• Imidlalo yamasiko/ yendabuko ekhethwe bafundi
44 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 3 IGREYIDI 1
IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko zethemu yesi-3
Iinkhafu/ ubude bamametheriyali
Iimbholo zeenyawo namapali
Amatayera amadala wekoloyi
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 3. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula, lapho kufanelo khona. Imisebenzi ingajanyiselelwa ngeminye
nemidlalo yesikolweni ingafakwa hlangana. Tjhugulula umsebenzi ulungele abafundi abaphila nokukhubazeka.
Umsikinyeko wamandla
• Isikinyeko- ukweqa, ukugijima, ukukhwela nokukhasa
• Ukukhamba uye emuva ngeenthende; ukukhamba uye emuva ngeenzwani
• Ukukhamba uye phambili ngokuvundlisa inyawo elinamandla
• Ukulandela iinyalelo zokukhamba kancani nokukhambisa
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Abafundi barhelebha ekubekeni izinto zokweqa nokukhokhoba begodu bakhamba hlangana nazo ngokuphephileko-
ukukhwela phezu, ukukhwela wehlele ngale, ukukhasa, ukulenga eensimbini nokudzimelela.
Igido
• Ukweqa irobho, ayedwa, baseenqhemeni zabathathu, babili bajikisa intambo munye uyeqa, bayadlhegane ngeendima
abazidlako.
Ukukhambisana
• Ukukhambisana kwesandla nelihlo - ukuphosa ithenisi emoyeni begodu ayibambe, ayibhampise phasi; ayidlulisele
umngani
• Ukweqa ibholo yomkheyiza nawujinkako
Ukudzimelela
• Ukudzimelela ematayerini wekoloyi, alaliswe phasi nofana ajanyisiweko
• Ukudlala imidlalo ngokusebenzisa imigodla yeembhontjisi ukudzimelelisa izitho zomzimba ezihlukahlukeneko, isib.
uSimoni uthi- ‘dzimelelisa umgodla weembhontjisi ehlombe lakho’
Ukuzijayeza indawo okiyo
• ukukhasa ngaphasi kwamatayera abekwe ngereyi
Okusehlangothini
• Ukweqa ihop- skotjhi ngenyawo elinganamandla
• Ukugijima nokujikisa irobhu isetjhi/ ilende ngokusebenzisa isandla esinganamandla
Imidlalo nokudlala
• Ukudlala “umabhaqelana”
• Inyamazana nomzumi
CAPS 45
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 4 IGREYIDI 1
IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko zethemu 4
Iinrobhu, iinsetjhi, njll
Iimbholo zobukhulu obuhlukahlukeneko
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 4. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula, lapho kufanelo khona. Imisebenzi ingajanyiselelwa ngeminye
nemidlalo yesikolweni ingafakwa hlangana. Tjhugulula umsebenzi ulungele abafundi abaphila nokukhubazeka.
Umsikinyeko wamandla
• Ukukhamba, ukugijima nokweqa ngokusebenzisa amatshwayo ukutjhugulula ukusuka ekukhambeni ukuya ekugijimeni
nofana ekweqayeqeni
• Umsikinyeko onganamandla: drayisa - iindlela ezihlukahlukeneko zokudrayisa; ukudraya isizunguzungwana ayedwa
begodu anomngani
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Ukwenza indulunga- imidlalo efana ‘nokubetha ibholo”
Igido
• Imidlalo esebenzisa iinrobho- igqhupsi/ kgati/ Ntino (abafundi ababili badrayisa irobho wesithathu uyayeqa ngesikhathi
boke abasiqhemeni bavuma umdunduzelo)
• Landela iinyalelo ngokusebenzisa isigubhu ukutshwaya itjhuguluko legido
Ukukhambisana
• Ibholo yesandla yeembholo ezikulu
• Ukukhambisana kwenyawo nelihlo, ukulotjhisana ngokuthinta iinyawo
Ukudzimelela
• Ukukhamba phezu kweenrobho - ukuya emuva, ukuya phambili nemahlangothini ngokuvundlisa nofana ukungavundlisi
iinyawo
• ukukhamba phezu keenrobho izandla ziphezu kwehloko, izandla zingemuva, izandla zisenyongeni
• Ukujama udlhodlhomele ngeenzwani, ukuqondama phezu kweenthumba,ukukhamba ngamabholo weenyawo,
ukukhamba ngeenthende buthaka
Ukuzijayeza indawo okiyo
• Ukudlala imidlalo efana nokatsu hlangana namazuba endaweni enomkhawulo
• Ubujamo bomuntu- ukwakha ubujamo beenomboro 1, 2, 3 nofana amaledere A, B, C, njll ngeketani yabantu
Umuda ohlukanisa amahlangothi
• Ukujika khona lapho uye ngesinceleni nangesidleni
• Rarha ibholo lapho kokuqothelweko ngokusebenzisa inyawo langesinceleni nelangesidleni, phosela ibholo ewulw wupsini
ngesandla se- N/ D
Imidlalo nokudlala
• Ukudlala imidlalo yokubambana o.u. abokatsu hlangana namazuba
• Imigijimo yokukhamba- ukukhamba ngeenzwani, ukukhamba ngeenthende, ukukhamba phasi ngeenyawo
• Imidlalo yokunikelana
46 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
IGREYIDI 2
ITHEMU 1 IGREYIDI 2
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu
(Ama-iri ama-2/ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni ezivamileko zamaKghono
qobo lwakhe
wePilo udinga:
• Iimbonelo zezinto ezisiza abantu- ezifana namarhalasi
wokufunda, iinsinjana zokukhamba,izinja ezihlahlako/
ezikhokhelwako,iinsiza zokuzwa
• Isitlabagelo esitjenziswa iindlela ezilula zokuhlwengisa
amanzi
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengobana
inqotjhiswe esiGabeni 2.
• Sebenzisa ikhalenda yetlasi ukucoca ngelanga nangenyanga ngamalanga unyaka woke
• Ukubuyekeza, ukuhlola nokubika kufanele kwenziwe ngokuragako. (ukwabiwa kwesikhathi kuyakuvumela lokhu)
• Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana
enzeka kiyo yoke ithemu. (ama-iri ama-bili ngethemu abelwe lokhu)
Isihloko: Osikutlhogako ukuze siphile - Ama-iri ama-4
• Imihlobo ehlukahlukeneko yokudla - kokukhula, kwamandla, kwepilo.
• Amanzi- kubayini sidinga amanzi, imithombo yamanzi
• Umoya- umoya ohlwengileko
• Ukukhanya kwelanga- okufaka hlangana ukuvikeleka elangeni
Yelela: Akutlhogeki bonyana kuvezwe umzombe wamanzi ezingeni leli.
Isihloko: Mina nabanye - Ama-iri ama-4
• Abangani- imikghwa yomngani olungileko
• Abantu esikolweni begodu nekhaya- ukufaka hlangana ukwabelana, ukusizana nokutjengisa ihlonipho.
• Ukusebenza ngerarano ngendlela eyakhako ukufaka hlangana ukuzithemba nokugqhwaga/ ukukghantjhela abanye
amandla
Isihloko: Omunye nomunye uqakathekile - Ama-iri asi-6
• Abantu bayafana begodu abantu bayahluka
• Izinto ezisiza abantu - ezinjengamarhalasi wokufunda, iimfremu zokukhamba, izinja ezihlahlwako/ezihlahlako,iinsiza
zokuzwa
• Ukutlhogomela abantu abaphila nokukhubazeka
• Ngingaba yikutani
Isihloko:Ukuphila kuhle - Ama-iri ama-4
• Ukuvikela ukudla esikudlako ukufaka hlangana ukukuvikeleka eempukaneni, ukugcina ukudla kupholile
• Iindlela ezilula zokuhlwengisa amanzi
• Izinto ezisilimazako - ukubhema,utjwala, iindakamizwara
• Imikghwa emihle - okufana nokuzithabulula njalo, ukubukela umabonwakude ngomkhawulo
Amalanga wekolo namanye akhethekileko - Ama-iri ama-2
CAPS 47
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 2 IGREYIDI 2
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu
ama-2/ ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni ezivamileko zamaKghono
qobo lwakhe
wePilo kuzofuneka lokhu:
• Iimbonelo zezambatho ezihlukahlukeneko zeenkhathi
zomnyaka
• Iincwadi zeenthombe nelwazi
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengoba
kunqotjhiswe esiGabeni 2.
• Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela
lokhu)
• Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana
enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili ngethemu abelwe lokhu)
Isihloko: Iinkathi zonyaka - ama-iri asi- 6
• Iinkathi ezine zonyaka
• Iinkathi zonyaka zisithinta njani- izambatho, ukudla, imisebenzi
• Iinkathi zonyaka zithinta njani izinto ezikhulako- ukutjala, ukukhula, nokuvuna
• Iinkathi zonyaka zithinta njani iimbandana- ukufaka hlangana ukulima isib. ukukera izimvu, ukudibha iimbandana -iinyoni
isib. ukufuduka kanye ukubekela
Isihloko :Iimbandana - Ama-iri ama-4
• Iimbandana ezifuywako
- Imihlobo
- Ukusetjenziswa- njengokudla nezambatho
• Iimbandana zommango
- Imihlobo
- Ukubhaqa/ fihla
Isihloko:Iimbandana neendalwa ezihlala ngemanzini - Ama-iri ama-4
• Amanzi atsengileko
- Umlambo- isib.ifesi, igulukudela
- Iinziba namadamu- isib. isirhwerhwe, inalidi (idragonfly)
• Amanzi anetswayi
- Ilwandle- isib. utjhaka, ikhreyifesi,
- Idanyana lerhalasi langendlini- isib. ifesi eyikwekwezana, ikala
Isihloko: Amakhaya weembandana - Ama-iri-ama-4
• Iimbandana neendalwa ezizenzela amakhaya wazo- njengeenyoni, nezinye iinyosi,ubutjhontjhwani
• Iimbandana neendalwa ezizitholela amakhaya- njengeemfene,iinyoka, imilahlantonga
• Iimbandana neendalwa ezikhamba neendlwana zazo njengominenke neenkghuru
Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko - Ama-iri-ama-2
48 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 3 IGREYIDI 2
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhle yomuntu (Ama-iri ama-2/ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni ezivamileko zamaKghono
qobo lwakhe
wePilo kuzofuneka lokhu:
• Amasampula wemihlobo ehlukeneko yehlabathi
• Iincwadi zeenthombe nelwazi
• Amatshwayo wendlela
• Amalunga womphakathi arhelebha abanye
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengoba
kunqotjhiswe esiGabeni 2.
• Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela
lokhu)
• Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana
enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili ngethemu abelwe lokhu)
Isihloko: Ihlabathi - Ama-iri ama-4
• Imihlobo ehlukeneko yehlabathi- imibala,nokuyizwa ngokuyithinta
• Iindwala ezihlala ehlabathini- ezinjengemizoka, iimfukwana
• Ihlabathi yokutjala iintjalo; ukuqakatheka kokutjala imirorho
Isihloko Iinthuthi - Ama-iri ama-asi-6
• Ziyini iinthuthi
• Iinthuthi zendlela
• Iinthuthi zomzila wesitimela
• Iinthuthi zemoyeni
• Iinthuthi zemanzini
• Ukusetjenziswa kwemihlobo ehlukeneko yeenthuthi
Isihloko: Ukuphepha endleleni: - Ama-iri-ama-4
• Imithetho yokuphepha endleleni
- Abakhambi ngeenyawo
- Abakhweli beentsikiri
- Abakhweli
• Amatshwayo wendlela wabakhambi ngeenyawo nabakhweli beentsikiri
• Abafundi abarhelebha abanye ukweqa iindlela
• Amapholisa wendlela asisiza bunjani
Isihloko: Abantu abasisizako - Ama-iri ama-4
• Abantu abasisizako emphakathini- njengabahlengikazi bemitholapilo, utitjhere osiza ngemva kwesikhathi sesikolo
,umbulungi weencwadi
• Indlela abantu abahlukeneko abangisiza ngayo
• Indlela engibawa ngayo ilwazi nesizo
- Imikghwa emihle
• Indlela yokubawa isizo nakurhabekileko
- Uthintana nobani
- Ngiliphi ilwazi olinikelako
Yelela: Mema umuntu osebenza emphakathini azonivakatjhela esikolweni:
Amalanga wekolo namalanga amanye akhethekileko - Ama-iri ama-2
CAPS 49
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 4 IGREYIDI 2
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu
(ama-iri ama-2/ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni ezivamileko zamaKghono
qobo lakhe
wePilo kuzakufuneka lokhu :
• Imebhe yebodeni yeSewula Afrika ehlukaniswe
ngeemfunda
• Iflarha yeSewula Afrika
• Iimbonelo zeensetjenziswa ezihlukene zokuthintana /
zokukhulumisana
• Iinthombe nama- ayithemu aphathelene nemikhandlu/
neminyanya yezekolo
• Imifanekiso neencwadi zelwazi
• Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengoba
kunqotjhiswe esiGabeni 2.
• Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela
lokhu)
• Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana
enzeka ethemini yoke.
(ama-iri amabili ngethemu abelwe lokhu)
Isihloko: Iphasi lekhethu - Ama-iri ama-4
• Imebhe yeSewula Afrika
• Igama lesifunda sabo nalapho sikhona
• Lapho sihlala khona
• Iflarha yeSewula Afrika- ukufaka hlangana ukukhumbula iflarha neendawo lapho singalibona liphephezela khona
• Ingoma yesitjhaba yeSewula Afrika- ukulalela nokuvuma
Yelela: Ingoma yesitjhaba ingafundwa ithemu yoke. Abafundi bamanye amaphasi bangafakwa, ngokufaka hlangana
amaflarha wamaphasi wabo nakukghonakalako
Isihloko: Iindlela zokuthintana / zokukhulumisana - Ama iri asi -6
• Ukukhuluma- okufaka hlangana ukuhlathulula, ibuthelelo leenkondlo nengoma,
• Ukutlola- okufaka hlangana ukutlola incwadi nofana ikarada nokuliposa
• Ukufunda- okufaka hlangana iinlayelo nemikhangiso
• Ukulalela- okufaka hlangana umrhatjho neenolwani/ iindatjana
• Ukubona- okufaka hlangana ukufunda iindebe zomlomo, nokukhuluma ngamatshwayo
Isihloko: Ipilo ebusuku - Ama-iri - 6
• Engikwenza ebusuku- ukulungiselela ukuyokulala, ukufunda nokucoca iinolwani/iindatjana, ukulala nokubhudanga
• Abantu abasebenza ebusuku -njengabonogada, abodororhodere, abatjhayeli beemphaphatjhini, abatjhayeli beenlori
• Iimbandana zebusuku- ezinjengeenrhulurhulu, iinungu, izingwe ezimabalabala, abojakalasi
Amalanga wekolo namanye akhethekileko - Ama-iri ama-2
Ukuhlanganisa iinhloko nokuhlola
50 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 1 IGREYIDI 2
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamaKghono wePilo
ezivezwe esaHlukweni sesi- 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 1. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula nesamaKghono wobuKghwari.
UbuKghwari bokwEnza - Ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukufuthumeza umzimba: ukuzithabulula ngokuphefumula nokusebenzisa amalungu ahlukahlukeneko
anjengeengogoriyana; ukukhomba nokugoba nokusonga isihlakala, njll.
• Ukulolonga iphimbo: ngokusebenzisa iingoma, ngokuvuma abokamisa, imidunduzelo, nemidlalo yokusonga/ukujikisa
ilimi.
• Ukuvuma iingoma usebenzise ukuzwana, imizombe, begodu nokubiza nokuphendula
• Ukuqoqoda komzimba: ukubetha buthaka nokusebenzisa imidumo ehlukahlukeneko (qhwarha ngemino, wahla
ngezandla, gidi ngenyama)
• Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukukhamba, ukugijma, ukweqayeqa, ukupharuma ngeendlela
ezihlukeneko ngokwakhe begodu nanomngani
• Ukusikinyeka okungakaphathelani namandla wokukhamba: ukufikelela, ukugoba, ukuzisikimela ngokwabo kanye
nabangani
• Imisebenzi yokucocelana iindaba/ iinolwani: ukulalela nokuphendula abangani ngefanelo, njengokucocelana iindaba
ngababili ngalokhu ‘ukudla engikuthandako’, iindatjana zokubuthelela, neendaba zebuyamdumo nezinye
• Ukuphola nokutjhaphuluka: ukulala phasi, ukuphefumulela ngaphaphakathi nangaphandle, ukubonakalisa umbala
ukuhlahlambisa/ ukupha amandla.
Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha
• Ukutlama izehlakalo ezifitjhani ngesihloko esifaneleko, kutjhejwe ukulandelana kweenkhathi zezehlakalo.
• Ukutlama abalingisi abafaneleko: ukuveza umahluko hlangana kwabalingisi nombono womlingisi ezehlakalweni ezifitjhani
• Amaphethini wegido asebenzisa amagama aqakathekileko weenhloko ezikhethiweko njengabantu emsebenzini: ‘umthezi’
kapa-kapa-kapa, ‘umninisilarha’ sika-sika nokhunye.
• Ukusebenzisa iimbonelo ezingaphezulu ukuhlola ibelo elifaneleko namadayinamikhi njengoku: ‘kapa-kapa-kapa’
kuzobaphezulu begodu msinyazana, ‘sika-sika’ kuzokuba ngokuthulileko begodu nabuthaka
• Ukufunda imisikinyo emigidweni/ emidansweni yeSewula Afrika, njengokudansa /ukugida ngamabhudzi nezinye
UbuKgwari obuBonakalako - Ama-iri ali-10
Ukutlama nga- 2D
• Ukupenda iinthombe zabo nabanye benza imisikinyeko (ukugijima, ukweqa, ukugida/ ukudansa njll) begodu bacoce
ngemibala esisekelo neyesibili, imibala epholileko nefuthumeleko, ibumbeko nomuda
• Ukutlama amaphethini kusetjenziswa amabumbeko wejiyometri; kucocwe ngegido nebuyelelo.
Ukutlama nga-3 (ukwakha)
• Ukubesebenzisa umdaka ukwenza nokukghabisa iimumathi; ukucoca ngephetheni, ngebumbeko lejiyometri, umuda,
ukucocisa ngelingaphandle lento namathekhnikhi wokuhlanganisa ngefanelo
CAPS 51
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 2 IGREYIDI 2
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama -20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamaKghono wePilo
ezivezwe esaHlukweni sesi- 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ngethemu yesi-2. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo ezifaneleko
kuleyothemu ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako.
UbuKghwari bokwEnza - Ama-iri ama-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukulolonga iphimbo: ukuthuthukisa ukuphimisa (iindebe, ilimi, umhlathi) ngomdlalo wokuzakhela engqondweni
• Ukufuthumeza umzimba: imisikinyeko ephikisanako kusetjenzisa iinkomba eziphathelene namezwi nomdumo
njengoku’Kghadza!’ ‘Khamba!’ ‘Phezulu!’
• Imidlalo yegido kunqotjhiswe kumakghono wokulalela nokukhumbula amaphethini wegido aphikisanako
• Ukudlala iinsetjenziswa eziqoqodako/ukuqoqoda komzimba ngesikhathi somvumo nokhu/nofana ukuvuma kwetlasi.
• Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukukgwantha, ukuhluza, ukweqa, ukurholobha, ukuzijikela
ngekwabo begodu nanomngani
• Ukusikinyeka okungakaphathelani namandla wokukhamba: ukugedeka , ukujinka, ukuzilula ayedwa begodu nomngani
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukutjho ubujamo bamazizo nemibono ngokusikinyeka okunjengokuthaya phezu
kwelifu, ukuzunywa buthongo, nokunye .
Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha
• Ukwenza amaphethini wegido ahlanganiswe nemisikinyeko ephathelene namandla wokukhamba njengokubetha kwegido
lokurholobha kweponi, ukukghwantha, ukweqayeqa nokunye.
• Ukuvuma iingoma kutjhejwe amadayinamikhi anjengokuvumela: phezulu nabuthaka, buthaka namsinyazana
• Ukulingisa okuhlobene neenhloko ezikhethiweko nofana iindatjana ezicocwe ngutitjhere, ukusebenza nomngani ukudlala
indima nokutjhugulula iindima abazidlalako
• Ukusebenzisa amathekhnikhi womdlalo ukuhlola imicabango nemizwa yabalingisi, isib. umdlalo ukghadzile omunye
nomunye umdlali ubethwa ehlombe,begodu abawiwe bonyana aveze ukuthi uzizwa njani ngalesosikhathi , njll.
UbuKghwari obuBonakalako - Ama-iri ali-10
Ukutlama nga- 2D
• Ukugwala nofana ukupenda iinthombe ezihlobene neenhloko ezenziwa kileyothemu: Nqophisa kokungakahleleki
emudeni, ukuzwakala kwelizwi, ubunjalo nombala
• Ukusebenzisa izinto ezakhe zasebenza ngobutjha begodu nepende edege ukutlama ilingaphandle eligadangisiweko;
ukukhuluma ngamabumbeko wejiyometri naphathelene nezitho zomzimba
Ukutlama ngababusobuthathu (3D) (ukwakha)
• Ukwakha isifihlabuso asebenzisa amamathiriyela akhe asebenza ngobutjha; ukucoca ngebumbeko, ubunjalo,
nokuthuthukisa amakghono wobukghwari
52 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 3 IGREYIDI 2
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamaKghono wePilo
ezivezwe esaHlukweni sesi- 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ngethemu yesi-3. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo ezifaneleko
kulethemu ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokubonakalako.
UbuKghwari bokwEnza - Ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukufuthumeza umzimba: ukutshopha nokulula umgogodlha uhlezi phasi,ukutshopha umzimba afane nebholo,
ukuthabulula umzimba nokulula umgogodlha, njll.
• Ukwehlela phasi uvela emoyeni buthaka ngeenyawo uvela emmoyen (izwani-ibholo-isithende,ugoba amadolo) lokha
nawu nawupharumako ,naweqayeqako,naweqako begodu nokweqela kude , njll.
• Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukutjhelela ngeenyawo eflurini nokugijima ngokweqela kude
ngokwakhe nanomngani
• Ukusikinyeka okungakaphathelani namandla wokukhamba: ukujika,ukuwa,ukugida, ukurarha ngokwakhe begodu
anomngani
• Amagido amanengi avela nakusebenza ukuqoqoda komzimba begodu/ nofana iinsetjenziswa zokuqoqoda
• Ukulalela umvumo nokulemuka ubujamo bamazizo njengoku‘dana’, ‘ukuthaba’, ‘ukuthula’begodu ‘nokuthakasa’
• Ukulingisa buthule okulula; ukulingisa imisebenzi yangamalanga kuqaliswe kusilinganiso begodu nebumbeko,
njengokuphakamisa ‘ilitje elibudisi’ nofana ‘isiba elilula’, begodu njll.
• Imidlalo enqotjhiswa kunyumeresi nelitheresi njengeengoma zeenomboro begodu nemilolozelo, iindatjana
zokuzibandakanya, ukwenza amabumbeko wamaledere ngomsikinyeko, ukutlola amagama ngeenzwani, amadayinamikhi
womlomo (ukudosa,ukusonga,ukulula, ukugoba,ukuphotha)
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukulala ngomhlana uqinise/rhunyeze yoke imisipha, ukubumba amaguduva/iimfeyisi
uqinise, ukubambisisa amahlombe nokutjhaphulula yoke imisipha ukwenza umzimba ube budisi eflurini, njll.
Ukusebenzisa onakho nokurhumutjha
• Ukutlama iphaphethi elula ngokusebenzisa imatheriyali elahliweko: amaphaphethi wekowusu, amaphaphethi womunwe,
amaphaphethi wesithunzi
• Ukulingisa kwephaphethi yakhe ephathelene nokulingisa ngelizwi elifaneleko begodu nokulawula yakhe iphaphethi
• Ukutlama imidumo namagido anqophiswe ebujameni bamazizo nofana kumlingisi wephaphethi ngokusebenzisa iphimbo,
iinliliswa nofana izinto ezitholiweko
• Ukuhlola imikghwa yomsikinyeka yamaphaphethi njengokuthi: ‘Ibhubezi elilambileko likhasa begodu linanaba lifuna
ukubamba ikhondlo,’ njll.
UbuKghwari obuBonakalako - Ama-iri ali-10
Ukutlama nga2D
• Ukwenza imigwalo yeenyoni, iimfesi, iingogwana, iinrhurhubi, njll sebenzisa amaphasteli we-oli emibaleni efuthumeleko
begodu nokuhlanza nge-enke yemibala epholileko; ukucoca ngombala, ibumbeko, ubunjalo, iphetheni nokugandelela;
ukuqala nokucoca ngemisebenzi yobukghwari edumileko yendabuko yephasi
• Ukwenza imigwalo yeentjalo namathuthumbo webhudango; ukucoca ngemibala wokuthoma nobuyelelweko,
ukugandelela, begodu nemiqondo efana nokuthi emuva, phambi kwe, ngaphasi kwe, njll
Ukutlama ngabobuso-buthathu (3D) (ukwakha)
• Sebezisa amamathiriyela abuyelelwe asetjenziswa begodu namaphephamdaka ukwenza izinto ezirhelebhako; amakomitji
wamaqanda, iimumathi, iimphathi zeentjalo, njll ukukghabisa usebenzisa iphetheni; ukucoca ngamabumbeko wejiyometri
begodu nemibala epholileko nefuthumeleko, nokuthuthukisa amakghono wobukghwari.
CAPS 53
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 4 IGREYIDI 2
UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamaKghono wePilo
ezivezwe esaHlukweni sesi- 2
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ngethemu yesi-4. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo ezifaneleko
zethemu le ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako.
UbuKghwari bokwEnza - Ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wokuzitlamela
• Ukufuthumeza umzimba: usebenzisa iindulungu, ama-engeli, amajika begodu namazombezombe
• Ukulolonga iphimbo; usebenzisa imivumo nemidunduzelo kunqotjhiswe emanothini aphezulu naphasi begodu nangebelo
elirhabako nelibuthaka
• Ukuvuma iingoma ukwenza ngcono ikghono lokuvuma ngetjhuni ethileko
• Ukuhlanganisa imisikinyeko engakaphathelani namandla wokukhamba nemisikinyeko ephathelane namandla
wokukhamba njengokusonga okuhlanganiswe nokurholobha ngokwabo begodu nomngani
• Ukulingisa buthule okulula: ukulingisa imisebenzi yangamalanga kunqotjhiswe kubudisi, ibumbeko, nesikhala’
‘njengokugugubala erholweni elincani ngobubanzi’, ‘ukurarha ibholo ekundleni ekulu yemidlalo’ njll.
• Ukuzithomela/ukuzitlamela ukukhupha umidumo, ngokusebenzisa ukuhlakanipha, ukuphakama kwelizwi,ubujamo
nemikghwa yephimbo, begodu nokuzwakala kwelizwi ukuveza umlingisi, imizwa nobujamo bamazizo njengokuthi
‘bamkhulu = phezulu, iphimbo eliphasi, buthaka’, ‘inyoni = buthule, iphimbo eliphezulu, msinya’, begodu nokunye
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukuya engomeni epholileko edambisa umzimba
Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha
• Ukulalela umvumo nokubona bonyana ukuhlakanipha, ukuphakama kwelizwi, ubujamo nemikghwa yephimbo, ukucoca
indaba efana nethi “UJabu nepisi” njll.
• Ukusebenzisa imisikinyeko ngefanelo begodu nabalingisi asebenzisa okuphathelene namandla wokukhamba namazinga
ukurhumutjha indaba enjengethi ‘ uJabu nepisi’, njll.
• Ukuthuthukisa okwenziwa yiphaphethi ngokunqophisa ekulumiswaneni hlangana kwamaphaphethi
• Ukuhlola umoya, isikhundla netjhebiswano lamaphaphethi- abalingisi abafana nesilelesi, abalingisi besibandana, umloyi,
ikosazana, njll..
UbuKghwari obuBonakalako
Ukutlama nga-2D - Ama-iri ali-10
• Ukwenza imigwalo ekhambelana neenhloko ezenziwa ethemini leli; ukucoca ngombala, umzwakalo welizwi, ubunjalo,
ukumadanisa, ibumbeko
Ukutlama ngababusobuthathu (3D) (ukwakha)
• Ukwenza iimfaniso zomdaka
54 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 1 IGREYIDI 2
Isifundo sokuziThabulula Ama-iri-ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko zethemu yoku-1
Amabhethi,iimbholo,iinkhwanyana zamabhontjisi, indawo
yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba, iimumathi
njengokuqothelweko
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini yesi -1. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
ubunjalo beemFundo zokuziThabulula,lapho okufaneleko . Eminye imisetjenzana ingenziwa ukujamiselela eminye nemidlalo
yesikolweni ingafakwa.
Ukutjhugulula imisebenzi ilungele abafundi abakhubazekileko
Umsikinyeko wamandla wokukhamba
• Dlala umdlalo wendabuko, isib. iinketo.
• Imigijimo yezambane
• Imidlalo yeqanda nelebhula/dzimelelisa ibholo encani phezu kwesigobho esikhulu.
Umsikinyeko wokubona ngengqondo
• Phosela imigodlana yamabhontjisi phezulu begodu uyibazmbe.
• Phosa begodu nibethe iimbholo ngababili.
Igido
• Yeqa ngaphezulu kwamarobho alinnganiseneko/ buyelela ubeke iinrobho zibe maqalanga.
• Ukweqa irobho.
Ukukhambisana
• Phosela umgani imigodlana weembhontjisi.
• Dlulisa ibholo ngaphasi kwemilenze lapho abafundi bazabe bajame omunye ngemva komunye.
Ukudzimelela
• Sebenzani ngababili niqalene imilenze ivulekile iinyawozithintane, nibambane ngezandla, nidosane nitjhovane ukuya
emuva naphambili, iinthende zeenyawo zihlangane.
• Buyelelani nijamile, nisebenzise izandla ukutjhovana innyawo zidzimelele ngokupheleleko phasi.
• Ukudzimelelisa imigodlana yeembhontjhisi ezithweni ezihlukahlukeneko zomzimba lokha nabakhamba emudeni
onqophileko.
• Ukuthabulula umzimba ngokulawula, ukukhambisana nokudzimelela.
Ukuzijayeza indawo okiyo
• zithabulule begodu utshophane-yenza umzimba ube mude begodu ube muncani ngendlela ongakghona ngayo, ubemude
begodu ube mufitjhani ngendlela ongakghona ngayo.
Okusehlangothini
• yethula imisetjenzana ngokusebenzisa isitho somzimba esinganamandla, imikhono nemilenze.
CAPS 55
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 2 IGREYIDI 2
IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri-ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Iimbholo ezihlukahlukeneko, umdlalo owenziwa ngezinti
ezilithoba ezijanyisiweko, imigodla yeembhontjisi
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini yesi -2. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
ubunjalo beemFundo zokuziThabulula,lapho okufaneleko . Eminye imisetjenzana ingenziwa ukujamiselela eminye nemidlalo
yesikolweni ingafakwa. Ukutjhugulula imisebenzi ilungele abafundi abakhubazekileko.
Umsikinyeko wamandla wokukhamba
• Imisebenzi yokulingisa njengokuthi ”landela umdosiphambili”
• Ukugijima umgijimo wokunikelana ngeentlabagelo nofana banganzo iintlabagelo
• Ukugijima umgijimo wokunikelana; ukudribula ibholo; mazombezombe immedo neemeregini
• Ukuphendula amadrili ngomsikinyeko njengokudlala umdlalo wamaguduva ngamadolo; ukubamba ibholo ngaphambi
kokuthi umngani wakhe ayibambe; njll.
Umsikinyeko wokubona ngengqondo
• Amakghono webholo- ukubhampisa iimbholo lokha nawukgwantha ndawonye.
• Amakghono webholo- ukubhampisa iimbholo ebodeni
• Amakghono webholo- ukubhampisa iimbholo zizombeleze iinqabo/izinto.
Igido
• Ukweqayeqa ngerobho nangaphandle kwerobho yokweqa; eqayeqa endaweni eyodwa eqothelweko begodu bavundle
ibanga
• Ukubamba ibetho/ibhithi igido lomvumo nofana lesigubhu, khambisa amalungu ahlukahlukeneko womzimba - ihloko.....
imikhono…iinyonga… imilenze begodu neenyawo
Ukukhambisana
• Sebenza nomngani - omunye ugedela ibholo komunye ofanele ayirarhele emuva ngaphambi kobana iqede ukugedeka
• Ukuphosa ibholo ekulu kokuqothelwe kikho isibonelo, ipala lebholo leenyawo nofana eringini yebholo lezandla
• Imisebenzi yokulingisa, ukudobha amahabhula, ukwemba engadini,ukusarha iplanka, njll
Ukudzimelela
• Ngababili balwa ukulwa kwamadada nofana komkukurumbu
• Ukudlala imidlalo elula njengokuthi J.A.M.A
• IHop-skotjhi
Ukuzijayeza indawo okiyo
• Umdlalo odlalwa nijame ngendulungu “ukatsu nekhondlo”
• Umdlalo weendawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba
Okusehlangothini
• Ngababili bambani ibholo ngesandla esinganamandla
• Ngababili rarhani ibholo ngenyawo elinganamandla
Zemidlalo nemidlalo
• Imidlalo efaka hlangana ukudosa, ukugijima, ukweqa begodu namawupsi, isibonelo ‘iphaliswano lokudosana’
• Ukudlala imidlalo efana ne “Pisi, pisi sikhathi bani?’’
56 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 3 IGREYIDI 2
Isifundo sokuziThabulula Ama-iri-ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Iinsetjenziswa ezisetjenziswa emidlalweni yokweqa
nokukhokhoba; imigodla yamabhontjisi; iimbholo zemihlobo
ehlukahlukeneko
Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini yesi3. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
ubunjalo beemFundo zokuziThabulula, lapho kukghonakalako. Imisetjenzana ejanyiselwako neminye imidlalo yesikolo
ingafakwa hlangana. Tjhugulula imisebenzi ilungele abafundi abaphila nokukhubazeka.
Umsikinyeko wamandla wokukhamba
• Umdlalo wokweqa nokukhokhoba ngemigodla weembhontjisi esandleni/ehlombe/enyaweni/ehloko
• Ukuphendula amadrili ngomsikinyeko , njengomlayo katitjhere… gijima…betha ideki…pharuma… jama… njll
Umsikinyeko wokubona ngokwengqondo
• Ukudlala ngokutjhaphulukileko nesikhathi sokulemuka iindlela ezihlukahlukeneko zokusebenzisa umgodla wamabhontjisi
• Imidlalo yokusebenzisa ingqondo ulandela iphethini- ukurhemisa izinto ngefanelo, o.u. ukugijima begodu ubeka
amatshwayo eendaweni eziqinisekisiw ngaphambili, ngokusebenzisa irhemo elifaneleko
• Ukubamba nokuphosa ibholo yethenisi
Igido
• Ukujinka emjinkweni ngokukakarela
• Ngokusebenzisa ukukakarela , jinka esimbini evvundlileko emjinkweni
Ukukhambisana
• Ukugijima nenze indulungu niye ngehlangothini lokukhamba kwe watjhi begodu niphambane nokukhamba kwe watjhi.
• Ngokusebenzisa ukukakarela, entweni, khamba ngezandla emjinkweni usebenzise isimbi evundlileko.
Ukudzimelela
• Ukudzimelela ngomlenze munye
• Ukudzimelela ukhambe eentanjeni, emaplankeni, iingojwana zokudzimelela (ukudzimelela ngomlenze munye;
ngemikhono evundlileko)
• “Injomani/ipera nekarana”
• Ukujinka ngamahula - hubsi ngomkhono, iinyonga begodu nentamo
Ukuzijayeza indawo okiyo
• Ukwethula ukugedeka uye phambili nemuva- ukuhlathulula ukuphepha
• “Ipisi nemvu” ukusebenzisa indawo ehle yokudlala
• “Ukukhasa ngaphakathi kwe thaneli, ”uphuma ngaphasi kwesitulo” ematayereni wekoloyi nofana emirhobeni yokuzenzela
Umuda ohlukanisa amahlangothini
• Phosa ibholo ngendlela ezombelezako iye emuva naphambili endulungwini niye ngehlangothini lokukhamba kwe watjhi
begodu niye ngehlangothini lapho iwatjhi ingayi ngakhona
• Imisikinyo yehlangothi lomzimba njengokuphosa ibholo lukeke/ngamahlangothi esinceleni/esidleni
njengakumakhakhulararhwe
Zemidlalo nemidlalo
• Hlukanisa abafundi ngeenqhema begodu baphalisane emdlalweni wegijimonikelano ukuhlathulula imithetho nendlela
yokusetjenziswa kwayo
• Imidlalo yesintu/yendabuko abafundi abazikhethela yona
CAPS 57
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 4 IGREYIDI 2
Isifundo sokuziThabulula Ama-iri-ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Iintambo/iinrobho, iimfengwana, amamada, amathunga
wemisebenzi yamanzi, isisetjenziswa sekhrikhethi
yabasathuthukako
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundwe ethemini yesi 4. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela
ubunjalo beemFundo zokuziThabulula, lapho kukghonakalako. Imisetjenzana ejanyiselwako neminye imidlalo yesikolo
ingafakwa hlangana. Tjhugulula imisebenzi ilungele abafundi abaphila nokukhubazeka.
Umsikinyeko wamandla wokukhamba/ Umsikinyeko ongasiwamandla
• Ukweqela phezulu, ukukhamba ngamagadango amakhulu, ukukhamba ngamagadango amancani; ukweqa, ukupharuma
• Imidlalo yama-athletiki-ukugijima ngebelo elikhulu
• Imidllalo yama-athletiki- ukugijima igijimonikelana
Umsikinyeko wokubona ngengqondo
• Amafletjhikarada anamagama wokwenza okuthileko ahlukahlukeneko- yeqa, gijima, pharuma, yeqayeqa, hlala, khamba
begodu jama.
• Imisetjenzana yetenesi nekhrikethe
Igido
• Ukukhwela uye phezulu naphasi emastebhisini nofana ukudzimelela bewubuyabuyelele kali- 10
• Ukududa, ukuzithabululela ukuphefumula usebenzise iimumathi zamanzi
Ukukhambisana
• Ukuzithabululela ukududa-lala ngomhlana urarhararhe; lala ngamathumbu; rarhararha begodu ukhambise imikhono inga
uyaduda
Ukudzimelela
• Imidlalo yama-athletiki -imisebenzi yokuzithabululela ukweqa imeqo emide
• Imidlalo yama-athletiki - imisebenzi yokuzithabululela ukweqa uye phezulu
Ukuzijayeza indawo okiyo
• Ukulandela iinkomba, isib. khamba amagadango asi-6 ukuya phambili, amagadango ali-10 ukuya emuva namagadango
ama-3 ukuya ngesinceleni. Jama. Khamba ngamahlangothi uphambanise imilenze.Yeqayeqa kasi-6 ngenyawo linye
begodu kali-9 ngomunye umlenze
• Ukweqayeqa azombeleze indawo yokudlala ayedwana begodu anomngani
Umuda wangaphakathi ohlukanisa amahlangothi womuntu
• Ukuzilula uye phezulu nemahlangothini
• Zemidlalo nemidlalo
• Dlala imidlalo ehlukahlukeneko
• Ikhrikhethi yabasakhasako/yabasathuthukako
• Ukuzithabululela ukududa- ukuzithabululela ukuphefumula. Ukuzijayeza ukuvuthela amagwebu usebenzise amathunjana
okuselwa ngalo isiselo esimakhaza
• Abafundi bafaka ubuso babo emanzini bavuthela amagwebu
58 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
IGREYIDI 3
ITHEMU 1 IGREYIDI 3
Ilwazi lokuThoma ubuYena 30 ama-iri Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu
(ama-iri ama-3/ ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
qobo lakhe
ezijayelekileko, uzokuthloga :
• iinthombe, iindatjana, imidunduzelo yemizwa
yamaphaphethi namamaski
• Ibhokisi leSizo lokuThoma eliludlana
• Sebenzisa ikhalenda yetlasi ngamalanga ukucocisana ngelanga nangenyanga kuze kube sekupheleni konyaka.
Ukubuyekeza, ukuhlola begodu nokuletha umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Indlela isikhathi
esihlukaniswe ngakhona siyakuvumela lokhu).Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele
kukhulunywe ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amathathu
ngethemu)
Isihloko: Mina - ama-iri asi-6
• Ziyini izezahlakalo zeengaba ngokuya ngeenkathi.
• Iingaba zezehlakalo zepilo yami - kufaka hlangana ilanga lamabeletho, ukuthoma isikolo, okungasenani iphuzu linye
elingithabisako.
• Into engithabisako engadlula kiyo epilweni yami.
Isihloko : Imizwa - ama-iri asi-6
• Izinto ezingithabisako nezinto ezingidanisako.
• Ukubona imizwa - njengokusilingeka, ukwesaba, ukutshwenyeka, ukuba nesizungu.
• Iindlela ezihle zokuveza amazizo.
• Ukuncancabeza - sitjho njani bonyana ngiyancacabeza.
Yelela: Sebenzisa iinthombe, iindatjana, imidunduzelo, amaphaphethi namamaski.
Isihloko : Ukuvikeleka Ngokwezepilo - ama-iri ama-3
• Ukusebenzisa isizo lokuthoma elisisekelo ebujameni obunjengo: ukubhluya ngeempumulo, ukulunywa ziinunwana,
ukusikeka nokutjha.
• Ipilo nokuhlanzeka okusisekelo - kufaka hlangana ukungathinti iingazi zabanye abantu.
Isihloko : Ukutlhogomela umzimba wami uhlale uphephile - ama- iri asi-6
• Asikaphephi kibo boke abantu.
• Imithetho yokutlhogomela umzimba wami uhlale uphephile.
• Ukuthemba amazizo wami athi ‘Iye’ nofana ‘Awa’.
• Utjho njani ukuthi ‘Awa’ kwelinye nelinye ihlobo lokuhlukunyezwa.
• Ukubika njani ukuhlukunyezwa.
Yelela: Isihloko lesi kufanele sinqophe ekuvikeleni ukuhlukunyezwa ngokomzimba nangokomseme.
Isihloko : Amalungelo nokuziphendulela - ama-iri asi -6
• Amalungelo nokuziphendulela kwabantwana
• Amalungelo nokuziphendulela
- Ekhaya
- Esikolweni
- Emphakathini
- Ebhodulukweni
Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko. - ama-iri ama-3
CAPS 59
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 2 IGREYIDI 3
Ilwazi lokuThoma ubuYena 30 ama-iri Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu (3 ama-iri / ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
qobo lakhe
ezijayelekileko, uzakutlhoga:
• Iimbonelo zokudla ezisuselwe eenqhemeni
ezahlukahlukeneko zokudla
• Iincwadi zebulungelweni leencwadi/iincwadi zelwazi
• Iimbonelo zemihlobo ehlukahlukeneko zeenzibi
• Iimumathi zokuphatha okuzokubuyelelwa zisetjenziswe
godu.
• Ilensi leplastiki/irhalasi elikhulisako.
• Ukubuyekeza, ukuhlola begodu nokuletha umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Isikhathi esinikelweko
siyakuvumela lokhu)
• Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunywe ngawo njengombana enzeka/avela
ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amathathu ngethemu)
Isihloko : Ukudla ukudla okunepilo - ama-iri asi-6
• Iinqheema zokudla
- Amavithamini - iinthelo nemirorho
- Amakhabhohayedrethi - uburotho, isiphila/ipuphu.
- Amaphrotheni - amaqanda, amabhontjisi, inyama, amantongomani
- Ideri - ibisi, itjhizi, iyogathi.
• Ukudla okunazo zoke izakhamzimba
Isihloko: Iinunwana - ama-iri ali-9
• Imikghwa yenunwana
• Iinunwana ezahlukahlukeneko - ezifana nepukani, unompopoloza, utjhontjhwani, ugedathuvi.
• Ukuqala nokugwala inunwana
• Zisirhelebha bunjani iinunwana
• Zisilimaza bunjani ezinye zeenunwana
Isihloko: Imizombe yepilo - ama-iri asi 6
• Uyini umzombe wepilo?
• Umzombe wepilo we :
- Iimbandani ezimunyisako (isib.inja)
- Inunwana (isib. iviyaviyani)
- I-amfibhiya/isiphila manzini nangaphandle - (isib. isirhwerhwe)
- Inyoni - (isib. ikukhu)
Isihloko: Ukubuyelela usebenzise kabutjha into - ama-iri asi 6
• Kwenzekalani ngezinto esele sizisebenzisile?
• Ukubuyelela usebenzise (izinto ezingasetjenziswa godu )
• Ukubuyelela usebenzise kabutjha into (izinto ezisebenzileko ezingenziwa into enye etja)
• Ukunciphisa (ukusebenzisa okuncani)
• Okungekhe kwabuyelelwa kwasetjenziswa kabutjha godu
• Ukubuyelela usebenzise kabutjha into ekhaya nesikolweni
• Ukwenza isivundisi ngezinto ezibolako
• Ukubuyelela usebenzise amanzi
Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko. - ama-iri- ama 3
60 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 3 IGREYIDI 3
Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama iri ama-30 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu (ama-iri-ama 3 ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamakghono wePilo
qobo lakhe
ezijayelekileko, uzakutlhoga :
• Iinthombe zamaplanethi - okufaka hlangana iPhasi
elisemkhathini
• Iindatjana zokuya emkhathini nerhubhululo.
• Amatshwayo weengozi
• Abantu abadala/ abakhulileko emndenini namalunga
womphakathi
• Ukubuyekeza, ukuhlola begodu nokuletha umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Indlela isikhathi
esihlukaniswe ngakhona siyakuvumela lokhu)
• Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunywe ngawo njengombana enzeka/avela
ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amathathu ngethemu)
Isihloko: Ukuphepha komphakathi - ama-iri asi 6
• Iindawo eziyingozi zokudlalela - okufaka hlangana lapho kulahlwa khona iinzibi, umzila wesitimela, iindlela, iindawo lapho
kwakhiwa khona.
• Ukukhwela isitimela neenteksi ngokuphepha
• Ubungozi begezi
• Izinto eziyitjhefu ezingavuthiko
• Amatshwayo asiyelelisa ngengozi.
Isihloko: Ukusilaphazeka - ama-iri asi 6
• Kuyini ukusilaphazeka?
• Imihlobo ehlukahlukeneko yokusilaphazeka- amanzi, inarha, umoya, itjhada.
• Umphumela wokusilaphezeka ebantwini
• Umphumela wokusilaphezeka ebhodulukweni
Yelela: Hlola begodu uhlwengise indawo. Lokhu kuzakusetjenziswa njengesingeniso sokwenza umsebenzi owenziwa
ngaphandle.
Isihloko: Abantu bebaphila njani ekadeni - ama-iri ali 9
• Iindatjana nelemuko labantu abadala emndenini nemphakathini - okufaka hlangana ukudla, izambatho neenkhwelo.
• Izinto egade zisetjenziswa babantu abadadlana emndenini nemphakathini - njengamathulusi, amathoyisi, izinto
zokupheka.
• Ukukhetha iinthombe nemifanekiso emidala e-albhamini neencwadi zomndeni.
• Abantu bebaphila bunjani ngaleso sikhathi nanje(okutjhugulukileko nokusaragela phambili)
Tjheja: Mema amalunga amadadlana womndeni nawomphakathi bona avakatjhele itlasi.
Isihloko: Isikhala - ama-iri asi- 6
• Umhlaba osemkhathini - uqaleka bunjani (inarha, ilwandle, amafu)
• Iinkwekwezi namaplanethi - ayini
• Amagama wama planethi
• Itheleskopho
• Ukukhamba emkayini
• Amasathelayidi nelwazi esilitholako
Tjheja: Lokha nakukghonekako, vakatjhela iphlanatheriyamu nofana I obsevethri.
Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko. - ama-iri ama-3
CAPS 61
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 4 IGREYIDI 3
Ilwazi lokuThoma ubuYena ama-iri ama 30 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
neHlalakuhleyomuntu
(ama-iri ama 3/ngeveke ) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
qobo lakhe
ezijayelekileko, uzakutlhoga :
• Iflowutjhadi ukutjengisa iindlela zekambiso.
• Iincwadi zelwazi zelwazi / zebulungelweni leencwadi
neenthombe
• Imibiko yephephandaba neyakamabonakude
ngehlekelele.
• Iindatjana ngeenlwanyana ezisiza abantu
• Ukubuyekeza, ukuhlola begodu nokuletha umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Indlela isikhathi
esihlukaniswe ngakhona siyakuvumela lokhu)
• Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunywe ngawo njengombana enzeka/avela
ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amathathu ngethemu)
Isihloko : Umkhiqizo nendlela yekambiso - ama-iri asi 6
• Iintjalo
- Esikuthola eentjalweni
- Indlela yekambiso - kusukela emobeni ukuya etjhukeleni.
• Ihlabathi
- Esikuthola ehlabathini
- Indlela yekambiso - kusukela emdakeni ukuya esitineni.
Isihloko: Iinhlekelele nokufanele sikwenze - ama-iri ali 9
• Imihlobo yeenhlekelele
- Iinkhukhula
- Umlilo
• Ezinye izehlakalo
- Umbani
- Ukusikinyeka kwephasi
- Iinwuruwuru nomoya onamandla
Yelela: Sebenzisa ilemuko lakho, nemibiko yamaphephandaba nomabonwakude ukubika ngeenhlekelele.
Isihloko : Iimbandana neendalwa ezisisizako - ama-iri ali 9
• Iimbandana ezisinikela ukudla begodu / nofana izambatho
- Iinyosi
- Iinkukhu
- Iinkomo
- Izimvu
• Iimbandana ezisisebenzelako
- Izinja - izinja ezikhokhelako, izinja ezisigadako, izinja ezinukelelako
- Abodumbana neempera
Yelela: Fumana begodu ufunde iindatjana ngezinye iimbandani, njengama dolfini asiza abantu.
Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko. - ama-iri ama 3
Ukuqinisekisa iinhloko ezifundisiweko nokulungiselela ukudlulela eGreyidini 4 - ama-iri ama 3
62 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 1 IGREYIDI 3
UbuKghwari bokuTlama ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yoku-1. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo
zeThemu ukuthola ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari obuBonakalako.
Ubukghwari BokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wobukghwari bokutlama
• Ukuzifuthumeza: ukukhambisana kwezitho ezikhethekileko zomzimba okufana nemikhono ejinkako neswayako.
• Ukuzifuthumeza unqophise ekuphefumuleni: isib. ‘Ukupenda ngomphefumulo wakho’, ‘ukuhema njengenja’, njll.
• Ukufuthumeza iphimbo nokuvuma iingoma (ingoma kanyekanye, kujikelezwe begodu neengoma zokubiza nokuphendula)
ngetjhuni nangesikhathi.
• Imidlalo yesiteji: ukuthuthukisa ukuhlanganyela nonobangela nomphumela njenge midlalo yokubala, imidlalo yamagama, njll.
• Ukudlala amaphetheni wegido namagido amanengi alula ngabo 2, 3 nofana 4 ngeenliliswa eziboqoqodwana.
• Umsikinyeko wamandla: ukweqa/ukurholobha uye phambili, emuva, begodu ujikele eendledlaneni ezihlukeneko
(dayagonali, iindunguluza, ubujamo baka -S, njll.
• Umsikinyeko ongasingewamandla : goba , phakama, fikelela ukukhambisana kwemikhono nemilenze ngesikhathi
kukhambelane nomvumo
• Ukupholisa umzimba nokuwuphumuza: ukuveza ubujamo bamazizo nemibono ngomsikinyeko.
Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha
• Ukulalela umvumo we Sewula Afrika (wendabuko nowesikhuwa) unqophise egidweni begodu nebetho ka, 2, 3 nofana ka 4.
• Ukwenza iphetheni yegido lokunotheyitha (isinotheyitjhini nofana amagama wamanodi wesi Frentjhi nofana isikoro
segrafiki) ephethe okulingana nehlathululomagama, amaminimu, ikhrotjhethi, ikhweyiva, netshwayo lokuphumula
asebenzisa aboqoqodwako bomzimba.
• Lingisa ngesithomo, umzimba usebenzise isihlahlambisi isib. Ikondlo, indatjana, iculo nofana isithombe seSewula Afrika.
• Ukuveza umlingiswa nezinto ekulingiseni ngokusebenzisa itjhejo, ukulingisa nokufederisa.
• Funda begodu uhlanganise umsikinyeko wokugida/ wegido leSewula Afrika, Isindiya, isipantsula ngomvumo ofaneleko.
UbuKghwari obuBonakalako ama-iri ali-10
Tlama nga - (2D )
• Ukufundisa okuhlelekileko kokugwala nokupenda nokhunye: ukuhlola iinrhatjhi ezihlukahlukeneko.
• Ukwethula ukwelakanyana: ngemuva, ngaphambili kwento.
• Ukwehlukana kobukhulu nobujamo bencwadi: khuthaza ukusebenza ngeenkali nezinga lokulinganisa lemininingwana
ehlukeneko.
Tlama nga- (3D) (ukwakha)
• Isifaniso somdaka: iimbandana, amadragoni, iimpoto zokuhlobisa nokhunye.
• Izakhi zobukghwari: ubujamo/ibumbeko nangendlela into izwakala ngayo.
• Ukufundisa amathekiniki alula wokufanekisa: ukugeda, ukufanekisa, okufaka hlangana ngendlela into izwakala ngayo
lokhana uyiphathako.
• Ukusetjenziswa kwamathulusi: ukuvikeleka, ukuqalelela nabanye, ukwabelana iinsetjenziswa.
Ukufunda nokutlola okubonakalako
• Izakhi zobukghwari: ukubona nokutjho zoke izakhi zobukghwari.
• Ukusebenzisa umsebenzi wobukghwari neenhlahlambisi ezibonakalako ukuhlobanisa nomsebenzi wakhe.
CAPS 63
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 2 IGREYIDI 3
Ubukghwari bokuTlama ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe eThemini yesi- 2. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo
zeThemu ukuthola ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari BokwEnza noBukghwari obuBonakalako.
Ubukghwari BokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wobukghwari bokutlama
• Ukufuthumeza umzimba: ukunqophisa ubujamo nawujamako, ukujamisa kuhle amadolo phezu kwemino yaphakathi lokha
nawukhothamako ukhomba iinyawo.
• Ukufuthumeza ilizwi: nqophisa ekuphimiseni nokuzwakala kwelizwi usebenzise imidunduzelo, amaculo, imidlalo
yobukghwari, ukudlala imidlalo yokuraranisa ilimu.
• Ilemuko lemizwa: ukuthinta, ukunambitha, ukunukelela, ukuzwa nokubona imisetjenzana yemidlalo okufana nomdlalo
wokuvalana amehlo nomdlalo wokudlulisa umlayezo womtato ophukileko njll.
• Imidlalo yegido: amakghono wokulalela, ukukhumbula iphetheni yegido eliphikisanako, adzimelele ebethweni
elinzinzileko, asebenzise ubujamo bokuzwakala kwephimbo okuhlukeneko.
• Ukuthuthukisa ilawulo, ukukhambisana, ukudzimelela nokuphakamisa emisikinyekweni yokweqa nokubuya uhlale kuhle
ngokunethezeka.
• Umsikinyeko wamandla nomsikinyeko ongasi ngowamandla nokukhambisana komsikinyeko wemikhono
ngokukhambisana nomvumo.
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukulala phasi ngomhlana udose umoya uwukhuphe ubone ngamehlo wengqondo
iimbala njenge sihlahlambisi.
Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha (kufanele kufundiswe ithemu yoke)
• Ukurhumutjha nokuzilungiselela iingoma ze Sewula Afrika: iindulungu, ukubiza nokuphendula.
• Ukulingisa ngeenqhema usebenzise iindatjana ezikhona ezimayelana nesihloko esifaneleko, ukuthuthukisa iimphetho
zabo.
• Imidlalo yesiteyiji yangetlasini: ukuveza imizwa nendikimba evela ebhodulukweni nepilweni yakhe efana nokubuthelela
iinzibi “kubomakhelwane” njll.
• Umutjho womsikinyeko otjengisa isithomo, umzimba nesiphetho esihlokweni esikhethekileko nokusebenza ngeenqhema
ezincani.
Ubukghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10
Tlama nga (2D )
• Ukufundisa okuhleliweko bokugwala nokupenda nokhunye: ahlole iinrhatjhi ezihlukahlukeneko.
• Okufana nokwethemu edlulileko; okufaka hlangana ilemuko elikhulu lomzimba osemsikinyekweni; ukwelakanyana.
Tlama nga (3D) (imibazo yamabhoksi)
• Fundisa begodu ungezelele amathekniki alula wokutlama umbazo webhoksi: buthelela, hlanganisa, ukukghabisa
ilingaphandle.
• Ilemuko lendawo: njengasekuthomeni: yandisa ilemiko lokusebenzela esikhaleni.
Ukufunda nokutlola okubonakalako
• Ukusebenzisa izakhi zobukghwari nemithetho yokutlama ehlathululweni nekulumiswaneni: wethule ukudzimelela.
• Ukusebenzisa umsebenzi wobukghwari neenhlahlambisi ezibonakalako ukuhlobanisa nomsebenzi okungewakhe.
• Ihlathululo yomsebenzi wobukghwari okungewakhe: sebenzisa ilwazi magama lobukghwari ngokuzwisisa.
64 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 3 IGREYIDI 3
Ubukghwari bokuTlama ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yesi-3. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo
zeThemu ukuthola ubunjalo/isizinda seemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari obuBonakalako.
Ubukghwari BokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wobukghwari bokutlama
• Ukufuthumeza umzimba: ukuhlanganisa izitho zomzimba nokukhethulula isib.ukwenza iindulungu ngeenhlakala
nenyonga ngasikhathi sinye.
• Ukufuthumeza iphimbo: ukunqophisa ekuzihlathululeni nokubandakanya eenkondlweni, imidunduzelo, nemidlalo yesiteji
yobukghwari.
• Amakghono wokutjheja nokulalelisisa: imidlalo yesiteji yobukghwari okufana nokwakha ilandelano lokulingisa buthule
ngababili njll.
• Aboqoqodwana bomzimbana/ nofana iinliliswa eziboqoqodwana ukukhambisana nomvumo weSewula Afrika
(orekhodiweko nofana odlala bukhoma), kunqotjhiswe emaphetheneni wegido endulungwini. (ngendulungu) amaphetheni
wegido.
• Ukuhlobanisa umsikinyeko emsikinyekweni wemitjho emifitjhani nokuyikhumbula.
• Umsikinyeko wokugijima okuhlangene neminyakazo yesizunguzungwani
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukulula buthaka utjhinge emahlangothini ahlukeneko ngomvumo obuthaka
nodambisako.
Ukusebenzisa lokho onakho nokurhumutjha (kufanele kufundiswe ithemu yoke)
• Ukutlama imitjho yomsikinyeko eenqhemeni ezincani begodu uyisebenzise ukwenza amaphetheni.
• Tlama umvumo weSewula Afrika onegido elibundulungu. Umqopho kube libelo elifaneleko / ubuhlakani bokukhetha.
• Imidlalo yesiteji ngetlasini: ukubonisa abalingisi abahlukahlukeneko ngokusebenzisa iphimbo nokuvezwa kwabalingisi
mathupha, isib. ukusikinyeka nokukhuluma njengomma,ubamkhulu, udorhodere, njll.
• Ukwenza ikondlo ngeenqhema, isib. ivesi yekhwaya ihlangane nomsikinyeko nokukhuluma ngezitho zomzimba.
Ubukghwari obuBonakalako - ama-iri li-10
Tlama ngabobusobubili (2D)
• Ukugwala nokupenda: ukuhlola iinrhatjhi ezihlukahlukeneko.
• Ukutjheja okungezelelako nokurhumutjha amaphetheni nokugadangisa ephasini okungelakhe; okufaka hlangana
ukwelakanyana, amaphetheni asemaqadi woke, ubujama ngaphakathi kobujamo, ukubuyelela.
• Imithetho yokutlama: ukwenza ngokuzwa nokutjho ukwehlukana, ukwelamana, ukugandelela nokudzimelela.
• Fundisa amaphetheni nokugadangisa ngezinto ezitholiweko neenrhatjhi ezihlukahlukeneko ukwenzela ilemuko lokuzwa
ngomzimba.
Tlama ngabobusobuthathu (3D)(ukwakha)
• Ubukghwari obususelwe ematheriyalini engabuye isetjenziswe kabutjha godu: amafreyimu anamaphetheni enzelwe
umsebenzi wakho wezobukghwari, iimumathi zangetlasini yokufunda, njll.
• Ama-elemende wezobukghwari: ukutjho nokusebenzisa ijiyomethri nezinto eziphathelene nezitho zomzimba, ibumbeko/
ubujamo.
• Ukugandelela amaphetheni nokukghabisa ingaphezulu lezinto zobukghwari.
Ukufunda nokutlola okubonakalako
• Ukwandisa ilemuko lamaphetheni nokugadangisa e -Afrika, isb. Imigwalo yesiNdebele, okuphothelweko, iseramikhi
ekghatjisweko: ukuqala, ukukhuluma, ukulalela okuphathelene nephetheni.
CAPS 65
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 4 IGREYIDI 3
Ubukghwari bokuTlama ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yesi-4. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo
zeThemu ukunikela ubunjalo/isizinda seemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari obuBonakalako.
UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10
Imidlalo namakghono wobukghwari bokutlama
• Imisetjenzana yokuzifuthumeza: inqotjhiswe ekululeni nekugobaniseni ithambo lomgogodhla.
• Imidlalo yesiteyiji etlanyiweko: umqopho ukuthuthukisa nokubona isib. ‘ukuphosa’ ibholo ecatjangwako, ngokucabangisisa
ngobukhulu, ubujamo nesilinganiso.
• Ukwenza ngokweenhlahlambisi ezifana neenthombe, iinqetjhana, izaga, imidlalo yokulingisa, iinkondlo nofana
imidunduzelo ukuhlola ilimi lomzimba, ukukhuluma ngezitho zomzimba nangokuqaleka kobuso.
• Umsikinyeko wamandla: ukutjengisa ukulawula nomgogodlho onamandla, isib. ukukhamba ngokuzithemba,
ukukghwantha njengesotja, nokhunye.
• Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukulala ngomgogodhla uqinise/utjhaphulule yoke imisipha, ukubumba ifeyisi
eqinileko, nokusongasonga amahlombe, bese utjhaphulula yoke imisipa eyenza umzimba ube budisi eflurwini, nokhunye
njll.
Ukusebenzisa lokho onakho nokurhumutjha
• Ukulalela umvumo weSewula Afrika: unqophise ebelweni, amadayinamikhi, ithimbre enikela umdumo ongafani neminye/
okungowayo yodwa.
• Ukulalela nokubona iinsetjenziswa eziqakathekileko zeSewula Afrika, ukuhlola ubunjalo beensetjenziswa obungafani
neminye/okungowazo wodwa.
• Ukutlama ubujamo bamazizo: ukusebenzisa ubuhlakani bomlomo, imidumo ezwakalako nomsikinyeko, ukusebenzisa
ikondlo, isithombe nofana ingoma.
• Ukutlama imisikinyeko esuselwa eenthombeni, imitjho yemisikinyeko, (ukulandelanisa), ubonise isithomo, phakathi
nesiphetho.
Ubukghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10
Tlama ngabobusobubili (2D)
• Ukugwala nokupenda: ukuhlola imihlobohlobo yeenrhatjhi.
• Ukugwala okudlulelako, ukusikinyeka komzimba, okwenziwa babantu abangaphezulu kwababili.
Tlama ngabobusobuthathu (3D) (Ukwakha)
• Ukufundisa amathekiniki wobukghwari bephephamdaka: ukutlama izinto ngokunamathisela, ukusika, ukutlebhula,
ukwenza kutjhelele.
• Ama-elemende wobukghwari: ukuzwakala kwento lokha uyithintako , ubujamo/ibumbeko
• Imithetho yokutlama: ukusebenza ngokuzwa nokutjho ingcenye yokupheleleko, ukudzimelela, nokumadanisa.
• Ilemuko lendawo: ukwandisa ilemuko lokuzwa nokusebenza esikhaleni.
Ukufunda nokutlola okubonakalako
• Ama-elemende wobukghwari: ukubona nokutjho woke ama-elemende wobukghwari.
• Imithetho yokutlama: ukutjho nokusebenzisa ukumadanisa, ingcenye yokupheleleko, ukugandelela nokudzimelela.
• Imibuzo yokujulisa nokwandisa ukuqalwa kwama -elemende nemithetho yokutlama.
66 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ITHEMU 1 IGREYIDI 3
IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
ezijayelekileko, uzakutlhoga:
Iinkhafu zomgijimo wenyawo ezintathu
iimbholo; amabhethi wekhrikhethi neembhukwana
zekhrikhethi; isede yamabhethi wetenesi, iinrobho. Ibala
elithambileko lotjani.
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yoku-1. Khetha iinhloko ezifaneleko zeemfundo
zokuzithabulula, lapho kufanele khona. Imisebenzi ejamelela eminye nemidlalo yesikolo ingafakwa nayo.Tjhugululela
abafundi abakhubazekileko imisebenzi.
Umsikinyeko waMandla
• Ingolovana, umgijimo weenyawo ezintathu
• Ikhrikhethi yabasathuthukako: Ukugijima hlangana neembhukwana zekhrikhethi
• Ama-atlhetiki: Ukugijima ngebelo
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Isede yetenesi
- Ukukhamba, bhampisa ibholo yetenesi emoyeni , phasi nangamahlangothi ahlukeneko webhethi
- Nomngani , ukubethela phasi
- Nomngani , betha ibholo idlule inede usebenzise ipama yesandla
- Nomngani ,betha ibholo idlule inede usebenzise ihlanakela
Igido
• Ama -atlhethiki : Ukweqa umeqo omude utjengise/ uyelele inyawo osuka ngalo.
• Ama -atlhethiki: indlela yokusuka nawuthoma ukugijima ngebelo (guqa emthaleni ……. zilungiselele ….gijima!)
• Ama -atlhethiki: Ukweqa umeqo oya phezulu uyelele inyawo osuka ngalo.
Ukukhambisana
• Ama -atlhethiki : ukuphosa ibholo yetenesi
• Ukukhambisana kwesandla nelihlo: ukubhambhisa ibholo yetenesi esedeni yebhethi yetenesi.... emoyeni …phasi... likha
nawukhamba.
Ukudzimelela
• Itenesi yabasathuthukako: ukugijima, ukubetha ngepama yesandla, ukubetha ngehlanakela nokubethela phasi
ngamandla ngale kwenede/kwerobho
• Ikhrikhethi: ukuqobola
Ukuzijayeza indawo okiyo
• Ukutjhugulula ikombatjhuba.
• Ukukhamba ngokuphepha endaweni yokudlala erareneko lapho kunezinto zokweqa nokukhokhoba khona okufaka
hlangana ukusunduza, ukudosana, ukukhwelela, ukutjhugulula ikombatjhuba.
Umuda ohlukanisa amahlangothi
• Ukurarha ibholo egedekako ngenyawo langesinceleni nelangesidleni
Zemidlalo nemidlalo
• Ama -atlhethiki : ukugijima ngokunikelana
• Ithenisi yabasthuthukako
• Ikhrikhethi yabasathuthukako
CAPS 67
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 2 IGreyidi 3
IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
ezijayelekileko, uzakutlhoga :
Iimeregi, iimbholo, iingojwana zehoki, neenrobho
zokweqayeqa.
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yesi-2. Khetha iinhloko ezifaneleko zeemfundo
zokuzithabulula, lapho kufanele khona. Imisebenzi ejamelela eminye nemidlalo yesikolo ingafakwa nayo.Tjhugululela
abafundi abakhubazekileko imisebenzi.
Umsikinyeko waMandla
• Ukulingisa imisebenzi njengokugijima njengepera, ukukhamba njengedada, ukupharuma njengesirhwarhwa, njll.
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Ukubamba/ukuphosela ibholo phezulu
Igido
• Ukweqayeqa ngerobho ngeenqhema zangabatathu
• Ukweqayeqa ngerobho ngamunye usebenzise iinyawo zombili
• Ukweqayeqa ngerobho ngamunye usebenzise inyawo linye ugijima
Ukukhambisana
• Isitetjhi soku 1: Ibholo edlalwa ngezandla (ibhaskethibholo) ukudrebula ibholo mazombezombe hlangana neemeregi.
• Isitetjhi sesi 2: Ihokhi - ukudrebula ibholo hlangana neenthiyo / kweenqabo
• Isitetjhi sesi 3: Ibholo yezandla - uyidlulise ngesikhathi ugijima eenkhaleni
• Isitetjhi sesi 4:Umakhakhularhagwe - ukugijima begodu udlulisele ibholo komunye ngomsikinyeko wabadlali bangemva
• Isitetjhi sesi 5: Ibholo erarhwako - ukudrebula ibholo hlangana neemeregi.
Ukudzimelela
• Umgijimo wokunikelana: ukuzombazomba hlangana neemeregi/abadlali abavimbako
• Ukudzimelela ngenyawo linye
• Umdlalo wokuzithabulula: ukujama ngehloko/ukujama ngesandla
• Ukujama nenze ibhrorho
Ukujayeza indawo
• Irherho elirareneko leenthiyo / lendawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba.
Umuda ohlukanisa amahlangothi
• Ukulandelana kweensetjenziswa zezandla njengama wula-wupsi nofana amaribhoni afuna ukusetjenziswa ngokufanako
kwamahlangothi womabili langesinceleni nelangesidleni.
Zemidlalo nemidlalo
• Imidlalo yendabuko
• Ibholo erarhwako yasabasathuthukako , ihokhi, umakhakhulararhwe, ibholo yezandla nebholo edlalwa ngezandla
68 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 3 IGreyidi 3
IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
ezijayelekileko, uzakutlhoga :
iimbholo , iinrobho, amasetjhi, amamada wendawo
yokuzithabulula/ibala lotjani, iimeregi
Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yesi-3. Khetha iinhloko ezifaneleko zeemfundo
zokuzithabulula, lapho kufanele khona. Imisebenzi ejamelela eminye nemidlalo yesikolo ingafakwa nayo.Tjhugululela
abafundi abakhubazekileko imisebenzi.
Umsikinyeko Wamandla
• Umsikinyeko wamandla ongenamandla njengokuphotha, ukujikisa, ukukhothama, ukutshopha, ehlanganiswe
beyathintaniswa eenqhemeni.
• Ukweqayeqa ibanga aphethe okhunye begodu abambene ngesandla nomnganakhe.
• Ukweqa ajamile ... ukweqa ngeenyawo zombili nokweqa ngenyawo linye.
• Ukweqela kude : ukulingisa izenzeko - ikhangaru, ipunzi (ispringbhogo), intenetjha njll.
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Rarha ibholo egedekako utjhugulule ikombotjhuba, kokunqotjhiweko nofana kumngani
• Ukuphosela iimbholo okunqotjhiweko begodu hlangana nabangani ngesandla sinye nangazimbili, phezulu nakude.
Igido
• Ukweqayeqa ngerobho - imisikinyeko ethuthukileko njengokweqela ngale, ukweqayeqa kabili, njll.
• Imisikinyeko yokuzithabulula njengokugedekela phambili, ugedekela emuva, ukuthabulula izandla, njengamavilo
wekoloyana/isikulukutani.
Ukukhambisana
• Imisebenzi yevolibholi: ukukhambisana kwesandla namehlo, ukubetha ibholo kokuthoma/ ukuseva, ukwemba nokubekela
umuntu kuhle ibholo.
• Imisebenzi yangababili okufana nokuthi weqe utlakalajile ngehla komnganakho (okhothamileko).
Ukudzimelela
• Ukusikima nokukhamba udlhodlhomele ngamazwani nangeenthende
• Ukukhasa ngezandla nangamadolo
• Ndzimelela ukhambe uye phambili nemuva.
• Ukukhwela ijangili-jimu : ukukhamba lula ngengodo zokudzimelela/ibhimu
• Ukunamulula/ukutjhaphulula okulula kweensetjenziswa
• Imidlalo yokuzithabulula: izenzeko zokudzimelela ezifana nokujama ngesandla, ukujama ngehloko, ukuhloma okuthileko,
njll.
Ukujayeza indawo
• Indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba efaka imisebenzi yokukhasa, ukweqa nokufika phasi ngokuphepha
ukusuka ekuphakameni obuthile, ubulula, ibelo, njll.
• Imidlalo enjengale “bathathu baphikisana namunye.”
• Ukuthinta umgani/ umakgwathana; ukubamba umsila womnganakhe.
Umuda ohlukanisa amahlangothi
• Imisetjenzana yangababili : imisikinyeko yokudosana nokusunduzana ngesinceleni/ngesidleni.
• Umjinko.
Zemidlalo nemidlalo
• Ibholo lokurarhwa labasathuthukako.
• Ivolibholi.
• Umdlalo wakakatsu nekhondlo.
CAPS 69
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
Ithemu 4 IGreyidi 3
Isifundo sokuziThabulula Ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko
Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo
ezijayelekileko, uzakutlhoga :
• Amathunga amakhulu anamanzi/idanyana lokududa
• Iintlabagelo zekhrikhethi yabasathuthukako.
• Isede yetenesi.
• Amamada wendlu yokuzithabulula.
Okumumethweko kufanele okulandelako kufundiswe ngethemu yesi -4. Khetha iinhloko ezifaneleko zeemfundo
zokuzithabulula, lapho kufanele khona. Imisebenzi ejamelela eminye nemidlalo yesikolo ingafakwa nayo.Tjhugululela
abafundi abakhubazekileko imisebenzi.
Umsikinyeko waMandla
• Ukulandela iinlayelo ezibonakalako (isandla/ amatshwayo womzimba atjengisako, iinthombe) ukukhamba, ukugijima,
ukweqa, ukweqayeqa, ukukhwela, njll. Abafundi bakhamba ngendulungu bahlanganise izandla,batjhugulula ubukhulu
bendulungu nenani leendulungu, begodu batjhugulula ikombatjhuba yomkhambo wendulungu, bakhamba bahlanganise
iindulungu.
Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo
• Ukulingisa iinthunzi: umfundi munye usithunzi somunye umfundi begodu ukopa imisikinyeko.
• Itenesi: ipama yesandla, ihlanakela nokubethela phasi
• Ikhrikhethi: ukuqobola, ukubetha, umsebenzi wommango nokuvikela iwikhethi.
Igido
• Igido elilandelanako ngeensetjenziswa nofana ngaphandle kweensetjenziswa.
Ukukhambisana
• Imidlalo yokuzithabulula: ukugedekela emva naphambili.
• Ukududa: ukutjhelela, amandla wokuthaya, ukurarha nokuphehla begodu nemisikinyeko yezandla.
Ukudzimelela
• Ukudzimelela ngenyawo linye namabili phezu kwento, begodu udzimelelisa imigodlana yeembhontjisi nezinye izinto
ehloko nofana ezandleni.
• Imidlalo yokuzithabulula: ukujama ngehloko, ukujama ngesandla, ukujama njengekala.
Ukujayeza indawo
• Imidlalo enendawo yokweqa nokukhokhoba.
• Ukududa: ukwenza amabandulo wokuzithemba ukuhlula ivalo lamanzi njengokufaka amehlo neendlebe ngemanzini,
amabandulo wokuphefumula.
Umuda ohlukanisa amahlangothi
• Ukududa: ukurarha ngomlenze wangesinceleni/wangesidleni; ukwenza imisikinyeko efanako ngemilenze: wesinceleni
nengesidleni; ukwenza ngemikhono ngokwenza ngesinceleni nangesidleni.
Zemidlalo nemidlalo
• Imidlalo yemanzini - iRing-a-Ring-a-Rosie; amagadango amakhulu; imigijimo njll.
• Imidlalo yenyawo ezintathu.
• Ukucoca ngendatjana yokubamba idragoni.
• Isede yetenesi.
• Ikhrikhethi yabasathuthukako.
70 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
ISIGABA 4: UKUHLOLA
4.1 ISINGENISO
Ukuhlola yikambiso eragela phambili etlanyiweko yokubona, ukubuthelela begodu nokurhumutjha ilwazi ephathelene
nokusebenza kwabafundi, ngokusebenzisa iindlela ahlukeneko zokuhlola. Kufaka hlangana amagadango amane
alandelako: ukuhloza nokubuthelela ubufakazi bepumelelo; ukuhlaziya ubufakazi lobu; ukurekhoda phasi lokho
okutholakeleko bese kusetjenziswa ilwazi leli ukuzwisisa begodu nokusiza ekuthuthukiseni umfundi ukuze kwenziwe
ngcono ikambiso yokufunda nokufundisa.
Ukuhlola kufanele kwenziwe ngazo zombili iindlela kube ngokungakahleleki (Ukuhlola mayelana nokufunda)
nangokuhlelekileko (Ukuhlola kokufunda). Kiwo womabili amahlelo lawa umbiko obuyako kufanele unikelwe abafundi
ukwenza ngcono ilemuko lokufunda.
Emakghonweni wezePilo, esiGabeni esisiSekelo ukugandelela ekuhlolweni kusekutjhejeni abafundi ngendlela
eragako nehlelekileko ngesikhathi semisebenzini yabo yangamalanga, nemisebenzini ehlelekileko begodu
neyokudlala ngokutjhaphuluka. Lokhu kutjho bonyana abafundi besiGaba esisiSekelo bahlolwa ngokucoca, ukulingisa
nokutjengisa khulukhulu ebuKghwarini bokuzitlamela nesiFundweni sokuziThabulula, ngesikhathi ukurekhoda
okutloliweko kulungele khulu eLwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe.
AmaKghono wePilo anikela abafundi ithuba lokuhlola iphasi labo nokuthoma ukulizwisisa. Umnqopho wokuhlola
amaKghono wePilo esiGabeni esisiSekelo kukuhlola ukuthuthuka kwemiqondo, amakghono begodu namagugu
azabasiza ukubalungiselela ukuhlolwa okunengi okuhlelekileko ngesikhathi sesiGaba esiPhakathi. Eengcenyeni
ezine zoke zokufunda zamaKghono wePilo umnqopho wokuhlola kukusekela nokukhuthaza abafundi, nokuhlola
ukuthuthukiswa kwabafundi ngokuzeleko. Siyazi bonyana abafundi bathuthukise imiqondo namakghono ngokutjheja
ukuhlanganyela nokuzibandakanya komfundi emsebenzini ehlobene nemiqondo.
Ukuhlola okungakahleleki kwamaKghono wePilo esiGabeni esisiSekelo kwenziwa ngokuragako. Indlela yinye ehle
yokwenza lokhu kukuba nencwadi yokutjheja. Into enye nenye ekarisako nofana eqakathekileko kufanele itlolwe phasi
encwadini yokutjheja, nokwenza ilandelela ngamalanga. Amanothi la kufanele afake godu ukuhlela kokufundisa,
okungafaka ukuhlolwa kwesikhathi esizako. EmaKghonweni wePilo esiGabeni esisiSekelo umfundi ngamunye
kufanele ahlolwe ngokuhlelekileko ngokumtjheja nemarekhodini atloliweko okungenani kanye ngethemu engcenyeni
yesifundo ngasinye. Iindlela zokuhlola kumele zitjheje iminyaka nezinga lokuthuthuka ngefanelo. Ukutlaywa
kwemisebenzi le, kufanele kufake koke okumumethweko okwenziwe esifundweni bekufakwe nemisebenzi etlanywe
ngokuhlukeneko ukufikela eminqopheni yalesosifundo .
Ukuhlola kungenzeka ngayedwana, ngeenqhema ezincani nofana ngeenqhema ezikulu ngesikhathi sokudlala
ngokutjhaphulukileko begodu njengengcenye yemisebenzi ehlelekileko. Amarhelo wokuhlola namarubhrikhi
angasetjenziswa nawo ukurekhoda ukuhlolwa. Ukuhlolwa okuhlelekileko nokungakahleleki kuzokwenza bonyana
utitjhere alandele umkhondo bekatjheje ituthuko yomfundi kiyoyoke ithemu.
Ukuhlolwa kuyarekhodwa begodu kubikelwe ababelethi. Akunasidingo sokugcina irekhodi elihlelekileko lomsebenzi
wabantwana boke emaKghonweni wePilo. Kuqakathekile ,nanyana kunjalo kuyafuneka, ukugcina omunye
umsebenzi ozokubonisa ituthuko ngokukhamba kwesikhathi. Abotitjhere banganikela abantwana ithuba lokugcina
eminye imisebenzi etjengisa okuhle ngekghono lomntwana ngesikhathi esithile. Leyo ingagcinwa ngemafayilini
wabantwana, begodu ikhangiswe lokha nakuneenkulumiswano zobuso nobuso nemihlangano yantambama
yababelethi. Nakungasinjalo, umsebenzi wabentwana kufanele ukhangiswe kiyo yoke indawo ngetlasini ngaso soke
isikhathi. Emazingeni athile abantwana bangakhamba nemisebenzi yabo emakhaya kobana itlasi lingabi yifucufucu.
CAPS 71
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
4.2 IHLELO LOKUHLOLA
Ukuhlola emaKghonweni wePilo ngesikhathi esiGabeni esisiSekelo khulukhulu kuhlelekile, begodu kuragela phambili.
Ukuhlolwa okuhlelekileko komfundi ngamunye kanye ngethemu, kufanele kurekhodwe ngokuhlelekileko ngutitjhere.
4.3 UKUHLANGANISA IMIHLOBO EHLUKAHLUKENEKO YABAFUNDI
Abafundi abanengi abeza emaGreyidini R - 1 kuzokuba lilemuko elitjha kibo. Bazabe banelemuko lokufunda
elihlukeneko kufikela ezingeni lelo, namakghono ahlukahlukeneko. Utitjhere udinga ukubona/ ukulemuka
iindingo zomntwana ngamunye ngokwenza ukuhlola okuhlelekileko nokungakahleleki. Kungaqakatheka bonyana
uvumele abanye abantwana benze umsebenzi wokufinyelela kabanye begodu abanye abafundi benze imisebenzi
yokungezelela. Ngokusekela ekuhlolweni okusaragako, abotitjhere balindeleke bonyana bahlanganise imihlobo
ehlukahlukeneko yabafundi ehlelweni lokufunda begodu bakuhlole lokho.
4.4 UKUREKHODA NOKUBIKA
Ukurekhoda yikambiso lapho utitjhere atlola phasi khona izinga lomsebenzi womfundi begodu netuthuko ekuhloleni
umsebenzi othileko emayelana nokuzuza ilwazi njengombana kuquntwe ngakhona eenTatimende zomThetho-
kambiso zeKharikhyulamu nokuHlola. Amarekhodi wokusebenza komfundi afanele anikele ubufakazi betuthuko
yomfundi egreyidi leyo begodu nokulungela kwakhe ukuthuthukela egreyidini elandelako.
Ukurekhoda yindlela yekambiso eragela phambili yokukhulumisana ngomsebenzi womfundi kumfundi ngokwakhe,
ababelethi, iinkolo, nabanye abazibandakanya efundweni. Ukusebenza komfundi kungabikwa ngeendlela ezinengi,
lokhu kufaka hlangana amakarada wokubika, imihlangano yababelethi, amalanga wokuvakatjha wesikolo, imihlangano
yabotitjhere nababelethi, ukukhuluma ngemitato, iincwadi, incwajana yeendaba zetlasi nofana zesikolo, njll.
Abotitjhere kiwo woke amagreyidi babika ngamaphesende esifundweni. Amazinga ahlukeneko wokuzuza begodu
namazinga wamaphesende akhambisana nawo atjengisiwe ethebulini elingenzasi.
AMAKHOWUDU NAMAPHESENDE WOKUREKHODA NOKUBIKA
IKHOWUDU YAMANANI UKUHLATHULULWA KWEKGHONO AMAPHESENDE
7 Uphumelele kuhle tle 80 - 100
6 Uphumelele ngendlela ethokozisako 70 - 79
5 Uphumelele ngamandla 60 - 69
4 Uphumelele ngokwaneleko 50 - 59
3 Uphumelele ngokulingeneko 40 - 49
2 Uphumelele ngendlela ephasi 30 - 39
1 Akakaphumeleli 0 - 29
Utitjhere uzokurekhoda imitlomelo yamambala yomfundi ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda; nokubika
ngamaphesende wesifundo emakaradini wabafundi.
72 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
4.5 OKUVAMILEKO
Umtlolo lo kufanele ufundwe ngokukhambisana nalokhu:
4.5.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
4.5.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R-12.
CAPS 73
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
74 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
CAPS 75
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3
76 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA