You're offline
Skip to content
CAPS document

CAPS Life Skills Isindebele Gr R-3 FS.pdf

Subject: Life SkillsGrades 1, 2, 382 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
National Curriculum Statement (NCS) Curriculum and Assessment ISINDEBELE LIFE SKILLS Policy Statement Foundation Phase Grades R-3    
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA amaGreyidi R-3 AMAKGHONO WEPILO
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0429-9 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitu- tion (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curricu- lum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Cur- riculum Statement (2002) to produce this document. From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the Subject Statements, Learning Programme Guidelines and Subject Assessment Guidelines with the (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION CAPS
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 OKUMUMETHWEKO ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA SAMAKGHONO WEPILO - ISIGABA ESISISEKELO............................................................................... 3 1.1 Isendlalelo. ....................................................................................................................................................... 3 1.2 Umbono-mazombe........................................................................................................................................... 3 1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika . ......................................................................... 4 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi.................................................................................................................................... 6 ISIGABA 2: AMAKGHONO WEPILO ........................................................................................................ 8 2.1 Ayini amaKghono wePilo?.............................................................................................................................. 8 2.2 IinHloso ezinQophileko. .................................................................................................................................. 8 2.3 Ukuhlathulula iingcenye zokufunda zamaKghono wePilo........................................................................... 8 2.4 Ukufundisa esiGabeni esisiSekelo............................................................................................................... 10 2.5 Iinsetjenziswa zamaKghono wePilo............................................................................................................. 13 2.6 Ukwabiwa kwesikhathi sesifundo samaKghono wePilo esiGabeni esisiSekelo..................................... 14 2.7 Iinhloko. .......................................................................................................................................................... 15 2.8 Ukulinganisa iinhloko.................................................................................................................................... 15 2.9 Ukulandelanisa neragelo phambili............................................................................................................... 15 ISIGABA 3: UkwendlalWa KWEmatheriyali Yehlelo Leemfundo. ..................................... 16 ISIGABA 4: UKUHLOLA ......................................................................................................................... 71 4.1 Isingeniso....................................................................................................................................................... 71 4.2 Ihlelo lokuhlola............................................................................................................................................... 72 4.3 Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi............................................................................... 72 4.4 Ukurekhoda nokubika. .................................................................................................................................. 72 4.5 Okuvamileko................................................................................................................................................... 73 CAPS 1
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 2 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA SAMAKGHONO WEPILO- ISIGABA ESISISEKELO 1.1 Isendlalelo IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 (TKZ) sendlala umgomo wekharikhyulamu nokuhlola emkhakheni wezokufunda. Ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwawo, isiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke satjhugululwa, amatjhuguluko la azokuthoma ukusetjenziswa ngenyanga kaTjhirhweni ngomnyaka we-2012. Enziwa umtlolo owodwa opheleleko womThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola esifundweni ngasinye ukujamiselela iinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFunda begodu nemiHlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi R-12. 1.2 Umbono-mazombe (a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke seGreyidi R-12 (Sango Tjhirhweni we-2012) sijamele Isitatimende somThetho-kambiso wesitatimende sokufunda nokufundisa eenkolweni zeSewula Afrika begodu simumethe okulandelako: (i) IinTatimende zomThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola zaleso naleso sifundo sesikolo esipha- sisweko (ii) Umtlolo womThetho-kambiso, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; begodu no (iii) Mtlolo womThetho-kambiso, iNational Protocol for Assessment Grades R-12 (Tjhirhweni 2012) (b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 (kaTjhirhweni 2011 sijamiselela iintatimende zekharikhyulamu zelizweloke ezimbili zanje, ezibizwa (i) Isitatimende seKarikhyulamu esiBuyekeziweko amaGreyidi R-9, Government Gazette No. 23406 yam- hlana ama-31 Mrhayili 2002, begodu ne- (ii) Isitatimende seKarikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi 10-12 Government Gazettes, No. 25545 yamhlana amalanga asi 6 October 2003 and No. 27594 yangomhla we-17 kuMrhayili 2005. (c) Iintatimende zekharikhyulamu yelizweloke eziseengatjaneni b(i) no (ii) ngehla, zimumethe imitlolo yemithetho- kambiso elandelako esuswe beyajanyiselelwa siTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi 10-12 (Tjhirhweni 2012) ngesikhathi seminyaka we-2012-2014. (i) IinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFundo begodu nemihlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi R-9 nemaGreyidi 10-12; (ii) Umtlolo womthethokambiso, iNational Policy on assessment and qualifications for schools in the Gene- ral Education and Training Band, egadangiswe kuGovernment Notice No. 124 ku Government Gazette No. 29626 yamhlana amalanga ali- 12 kuMhlolanja 2007; CAPS 3
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 (iii) Umtlolo womthethokambiso, iNational Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Quali- fications Framework (NQF), egadangiswe kuGovernment Gazette No.27819 yamhlana amalanga ama- 20 kuVelabahlinze 2005; (iv) Umtlolo womthethokambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, owagadangiswa kuGovernment Gazette, No.29466 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006, ungeniswe emtlolweni womthethokambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement emaGreyidini R-12; begodu (v) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (ema Greyidini R-12), egadangiswe kuGovernment Notice No.1267 kuGovernment Gazette No. 29467 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006. (d) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the Isitatimende seKarikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi R-12, begodu neengaba zesiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola njengombana zifakwe ezahlukweni 2, 3 begodu 4 zomtlolo lo eziphathelene nemikghwa namazinga weNational Curriculum Statement Grades R-12. Ngakhoke, ngokuya ngokwesection 6A ye South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996,) yakha isendlalelo sokobana uNgqongqotjhe weFundo esiSekelo abonelele isiliganiso samazinga nemiphumela kanye nekambiso yokuhlola umsebenzi womntwana bona ibe khona eenkolweni zomphakathi nezizijameleko. 1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika (a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sethula lokho okungathathwa njengelwazi, amakghono namagugu okumele kufundwe eenkolweni zeSewula Afrika. Ikharikhyulamu le inqophe ukuqinisekisa bonyana abantwana bazuza bebasebenzise ilwazi namakghono ngeendlela ezizwisekako emaphilweni wabo. Ngalokho, ikharikhyulamu ithuthukisa umqondo wokubuthelela ilwazi ebujameni bendawo leyo,ngesikhathi atjheja ukukateleleka eembopweni zephasi. (b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke lamaGreyidi R-12 sifeza iminqopho yoku: • hlomisa abafundi, ngaphandle kokutjheja ibhoduluko lezokuhlalisana-nezomnotho, ubulili, ikghono lezomzimba nofana lezengqondo, amakghono namagugu adingekako ukuzanelisa, begodu nokuzibandakanya okuzwisisekako emphakathini njengabahlali benarha etjhaphulukileko; • ukwenza ifundo yamazinga aphezulu ifinyeleleke; • ukwenza kube lula bonyana abafundi basuke emazikweni wezefundo baye emisebenzini; begodu • kunikela abaqatjhi ngephrofayili eyaneleko yamakghono womfundi. (c) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sisekelwe eenkambisweni ezilandelako: • Ukutjhuguluka kwezokuhlalisana: ukuqinisekisa bonyana ukungalingani kwezefundo kwesikhathi esidlulileko kwalungiswa nokuthi amathuba alinganako wezefundo anikelwe zoke iingaba zesintu. • Ukufunda ngomdlandla nangelihlo elihlabako: ukukhuthaza indlela yokufunda ngelihlo elihlabako nelinomdlandla, kunokobana kufundwe amaqiniso anikelweko ngehloko ngaphandle kokuwahlaba. 4 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 • Ilwazi namakghono asezingeni eliphakamileko: iimfuneko ezimbalwa zelwazi namakghono okufanele zifunyanwe kileyo naleyogreyidi zibekiwe begodu zibekwe amazingeni aphakamileko, afunyanekako kizo zoke iimfundo • Ukuragela phambili: okumumethweko nobujamo baleyo naleyo greyidi kutjengisa ukuragela phambili ukusukela kokulula ukuya kokubudisi. (d) Amalungelo wobuntu, ukufaka koke, ubulungiswa bezebhoduluko nokuhlalisana:ukufaka imigomo yobulungiswa kezokuhlalisana, kezebhoduluko begodu namalungelo wabantu njengombana kuhlathululiwe kumThetho- sisekelo weSewula Afrika. IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi 10-12 itjhetjha khulu izinto ezifana nokutlhaga, ukungafani, ukungalingani, ubuhlanga, ilimi, iminyaka, abaphila nokukhubazeka begodu namanye amatshwayo. • Ukukarekela amahlelo welwazi lobugugu bendabuko: ukuthabela umlando onothileko wenarha namagugu wenarha le njengezinto eziqakathekileko ukunothisa amagugu amumethwe emThethweni-sisekelo; begodu • Ukuthembeka, ikhwalithi nekghono: ukunikela ifundo emadanisekako ngekhwalithi, ububanzi nangokudepha kwefundo yakezinye iinarha. (e) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sinqophe ukukhiqiza abafundi abakwazi uku: • bona nokurarulula imiraro nokuthatha iinqunto kusetjenziswa ukucabanga ngelihlo elibukhali nelokuzitlamela; • sebenzisana ngepumelelo nabanye njengamalunga wesiqhema; • hlela nokuziphatha begodu nokuphatha imisebenzi yabo ngokuziphendulela nangepumelelo; • buthelela, ukutsenga, ukuhlela bese bahlaziya ilwazi ngelihlo lokuhlaba; • khulumisana ngepumelelo basebenzisa amakghono wokubonwako/ wokubukelwako, wamatshwayo begodu /nanyana welimi ngeendlela ezinengi sebenzisa isayensi nethekhnoloji ngepumelelo batjengise, ngelihlo lokuhlaba, nokuziphendulela manqophana nebhodulukweni neempilo zabanye; noku • Tjengisa ukuzwisisa iphasi bonyana linamahlelo anetjhebiswano ngokuyelela bonyana ukurarulula imiraro akwenzeki kukodwa ngeqadi. (f) Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kufanele kube mgogodlha womkhandlu, wokuhlela begodu nokufundisa kileso naleso sikolo. Lokhu kungenzeka kwaphela nange boke abotitjhere banokuzwisisa okuhluzekileko bokobana iinqabo zokufunda zingalemukwa bezilungiswe bunjani,begodu ukuhlanganisa kungahlelelwa bunjani Okuqakathekileko ngokuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kuqinisekisa bonyana iinqabo ziyabonwa bezitjhejwa ngiyo yoke imikhandlu efaneleko ehlangana nomphakathi wesikolo, okufaka hlangana abotitjhere, iinQhema eziSekelako eziNzinze kumaDistrigi, iinQhema eziSekelako eziseZingeni leenHlangano, ababelethi neenKolo eziKhethekileko njengeendawo zemiThombo. Ukulungisa iinqabo ngetlasini, abotitjhere bafanele basebenzise amaqhinga amanengi wekharikhyulamu afana nalawo afakwe ku-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010) yoMnyango weFundo Sisekelo CAPS 5
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi 1.4.1 isiGaba esisiSekelo (a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiSekelo sitjengisiwe ngenzasi : IGREYIDI R AMAGREYIDI 1-2 IGREYIDI 3 ISIFUNDO (AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI) ILimi leKhaya 10 7/8 7/8 ILimi lokuThoma lokweNgeza 2/3 3/4 IimBalo 7 7 7 AmaKghono wePilo 6 6 7 • ILwazi lokuThoma (1) (1) (2) • UbuKghwari bokuTlama (2) (2) (2) • IsiFundo sokuziThabulula (2) (2) (2) • UbuYena nokuHlalisana komuntu qobolakhe (1) (1) (1) INANI 23 23 25 (b) Isikhathi sokufundisa samaGreyidi R, 1 no 2 ma-iri ama-23 begodu seGreyidi yesi-3 ma- iri ama- 25. (c) Ama-iri alitjhumi abelwe amalimi emaGreyidi R-2. Begodu ama-iri ali-11eGreyidini yesi-3. ILimi lekhaya la- belwe ubunengi bama-iri abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu iLimi lokuthoma lokweNgeza labelwe ubun- cani bama-iri ama-2 nobukhulu bama-iri ama-3 emaGreyidini 1-2 .ILimi lekhaya eGreyidini yesi- 3 labelwe ubunengi bama-iri- abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu ilimi lokuthoma lokweNgeza labelwe ubuncani bama-iri ama-3 nobunengi bama-iri ama-4 (d) Kumakghono wePilo iLwazi Lokuthoma labelwe i-iri 1 emaGreyidini R-2 nama -iri ama-2 njengombana kutjen- giswe ngeembayaneni zeGreyidini yesi-3 1.4.2 IZinga eliPhakathi (a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiPhakathi sitjengisiwe ngenzasi: ISIFUNDO AMA-IRI ILimi leKhaya 6 ILimi lokuThoma lokweNgeza 5 IimBalo 6 ISayensi Yemvelo neTheknoloji 3,5 ISeyensi yokuHlalisana 3 AmaKghono wePilo 4 • UbuKghwari bokuTlama (1,5) • IsiFundo sokuziThabulula • UbuYena nokuHlalisana komuntu qobo lakhe (1) (1,5) INANI 27,5 6 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 1.4.3 IZinga eliPhakamileko (a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakamileko sitjengisiwe ngenzasi: ISIFUNDO AMA-IRI ILimi leKhaya 5 ILimi lokuThoma lokweNgeza 4 IimBalo 4,5 ISayensi yeMvelo 3 ISayensi yokuHlalisana 3 ITheknoloji 2 ISayensi yezomNotho nokuPhatha 2 UkuziJayeza zePilo 2 UbuKghwari bokuTlama 2 INANI 27,5 1.4.4 AmaGreyidi 10-12 (a) Isikhathi sokufundisa emaGreyidini 10-12 sitjengisiwe ngenzasi ISIFUNDO ISIKHATHI ESABIWEKO NGEVEKE (AMA-IRI) ILimi leKhaya 4.5 ILimi LokuThoma lokweNgeza 4.5 IimBalo 4.5 UkuziJayeza zePilo 2 Ubuncani bananyana ngiziphi iimfundo ezintathu 12 (3x4ama-iri) ezikhethwe esiQhemeni B i-Anekstjha B, Amathebula B1-B8 yomtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, enqotjhiswe esigabeni 28 somtlolo womthetho- kambiso onikelweko.. INANI 27,5 Isikhathi esabiweko ngeveke singasetjenziselwa kwaphela ubuncani obufunwa ziimfundo zesiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke zamaGreyidiR-12(TKZ) njengombana ziveziwe ngehla, begodu angeze za- setjenziselwa nanyana ngiziphi iimfundo zokungezelela ezingezelelwe erhelweni leemfundo. Lokha umfundi nakafuna ukungezelela iimfundo, isikhathi esingezelelweko kufanele sabelwe ukufundisa imfundo lezo. CAPS 7
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ISIGABA 2: AMAKGHONO WEPILO 2.1 Ayini amaKghono wePilo? Isifundo samaKghono wePilo simgogodlha wokuthuthuka ngokupheleleko kwabafundi. Siphathelene nokukhula kwabafundi kezokuhlalisana, komuntu qobo, ingqondo, imizwa nokukhula komzimba nangendlela lokhu kuhlanganiswa ngakho. EsiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola isifundo samaKghono wePilo esiGabeni esiSekelo (emaGreyidini R - 3) sihleleke ngeengcenye zokufundo ezine: iLwazi lokuThoma, UbuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe, ubuKghwari bokuziTlamela nesiFundo sokuziThabulula. AmaKghono wePilo ahlelwe ngendlela le ukuqinisekisa bonyana amakghono asisekelo, amagugu, nemiqondo yokuthuthukiswa komntwana okusathomako begodu neemfundo ezenziwa emaGreyidini 4-12 zifundiswa bezithuthukiswa emaGreyidini R-3. ILwazi lokuThoma UbuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe zihlanganiswe ziinhlokwana. AmaKghono wePilo- sifundo esivundlako esifanele sisekele besiqinise ukufundiswa kwezinye iimfundo ezimmongo zesiGaba esisiSekelo njengamaLimi (leKhaya nelokuThoma lokweNgeza) neeMbalo. 2.2 IinHloso ezinQophileko Isifundo samaKghono wePilo sihlose ukululeka nokulungiselela abafundi ngepilo begodu nangezinto ezingenzeka, ukufaka hlangana ukuhlomisa abafundi ngepilo ezwakalako nephumelelako emphakathini otjhuguluka msinyana • ukuthuthuka kobujamo bomzimba, ukuhlalisana , ubuyena, imizwa begodu nomkhumbulo nelemuko; • amakghono wokutlama begodu nawokuthanda okuhle nelwazi lokuzibandakanya emisebenzini yokugida, umvumo, umdlalo wesiteji nobukghwari obubonakalako; • ilwazi lepilo nokuvikeleka komuntu; • ukuzwisisa ubudlelwano hlangana kwabantu nebhoduluko; • ilemuko lobudlelwano bokuhlalisana, iinkambiso zethekhnoloji begodu nesayensi ethomako. 2.3 Ukuhlathulula iingcenye zokufunda zamaKghono wePilo ILwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe ILwazi lokuThoma Okumumethweko nemiqondo yeLwazi lokuThoma kukhutjhwe eSayensini yokuHlalisana (zomLando nobuJamo bePhasi); iSayensi yeMvelo neTheknoloji. Imiqondo eqakathekileko namakghono ahlobene neemfundo lezi ekharikhyulamini emazingeni wesiGaba esisiSekelo zihlathululwe ngokuzeleko ngenzasi: Imiqondo yeSayensi yokuHlalisana; ukutlhogomela, isisusa nonobangela, indawo, ukujayeza, ubudlelwano nokuyama enye kwenye, ukuhlukana nesimo somuntu, begodu netjhuguluko; Imiqondo yeSayensi yeMvelo; Ipilo nokuphila, amandla netjhuguluko, imetha namamethiriyali; iplanethi iphasi nangaphambili kwalo; 8 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Amakghono wekambiso yokweSayinsi; ikambiso yephenyo ebandakanya ukuqala, ukumadanisa, ukuhlukanisa ngeengaba, ukumeda; ukwenza umsebenzi wokulinga, begodu nokuthintana; Amakghono wekambiso yeThekhnoloji; ukuphenya, ukutlama, ukwenza, ukuhlaziya, ukuthintana; UbuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe UbuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe busigaba sesifundo esiqakathekileko ebafundini abatjha ngombana basafunda ukuzitlhogomela nokuzigcina baphilile. Isigaba sesifundo lesi sifaka hlangana zamaphilo nokuhlalisana, zamaphilo nemizwa, begodu nokuhlobana nabanye abantu nebhoduluko lethu, okufaka hlangana amagugu neendlela yokuziphatha kwabantu. Isigaba sesifundo sobuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe sisiza abafundi bathathe iinqunto zokuziphendulela nemikghwa elungileko ngepilo yabo nangebhoduluko. Sifundisa izinto eziphathelene nokondliwa komzimba, amalwelwe (ukufaka hlangana umulwana obanga intumbantonga nentumbantonga), ukuphepha, umguruguru, ukukhahlumeza nepilo kezebhoduluko. Abafundi bazokuthuthukisa amakghono wokuhlobanisa ngokuqinisekisa nokunikela ngelwazi emdenini wabo, nemphakathini abaphila kiwo, nehlangano, lokha nabazijayeza amagugu atholakala emThethweni siSekelo. Abafundi bazokufunda ukusebenzisa amalungelo wabo womThetho siSekelo nokuziphendulela, ukuhlonipha amalungelo wabanye abantu nokutjengisa ukubekezelelana emihlotjeni ehlukahlukeneko yamasiko neenkolo ukwenzela ukunikela emphakathini wentando yenengi. UbuKghwari bokuTlama UbuKghwari bokuTlama buvezela abafundi imihlobo emine yobukghwari: ukudansa, umdlalo wesiteji, ukuvuma nobukghwari obubonakalako. Umnqopho oqakathekileko wobuKghwari bokuTlama kukuthuthukisa abafundi njengabantwana abanamakghono wokuzitlamela nokuzicabangela, ngokubuka zobukghwari. Bunikela godu ilwazi elisisekeko begodu namakghono ukwenzelela ukuzibandakanya emisebenzini yokutlama. Abafundi besiGaba esisiSekelo babatlami ngokwendabuko begodu ukudlala kuyindlela yabo yokufunda ngokwemvelo kezobukghwari. Abafundi bafanele bakhokhelwe ekusebenziseni imicabango yabo ngendlela ethileko, ukuphatha nokusebenza ngo methiriyali, ukukhamba nokwenza umvumo nokucoca iindaba. Abafundi bafanele baveze begodu bathuthukise imibono yabo yokutlama okuphathelene nelemuko labo, basebenzisa imizwa yabo, amazizo netjhejo labo. Umnqopho wokufunda ufanele ube sekuthuthukiseni amakghono ngokuzithabisa, iinkambiso zokwenza umsebenzi wokulinga, kunokuba usetjenziswe ekukhiqizeni umsebenzi ophoritjhwe kuhle kenye nenye ithemu. Isingeniso samakghono wokutlama la siqakathekile nakuhlolwa amakghono wemisipha emikhulu nemincani.UbuKghwari bokuTlama bunqophe ukutlama isisekelo sokudzimelelisa ukutlama, ukuzwisisa, imizwa nokuhlalisana. Kukharikhyulamu, ubukghwari bokutlama buhlelwe ngeengaba ezimbili ezilinganiseneko nezingezelelako- ubukghwari obubonakalako nobukghwari bokwEnza (ukuDansa, umDlalo wesiteji, umVumo) Ubukghwari obubonakalako buthuthukisa amakghono wemizwa begodu netjhebiswano lemisipha emincani nemikhulu ngokusebenzisa izandla ekuphathweni kwamamatheriyali begodu nekghono lamaqhinga ahlukahlukeneko wobukghwari. Umsebenzi wobusobubili (2D) unqophe ukungezelela ilemuko lomfundi ngephasi lamambala ngokuhlahlambisa okubonakalako nokuphathelene nemizwa, ukucocisana nokubuza, begodu nangokukhuthaza ukugwala umzimba onyakazako:ukukhwela, ukugijima,ukuhlala,ukulala. Ayikho indlela ‘elungileko’ yokugwala, begodu abafundi bafanele bakhuthazwe ukuziveza ngokutjhaphuluka, ngaphandle kokusabela ukuhlatjwa. Umsebenzi wobusobuthathu (3D) uthuthukisa umnqopho wobujamo esikhaleni ngokuhlanganisa iinquntu zebumba, ukunamathisela amaphepha emaphepheni, ukusika amajamo, ukubhinca, ukubopha nokuphuthela. Ukwenza okuhlelekileko kwelunga elilodwa nofana amanengi wobukghwari kufanele kungeniswe esifundweni ngasinye sobukghwari obubonakalako. Lokhu kutjho bonyana abafundi bafanele basebenzise begodu bakhulume ngemida, ngobujamo, begodu nangemibala. CAPS 9
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 UbuKghwari bokwEnza esiGabeni esiSisekelo bunikela abafundi ithuba lokuthintana, ukulingisa, ukuvuma, ukwenza umvumo, ukudansa begodu nokuhlola umkhambo. NgobuKgwari bokwenza, abafundi bathuthukisa amakghono wabo aphathelene nomzimba nokutlama. UbuKghwari bokwEnza buhlahlambisa umkhumbulo, buthuthukisa ubudlelwana begodu bakha ukuzithemba nokuziphatha kuhle. Imidlalo namakghono wokutlama kulungiselela umzimba nephimbo, begodu imidlalo isetjenziswa njengeentlabagelo zamakghono wokufunda. Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha kuvumela abafundi ukutlama umvumo, umsikinyeko nomdlalo ngokuzijamela nangokubambisana. Isifundo sokuziThabulula Ukuthuthukiswa kwamakghono wabafundi wemisipha emikhulu nemincani begodu nokuthuthukisa ukubona ngelihlo lengqondo kuqakathekile esiGabeni esisiSekelo. Ukuthuthukiswa komzimba nemisipha kuyatlhogeka ekuthuthukiseni abafundi ngokuzeleko. Kwenza ukuzinikela okuqakathekileko ekuthuthukiseni ukuhlalisana, ubuyena, nokuphathelene nemizwa yabafundi. Ukudlala,umsikinyeko, imidlalo begodu nezemidlalo zikuthuthukisa ukuziphatha okulungileko namagugu. Isigaba lesi sinqophe ekuthuthukiseni ukubona ngelihlo lengqondo nokuphathelene namandla wokukhamba, igido, ukudzimelela begodu nomuda wangaphakathi ohlukanisa amahlangothi womuntu. Umnqopho wesiGaba esisiSekelo usemidlalweni nakeminye imisebenzi ezokwakha isisekelo sokuzibandakanya kezemidlalo ngokukhamba kwesikhathi. Ukukhula ngokomzimba, ukuthuthuka, ukuzithabisa nokudlala kuyagandelelwa. 2.4 Ukufundisa esiGabeni esisiSekelo Abafundi beGreyidi R bangawela ezingeni lokuthuthuka eliku -0-4. Ngonobangela walokhu amaZinga wokuThuthuka kokuFunda kokuThoma kweliZweloke (NELDS) amtlolo osilayelo oqakathekileko wokuhlela, ukufundisa nokufunda. Kunamakghono aqakathekileko ekufanele abafundi abancani khulu bawazi ngokupheleleko bebawazwisise ngaphambi kokuya eGreyidini yoku-1 begodu iGreyidi R ifanele ukubasiza, ukuthola amakghono lawo. Indima eyodwa eqakatheke khulu katitjhere ofundisa iGreyidi R kunikela abafundi ibhoduluko eliphephileko, elihlwengekileko nelitlhogomelako, elinamathuba aneleko wokobana badlale bebahlole okwenzeka ephasini ngaphasi kwelawulo elitjhejako likatitjhera wabo. Utitjhere ufanele anikele: • imisebenzi yangamalanga, imisebenzi ehlelekileko begodu nemidlalo etjhaphulukileko ethatjelwa bafundi nelawulekako; • iinsiza ezihlukahlukeneko zemisebenzi yangamalanga, nemisebenzi ehlelekileko begodu nemidlalo etjhaphulukileko; • ibhoduluko eliphethwe kuhle, elilungele abantwana nelingeneka ngokutjhaphuluka. Boke abantwana besiGaba esisiSekelo, kodwana khulukhulu abantwana beGreyidi R, abakafaneli ukuhlaliswa eentulweni nemadeskini ikuseni loke. Dumbana bafunyane iinkhala eziledlhileko ezineengubo nemisamedlwana begodu neenkhala zokusebenzela ezineentulo neentafula abazokudlalela kizo, basebenze begodu bakhambakhambe ngokutjhaphulukileko. Ngokuvamileko ithebula yesikhathi esetjenziswa esiGabeni esisiSekelo yakhiwa ngemisebenzi yangamalanga, imisebenzi yokudlala ngokutjhaphulukileko ngendlini nangaphandle, nemisebenzi ehlelekileko. Imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphulukileko yakhelwe ngaphakathi komtlolo wamaKghono wePilo esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuhlola ngombana afaka hlangana abafundi esifundweni sokuzithabulula nofana esifundweni sezamaphilo. 10 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 2.4.1 Imisebenzi yangamalanga Imisebenzi yangamalanga yenzeka njalo ngesikhathi esifanako ilanga nelanga. Okungasenani imizuzu elitjhumi yesikhathi esinikelwe isifundo ngasinye samaKghono wePilo kufanele sisetjenziselwe imisebenzi yangamalanga, isib. itjhadi lesikhathi lingathatha imizuzu elitjhumi esikhathini esabelwe iLwazi lokuThoma, ngombana abafundi bafunda ngamalanga weveke, iinyanga namalanga. Imizuzu elitjhumi yesikhathi esabelwe ubuKghwari bokuTlama ingasetjenziselwa ‘ukuhlwengisa kwangamalanga’ ngombana lokhu kulikghono eliqakathekileko lezamaphilo. Imizuzu elitjhumi yesikhathi esabelwe ubuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe ingasetjenziselwa imisebenzi yangamalanga yokuhlola ipilo ngeveke nofana ngenyanga, ukungezelelela kilokhu kususa iinsetjenziswa nokwembatha izembatho ezifaneleko. Imisebenzi yangamalanga ifaka okulandelako: • ukulotjhisa nabafikako nokulayelisa nabakhambako • isikhathi sangamalanga sokuya ngeendlwaneni yokuphumela • itjhadi lelanga lamabeletho • itjhadi lelanga • itjhadi lezamaphilo • ukulungiselela ubukghwari bokutlama nemisebenzi yesifundo sokuzithabulula isib. ukumbatha ifosikoti, ukuhlubula amanyathelo; • isikhathi sokuhlwengisa ngemva kwesifundo sobukghwari bokutlama nokudlala ngokutjhaphuluka. 2.4.2 Imisebenzi yokudlala ngokutjhaphulukileko ngendlini nangaphandle Imisebenzi yokudlala ngokutjhaphulukileko ingadlalwa ngendlini nofana ngaphandle nofana kokubili. Isikhathi esabelwe isiFundo sokuziThabulula nobuKghwari bokuTlama singasetjenziselwa isikhathi sokudlala ngokutjhaphuluka ngombana amakghono wokuzithabulula afundwako abe ajayelwe ngesikhathi sokudlala ngokutjhaphuluka, asekela ukufunda eengcenyeni ezimbili lezi zokufunda. Iimbonelo zemisebenzi yokudlala ngokutjhaphulekileko zifaka hlangana okulandelako CAPS 11
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ukudlala okutjhaphulukileko ngaphakathi Ukudlala okutjhaphulikileko ngaphandle Ubukgwari obutjhaphulukileko (ukupenda, ukugwala, ukwenza Umdlalo wamanzi (nedaka) umfanekiso) Ukudabula, ukusika Umdlalo wesanda Ukunamathisela Umdlalo wemizwa Indawo yamabhlogo Umdlalo olibhudango Imisebenzi yemisipha emincani (imisebenzi yokubamba Umdlalo wemisipha emikhulu (ukukhwela, Ukujinka, ipensela, amatongho, amathwiza, amaphazeli, ukuthunga, ukudzimelela, njll) ukuluka, ukwembesa amafremu, njll) Ibhoksi lesanda Umdlalo webhlogo Umdlalo olibhudango Umdlalo webholo Indawo yeencwadi Amathoyisi anamavili Indawo yevumbululo (itafula yokukarisako, ukumadanisa/ Ukwakha ukuhlela amakarada, imisebenzi yemizwa) Indawo yomvumo Ukulima itoni/ ingadi Indawo yokutlolela Ukutlhogomela iimbandana Umdlalo webhlogo Imisebenzi yobukghwari yangaphandle 2.4.3 Imisebenzi ehlelekileko Imisebenzi ehlelekileko misebemzi emifitjhani yokufunda nokufundisa, esikhathini esinengi ikhokhelwa ngutitjhere. Ingenziwa mfundi ngamunye, ngeenqhema ezincani nofana njenge tlasini loke ngokuya ngobunjalo besifundo. Imiqondo, okumumethweko namakghono wemisebenzi ehlelekileko anqotjhisiwe eencenyeni zokufunda emtlolweni wekharikhyulamu. 2.4.4 Amakghono wokusebenzisa imizwa Ukuthuthukisa amakghono wokusebenzisa imizwa ebafundini abasese bancani kuqakatheke khulu ukwakha isendlalelo kwakho koke ukuzithuthukisa nekufundeni kwangomuso. Ukusebenzisa imizwa kutjho ukuthola ilwazi ngebhoduluko nofana ngobujamo. Ukuthuthukisa amakghono wokusebenzisa imizwa kwenzeka ngamandla ngesikhathi soke kiko koke ukufunda. Abotitjhere bafanele banqophe ekuthuthukiseni woke amakghono wokusebenzisa imizwa kizo zozine ingceenye zokufunda, nemaLimini begodu neembalweni. Okulandelako makghono aqakathekileko wokusebenzisa imizwa abotitjhere okufanele bawayelele: 1. Okubonwa ngamehlo - ukuthola nokurhumutjha ilwazi ngokubona ngamehlo- ukubona ngamehlo okunembako kwenza abafundi bakghone ukufunda, ukutlola, nokwenza iimbalo; 2. Ukuhlukanisa ngokubona - ikghono lokubona okufanako, okungafaniko nemininingwana yezinto ngokunembako; 3. Ukukhumbula ngokubona - ikghono lokukhumbula okubonwe ngamehlo nokulandelana ngefanelo kwezinto ezicatjangwako; 4. Ukuzwa ngeendlebe - ukuthola nokurhumutjha ilwazi ngokuzwa ngeendlebe- ukuzwa ngeendlebe okunembako kwenza abafundi bakghone ukunikela ihlathululo ngabakuzwileko; 5. Ukuhlukanisa ngokuzwa - ikghono lokuzwa okufanako, okungafaniko ematjhadeni; 12 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 6. Ukukhumbula ngokuzwa - ikghono lokukhumbula okuzwiwe ziindlebe nendlela yokulandelana efaneleko amatjhada azwiwe ngakho; 7. Ukukhambelana kwesandla nelihlo - ukusebenzisana kwezandla namehlo lokha nakwenziwa umsikinyeko, isib.ukuphosa nofana ukubamba ibholo; 8. Isifanekiso somzimba - ilemuko elipheleleko lomzimba wakhe, o.u. ukhamba njani begodu usebenza njani; 9. Umuda ohlukanisa amahlangothi - ukutjengisa ilemuko lehlangothi ngalinye lomzimba, isb.Ngisiphi isandla esiphephezelako; 10. Ihlangothi elinamandla - ukunyula ukusebenzisa isandla esisodwa nofana ihlangothi elithileko lomzimba, o.u. kungaba lihlangothi langesidleni nofana langesinceleni; 11. Ukuvundla umuda ophakathi - ukukghona ukusebenza avundle umuda ophakathi womzimba,isib. Ukukghona ukuthala umuda ukusuka ehlangothini lekhasi ukuya kelinye ihlangothi ngaphandle kokuthatha isitlabagelo alise kesinye isandla; 12. Ukunqopha entweni okuqaliswe kiyo - ukukghona ukutjheja into enqophileko nofana ihlangothi lento ngokweqisa amehlo zoke ezinto ezihlahlambisako, ngebanga lalokho into etjhejiweko iba ngaphambili okhunye okunengi kuba ngemva, isib. ukukghona ukufunda igama elilodwa emtjhweni; 13. Ukuzwisisa isakhiwo/ijamo - Ikghono lokubona isakhiwo, ibumbeko, amatshwayo, amaledere, njll. ngokungatjheji indawo, isayizi, isendlalelo, isib. ungakghona ukubona indulungu ngobujamo bayo obukhethekileko; 14. Ukuzijayeza indawo - ikghono lokuzwisisa amahlangothi woke womzimba, nofana ubudlelwana hlangana kwento nombukeli, isib. inghwani iphezu kwehloko yami; 2.5 Iinsetjenziswa zamaKghono wePilo Ezinye iinsetjenziswa zenzelwe itlasi iesiGaba esisiSekelo. Ezinye iinsetjenziswa zitholakala lula kunezinye. Kuhle kuhle abafundi bafanele bazithole ngaso soke isikhathi. Bangazisebenzisa ngesikhathi sokwenza imisebenzi yemidlalo etjhaphululekileko, ehlelekileko, nabasele baqedile ukwenza imisebenzi olayelwa ngutitjhere, nofana ‘nabathloga isikhathi sokuphumula’. Iinsetjenziswa ezivamileko zifaka hlangana okulandeleko: • imigodla yamabhontjisi, iinrobho, amahubsi, iimbolo ezingalinganiko, amabhimu wokudzimelela/amaplanka/ amatayere, iinsetjenziswa zokudlala ngaphandle (amatayere, ijangeli jimu, ukukhwela irobho, imithi), iinkhafu/ imitletlana yamatjhila, ibhethi, iimumathi (iinkotlelo ezimakupuru,amabhakede, amabhlege asetjenziselwa okuthileko), amaskitelsi/amabhodlelo (asetjenziselwa okuthileko) indawo eqinileko esipara evulekileko, iingojwana, iimumathi zokubeka, imijinko,iintina, amakhoni, iimbhaloni. • iinsetjenziswa ezomileko: amakhrayoni wamafutha, iphepha, iphasteli ye-oli, itjhogo, amapensela we2B, amapeni we felti-tipd , itjhakholi, isanda • iinsetjenziswa ezimanzi: ipende, i-enke, amadayi, idaka • amabratjhi wamasayizi ahlukahlukeneko • amaphepha nofana amaphepha wokutlhatlhabeja angalinganiko nanemibala ehlukahlukeneko • okubunjwe ngomdaka, umdaka wephepha, ihlama yokudlala, idaka • imincamo (irhalasi, iphepha, iplastiki), amathunjana wokusela iiselo ezimakhaza,umagaroni, amaqephe,njll) yokuthungelela CAPS 13
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 • iinsetjenziswa ezingabuyelelwa zisetjenziswe godu: amabhoksi,ingaphakathi lephepha langendlwaneni, iimumathi zepholisterini, nematheriyali wokupaka, amaprobho , iphepha lokuphuthela, ifoyili yebhlege, iwulu, intambo, amatje, iimbewu, amaphephandaba/ amamegezini amadala • isinamathiseli, imitletlana yamakhadibhoksi ezokusetjenziswa ukutjhatjha, iinkere, istatjhi esihlanganiselwe futhi • isitlabagelo sokudlalisa i-CD, ama-CD, iinliliswa zomvumo • izambatho ezidala, iintlabagelo zangekhwitjhini,iimumathi ezizakusetjenziswa ‘njengamaphropsi’ womcabango nomdlalo olibhudango • amaphazeli namanye amathoyisi afundisako ayengako, athengiweko nabazenzela wona • iinthombe, amatjhadi webodeni neemebhe webodeni • iincwadi zelwazi neendaba (ibulungelo leencwadi) • amalensi weplastiki/ irhalasana elikhulisa into • abantu- amalunga womndeni amadala neemvakatjhi ezimenyiweko. EbuKghwarini bokuTlama kufuneka khukhululu okulandelako: • indawo evulekileko • iinsetjenziswa zomvumo, okufaka hlangana ezitholiweko nezenziwako • iinsetjenziswa ezizwakalako nezizwakala bezibonakale ezinerherho elifaneleko lomvumo • amatjhadi namaphostara • amaphropsi ahlukahlukeneko isib. amamethiriyeli, iimbholo, izinto ezihlukahlukeneko ngobungako nangobujamo, izambatho ezidala • isihlahlambisi esibonakalako esenzelwe ukugwala nokwakha Amametheriyeli afunekako weenhloko ezithileko avezwe esiGabeni sesi-3 2.6 Ukwabiwa kwesikhathi sesifundo samaKghono wePilo esiGabeni esisiSekelo Isikhathi esabelwe amaKghono wePilo ngethemu ma-iri ama-60 emaGreyidini R-2, nama-iri ama-70 eGreyidini 3. Lokhu kutjho bonyana emzombeni wamalanga amahlanu evekeni, iLwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lwakhe lizokufundiswa ama-iri 2 ngeveke, ubuKghwari bokuTlama ama-iri ama-2, isiFundo sokuziThabulula ama-iri ama-2 emaGreyidini R-2, begodu iLwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhleyomuntu qobo lwakhe lizokufundiswa ngama-iri ama-3 ngeveke, ubuKghwari bokuTlama ama-iri ama-2 nesifundo sokuziThabulula ama-iri ama-2 eGreyidini yesi-3. 14 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 INANI INANI LESIKHATHI LESIKHATHI AMAGREYIDI R- 2 IGREYIDI 3 ESABIWEKO ESABIWEKO NGETHEMU NGETHEMU iLwazi lokuThoma ama-iri ama-2 ama-iri ama-60 iLwazi lokuThoma ama-iri ama-3 ama-iri ama- 70 ubuYena neHlalakuhle ngeveke ubuYena neHlalakuhle ngeveke yomuntu qobo lwakhe yomuntu qobo lwakhe UbuKghwari ama-iri ama-2 UbuKghwari ama-iri ama-2 bokuTlama ngeveke bokuTlama ngeveke IsiFundo ama-iri ama-2 Isifundo ama-iri ama-2 sokuziThabulula ngeveke sokuziThabulula ngeveke Iingcenye lezi zefundo zisisekelo sokuthuthukisa umfundi ngokuzeleko begodu zifanele zenziwe kukharukhyulamu yeGreyidi R- 3 ngamalanga nofana ngeveke. 2.7 Iinhloko ILwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lwakhe kukharikhyulamu yamaKghono wePilo lihlelwe ngeenhloko.Ukusetjenziswa kweenhloko kutjhukunyiswe njengendlela yokuhlanganisa okumumethweko okusuka eencenyeni zeemfundo ezihlukahlukeneko lapho okukghoneka begodu kufanele khona. Abotitjhere bakhuthazwa ukutjhugulula iinhloko kobana zikhambelana nobujamo isikolo esikibo. Abotitjhere bayakhuthazwa godu ukukhetha iinhloko zabo nabangazihlulela njengezifanele ukufundiswa abafundi. 2.8 Ukulinganisa iinhloko Ikharikhyulamu yenzelwe iimveke ezima-40 ngonyaka. Isihloko ngasinye sinikelwa isikhathi esilingeneko ngethemu, esitjengisa isilinganiso sesikhathi isihloko ngasinye okufanele sisithole. Imisebenzi yangamalanga nemidlalo etjhaphululekileko yangendlini neyangaphandle ifanele ingeniswe etjhejulini yokufundisa. Abatitjhere bangahlela isikhathi sabo ngokuthanda kwabo, isib. bangazikhethela ukwenza imizuzu ema- 30 nabafundisa ngeLwazi lokuThoma nobuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe, woke malanga, ngaphandle kwangoLwesiHlanu begodu ubuKghwari bokuTlama ngoLwesiBili nangoLwesiNe i-iri linye. 2.9 Ukulandelanisa neragelo phambili Irhemo leenhloko eziphakanyisiweko linikelwe njengesinye senkambiso lawulo esiqakathekileko ekufundisweni komntwana okusathomako, kukuthoma ngalokho okujayelekileko emfundini begodu kwethulwe iinhloko namakghono angakajayeleki kamuva. Ngebanga lalokho ukulandelenisa nokuragela phambili kwakhelwe ngaphakathi komtlamo weenhloko. Ukulandelana kweenhloko kungatjhugululwa, kodwana abotitjhere bafanele batjheje iragelo phambili nezinga isihloko esethulwe ngalo. CAPS 15
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ISIGABA 3: UkwendlalWa KWEmatheriyali Yehlelo Leemfundo IGREYIDI R Ithemu yoku-1 IGreyidi R Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe (ama-iri ama-2 ngeveke ) • Iincwadi ezikhethiweko • Amafletjhi karada • Iinthombe • Iinsetjenziswa zemikghwa emihle yokuhlanzeka • Itafula yeenkareko zehlobo • Izinto zamabumbeko nemibala ehlukahlukeneko • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengombana inqotjhiswe esiGabeni sesi-2. • Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunyiswane ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amabili ngethemu) Isihloko: Mina - ama-iri ama-2 • Imininingwana yami - ibizo, iminyaka, isiphande/i-adresi, iinomboro zokuthintana • Yini engenza ngibe ngokhethekileko - okufaka hlangana ibizo, ama/ilimi, ubulili • Amakghono nekareko Yelela : Bafundi abambalwa kuphela abazakghona ukutjho iimphande /ama-adresi neenomboro zokuthintana zabo. Buyela kilokhu ngemva kwamalangana. Isihloko : Esikolweni - ama-iri ama-2 • Igama lesikolo, utitjhere, uhlokokulu • Izindlwana zokuphumela neendawo zokudlalela • Imithetho nemisetjenzana yangamalanga esikolweni Isihloko : Ngetlasini yokufunda nokufundisa - ama-iri ama-2 • Ngizibeka kuphi izinto zami ngetlasini • Imithetho yangetlasini • Ukusebenzisana ngetlasini • Ngiyitjengisa/bonisa njani imizwa yami ngetlasini • Ngiwaveza njani amazizo wami Isihloko: Iincwadi - ama-iri ama-2 • Kubayini sithloga iincwadi • Ukutlhogomela iincwadi • Ukusebenzisa iincwadi ukuthola ilwazi • Iindatjana engizithandako • Lapho ngingathola khona iincwadi 16 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Isihloko : Amalanga weveke - ama-iri ama-2 • Amalanga weveke • Esikwenza ngamalanga ahlukahlukeneko • Izolo, namhlanje nakusasa Isihloko : Umzimba wami - ama-iri ama-2 • Ukukhomba nokutjho amalungu womzimba - okufaka hlangana nokobana mangaki ngalinye • Imisebenzi yezitho zomzimba ezihlukahlukeneko • Ngubani okufanele nofana ongakafaneli ukuthinta umzimba wami • Yini okuthlogwa umzimba wami bonyana uhlale uphile kuhle Isihloko: Ukuhlala uphile kuhle - ama-iri ama-2 Imikghwa emihle ejayelekileko esisekelo yokuhlwengeka • Ukuhlamba qobe • Ukuhlamba amazinyo, iinhluthu , amazipho • Ukuhlanza iinthelo ngaphambi kokobana uzidle • Imikghwa emihle yangendlwaneni encani • Ukulala • Ukuthabulula umzimba Isihloko : Ihlobo - ama-iri ama-2 • Ubujamo bezulu ehlobo • Imvelo ithinteka bunjani • Iinlwana/iimbandana zithinteka bunjani • Abantu bathinteka bunjani - isib. esikudlako, esikwembathako, esikwenzako, imidlalo esiyidlalako Isihloko: Amajamo nemibala esizombelezileko - ama-iri ama-2 • Ukuqala nokutjho amajamo ahlukahlukeneko • Amajamo enza izinto ezahlukahlukeneko • Ukuqala nokutjho imibala ehlukahlukeneko • Imithunzi yemibala- isib. umkhanyo, ubumnyama. Iminyanya namalanga akhethekileko - ama-iri ama-2 CAPS 17
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 2 IGreyidi R Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-2 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe (ama-iri ama-2 ngeveke) • Iimbonelo zezinto esizisebenzisa ekhaya • Iinthombe zemigidingo yomndeni • Iinthombe ezitjengisa ubujamo bezulu obuhlukahlukeneko • Itafula yeenkareko zesiruthwana • Izinto ezahlukahlukeneko ezenza umdumo/itjhada - okufaka hlangana iinliliswa zomvumo • Izinto ezihlukahlukeneko zokunambithwa, zokuthintwa nokunukelela • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengombana inqotjhiswe esiGabeni sesi-2. • Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunyiswane ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amabili ngethemu) Isihloko : Ikhaya - ama-iri ama-2 • Ngubani ohlala ekhaya • Ngenzani ekhaya • Ngubani osebenza ekhaya • Imisebenzi ehlukahlukeneko esiyenza ekhaya Isihloko: Ukuphepha - ama-iri ama-2 • Ungaphepha bunjani ekhaya • Iindawo eziphephileko zokudlalela • Iindawo ezingakaphephi zokudlalela • Ukuphepha endleleni Isihloko: Umndeni wami - ama-iri ama-2 • Ngubani olilunga lomndeni wami • Imisetjenzana umndeni wami owenza ngokuhlanganyela • Imisetjenzana egidingwa mndeni wami - isib. imitjhado, iindaba ezimnandi, amalanga wamabeletho Yelela : Abafundi babuya emindenini eminengi ehlukahlukeneko. Qinisekisa bonyana kufakwa hlangana abafundi abaphila nokukhubazeka. Isihloko: Ubujamo bezulu - ama-iri ama-2 • Isibhakabhaka sibonakala sinjani - okufaka hlangana umbala namafu • Amalanga atjhisako, amalanga amakhaza, amalanga anganamafu, amalanga lapho izulu lina khona, amalanga anomoya - okufaka hlangana esikwembathako ngamalanga lawo. 18 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Yelela : Qinisekisa bonyana abafundi abaqali ilanga. Isihloko :Isiruthwana - ama-iri ama-2 • Ubujamo bezulu ngeSiruthwana • Imvelo ithinteka bunjani • Iinlwana/iimbandana zithinteka bunjani • Abantu bathinteka bunjani - isib. esikudlako, esikwembathako, esikwenzako, imidlalo esiyidlalako Isihloko: Imidumo - ama-iri ama-2 • Imidumo esiyizwako • Yini eyenza imidumo esiyizwako • Umvumo engiwuthandako • Ukuzwa kusiphephisa bunjani • Ukutlhogomela iindlebe zami Yelela : Tjhugulula ikharikhyulamu bonyana ilungele abafundi abaphila nokukhubazeka bokuzwa. Isihloko: Ukubona - ama-iri ama-2 • Izinto ezingizombelezileko • Umkhanyo,ubumnyama nemithunzi • Ukukghona kwethu ukubona kusiphephisa bunjani • Ukutlhogomela amehlo wami Yelela : Tjhugulula ikharikhyulamu bonyana ilungele abafundi abaphila nokukhubazeka bokungaboni nofana ukubona lififi. Isihloko : Ukuthinta - ama-iri ama-2 • Izinto ezihlukahlukeneko zizwakala ngeendlela ezihlukahlukeneko • Ukwethula amagama amatjha: qinileko, thambileko, butjhelelezi, makghwakghwa, makhaza, tjhisa, futhumele, pholile. • Ukubona amazinga ahlukahlukeneko wokutjhisa nokuqanda/wethemperetjha nokuzwakala kwento nawuyithintako. Isihloko: Ukunambitha nokunukelela - ama-iri ama-2 • Ukunambitha nokunukelela engikuthandako • Ukunambitha okutjha kimi • Ukuphepha lokha nanginambithako • Ukunuka okuhlukahlukeneko okusizombelezileko • Lapho ukunuka kuvela khona Iminyanya namalanga akhethekileko - ama-iri ama-2 CAPS 19
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 3 IGreyidi R Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu (ama-iri ama-2 ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo qobo lakhe ezijayelekileko, uzakutlhoga: • Itafula yeenkareko zebusika • Iinthombe ezitjengisa iinkhwelo zamandulo • Iinthombe zabantu benza imisebenzi ehlukahlukeneko • Isivakatjhi esimenyiweko esizokhuluma ngomsebenzi okarisako. • Indawo yokudlala ngamanzi eneemumathi zokumeda nezokuthela • Izinto ezithayako nezicwilako • Ukukhetha iinthelo nemirorho ehlukahlukeneko • Iimumathi ezihlukahlukeneko ezinganalitho eziphatha umkhiqizo wederi/ wokwenziwe ngebisi • Ibholo lewulu nemikhiqizo eyenziwe ngewulu • Isibonelo sezinto/ somatheriyali owenziwe ngokubuyelela uberegise into godu • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengombana inqotjhiswe esiGabeni sesi-2. • Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunyiswane ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amabili ngethemu) Isihloko : Ubusika - ama-iri ama-2 • Ubujamo bezulu ebusika • Imvelo ithinteka bunjani • Iinlwana/iimbandana zithinteka bunjani • Abantu bathinteka bunjani - isib. esikudlako, esikwembathako, esikwenzako, imidlalo esiyidlalako Isihloko: Iinthuthi - ama-iri ama-2 • Ukuya esikolweni • Imihlobo ehlukahlukeneko yeenkhwelo/ yeenthuthi. • Iinkhwelo/iinthuthi zamandulo Isihloko: Imisebenzi abantu abayenzako - ama-iri ama-2 Imisebenzi ephathelene nalokhu: • Iinthuthi isib. isitimela, abatjhayeli bamatraga nofana bamateksi; amapholisa wendlela; abatjhayeli beemphaphamtjhini nama tilosi/abatjghayeli beenkepe. • Zamaphilo isib. udorhodere, udorhodere wamazinyo, umtjhayeli we- ambulesi. • Ukudla isib. Abaniniintolo, aboweyitha, umbhagi, umlimi • Ukunikela ngeensetjenziswa isib. umakhi, iplamara, usogezi, umapendana. Yelela : Khumbuza abafundi bonyana indoda nofana umfazi angakhetha ukwenza nanyana ngimuphi umsebenzi. 20 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Isihloko: Isithelo - ama-iri ama-2 • Imihlobo ehlukahlukeneko yeenthelo • Ukunambitheka nokuzwakala kwesithelo lokha nawusithintako • Lapho iinthelo zivela/tholakala khona • Imibala nobujamo beenthelo Isihloko: Imirorho - ama-iri ama-2 • Imihlobo ehlukahlukeneko yemirorho • Ukunambitheka nokuzwakala kwemirorho lokha nawuyithintako • Lapho imirorho ivela/tholakala khona • Imibala nobujamo bemirorho Isihloko: Ukurhweba ngederi - ama-iri ama-2 • Imikhiqizo yederi neenlwana/neembandana ephuma kizo • Siyithola bunjani ibhodoro Isihloko: Ukurhweba ngewulu - ama-iri ama-2 • Iplasi yezimvu • Lapho iwulu itholakala/ivela khona • Ukusetjenziswa kwe wulu Isihloko: Ibhoduluko elihle/elihlwengekileko - ama-iri ama-2 • Ukuqakatheka kwebhoduluko elihlwengekileko • Iindlela abantu abasilaphaza ngazo ibhoduluko • Ukuqakatheka kokubuyelela usebenzise into godu Iminyanya namalanga akhethekileko - ama-iri ama-2 CAPS 21
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 4 IGreyidi R Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu (ama-iri ama-2 ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo qobo lakhe ezijayelekileko, uzakutlhoga : • Itafula yeenkareko zesilimela • Ibulungelo lweencwadi/ iincwadi zelwazi • Iinthombe • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengombana inqotjhiswe esiGabeni sesi-2. • Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunyiswane ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amabili ngethemu) Isihloko : Isilimela - ama-iri ama-2 • Ubujamo bezulu ngesilimela • Imvelo ithinteka bunjani • Iinlwana/iimbandana zithinteka bunjani • Abantu bathinteka bunjani - isib. esikudlako, esikwembathako, esikwenzako, imidlalo esiyidlalako Isihloko : Iinyoni - ama-iri ama-2 • Imihlobo ehlukahlukeneko yeenyoni • Imikghwa ejayelekileko yeenyoni - iinsiba, imilenze emibili, umlomo, ukubekela amaqanda • Iinyoni ezingakwaziko ukuphapha - inciliba, iphengwini • Iindleka Isihloko : Iinrhurhubi - ama-iri ama-2 • Imihlobo ehlukahlukeneko yeenrhurhubi - isib. igulukudela, inyoka, isibhadwa • Imikghwa yeenrhurhubi - iingazi ezimakhaza, umzimba onepepha, ukubekela amaqanda • Ukuthola ilwazi elinengi okungasenani ngesirhurhubi esisodwa Isihloko : AmaDayinasosi (Dinosaurs) - ama-iri ama-2 • AmaDayinasosi ahlukahlukeneko • Bekaphila bunjani amaDayinasosi • Sazi njani ngamaDayinasosi namhlanje Yelela : Sebenzisa iincwadi zeenthombe ezitholakala ebulungelweni leencwadi. Isihloko : Iinlwana / iimbandana zommango - ama-iri ama-2 • Siyini isibandana sommango? • Imihlobo yeembandana zommango • Lapho sithola khona iimbandana zommango • Ziphila bunjani iimbandana zommango 22 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Isihloko : Ukuthola kabanzi ngesibandana sommango esisodwa ama-iri ama-2 • Khetha sinye isibandana sommango ozakufunda ngaso - Siqaleka sinjani isibandana leso - Lapho sihlala khona - Esikudlako - Abantwana nokobana babelethelwa kuphi - Nelinye iphuzu elikarisako elingezelelweko Isihloko : Zemidlalo - ama-iri ama-2 • Umdlalo engiwuthandako • Kubayini sinemithetho emidlalweni • Kubayini ukudlala imidlalo kungilungele Iminyanya namalanga akhethekileko - ama-iri ama-2 Ukuhlanganisa iinhloko nokuhlola - ama-iri ama-4 CAPS 23
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 1 IGreyidi R UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-2 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Qala eensetjenzisweni ezisezingeni elifaneleko zamaKghono wePilo ezirhemiswe esiGabeni sesi- 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yoku-1. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo zeThemu ukuthola ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari bokwEnza noBukghwari obuBonakalako. UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukuzifuthumeza nokuphefumula usebenzise imisikinyeko yangamalanga, okufana nokuvuka wembathe - ukuzithabulula, ukutshopha, ukusonga, ukukhuhluza, ukuvundla umuda ophakathi. • Ukuthuthukisa ilemuko lokuphathelene nesikhala/nendawo: imidlalo yokukghadza, ukuthola isikhala sakhe angaqhulani nabanye • Ukugcina ibetho elinzinzileko: ukudlala imidlalo yegido okufana nokuwahla, ukugadanga, iinliliswa eziqoqodwako kusetjenziswe igido nebelo elihlukahlukeneko. • Ukuhlola umvumo, umsikinyeko nelizwi : ukudzimelela ebelweni : msinyana nabuthaka • Ukuvuma ingoma yomsikinyeko usebenzise amalungu ahlukahlukeneko womzimba ukurhumutjha ingoma. • Ukusebenzisa iphimbo nomsikinyeko ngokuzenzakalelako emidunduzelweni neendatjaneni • Ukupholisa umzimba nokuphumula (isib. umdlalo wokuncithikisa i-ayisikhrimu ) Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha • Ukusebenzisa iindatjana onazo eziphathelene nomcabango olibhudango nofana ilemuko lepilo yakhe usebenzise iphimbo (ukucula /ukukhuluma), umsikinyeko, umvumo, izinto ezisetjenziselwa ukulingisa/ izinto nethekiniki yomdlalo wesiteji • Ukuveza amazizo nomcabango ngomsikinyeko nomvumo (isib. ibhubezi elisilingekileko, ikhondlwana elilambileko) • Ukuhlola imizwa ngokulingisa indatjana, umlolozelo namaculo (isib. ‘ukudosa phambili ongaboniko’, ukuzwelela ubunjalo bezinto ezahlukahlukeneko) UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10 Tlama nga- 2D • Gwala begodu unikele ihlathululo okungeyakho yemigwalo usebenzise isihloko seveke ngokutlola ngamakhrayoni wamafutha, amaphastele we-oli nezinye iintlabagelo zokugwala. • Ukupenda: sebenzisa ipende yetempera elungiselelwe ngaphambilini nofana ama-enke afakwe umbala nofana iindayi emibaleni esisisekelo nembaleni wesibili ukusekela isihloko seveke. • Amalunga / ama - elemende wobukghwari: ilemuko elingakahleleki nokusebenzisa amabumbeko lokha nakugwalwako nofana kupendwako. • Ukutlama ikambisolawulo: ukusebenzisa ukwehlukana okungakahleleki (okukhulu/okuncani, okude/okufitjhani) emigwalweni nekupendeni. • Ukuhlukahluka kobukhulu bephepha nesakhiwo: ukukhuthaza bonyana basebenze ngeenkali ezihlukahlukeneko. Tlama nga- 3D (ukwakha) • Ukukhambelena kwemisipha emincani nemizwa: (ukukhambelana kwelihlo-isandla -ingqondo) ukuphatha buqobolwana iinkere namanye amathulusi nepahla. Ilwazi lokufunda nokutlola elibonakalako (kufanele kufundiswe ithemu yoke) • Ukutjho amabumbeko emsebenzi wakhe 24 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 2 IGreyidi R Ubukghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Qala eensetjenzisweni ezisezingeni elifaneleko zamaKghono wePilo ezirheliswe eSigabeni 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yesi-2. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo zeThemu ukunikela ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari bokwEnza noBukghwari obuBonakalako. UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukuzifuthumeza usebenzise imisetjenzana yangamalanga okufana nokuthi ‘ukuhlwengisa amanyathelo wami’, ‘ukwendlula umbhede wami’. • Ngokusebenzisa ilemuko lomzimba hlola indawo nekomba okufana nokuthi yikulu, yincani,phezulu, phasi,kude, eduze • Umvumo, iphimbo nomsikinyeko: kunqotjhiswe ezintweni ezifana nokuthi okunetjhada nokuzwakalela phasi, qinileko nokuthambileko • Iingoma zendabuko, imidlalo enegido nemilolozelo usebenzise ukwehlukahluka (itjhada, zwakalela phasi, qinileko, thambileko) ngokuwahla nokugida. • Amandla wokukhamba womsikinyeko afana nokuthi weqayeqe nokupharuma, lokha nanabelana indawo, ngaphandle kokuqhulana nabanye. • Ikghono lokulalela: ukuphendula eentjengisini, emitlhaleni, iindatjana, imidunduzelo neengoma ezifana nokuthi ‘Ukukghadza!’, ‘Phezulu!’, ‘Phasi!’ Ukusebenzisa lokho onakho nokurhumutjha • Ukurhumutjha iingoma zendabuko neminye imivumo asebenzise ukwehlukahlukana okufana nokuthi zwakalela phasi, itjhada njll. • Ukulingisa ubujamo obukholwakalako, umcabango olibhudango nelemuko lepilo yakhe. • Ukutlama nokulingisa amatjhada eendatjaneni, okufana nokuthi iinyosi zithi ‘zzz’, iimpera ‘qho qho qho qho’ iintimela ‘khutjhu khutjhu’. • Iinlayelo, amaleveli (phezulu, phakathi naphasi) nobujamo obuhlolwe ngokusebenzisa umsikinyeko wokutlama neendatjana. • Ukulingisa, usebenzise indatjana ekhona yendabuko, ikondlo, umlolozelo wekulisa nofana ingoma njengesihlahlambisi. • Ukusebenzisa izinto nofana amaphropsi ngobuhlakani emsikinyekweni, umdlalo wokulingisa nomvumo. UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10 Tlama nga-2D • Ukusetjenziswa okungakahlelwa kwama elemende wobukghwari, amabumbeko nombala emigwalweni nekupendeni ukusekela isihloko seveke. • Ukusebenza ngamasayizi ahlukahlukeneko ukwandisa ilemuko lemininingwana. • Ukurhumutjha amalunga womzimba ngokugwala nangokupenda. • Amathekniki alula wokwenza umgadangiso asebenzise izinto ezitholakalako njengeemvalo zamabhodlelo, amatje, amakari, izandla. Tlama nga-3D (ukufanekisa nokwakha) • Ikghono lobukghwari namatheiniki: ukusika, ukunamathisela, ukutlebhula/ukutlerula. • Ukusebenzisa ibumba lokudlala ukwenza umfanekiso ngokutjhaphuluka: ukubumba, ukusongana, ukugedeka. Ilwazi lokuFunda nokuTlola elibonakalako • Ukuqala nokukhuluma ngesiboniso sencwadi: ukutjho ibumbeko nombala esibonisweni sencwadi, ubone ukuhlukana njengokuthi kukhulu/kuncani, kude/kufitjhani esibonisweni sencwadi. CAPS 25
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 IThemu 3 IGreyidi R Ubukghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Qala eensetjenzisweni ezisezingeni elifaneleko zamaKghono wePilo ezirheliswe eSigabeni 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yesi-3. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo zeThemu ukunikela ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari bokwEnza noBukghwari obuBonakalako. UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Imisikinyeko yokufuthumeza umzimba usebenzise okusendatjaneni njengesihlahlambisi • Ukurholobha njengeponi usebenzise igido nomsikinyeko. • Umvumo, iphimbo nomsikinyeko, unqophise ezingeni: phakama no yehla. • Ukusebenzisa iinliliswa eziqoqodwako ukudzimelela ebethweni elinzinzileko nokuthuthukisa amakghono weNumeresi ngokubala • Ukusebenzisa iinqoqodwana zomzimba ne/ nofana iinliliswa eziqoqodwako ukwenza amaphetheni alula wegido. • Ukuba nelemuko lendawo ngomsikinyeko owenza ibumbeko, indulungu nemida. • Ukusebenzisa izitho zomzimba nokutjengisa ngobuso ukudlulisa ukuphakama kwemizwa okufana nokuthi ‘dana’, ‘thaba’. • Ukupholisa umzimba nokuphumula: isib. ukuthaya emanzini njengekari. Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha • Iingoma: ukunqopha ekuphakameni nokwehla kwephimbo okufana nokuthi ‘Iinyoni ezimbili, zihlezi emthini, enye yathi kwenye’ (phakama) nokuthi ‘Iwatjhi ka bamkhulu’ (yehla), • Igido: ubungako benodo elide nelifitjhani (ubude besikhathi) ukusebenzisa inqoqodwana zomzimba ne/ nofana iinliliswa eziqoqodwako. • Ukulingisa ubujamo obukholwakalako nofana ilemuko lepilo yakhe ngomsikinyeko nengoma. • Izinto eziphathekako ukujamela ezinye izinto emdlalweni wesiteji, njengokuthi: ilebhula lomlingo,’ ingwani njengevilo lokutjhayela, njll’. UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10 Tlama nga- 2D • Ukugwala nokupenda ngokutjhaphuluka usebenzise isihloko seveke. • Ukuzihlanganisela ipende yakho ukulungisa okuhlala kunjalo. • Ukutjhukumisa umzimba okungakahleleki: ukupharuma, ukugjiima, ukulala nokhunye. • Ukusebenza ngezakhiwo namasayizi ahlukahlukeneko wamaphepha namabhratjhi ukusebenza ngemininingwana eyandako. Tlama nga-3D (ukwakha nokufanekisa) • Ukutlama ngokutjhaphulukileko usebenzise umatheriyali ohlukahlukeneko: amabhoksi amancani, umatheriyali ongabuye usetjenziswe godu njengeenkunubhe, amabhoksi wamaqanda, iinqunjwana zamabhoksi aseleko, nokhunye. • Ukukhuthaza ukuthuthukisa amakghono ngokulawula umatheriyali. • Ukusebenzisa ihlama yokudlala ukuthuthukisa ikghono lemisipha emincani, ukugedeka, ukuncinza, ukuhlanganisa Ilwazi lokufunda nokutlola elibonakalako • Ukuqala nokukhuluma ngemibala namabumbeko eenthombeni nemifanekisweni. • Ukuphendula imibuzo ukutjengisa ilemuko lombala nebumbeko. 26 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 4 IGreyidi R Ubukghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Qala eensetjenzisweni ezisezingeni elifaneleko zamaKghono wePilo ezirheliswe eSigabeni 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yesi-4. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo zeThemu ukunikela ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari bokwEnza noBukghwari obuBonakalako. UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukufuthumeza umzimba usebenzise amazinga (phakama, phasi naphakathi) okufana nokugola intethe, ukurhurhuba njengomzoka, amarola-skeyiti, njll. • Ukwenza amabumbeko ngomzimba, unqophise eendulungeni neenkwereni. • Ukudzimelela ngomlenze owodwa okufana nokuba nguDoyi, ithuthumbo eliphephezeliswa mumoya, ukukhamba phezu kwerobho eqinisiweko, njll. • Ukupholisa umzimba nokuphumula: ikari liphephezela emoyeni omnandi, njll. Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha • Imisikinyeko elula ebuthule efana nokudla i-ayisikrhimu, ukubhaga ikhekhe, ukutjala nokuthelelela ihlanyelo, njll. • Ukulalela indatjana, bese urhumutjha izehlakalo endatjaneni ngokutjengisa ngobunjalo bobuso, umsikinyeko nomphumela wamatjhada ofaneleko. • Ukuba nelemuko lendawo ngomsikinyeko onetjhada elifana nokukhamba ngemodere, ngesiphaphamtjhini, ngesitimela, ngebhesi, ngonophehlwana, ngeteksi, ngesithuthuthu, ngetsikiri, njll. UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10 Tlama nga- 2D • Ukugwala nokupenda asebenzise isihloko seveke. • Ukusebenzisa amaphetheni agwaliweko ngehloso; ukulemuka amaphetheni ephasini lakhe. • Ukusebenzisa umbala ukutlama amaphetheni. • Amathekiniki alula wokugadangisa ukutlama amaphetheni angakahleleki. Tlama nga-3D (ukwakha nokufanekisa) • Ukuthuthukisa amakghono wobukghwari nokulawula imisipha emincani; ukubopha uphuthela nokunye. • Sebenzisa ihlama yokudlala khudlwana ukufanekisa: ukuncinza, ukudosa, ukugeda iintokana ezincani. • Ukufanekisa ngedaka okungakahleleki Ilwazi lokuFunda nokuTlola elibonakalako • Ukutjho umbala nebumbeko elinqophileko (umbala ofipheleko nokhanyako, amabumbeko alula we Jiyomethri) nokuhlukahluka nakuphendulwa imibuzo. CAPS 27
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 1 IGreyidi R IsiFundo SokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo ezijayelekileko, uzakutlhoga : Iingodo ezihlukahlukeneko, amaplanka, amatayere, iimbholo, imigodlana yeembhontjisi, amathoyisi anamavili bona abafundi bawasebenzise ngesikhathi sokudlala ngokutjhaphuluka. Iintshwayi, umjinko, indawo yokudlala enezinto zokudlala nokukhokhoba, umvumo. Umsikinyeko wamandla • Ukukhamba nokugijima utjhinge emahlangothini ahlukeneko ngaphandle kokuqhulana nabanye. • Ukugijima ngazo zozine. • Ukugijima uzungeleze iintshwayi ezimbili. • Ukugijima mazombe phakathi kweentshwayi ezimbili. • Umsikinyeko ongasingewamandla, usebenzise imizwa: abafundi bakhwelela ama wula wupsi, benze imizimba yabo ibe “mide, phakathi, nemincani”. Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Ukusebenzisa imizwa: ukubona ukujanyiswa kwento elula esiqabo isib. ukweqa, ukugijima, ukuphosa, ukukhwelela. Abafundi bayaqala bonyana bafanele bakhambe kuphi. • Ukusebenzisa imizwa yokuthinta: ukugijima ajikeleze athinte izinto ezihlukahlukeneko ekundleni yokudlala, amaboda, isiqu somuthi, amafremu womjinko, amatje, njll. Bezwa bonyana zithinteka njani izinto lezi. • Ukusebenzisa imizwa yokuthinta: bavalwe amehlo, abafundi bafuna izinto ngokuzithinta njengemigodlana yeembhontjisi, iimeregi zamaplastiki, ibholo, njll. Igido • Ukweqa ngeenyawo kanye kanye nokutjhugutjhugulula iinyawo nabeqako. • Ukusebenzisa imizwa yokuzwa: ukudlala umabhaqelana kube nomuntu obhaqako, ukubetha isimbi bonyana abanye balandele itjhada lesimbi. • Ukusebenzisa imizwa yokuzwa: ukudlala ngezinto ezibanga itjhada okufana neemvalo zamabhodlelo ezifakwe ngebhlegeni bonyana zibange itjhada, nofana zibotjhelelwe emilenze yabo. Abafundi bayeqa, nofana bakhambe ngegido elinqophileko. Ukukhambisana • Ukuphosa nokubamba imigodlana yamabhontjisi. • Ijangeli-jimu - umkhono ukhambe lokha akakarele ngokuqiniseka. • Ijangeli-jimu, ukukhwelela ileri Ukudzimelela • Imidlalo yokudoja azombeleze iimeregi atjhugulule ikhomba tjhuba. • Ukubona iindlela ezihlukeneko zokukhamba phezu kwama bhimu wokudzimelela. • Ijangeli-jimu- ukukhamba ngokudzimelela ngeendlela eziphasi zokudzimelela. • Ukudzimelela ngenyawo elilodwa emidlalweni ehlukahlukeneko. 28 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ukuzijayeza indawo okiyo • Ukugijima atjhinge emahlangothini ahlukeneko ngaphandle kokuqhulana nabanye asebenzise yoke indawo ekhona. • Amabumbeko ahlukeneko: indulungu, isikwere, idayimani. • Ukweqa ngehla nokukhamba ngaphasi kwesiqabo, ukukhasa, ukukhwela, ukweqa, njll. • Ijangeli-jimu, ukukhasa nokukorotjha phakathi kwamafreyimu asebenzise izitho zomzimba ezihlukahlukeneko Umuda ohlukanisa amahlangothi • Imisetjenzana asebenzise ihlangothi elinganamandla lomzimba, o.u. jikela ngesinceleni/ngesidleni; usebenzise isandla sesincele/ sesidleni, njll. • Ukulala ehlabathini ...udegekele ngesi-N/D Zemidlalo nemidlalo • Ukubhaqa nokufuna • Imisetjenzana esebenzisa imizwa eminengi, ukudlala ngemanzini ngezinto zeplastiki ezihlukahlukeneko. CAPS 29
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 2 IGreyidi R IsiFundo Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko sokuziThabulula Ukungezelela eensetjenzisweni zaMakghono wePilo ezijayelekileko, uzakutlhoga : Indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba, umvumo, imigodlana yeembhontjisi, iimbholo, njll. Amarobho , ijangeli-jimu, njll Amandla wokukhamba / okungasi mamandla wokukhamba • Izitho zomzimba: ukuvuma iingoma nemilolozelo lokha kufundwa ngezitho zomzimba, o.u. ihloko, amahlombe, intamo, isifuba, inyonga, imilenze, amadolo, amazwani, ipumulo, umlomo, isilevu, indololwani, isihlakala, izandla, imino neenyawo. • Ukugijima aye emuva naphambili • Ukugijima ngebelo khulu nabuthaka. Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba, isib. ukweqa, ukugijima, ukukhasa, ukutjhelela ngamathumbu, ukukhwelela, njll. • Ukugeda ibholo liye emnganini…umngani naye alibuyisele kuye. • Ukusunduza ibhaloni. Igido • Ukusebenzisa umvumo nofana aboqoqodwana bomzimba, ukubona izitho zomzimba nokukhamba ngegido lokha nakunikelwa iinlayelo, o.u. thinta amazwani…thinta ihloko…thinta ipumulo, njll. Ukukhambisana • Ukuphosa nokubamba imigodlana yamabhontjisi. • Ijangeli-jimu- umkhono ukhambe lokha ukakarele ngokuqiniseka esimbini engaphezulu yejangeli-jimu • Ijangeli-jimu - ukukhwelela uye phezulu begodu wehle ileri yejangeli-jimu. Ukudzimelela • Amalunga womzimba: ngokusebenzisa imigodlana yeembhontjisi abafundi balingisa utitjhere bonyana imigodlana weembhontjisi uyibeka kuphi, o.u.beka umgodlana weembhontjisi ehloko ukhambe nawo; beka umgodlana weembhontjisi edolweni (N/D) udzimelele ngenyawo elilodwa; beka umgodlana weembhontjisi emahlombe (N/D) lokha ukhambako, njll. • Ukudzimelela :ukukhamba emdeni; ukudzimelela ngento esezingeni eliphasi Ukujayeza indawo • Ukugijima atjhinge emahlangothini ahlukahlukeneko ngokulayelwa ngutitjhere asebenzise yoke indawo ekhona. • Amabumbeko ahlukukahlekeneko: indulungu bagijima bajikeleze ehlangothini langesinceleni babuye bajikeleze ngehlangothini langesidleni. • Ukweqa ngehla nokukhamba ngaphasi kweenqabo, ukukhasa, ukukhwela, ukweqa, njll. • Ijangeli-jimu, ukukhasa nokukorotjha phakathi kwamafreyimu asebenzise izitho ezahlukahlukeneko zomzimba. Ukulandelanisa • Izitho zomzimba - ukugijima … ukuwa ngobuso, ukulala phasi… ukugedeka balale ngomgogodla nangamahlangothi N/D. • Ukukhamba buhlangothi N/D Zemidlalo nemidlalo • Ukuphosela imigodlana yeembhontjisi/ iimbholo ngesimumathini. • Ukubhampisa, ukubamba, ukuphosa 30 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 3 IGreyidi R Isifundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo ezijayelekileko, uzakudinga : Iimbholo, iintshwayi neemeregi, amasetjhi amibalabala, iinrobho, amaribhoni. Izinto eziphasi njengamatayere, amatje, iingodo Amandla wokukhamba • Ukukhamba nokugijima atjhinge emahlangothini ahlukeneko. • Ukukhamba, ukumatjha, ukupharuma, ukutjhelela, ukweqayeqa, ukurholobha, ukweqa nokugedeka. • Okungasi mamandla wokukhamba: ukukhothama, ukuzilula nokutshopha umzimba ube mabumbeko ahlukeneko. Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba, isb. ukweqa, ukugijima, ukuphosa, ukukhwelela njll. • Ukweqa/ ukweqayeqa ngehla kwerobho ejinkako. • Ukweqa ngehla kwento esiqabo ephasi okufana nerobho ebanjelwe phasi. • Ukweqa ukwenzela ukufinyelela ibanga elisehlabathini Igido • Ukweqa ngeenyawo kanye kanye begodu nokutjhugutjhugulula iinyawo naweqako. • Ihopskotjhi elula, ukweqa ngenyawo elilodwa nokudzimelela ngenyawo elilodwa; ukweqa ngenyawo elilodwa nokudzimelela ngazozombili; ukweqa ngazozombili nokudzimelela ngenyawo elilodwa. Ukukhambisana • Ukuphosa nokubamba imigodlana yeembhontjisi. • Ijangeli-jimu - umkhono akhambe lokha akakarele ngokuqiniseka. • Ijangeli-jimu - ukukhwelela ileri Ukudzimelela • Ukukhwela phezu kwento esezingeni eliphasi okufana namatayere, iintulo, njll. • Ukudzimelela: ukukhamba phezu kwerobho, ukukhamba phezu kwamatayere, kweengodo, kwamaplanka, kwamatje, njll. • Ukubona iindlela ezahlukeneko zokukhamba phezu kwamabhimu wokudzimelela, ukweqela nokufika phasi buthamba (agobe amadolo). • Ijangeli-jimu - ukukhamba ngokudzimelela phezu kwezakhiwo eziphasi zokudzimelela. • Ukudzimelela ngenyawo elilodwa N/D. Ukujaziyeza indawo • Ikomba nendledlana yeenyawo: ukukhamba ngomuda onqophileko, umuda ogobeneko namazombezombe. • Ibelo : ukukhamba ngokurhaba, ukumatjha ngokurhaba, ukugijima ngebelo emdeni onqophileko, umuda ogobeneko namazombezombe • Ukweqa ngaphezulu nokukhamba ngaphasi kwento esiqabo, ukukhasa, ukukhwelela, ukweqa, njll. • Ijangeli-jimu: ukukhasa nokukorotjha phakathi kwamafreyimu asebenzise izitho zomzimba ezihlukeneko. Umuda ohlukanisa amahlangothi • Ukukhamba mahlangothi N/D endledlaneni enqophileko, endledlaneni ezigobeneko namazombezombe. • Ukupharuma ngenyawo elinganamandla. Zemidlalo nemidlalo • Iqhina nomzumi; ukatsu nekhondlwana; uvolfo nemvu; bamba umsila, njll. CAPS 31
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 4 IGreyidi R Isifundo sokuziThabulula Ama- iri ama- 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Ama-ayithemu wendawo yokudlala anezinto zokweqa nokukhokhoba, ifengwana, iimbholo ahlukahlukeneko, amabhethi wamaphephandaba, njll. Umsikinyeko wamandla wokukhamba • Ukuthwasisa ngento esiqabo: umkhumbulo wamandla, abafundi bathoma ngomsetjenzana wamathomo bese bagcine ngomsetjenzana wokugcina ngokulandelana okuqinisekisiweko nokukhumbula bona kufanele kwenziwe ini kwesinye nesinye isitetjhi. • Ukukhamba atjhinge emahlangothini ahlukeneko ngebelo elihlukeneko, okufaka hlangana ukujama lokha ulayelwako, nofana ukwenza umsikinyeko omutjha. • Umsikinyeko ongasiwo wamandla: ukusonga, ukutshopha, ukutshophulula, ukulula, ukukhothama, njll. Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Ukukhambisana kwelihlo nesandla: phosela ibholo elikhulu kokuqothelweko; gedela ibholo elincani kokuqothelweko. • Bamba ibholo elikhulu; ibholo elilingeneko nebholo elincani emabangeni nofana ekuphakameni okuhlukeneko. • Ngokuhlanganyela, bhampisa begodu nibambe ibholo ekulu. • Ukubetha: ngesandla esisipara, betha ibhaloni, ibholo ekulu begodu udlulele ebholweni yetenesi. Igido • Ngokusebenzisa iingoma zomsikinyeko: abafundi balingisa umsikinyeko katitjhere - umsikinyeko ufaka hlangana, ukumatjha, ukurholobha, ukupharuma, ukweqayeqa, ukuzombeleza, nokudzimelela. Ukukhambisana • Ukukhambisana kwelihlo nesandla: ukubhampisa ibholo ekulu; elingeneko nencani. • Ukuphosa nokubamba umgodla weembhontjisi ngezandla zombili; nofana ngesandla se N/D. • Ukuphosela umgodla weembhontjisi ngaphakathi kwewula wupsi ebekwe phasi yaba mamitha amabili kude. • Ukubetha : sebenzisa ibhethi yekhrikhethi yeplastiki nofana iphephandaba elisongiweko bese ubetha ibholo kusukela ku “T” bese adlulele phambili emisetjenzana yokubhowule nokubetha ngebholo elula (ibholo yetenesi) • Ukukhambelana kwesandla nenyawo: lotjhisanani ngeenyawo; dribula ibholo ngeenyawo N/D rarhela ibholo kokuqothelweko. Ukudzimelela • Ukukhamba phezu kweenrobho ezibekwe phasi; amatayere; badzimelele ngokutjhugutjhugulula imilenze. • Imidlalo, abafundi bakhamba phezu kwamabhlegana (48 ama - awunsi wamabhlegana wejemu.) abotjhwe ngeenrobho eenyaweni, babamba irobho ngezandla ukwenzela ukudzimelela. Ukujaziyeza indawo • Imidlalo yethanela o.u. ukukhasa hlangana nemilenze yomunye komunye; ukukhasa hlangana nemilenze yereyi labafundi abajame batlakalajile emdeni; ukukhasa hlangana nethaneli yakamazenzela efana namatayere, amawula wupsi, amadromu, njll. Ukulandelanisa • Imisetjenzana ngokusebenzisa ihlangothi elinganamandla lomzimba. • Imisetjenzana yokugedeka, lala phasi bese ugedeke kusukela ngesiNceleni nofana ngesiDleni. Zemidlalo nemidlalo • Landela iinlayelo zokukhamba, gijima, yeqa, eqayeqa, khwela, njll. • Ukukhamba ngendulungu nibambene ngezandla; indulungu ayibe nobukhulu obuhlukahlukeneko nenani leendulungu, begodu nitjhugulule itjhuba lapho indulungu iya ngakhona. • Imidlalo yokubetha/yokunemba okufana netenesi yesandla, ibholo ye- T, ukutjhova ibhaloni, njll. 32 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 IGREYIDI 1 ITHEMU 1 IGREYIDI 1 iLwazi lokuThoma Ama-iri ama-20 Iinsiza eziphakanyisiweko ubuYena (ama-iri ama- 2/ ngeveke) Ukungezelela iinsetjenziswa ezivamileko neHlalakuhleyomuntu qobo lwakhe zamaKghono wePilo uzokudinga: • Itjhadi lobujamo bezulu • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengobana inqotjhiswe esiGabeni 2. • Sebenzisa ikhalenda yetlasi ukucoca ngelanga nangenyanga ngamalanga unyaka woke • Ukubuyekeza, ukuhlola nokubika kufanele kwenziwe ngokuragako. (ukwabiwa kwesikhathi kuyakuvumela lokhu) • Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana enzeka kiyo yoke ithemu. (ama-iri ama-2 ngethemu abelwe lokhu) Isihloko: Mina - 6 ama-iri • Imininingwana yami- njengegama, i-adresi, iinomboro zomtato neminyaka • Sikhethekile begodu asifani nabanye • Izinto engingazenza • Ngifana nabangani bami bunjani • Ngihluke bunjani ebanganini bami Isihloko: Esikolweni - ama-iri ama-4 • Igama lesikolo, utitjhere nohlokokulu • Ungazithola kuphi iindawo ezihlukahlekeneko esikolweni- okufaka hlangana indlwana yokuphumela,i-ofisi, iindawo zokudlalela • Imisebenzi yangamalanga yangetlasini nemithetho. • Ngifika njani esikolweni Yelela: Abafundi bangazinikela ekwenzeni imisebenzi ehlukahlukeneko ngetlasini, kodwana utitjhere ufanele aqinisekise bonyana woke umuntu unesikhathi sokwenza okuthileko ithemu yoke. Isihloko: Imikghwa yokuphila kuhle - ama-iri ama-4 • Ukulala • Ukudla ukudla okunepilo • Ukusebenzisa ngefanelo iindlwana encani • Ukuhlamba izandla • Ukuhlwengisa - iinhluthu, amazinyo neenzipho - ukuhlamba qobe • Ukuzithabulula njalo nokudlala • Ukubukela umabonwakude ngomkhawulo Isihloko: Ubujamo bezulu - ama-iri ama-4 • Itjhadi lobujamo bezulu langamalanga - ukutjheja ubujamo bezulu njalo. - kuyatjhisa, kumakhaza, kunomoya,kunamafu,kunelanga, kunekungu, liyana - amatshwayo wokuhlathulula itjhadi lobujamo bezulu • Ubujamo bezulu nathi/ nabantu - okufaka hlangana izambatho, ukudla,nemisetjenzana Yelela: Itjhadi lobujamo bezulu kufanele likhambelane nesikhathi emnyakeni woke Hlathululela abafundi bonyana kungani bangakafaneli bonyana baqale ilanga bunqopha. Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko - ama-iri ama-2 CAPS 33
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 2 IGREYIDI 1 ILwazi lokuThoma Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko ubuYena (ama-iri ama- 2/ ngeveke) Ukungezelela iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono neHlalakuhleyomuntu qobo lakhe wePilo uzokudinga: • Iinthombe ezihlukahlukeneko zemihlobo yomndeni • Iimbonelo zamatshwayo wengozi/ wetjhefu • Iimbonelo zokuhlahlambisa imizwa:Indlela ubujamo bento buzwakala ngayo esandleni nawuyithintako’ ukunambitha, amatjhada, iminuko • Amatjhadi atjengisa izitho zomzimba • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengoba kunqotjhiswe esiGabeni 2. • Sebenzisa ikhalenda yetlasi ukucoca ngelanga nenyanga ngamalanga unyaka woke. • Gcina itjhadi lobujamo bezulu lihlale likhambisana ngamalanga. • Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela lokhu) • Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana enzeka ethemini yoke. . (ama-iri ama-2 ngethemu abelwe lokhu) Isihloko: Umdeni wami - ama-iri ama- 4 • Uyini umndeni • Amalunga womndeni wami- aseduze nangezelelako • Ukutlhogomelana ekhaya Yelela: Abentwana bavela emihlotjeni ehlukahlukeneko yemindeni. Qinisekisa bonyana ufaka yoke imindeni. Isihloko: Ukuvikeleka ngekhaya - ama-iri ama- 4 • Iingozi zangekhaya • Nawuphekako - Nawuvasako - Ukukhanyisa negezi - Iindawo zangaphandle - Iinhlahla - Izinto eziyitjhefu- imihlobo nokulemuka amatshwayo ayelelisako • ukuhlala uphephile nawuwedwa ekhaya • ikarada leenomboro zesizo elirhabako Isifundo: Umzimba wami - ama-iri asi- 6 • Izitho ezihlukahlukeneko zoumzimba wami • Izitho ezihlukahlukeneko zoumzimba wami ezisikinyekako • Izitho zomzimba wami engingakwazi ukuzibona- faka hlangana amaphaphu, ihliziyo, amathumbu, ubuqopho, iphahla lamathambo womzimba • Imizwa ezihlanu nemisebenzi yazo- ukuthinta , ukunuka, itjhada, ukubona nokunambitha 34 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Isifundo: ukugcina umzimba wami uvikelekile - ama-iri ama-4 • Ubujamo neendawo ezivikelekileko nezingakavikeleki- njengokulindela isithuthi, uwedwa esithabathabeni seentolo • Amazizo “ Iye “ no” Awa” • Ukuzijayeza ukuthi “ Awa” • Ukuvikela imizimba yethu emalwelweni - Ukuvala umlomo nepumulo nawuthimulako nofana nawukhohlelako - Ungathomi uthinte iingazi zomunye umuntu - Ukuhlanza iinthelo nemirorho ngaphambi kobana zidliwe - Ukwenza amanzi ahlwengeke ngaphambi kokuwasela Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko - ama-iri ama-2 CAPS 35
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 3 IGREYIDI 1 ILwazi lokuThoma Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko ubuYena (ama-iri ama- 2/ ngeveke) Ukungezelela iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono neHlalakuhleyomuntu qobo lwakhe wePilo uzokudinga: • Iinthombe neendaba zeendawo zomphakathi, abantu neemfuyosithandwa, ihugu yemvelo/ itafula lokufunyana elineentjalo • Iinthombe zeentjalo nokudla/ ukudla namaphakethe ahlukahlukeneko • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengoba kunqotjhiswe esiGabeni 2. • Ukugcina itjhadi lobujamo bezulu bangamalanga likhambelane nesikhathi. • Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela lokhu) • Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili-2 ngethemu abelwe lokhu) Isihloko: Umphakathi wami - ama-iri ama- 4 • Iindawo zemphakathini wami- okufaka hlangana imakhiwo neendawo esihlangana kizo • Abantu bomphakathi wami- abantu abangisizako; abantu abathengisa izinto, abanye abantu engibaziko • Ukutlhogomela iinsetjenziswa eemphakathini wami-njengemitato yomphakathi, iinthuthi zomphakathi, neendlwana zokuphumela zomphakathi. • Ukugcina iindawo zihlwengekile - okufaka hlangana ukusebenzisa imigqomu yeenzibi nokungasilaphazi Isihloko: Iimfuyosithandwa - ama-iri ama-2 • Iimbandana esingazigcina njengeemfuyosithandwa • Ungazitlhogomela njani iimfuyosithandwa ekhaya- okufaka hlangana isiphephelo, ukudla, amanzi nokuhlanza iimbandana • Ukuphatha ngefanelo iimbandana - njengokuzithabulula umzimba, ukungazirhugi, ukungazivaleli ngekoloyini. Isihloko: Imikghwa nokuziphendulela - ama-iri ama- 2 • Ukulotjhisa abantu esibaziko nabantu esingabaziko • Ukulindela ithuba lami • Ukulalela abanye abantu • Ukwabelena • Ukutjengisa umusa • Ukuthembeka • Ukuhlonipha abanye abantu nezinto zabo Yelela: Lingisa. Hlanganisa imikghwa nokuziphendulela unyaka woke. Isihloko: Iintjalo neembewu - ama-iri ama- 4 • Kungebanga lani sidinga iintjalo- okufaka hlangana ukudla, umthunzi, isiphephelo seembandana • Iintjalo ziqaleka bunjani- umrabhu, isiqu, amakhari, amathuthumbo • Iintjalo ezihlukahlukeneko - ezifanako nezihlukileko • Iimbewu begodu nalapho ezivela khona • Okutlhogwa ziintjalo bonyana zikhule 36 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 • Ukukhulisa isitjalo esivela embewini - njengebhontjisi nofana ilenthili Isifundo: Ukudla - ama-iri asi-6 • Ukudla esikudlako • Ukudla okuhlukahlukeneko kuvela kuphi: iinthelo, imirorho, ideri, inyama • Ukudla okunepilo - Ukudla okunepilo nokunganapilo - Ukukhetha ukudla okunepilo nesilinganiso esifaneleko sokudla • Ukubulunga ukudla- okutjha, ngebhlegeni, okomileko, okuqandisiweko Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko - ama-iri ama-2 CAPS 37
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 4 IGREYIDI 1 ILwazi lokuThoma Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko ubuYena (ama-iri ama- 2/ ngeveke) Ukungezelela iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono neHlalakuhleyomuntu wePilo uzokudinga: qobo lakhe • Iinthombe zeemebhe ezineendaba, • Iinthombe zamakhaya • Iimbonelo zemihlobo ehlukahlukeneko yamamethiriyali wokwakha • Iinthombe zenyezi • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengoba kunqotjhiswe esiGabeni 2. • Ukugcina itjhadi lobujamo bezulu bangamalanga likhambelane nesikhathi. • Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela lokhu) • Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili ngethemu abelwe lokhu) Isihloko: Amakhaya - ama-iri ama-4 • Imihlobo yamakhaya- okufaka hlangana amaflethi, imizi, imikhukhu, imizi yesikhethu • Amakhaya alungele ubujamo bezulu obuhlukahlukeneko • Amakhaya ahlukahlukeneko akhiwa ngani- okufaka hlangana iingodo, idaka, iintina, amabhlege, amatje,iborodo eliqinileko,iplastiki Isifundo: Imebhe yesithombe - ama-iri ama-4 • Ukufumana iindawo nezinto emebheni yesithombeni • Ukufumana indlela ukusuka kenye indawo uya kenye (sebenzisa amagama afana nalawa: magega, ngaphezu, ngaphazi, phezulu, phasi) • Ukufumana bonyana kukuphi emebheni wesithombeni lapho izehlakalo zendaba zenzeka khona Yelela: Umebhe wesithombe umugwalo otjengisa lapho izinto zitholakala khona endaweni enikelweko. Imimebhe yesithombe ithuthukisa amakghono wezemvelo wokuthola bonyana into ikuphi, ibanga, nesikhala. Isihloko: Amanzi - ama-iri ama-4 • Ukusetjenziswa kwamanzi -ekhaya nesikolweni • Iindlela amanzi amoroseka ngako • Iindlela zokonga amanzi • Amanzi wokusela aphephileko nangakaphephi • Ukubulunga amanzi ahlwengileko Isihloko: Umkayi ebusuku - ama-iri ama-4 • Ukutjhuguluka ukusuka emini ukuya ebusuku • Iindlela umkayi webusuku oqaleka ngakho • Inyezi - indlela inyezi eqaleka ngakho - Singayibona nini inyezi - indlela inyezi etjhugulula ngayo ubujamo bayo • Iinkwekwezi - Ikwekwezi itjhisa njengelanga (ilanga liyikwekwezi) Yelela: Kuyakghonaka ukubona inyezi emini. Faka hlangana imisebenzi yokutjheja nokugwala Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko - ama-iri ama-2 Ukuhlanganisa iinhloko nokuhlathululo - ama-iri ama-2 38 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 1 IGREYIDI YOKU-1 UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama- 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko • Iinliliswa zomvumo, ukufaka hlangana ezitholakalako nezenziweko, • Iinsetjenziswa ezizwakalako ezinemihlobohlobo yemivumo efaneleko • Ipende enemibala esisekelo , emhlophe nenzima, ama- enke anemibala,amabhratjhi namaphepha anesilinganiso ezihlukileko • Amapensela we-2B, amakhrayoni wamafutha, amapatela we-oli, amatjhogo wemibala • Irhomu, isigojwana sokutjhatjha • Izinto zokugadangisa: ubujamo bejiyometri obutholakala emabhoksini abuyelelwa asetjenziswe kabutjha, njll. Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini yoku-1. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo ezifaneleko kileyo themu ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Futhumeza izitho zomzimba njengoku “dlala ipiyano”, ukuhlamba, ukukhuhluza amanzi, njll. • Ibhoduluko eliphephileko: ukuzifunyanela nokwabelena indawo ngaphandle kokutjhayisana • Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukukhamba, ukweqa-yeqa, nokugijima uye phambili nemuva • Ukusikinyeka okungakaphathelani namandla wokukhamba: ukugoba amadolo, amahlombe, zungelezisa isihlakala • Ukufuthumeza iphimbo: imisebenzi yokuphefumula nemidlalo yokutlama njengokuvuthela amakhandlela, njll • Ilemuko lomzimba lokuhlola indawo nekombatjhuba njengokuba ngaphasi, ngemuva, ngaphezulu, ngokusebenzisa imizimba nofana iinqabo • Ukugcina ibetho elingatjhidiko elinamatjhuguluko wegido ngesikhathi bawahla izandla nofana nabasikinyekako nakuvunywako njengokukhamba amagadango amane, ukweqa imeqo emibili • Ukupholisa umzimba nokuphumula, isib. ‘ukuncibilikisa ikesi’, ‘ukupontjisa ibhaloni’ Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha • Ukuhlola ubujamo nobungako ngokusebenzisa amagama wokwenza nemisikinyeko njengokukhamba mazombe, matsikana, kabanzi, ngokuphephukako, ukudosa ibhokisi elibudisi, njll. • Ukuvuma iingoma zendabuko ngokusebenzisa isikinyeko lomzimba nokulingisa • Ukusebenzisa onakho okulula okuphathelene nelemuko elijayelekileko lomndeni wakho nemphakathini njengokugidinga ilanga lamabeletho’, ‘umdlalo’, ukudlala indlu ‘kanompopi’, njll. • Ukulingisa: ukuzenzela iindatjana ezifitjhani ezinemida eembalwa, eziphathelene nezinto ezikarisako ezingebhoksini- into iyakhethwa bese icatjangwe ingephilako. Ubukghwari obubonakalako - ama-iri ali-10 Ukutlama nga- 2D • Gwala iinthombe zakho usebenzise iinrhatjhi ezihlukahlukeneko, amakhrayoni wamafutha adege nofana itjhogo • Gwala begodu upende iinthombe zakho uzibandakanye nabanye • Penda umfanekiso wakho ungezelele ubujamo - amehlo, iindlebe, ipumulo nomlomo; hlathulula izitho ezitholakala ehloko, ubujamo, umbala nomuda • Gadangisa amaphetheni ngepende edege Ukutlama nga-3D (ukwakha) • Ukwakha amabhoksi ngokusebenzisa amabhoksi abuyelelwa asetjenziswa ngobutjha godu; ukugandelela emajamweni wejiyomethri; ukuhlathulula ubujamo CAPS 39
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 2 IGREYIDI 1 UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko Qala iinsetjenziswa zamaKghono wePilo ezivezwe esiGabeni sesi-2 neensetjenziswa zeThemu 1 Okumumethweko okulandeleko kufanele kwenziwe ethemini yesi-2. Khetha iinhloko zamakghono wePilo ezifaneleko kileyo themu ukunikela ubunjalo beemFundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako Ubukghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukufuthumeza umzimba: ukuzombelezisa izandla neengogoriyani, ukwenza ibumbeko ngomzimba njengobukhulu nobuncani, banzi namatsikana • Imidlalo yokukghadza enqophisa ekulawuleni umzimba, ukunqophisa amehlo nokusebenzisa isikhala • Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukupharuma, ukweqa nokurholobha ngokuya phambili nokuya ngahlanye • Umsikinyeko wamathambo wokusongana, ukujinkisa imikhono nokutjhigamela ngemahlangothini. • Ukuhlola iinthomo, imizimba neemphetho zemivumo neendaba nemisikinyeko • Ukukopa imisikinyeko, amagido namaphetheni wemisikinyeko njengokulandela umrholi, nakakhambako, nakeqako, nakawahla izandla • Hlukanisa izitho zomzimba ngokomsikinyeko njengokukhomba nokugoba iinyawo, njll. • Ukulola iphimbo njengemidunduzelo, ukusonga ilimi,nemivumo ngokunqophisa nokutlhadlhula emsebenzini wokulola umphimbo • Ukupholisa umzimba nokuphumula: imidlalo efana ‘nokusikinya umntwana’,’jinka’, njll. Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha • Ukulingisa (ukungena emanyathelweni womunye umuntu) • Ukuthuthukisa imitjho emifitjhani yekulumo-pendulwano njengengcoco hlangana kwendlovu nekhondlo • Imisikinyeko efanele indima esebujameni obuhlukahlukeneko, isib. Ngesikhathi sokudla , ngetlasini, ebhesini • Ukuvuma ingoma ngokusebenzisa okuphikisako okufana nokuthi uvumele phezulu, begodu uvumele phasi, burhaba begodu nabuthaka UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ama-10 Ukutlama nga- 2D • Ukupenda ngomuno nofana ukupenda ngebhratjhi: ukucoca ngokuhlanganisa imibala sisekelo ukufinyelela emibaleni yesibili • Ukuzigwala yena ngokwakhe anomdeni wakhe bazibandakanye emsebenzini othileko; ukuhlathulula umuda nobujamo • Ukwenza umgwala abe azipende asenza okuthileko; ukukhuthaza ilemuko lomzimba wenza okuthileko; atjho begodu ahlathulule izitho zomzimba ezisebenzako. Ukutlama nga- 3D • Ukwenza imfanekiso ngedaka/ ngehlama yokudlala, ukukhuthaza bonyana basebenzise amametheriyali namathulusi afaneleko • Ukwakha izindlu/ iimphephelo azakhele zona ngengqondo ngokusebenzisa amabhoksi abuyelelwe asetjenziswa godu namanye amametheriyali. Ukukhuthaza ukusebenzisa kuhle kwesinamathelisi neensetjenziswa zesinamathelisi. 40 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 3 IGREYIDI 1 UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono wePilo ezinqotjhiswe esiGabeni 2 Okumumethweko okulandeleko kufanele kwenziwe ethemini yesi-3. Khetha iinhloko zamakghono wePilo ezifaneleko kileyo themu ukunikela ubunjalo iimfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukufuthumeza umzimba: isib. ukurhaya ingoma ethi ihloko, amahlombe, isifuba namadini,njll • Ukuhlanganisa ukusikinyeka okuphathelene nokungakaphathelani namandla wokukhamba njengokuthi gijima-gijima- jika, gijimela-phambili-kghadza, zilule uye phambili. • Ukulingisa izehlakalo ngokutjengisa ukuphakama kwemizwa njengokudla ukudla okuthandako, nokuvula isipho • Imidlalo ephathelene nenyumeresi nelitheresi njengamaculo weenomboro nevumelwano, ukwenza ibumbeko lamaledere ngomsikinyeko • Amakghono wokulalela imidlalo yomvumo ngokusebenzisa ibelo, ukuphakama kwelizwi,amadayinamikhi, isikhathi • Ukupholisa umzimba nokuphumula: asebenzisa ukufanekisa nofana amagama ‘njengokurhunyela kancani’ ‘nokukhula kancani’ Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha • Ukukhetha nokwakha imitjho yemisikinyo yakhe ukurhumutjha umongo onesingeniso nesiphetho • Igido lokuwahla kathathu nofana kune. Ukusikinyekela umvumo kathathu nofana kane. • Ukulingisa ubujamo bokwenza ukholwe obusekelwe ekondlweni yeSewula Afrika, umvumo nofana indaba ekhokhelwa ngutitjhere UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10 Ukutlama nga- 2D • Ukwenza imigwalo yeendalwa zamambala nofana azibona ngengqondo, khuthaza ilemuko lokubona imida nobujamo,begodu angezelele umniningwana, ukuhlathulula iinthombe zakhe • Ukuzigwala yena ngokwakhe asebenzise imihlobo ehlukahlukeneko yeenthuthi; ukukhuthaza ilemuko lomuda nobunjalo, umbala nokuhluka (isib. khulu / ncani; ede/efitjhani) Ukutlama nga- 3D (ukwakha) • Ukwenza iimfanekiso yeendalwa ngengqondo ngokusebenzisa idaka/ ihlama yokudlala nofana amamethiriyeli abuyelelwe asetjenziswa godu; ukukhuthaza ukusetjenziswa ngefanelo kwamametheriyali nelemuko lendawo CAPS 41
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 4 IGREYIDI 1 UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamakghono wePilo ezinqotjhiswe esiGabeni 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 4. Khetha iinhloko zamakghono wePilo ezifaneleko kileyo themu ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukufuthumeza umzimba: asebenzisa amazinga ahlukahlukeneko njengaphezulu: ukukha ihabhula, phasi: ukukhasa begodu phakathi: ukuqondama • Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukupharuma, ukweqa nokurholobha , ukugijima, eqayeqa nomngani begodu nokutjhugulula ikombatjhuba • Ukusikinyeka okungakaphatheleni namandla wokukhamba: ukuhlanganisa ukusongeka, ukujikisa imikhona, ukugobela ehlangothini begodu nokweqa • Imidlalo yokuwahla izandla anomngani bathuthukisa ukunqopha nokukhambisana • Ukulalela umvumo nokuhlathulula indlela azizwa ngayo nakasebenzisa amagama anjengokuthi ukuthaba, ukudana njll. • Ukupholisa umzimba nokuphumula, isib. ‘ukuzizwa ufana nesiba begodu uthaya emoyeni’, njll. Ukusebenza anakho nokurhumutjha • Ukwethula izinto nemibono ngomsikinyeko nangomdumo njengokwenza umtjhini, ihlathi lomlingo, i-ambulense, ngokuzijamela nangeenqhema • Ukwenza imidlalo ngetlasini kufakwe hlangana umvumo weSewula Afrika/ ikondlo/indaba ngomsikinyeko nangokulingisa UbuKghwari obuBonakalako - ama-iri ama-10 Ukutlama nga- 2D • Ukwenza imigwalo nofana ukupenda okukhambelana neenhloko zethemu. Nqophisa emzimbeni owenza okuthileko, umuda, ibumbeko nombala Ukutlama nga- 3D (ukwakha) • Ukwenza imifanekiso ngaye enza okuthileko ebhodulukweni ngokusebenzisa idaka/ ihlama yokudlala; khuthaza ukuzitjho yena qobo lwakhe ukusebenzisa amametheriyali ngefanelo nelemuko lendawo 42 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 1 IGREYIDI 1 IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko zeThemu 1 imigodlana yeembhontjisi neembholo, iintshwayo, iimeregi, iinsetjhi, amalente,ihop skotjhi etshwaywe endaweni eparaleleko ehlwengekileko Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 1. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula, lapho kufanelo khona. Imisebenzi ingajanyiselelwa ngeminye nemidlalo yesikolweni ingafakwa hlangana. Tjhugulula umsebenzi ulungele abafundi abaphila nokukhubazeka. Umsikinyeko wamandla • Ukugijima ulahle umkhondo nokukhamba enkombatjhubeni ezihlukahlukeneko • Imidlalo yokugijimisana azombeleza iimeregi utjhugulula ikhombatjhuba • Ukusebenzisa imizwa: ukutjheja- indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba • Ukusebenzisa imizwa: ukuzwa- ukulalela iinyalelo lokha nabakhambakhambako Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Ukugedela ibholo ekulu emnganini • Ukudlulisa ibholo lisuka kelinye ilunga lesiqhema ukuya kelinye • Ukuphosa nokubamba iimbholo ezikulu Igido • Ihop -skotjhi • Ukweqa irobho • Ukuvuma imidunduzelo ngesikhathi asebenzisa izitho zomzimba Ukukhambisana • Ukuphosa nokubamba imigodlana yeembhontjhisi • Ijangeli-jimu- umkhono uyakhamba ngesikhathi ulenga ngokubambelela/ kakarela • Ijangeli-jimu- ukhwela ileri Ukudzimelela • Imidlalo yokugijima ulahle umkhondo uzombeleze iimeregi utjhugulule ikhombatjhuba • Iindlela ezihlukahlukeneko zokukhamba asuka kelinye ihlangothi aya kelinye • Ijangeli-jimu - ukukhamba ngokudzimelela endaweni esezingeni eliphasi Ukuzijayeza indawo okiyo • Ukusebenzisa imizwa: Ukukhambisa umzimba eendleleni ezihlukileko zeenqabo. • Ukugijima utjhinge emahlangothini ahlukahlukeneko ngaphandle kokuqhulana nabanye ngokusebenzisa soke isikhala esikhona • Ukwakheka okuhlukahlukeneko; indulungo • Ukweqela kwenye indawo nokukhamba ngaphasi kweenqabo, ukukhasa, ukukhwela, ukweqa, njll. • Ijangeli-jimu - ukukhasa nokukorotjha emafremini asebenzisa izitho zomzimba ezihlukahlukeneko Umuda ohlukanisa amahlangothini • Imisebenzi esebenzisa ihlangothi lomzimba elinganamandla Imidlalo nokudlala • Ukudlala imidlalo abayithandako ekhethwe bafundi • Imidlalo yemisikinyeko-imiqondo yobukhulu, ibanga, isikhala nobungako obuthethweko. CAPS 43
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 2 IGREYIDI YOKU-1 IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisweko zeThemu yesi- 2 Iimbholo, iimumathi, iimeregi,amawula wupsi, ijangeli-jimu nofana isisetjenziswa esifanako nayo Okumumethweko okulandeleko kufanele kwenziwe ethemini 2. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula, lapho kufanelo khona. Imisebenzi ingajanyiselelwa ngeminye nemidlalo yesikolweni ingafakwa hlangana. Tjhugulula umsebenzi ulungele abafundi abaphila nokukhubazeka. Umsikinyeko wamandla • Izitho zomzimba: ukuvuma iingoma nofana ukurhaya umdunduzelo ngesikhathi athinta izitho zomzimba ezihlukeneko njengokuthinta amadolo, iinzwani, ipumulo, ihloko, iindlebe, njll. • Imidlalo- “USimoni uthi”- ukusikinya izitho zomzimba ezihlukeneko Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Amakghono webholo- ukudlulisa ibholo ngaphakathi kwendulunga ; ngehla kwehloko, ngaphasi kwemilenze nabajame emdeni onqophe rwe; ukuphosela umngani ibholo, ukubhampisa abe abambe ibholo anomngani • Ukubetha amabhaloni emoyeni Igido • Ukweqayeqa nokupharuma • Ukweqela phezulu naphasi; ukweqela phambili, emuva nemaqadi • Imisebenzi yokudlala ngemino- imidunduzelo yemino Ukukhambisana • Ukukhambisana kwelihlo - isandla- nenyawo - ukudribula iimbholo phakathi neemeregi begodu nokurarha iimbholo hlangana neemeregi • Ukusunduza ibhaloni- ukusunduzela ibhaloni kokuqothelweko nofana emapaleni. Ukudzimelela • Ukukhamba erobheni nofana emudeni othalwe phasi • Ukudzimelela eplankeni elesezingeni eliphasi. • Ukudzimelela eentulweni Ukuzijayeza indawo okiyo • Ukuqeda isiqabo ngokusebenzisa ijangeli-jimu nofana esinye isisetjenziswa esifana nayo. Umuda ohlukanisa amahlangothi • Ukugedekela ngahlanye kiwo woke amahlangothi, ukugedekela phambili nemuva • Ukuphosa nokubamba umgodla weembhontjhisi ngesandleni esinganamandla • Ukudzimelela ngomlenze onganamandla Imidlalo nokudlala • Imidlalo yamasiko/ yendabuko ekhethwe bafundi 44 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 3 IGREYIDI 1 IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko zethemu yesi-3 Iinkhafu/ ubude bamametheriyali Iimbholo zeenyawo namapali Amatayera amadala wekoloyi Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 3. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula, lapho kufanelo khona. Imisebenzi ingajanyiselelwa ngeminye nemidlalo yesikolweni ingafakwa hlangana. Tjhugulula umsebenzi ulungele abafundi abaphila nokukhubazeka. Umsikinyeko wamandla • Isikinyeko- ukweqa, ukugijima, ukukhwela nokukhasa • Ukukhamba uye emuva ngeenthende; ukukhamba uye emuva ngeenzwani • Ukukhamba uye phambili ngokuvundlisa inyawo elinamandla • Ukulandela iinyalelo zokukhamba kancani nokukhambisa Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Abafundi barhelebha ekubekeni izinto zokweqa nokukhokhoba begodu bakhamba hlangana nazo ngokuphephileko- ukukhwela phezu, ukukhwela wehlele ngale, ukukhasa, ukulenga eensimbini nokudzimelela. Igido • Ukweqa irobho, ayedwa, baseenqhemeni zabathathu, babili bajikisa intambo munye uyeqa, bayadlhegane ngeendima abazidlako. Ukukhambisana • Ukukhambisana kwesandla nelihlo - ukuphosa ithenisi emoyeni begodu ayibambe, ayibhampise phasi; ayidlulisele umngani • Ukweqa ibholo yomkheyiza nawujinkako Ukudzimelela • Ukudzimelela ematayerini wekoloyi, alaliswe phasi nofana ajanyisiweko • Ukudlala imidlalo ngokusebenzisa imigodla yeembhontjisi ukudzimelelisa izitho zomzimba ezihlukahlukeneko, isib. uSimoni uthi- ‘dzimelelisa umgodla weembhontjisi ehlombe lakho’ Ukuzijayeza indawo okiyo • ukukhasa ngaphasi kwamatayera abekwe ngereyi Okusehlangothini • Ukweqa ihop- skotjhi ngenyawo elinganamandla • Ukugijima nokujikisa irobhu isetjhi/ ilende ngokusebenzisa isandla esinganamandla Imidlalo nokudlala • Ukudlala “umabhaqelana” • Inyamazana nomzumi CAPS 45
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 4 IGREYIDI 1 IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko zethemu 4 Iinrobhu, iinsetjhi, njll Iimbholo zobukhulu obuhlukahlukeneko Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 4. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula, lapho kufanelo khona. Imisebenzi ingajanyiselelwa ngeminye nemidlalo yesikolweni ingafakwa hlangana. Tjhugulula umsebenzi ulungele abafundi abaphila nokukhubazeka. Umsikinyeko wamandla • Ukukhamba, ukugijima nokweqa ngokusebenzisa amatshwayo ukutjhugulula ukusuka ekukhambeni ukuya ekugijimeni nofana ekweqayeqeni • Umsikinyeko onganamandla: drayisa - iindlela ezihlukahlukeneko zokudrayisa; ukudraya isizunguzungwana ayedwa begodu anomngani Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Ukwenza indulunga- imidlalo efana ‘nokubetha ibholo” Igido • Imidlalo esebenzisa iinrobho- igqhupsi/ kgati/ Ntino (abafundi ababili badrayisa irobho wesithathu uyayeqa ngesikhathi boke abasiqhemeni bavuma umdunduzelo) • Landela iinyalelo ngokusebenzisa isigubhu ukutshwaya itjhuguluko legido Ukukhambisana • Ibholo yesandla yeembholo ezikulu • Ukukhambisana kwenyawo nelihlo, ukulotjhisana ngokuthinta iinyawo Ukudzimelela • Ukukhamba phezu kweenrobho - ukuya emuva, ukuya phambili nemahlangothini ngokuvundlisa nofana ukungavundlisi iinyawo • ukukhamba phezu keenrobho izandla ziphezu kwehloko, izandla zingemuva, izandla zisenyongeni • Ukujama udlhodlhomele ngeenzwani, ukuqondama phezu kweenthumba,ukukhamba ngamabholo weenyawo, ukukhamba ngeenthende buthaka Ukuzijayeza indawo okiyo • Ukudlala imidlalo efana nokatsu hlangana namazuba endaweni enomkhawulo • Ubujamo bomuntu- ukwakha ubujamo beenomboro 1, 2, 3 nofana amaledere A, B, C, njll ngeketani yabantu Umuda ohlukanisa amahlangothi • Ukujika khona lapho uye ngesinceleni nangesidleni • Rarha ibholo lapho kokuqothelweko ngokusebenzisa inyawo langesinceleni nelangesidleni, phosela ibholo ewulw wupsini ngesandla se- N/ D Imidlalo nokudlala • Ukudlala imidlalo yokubambana o.u. abokatsu hlangana namazuba • Imigijimo yokukhamba- ukukhamba ngeenzwani, ukukhamba ngeenthende, ukukhamba phasi ngeenyawo • Imidlalo yokunikelana 46 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 IGREYIDI 2 ITHEMU 1 IGREYIDI 2 Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu (Ama-iri ama-2/ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni ezivamileko zamaKghono qobo lwakhe wePilo udinga: • Iimbonelo zezinto ezisiza abantu- ezifana namarhalasi wokufunda, iinsinjana zokukhamba,izinja ezihlahlako/ ezikhokhelwako,iinsiza zokuzwa • Isitlabagelo esitjenziswa iindlela ezilula zokuhlwengisa amanzi • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengobana inqotjhiswe esiGabeni 2. • Sebenzisa ikhalenda yetlasi ukucoca ngelanga nangenyanga ngamalanga unyaka woke • Ukubuyekeza, ukuhlola nokubika kufanele kwenziwe ngokuragako. (ukwabiwa kwesikhathi kuyakuvumela lokhu) • Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana enzeka kiyo yoke ithemu. (ama-iri ama-bili ngethemu abelwe lokhu) Isihloko: Osikutlhogako ukuze siphile - Ama-iri ama-4 • Imihlobo ehlukahlukeneko yokudla - kokukhula, kwamandla, kwepilo. • Amanzi- kubayini sidinga amanzi, imithombo yamanzi • Umoya- umoya ohlwengileko • Ukukhanya kwelanga- okufaka hlangana ukuvikeleka elangeni Yelela: Akutlhogeki bonyana kuvezwe umzombe wamanzi ezingeni leli. Isihloko: Mina nabanye - Ama-iri ama-4 • Abangani- imikghwa yomngani olungileko • Abantu esikolweni begodu nekhaya- ukufaka hlangana ukwabelana, ukusizana nokutjengisa ihlonipho. • Ukusebenza ngerarano ngendlela eyakhako ukufaka hlangana ukuzithemba nokugqhwaga/ ukukghantjhela abanye amandla Isihloko: Omunye nomunye uqakathekile - Ama-iri asi-6 • Abantu bayafana begodu abantu bayahluka • Izinto ezisiza abantu - ezinjengamarhalasi wokufunda, iimfremu zokukhamba, izinja ezihlahlwako/ezihlahlako,iinsiza zokuzwa • Ukutlhogomela abantu abaphila nokukhubazeka • Ngingaba yikutani Isihloko:Ukuphila kuhle - Ama-iri ama-4 • Ukuvikela ukudla esikudlako ukufaka hlangana ukukuvikeleka eempukaneni, ukugcina ukudla kupholile • Iindlela ezilula zokuhlwengisa amanzi • Izinto ezisilimazako - ukubhema,utjwala, iindakamizwara • Imikghwa emihle - okufana nokuzithabulula njalo, ukubukela umabonwakude ngomkhawulo Amalanga wekolo namanye akhethekileko - Ama-iri ama-2 CAPS 47
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 2 IGREYIDI 2 Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu ama-2/ ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni ezivamileko zamaKghono qobo lwakhe wePilo kuzofuneka lokhu: • Iimbonelo zezambatho ezihlukahlukeneko zeenkhathi zomnyaka • Iincwadi zeenthombe nelwazi • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngeendlini nangaphandle njengoba kunqotjhiswe esiGabeni 2. • Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela lokhu) • Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili ngethemu abelwe lokhu) Isihloko: Iinkathi zonyaka - ama-iri asi- 6 • Iinkathi ezine zonyaka • Iinkathi zonyaka zisithinta njani- izambatho, ukudla, imisebenzi • Iinkathi zonyaka zithinta njani izinto ezikhulako- ukutjala, ukukhula, nokuvuna • Iinkathi zonyaka zithinta njani iimbandana- ukufaka hlangana ukulima isib. ukukera izimvu, ukudibha iimbandana -iinyoni isib. ukufuduka kanye ukubekela Isihloko :Iimbandana - Ama-iri ama-4 • Iimbandana ezifuywako - Imihlobo - Ukusetjenziswa- njengokudla nezambatho • Iimbandana zommango - Imihlobo - Ukubhaqa/ fihla Isihloko:Iimbandana neendalwa ezihlala ngemanzini - Ama-iri ama-4 • Amanzi atsengileko - Umlambo- isib.ifesi, igulukudela - Iinziba namadamu- isib. isirhwerhwe, inalidi (idragonfly) • Amanzi anetswayi - Ilwandle- isib. utjhaka, ikhreyifesi, - Idanyana lerhalasi langendlini- isib. ifesi eyikwekwezana, ikala Isihloko: Amakhaya weembandana - Ama-iri-ama-4 • Iimbandana neendalwa ezizenzela amakhaya wazo- njengeenyoni, nezinye iinyosi,ubutjhontjhwani • Iimbandana neendalwa ezizitholela amakhaya- njengeemfene,iinyoka, imilahlantonga • Iimbandana neendalwa ezikhamba neendlwana zazo njengominenke neenkghuru Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko - Ama-iri-ama-2 48 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 3 IGREYIDI 2 Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhle yomuntu (Ama-iri ama-2/ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni ezivamileko zamaKghono qobo lwakhe wePilo kuzofuneka lokhu: • Amasampula wemihlobo ehlukeneko yehlabathi • Iincwadi zeenthombe nelwazi • Amatshwayo wendlela • Amalunga womphakathi arhelebha abanye • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengoba kunqotjhiswe esiGabeni 2. • Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela lokhu) • Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili ngethemu abelwe lokhu) Isihloko: Ihlabathi - Ama-iri ama-4 • Imihlobo ehlukeneko yehlabathi- imibala,nokuyizwa ngokuyithinta • Iindwala ezihlala ehlabathini- ezinjengemizoka, iimfukwana • Ihlabathi yokutjala iintjalo; ukuqakatheka kokutjala imirorho Isihloko Iinthuthi - Ama-iri ama-asi-6 • Ziyini iinthuthi • Iinthuthi zendlela • Iinthuthi zomzila wesitimela • Iinthuthi zemoyeni • Iinthuthi zemanzini • Ukusetjenziswa kwemihlobo ehlukeneko yeenthuthi Isihloko: Ukuphepha endleleni: - Ama-iri-ama-4 • Imithetho yokuphepha endleleni - Abakhambi ngeenyawo - Abakhweli beentsikiri - Abakhweli • Amatshwayo wendlela wabakhambi ngeenyawo nabakhweli beentsikiri • Abafundi abarhelebha abanye ukweqa iindlela • Amapholisa wendlela asisiza bunjani Isihloko: Abantu abasisizako - Ama-iri ama-4 • Abantu abasisizako emphakathini- njengabahlengikazi bemitholapilo, utitjhere osiza ngemva kwesikhathi sesikolo ,umbulungi weencwadi • Indlela abantu abahlukeneko abangisiza ngayo • Indlela engibawa ngayo ilwazi nesizo - Imikghwa emihle • Indlela yokubawa isizo nakurhabekileko - Uthintana nobani - Ngiliphi ilwazi olinikelako Yelela: Mema umuntu osebenza emphakathini azonivakatjhela esikolweni: Amalanga wekolo namalanga amanye akhethekileko - Ama-iri ama-2 CAPS 49
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 4 IGREYIDI 2 Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu (ama-iri ama-2/ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni ezivamileko zamaKghono qobo lakhe wePilo kuzakufuneka lokhu : • Imebhe yebodeni yeSewula Afrika ehlukaniswe ngeemfunda • Iflarha yeSewula Afrika • Iimbonelo zeensetjenziswa ezihlukene zokuthintana / zokukhulumisana • Iinthombe nama- ayithemu aphathelene nemikhandlu/ neminyanya yezekolo • Imifanekiso neencwadi zelwazi • Yenza imisebenzi yangamalanga nemisebenzi yokudlala ngokutjhaphuluka ngendlini nangaphandle njengoba kunqotjhiswe esiGabeni 2. • Ukubuyekeza, ukuhlola nokunikela umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Ukwabiwa kwesikhathi kuvumela lokhu) • Amalanga wezekolo namanye amalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kucocwe ngawo njengombana enzeka ethemini yoke. (ama-iri amabili ngethemu abelwe lokhu) Isihloko: Iphasi lekhethu - Ama-iri ama-4 • Imebhe yeSewula Afrika • Igama lesifunda sabo nalapho sikhona • Lapho sihlala khona • Iflarha yeSewula Afrika- ukufaka hlangana ukukhumbula iflarha neendawo lapho singalibona liphephezela khona • Ingoma yesitjhaba yeSewula Afrika- ukulalela nokuvuma Yelela: Ingoma yesitjhaba ingafundwa ithemu yoke. Abafundi bamanye amaphasi bangafakwa, ngokufaka hlangana amaflarha wamaphasi wabo nakukghonakalako Isihloko: Iindlela zokuthintana / zokukhulumisana - Ama iri asi -6 • Ukukhuluma- okufaka hlangana ukuhlathulula, ibuthelelo leenkondlo nengoma, • Ukutlola- okufaka hlangana ukutlola incwadi nofana ikarada nokuliposa • Ukufunda- okufaka hlangana iinlayelo nemikhangiso • Ukulalela- okufaka hlangana umrhatjho neenolwani/ iindatjana • Ukubona- okufaka hlangana ukufunda iindebe zomlomo, nokukhuluma ngamatshwayo Isihloko: Ipilo ebusuku - Ama-iri - 6 • Engikwenza ebusuku- ukulungiselela ukuyokulala, ukufunda nokucoca iinolwani/iindatjana, ukulala nokubhudanga • Abantu abasebenza ebusuku -njengabonogada, abodororhodere, abatjhayeli beemphaphatjhini, abatjhayeli beenlori • Iimbandana zebusuku- ezinjengeenrhulurhulu, iinungu, izingwe ezimabalabala, abojakalasi Amalanga wekolo namanye akhethekileko - Ama-iri ama-2 Ukuhlanganisa iinhloko nokuhlola 50 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 1 IGREYIDI 2 UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamaKghono wePilo ezivezwe esaHlukweni sesi- 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini 1. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela okumumethwe ziimfundo zesiFundo sokuziThabulula nesamaKghono wobuKghwari. UbuKghwari bokwEnza - Ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukufuthumeza umzimba: ukuzithabulula ngokuphefumula nokusebenzisa amalungu ahlukahlukeneko anjengeengogoriyana; ukukhomba nokugoba nokusonga isihlakala, njll. • Ukulolonga iphimbo: ngokusebenzisa iingoma, ngokuvuma abokamisa, imidunduzelo, nemidlalo yokusonga/ukujikisa ilimi. • Ukuvuma iingoma usebenzise ukuzwana, imizombe, begodu nokubiza nokuphendula • Ukuqoqoda komzimba: ukubetha buthaka nokusebenzisa imidumo ehlukahlukeneko (qhwarha ngemino, wahla ngezandla, gidi ngenyama) • Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukukhamba, ukugijma, ukweqayeqa, ukupharuma ngeendlela ezihlukeneko ngokwakhe begodu nanomngani • Ukusikinyeka okungakaphathelani namandla wokukhamba: ukufikelela, ukugoba, ukuzisikimela ngokwabo kanye nabangani • Imisebenzi yokucocelana iindaba/ iinolwani: ukulalela nokuphendula abangani ngefanelo, njengokucocelana iindaba ngababili ngalokhu ‘ukudla engikuthandako’, iindatjana zokubuthelela, neendaba zebuyamdumo nezinye • Ukuphola nokutjhaphuluka: ukulala phasi, ukuphefumulela ngaphaphakathi nangaphandle, ukubonakalisa umbala ukuhlahlambisa/ ukupha amandla. Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha • Ukutlama izehlakalo ezifitjhani ngesihloko esifaneleko, kutjhejwe ukulandelana kweenkhathi zezehlakalo. • Ukutlama abalingisi abafaneleko: ukuveza umahluko hlangana kwabalingisi nombono womlingisi ezehlakalweni ezifitjhani • Amaphethini wegido asebenzisa amagama aqakathekileko weenhloko ezikhethiweko njengabantu emsebenzini: ‘umthezi’ kapa-kapa-kapa, ‘umninisilarha’ sika-sika nokhunye. • Ukusebenzisa iimbonelo ezingaphezulu ukuhlola ibelo elifaneleko namadayinamikhi njengoku: ‘kapa-kapa-kapa’ kuzobaphezulu begodu msinyazana, ‘sika-sika’ kuzokuba ngokuthulileko begodu nabuthaka • Ukufunda imisikinyo emigidweni/ emidansweni yeSewula Afrika, njengokudansa /ukugida ngamabhudzi nezinye UbuKgwari obuBonakalako - Ama-iri ali-10 Ukutlama nga- 2D • Ukupenda iinthombe zabo nabanye benza imisikinyeko (ukugijima, ukweqa, ukugida/ ukudansa njll) begodu bacoce ngemibala esisekelo neyesibili, imibala epholileko nefuthumeleko, ibumbeko nomuda • Ukutlama amaphethini kusetjenziswa amabumbeko wejiyometri; kucocwe ngegido nebuyelelo. Ukutlama nga-3 (ukwakha) • Ukubesebenzisa umdaka ukwenza nokukghabisa iimumathi; ukucoca ngephetheni, ngebumbeko lejiyometri, umuda, ukucocisa ngelingaphandle lento namathekhnikhi wokuhlanganisa ngefanelo CAPS 51
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 2 IGREYIDI 2 UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama -20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamaKghono wePilo ezivezwe esaHlukweni sesi- 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ngethemu yesi-2. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo ezifaneleko kuleyothemu ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako. UbuKghwari bokwEnza - Ama-iri ama-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukulolonga iphimbo: ukuthuthukisa ukuphimisa (iindebe, ilimi, umhlathi) ngomdlalo wokuzakhela engqondweni • Ukufuthumeza umzimba: imisikinyeko ephikisanako kusetjenzisa iinkomba eziphathelene namezwi nomdumo njengoku’Kghadza!’ ‘Khamba!’ ‘Phezulu!’ • Imidlalo yegido kunqotjhiswe kumakghono wokulalela nokukhumbula amaphethini wegido aphikisanako • Ukudlala iinsetjenziswa eziqoqodako/ukuqoqoda komzimba ngesikhathi somvumo nokhu/nofana ukuvuma kwetlasi. • Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukukgwantha, ukuhluza, ukweqa, ukurholobha, ukuzijikela ngekwabo begodu nanomngani • Ukusikinyeka okungakaphathelani namandla wokukhamba: ukugedeka , ukujinka, ukuzilula ayedwa begodu nomngani • Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukutjho ubujamo bamazizo nemibono ngokusikinyeka okunjengokuthaya phezu kwelifu, ukuzunywa buthongo, nokunye . Ukusebenzisa anakho nokurhumutjha • Ukwenza amaphethini wegido ahlanganiswe nemisikinyeko ephathelene namandla wokukhamba njengokubetha kwegido lokurholobha kweponi, ukukghwantha, ukweqayeqa nokunye. • Ukuvuma iingoma kutjhejwe amadayinamikhi anjengokuvumela: phezulu nabuthaka, buthaka namsinyazana • Ukulingisa okuhlobene neenhloko ezikhethiweko nofana iindatjana ezicocwe ngutitjhere, ukusebenza nomngani ukudlala indima nokutjhugulula iindima abazidlalako • Ukusebenzisa amathekhnikhi womdlalo ukuhlola imicabango nemizwa yabalingisi, isib. umdlalo ukghadzile omunye nomunye umdlali ubethwa ehlombe,begodu abawiwe bonyana aveze ukuthi uzizwa njani ngalesosikhathi , njll. UbuKghwari obuBonakalako - Ama-iri ali-10 Ukutlama nga- 2D • Ukugwala nofana ukupenda iinthombe ezihlobene neenhloko ezenziwa kileyothemu: Nqophisa kokungakahleleki emudeni, ukuzwakala kwelizwi, ubunjalo nombala • Ukusebenzisa izinto ezakhe zasebenza ngobutjha begodu nepende edege ukutlama ilingaphandle eligadangisiweko; ukukhuluma ngamabumbeko wejiyometri naphathelene nezitho zomzimba Ukutlama ngababusobuthathu (3D) (ukwakha) • Ukwakha isifihlabuso asebenzisa amamathiriyela akhe asebenza ngobutjha; ukucoca ngebumbeko, ubunjalo, nokuthuthukisa amakghono wobukghwari 52 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 3 IGREYIDI 2 UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamaKghono wePilo ezivezwe esaHlukweni sesi- 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ngethemu yesi-3. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo ezifaneleko kulethemu ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokubonakalako. UbuKghwari bokwEnza - Ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukufuthumeza umzimba: ukutshopha nokulula umgogodlha uhlezi phasi,ukutshopha umzimba afane nebholo, ukuthabulula umzimba nokulula umgogodlha, njll. • Ukwehlela phasi uvela emoyeni buthaka ngeenyawo uvela emmoyen (izwani-ibholo-isithende,ugoba amadolo) lokha nawu nawupharumako ,naweqayeqako,naweqako begodu nokweqela kude , njll. • Ukusikinyeka okuphathelene namandla wokukhamba: ukutjhelela ngeenyawo eflurini nokugijima ngokweqela kude ngokwakhe nanomngani • Ukusikinyeka okungakaphathelani namandla wokukhamba: ukujika,ukuwa,ukugida, ukurarha ngokwakhe begodu anomngani • Amagido amanengi avela nakusebenza ukuqoqoda komzimba begodu/ nofana iinsetjenziswa zokuqoqoda • Ukulalela umvumo nokulemuka ubujamo bamazizo njengoku‘dana’, ‘ukuthaba’, ‘ukuthula’begodu ‘nokuthakasa’ • Ukulingisa buthule okulula; ukulingisa imisebenzi yangamalanga kuqaliswe kusilinganiso begodu nebumbeko, njengokuphakamisa ‘ilitje elibudisi’ nofana ‘isiba elilula’, begodu njll. • Imidlalo enqotjhiswa kunyumeresi nelitheresi njengeengoma zeenomboro begodu nemilolozelo, iindatjana zokuzibandakanya, ukwenza amabumbeko wamaledere ngomsikinyeko, ukutlola amagama ngeenzwani, amadayinamikhi womlomo (ukudosa,ukusonga,ukulula, ukugoba,ukuphotha) • Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukulala ngomhlana uqinise/rhunyeze yoke imisipha, ukubumba amaguduva/iimfeyisi uqinise, ukubambisisa amahlombe nokutjhaphulula yoke imisipha ukwenza umzimba ube budisi eflurini, njll. Ukusebenzisa onakho nokurhumutjha • Ukutlama iphaphethi elula ngokusebenzisa imatheriyali elahliweko: amaphaphethi wekowusu, amaphaphethi womunwe, amaphaphethi wesithunzi • Ukulingisa kwephaphethi yakhe ephathelene nokulingisa ngelizwi elifaneleko begodu nokulawula yakhe iphaphethi • Ukutlama imidumo namagido anqophiswe ebujameni bamazizo nofana kumlingisi wephaphethi ngokusebenzisa iphimbo, iinliliswa nofana izinto ezitholiweko • Ukuhlola imikghwa yomsikinyeka yamaphaphethi njengokuthi: ‘Ibhubezi elilambileko likhasa begodu linanaba lifuna ukubamba ikhondlo,’ njll. UbuKghwari obuBonakalako - Ama-iri ali-10 Ukutlama nga2D • Ukwenza imigwalo yeenyoni, iimfesi, iingogwana, iinrhurhubi, njll sebenzisa amaphasteli we-oli emibaleni efuthumeleko begodu nokuhlanza nge-enke yemibala epholileko; ukucoca ngombala, ibumbeko, ubunjalo, iphetheni nokugandelela; ukuqala nokucoca ngemisebenzi yobukghwari edumileko yendabuko yephasi • Ukwenza imigwalo yeentjalo namathuthumbo webhudango; ukucoca ngemibala wokuthoma nobuyelelweko, ukugandelela, begodu nemiqondo efana nokuthi emuva, phambi kwe, ngaphasi kwe, njll Ukutlama ngabobuso-buthathu (3D) (ukwakha) • Sebezisa amamathiriyela abuyelelwe asetjenziswa begodu namaphephamdaka ukwenza izinto ezirhelebhako; amakomitji wamaqanda, iimumathi, iimphathi zeentjalo, njll ukukghabisa usebenzisa iphetheni; ukucoca ngamabumbeko wejiyometri begodu nemibala epholileko nefuthumeleko, nokuthuthukisa amakghono wobukghwari. CAPS 53
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 4 IGREYIDI 2 UbuKghwari bokuTlama Ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Qala iinsetjenziswa ezivamileko zamaKghono wePilo ezivezwe esaHlukweni sesi- 2 Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ngethemu yesi-4. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo ezifaneleko zethemu le ukunikela ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari bokuBonakalako. UbuKghwari bokwEnza - Ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wokuzitlamela • Ukufuthumeza umzimba: usebenzisa iindulungu, ama-engeli, amajika begodu namazombezombe • Ukulolonga iphimbo; usebenzisa imivumo nemidunduzelo kunqotjhiswe emanothini aphezulu naphasi begodu nangebelo elirhabako nelibuthaka • Ukuvuma iingoma ukwenza ngcono ikghono lokuvuma ngetjhuni ethileko • Ukuhlanganisa imisikinyeko engakaphathelani namandla wokukhamba nemisikinyeko ephathelane namandla wokukhamba njengokusonga okuhlanganiswe nokurholobha ngokwabo begodu nomngani • Ukulingisa buthule okulula: ukulingisa imisebenzi yangamalanga kunqotjhiswe kubudisi, ibumbeko, nesikhala’ ‘njengokugugubala erholweni elincani ngobubanzi’, ‘ukurarha ibholo ekundleni ekulu yemidlalo’ njll. • Ukuzithomela/ukuzitlamela ukukhupha umidumo, ngokusebenzisa ukuhlakanipha, ukuphakama kwelizwi,ubujamo nemikghwa yephimbo, begodu nokuzwakala kwelizwi ukuveza umlingisi, imizwa nobujamo bamazizo njengokuthi ‘bamkhulu = phezulu, iphimbo eliphasi, buthaka’, ‘inyoni = buthule, iphimbo eliphezulu, msinya’, begodu nokunye • Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukuya engomeni epholileko edambisa umzimba Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha • Ukulalela umvumo nokubona bonyana ukuhlakanipha, ukuphakama kwelizwi, ubujamo nemikghwa yephimbo, ukucoca indaba efana nethi “UJabu nepisi” njll. • Ukusebenzisa imisikinyeko ngefanelo begodu nabalingisi asebenzisa okuphathelene namandla wokukhamba namazinga ukurhumutjha indaba enjengethi ‘ uJabu nepisi’, njll. • Ukuthuthukisa okwenziwa yiphaphethi ngokunqophisa ekulumiswaneni hlangana kwamaphaphethi • Ukuhlola umoya, isikhundla netjhebiswano lamaphaphethi- abalingisi abafana nesilelesi, abalingisi besibandana, umloyi, ikosazana, njll.. UbuKghwari obuBonakalako Ukutlama nga-2D - Ama-iri ali-10 • Ukwenza imigwalo ekhambelana neenhloko ezenziwa ethemini leli; ukucoca ngombala, umzwakalo welizwi, ubunjalo, ukumadanisa, ibumbeko Ukutlama ngababusobuthathu (3D) (ukwakha) • Ukwenza iimfaniso zomdaka 54 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 1 IGREYIDI 2 Isifundo sokuziThabulula Ama-iri-ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko zethemu yoku-1 Amabhethi,iimbholo,iinkhwanyana zamabhontjisi, indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba, iimumathi njengokuqothelweko Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini yesi -1. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela ubunjalo beemFundo zokuziThabulula,lapho okufaneleko . Eminye imisetjenzana ingenziwa ukujamiselela eminye nemidlalo yesikolweni ingafakwa. Ukutjhugulula imisebenzi ilungele abafundi abakhubazekileko Umsikinyeko wamandla wokukhamba • Dlala umdlalo wendabuko, isib. iinketo. • Imigijimo yezambane • Imidlalo yeqanda nelebhula/dzimelelisa ibholo encani phezu kwesigobho esikhulu. Umsikinyeko wokubona ngengqondo • Phosela imigodlana yamabhontjisi phezulu begodu uyibazmbe. • Phosa begodu nibethe iimbholo ngababili. Igido • Yeqa ngaphezulu kwamarobho alinnganiseneko/ buyelela ubeke iinrobho zibe maqalanga. • Ukweqa irobho. Ukukhambisana • Phosela umgani imigodlana weembhontjisi. • Dlulisa ibholo ngaphasi kwemilenze lapho abafundi bazabe bajame omunye ngemva komunye. Ukudzimelela • Sebenzani ngababili niqalene imilenze ivulekile iinyawozithintane, nibambane ngezandla, nidosane nitjhovane ukuya emuva naphambili, iinthende zeenyawo zihlangane. • Buyelelani nijamile, nisebenzise izandla ukutjhovana innyawo zidzimelele ngokupheleleko phasi. • Ukudzimelelisa imigodlana yeembhontjhisi ezithweni ezihlukahlukeneko zomzimba lokha nabakhamba emudeni onqophileko. • Ukuthabulula umzimba ngokulawula, ukukhambisana nokudzimelela. Ukuzijayeza indawo okiyo • zithabulule begodu utshophane-yenza umzimba ube mude begodu ube muncani ngendlela ongakghona ngayo, ubemude begodu ube mufitjhani ngendlela ongakghona ngayo. Okusehlangothini • yethula imisetjenzana ngokusebenzisa isitho somzimba esinganamandla, imikhono nemilenze. CAPS 55
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 2 IGREYIDI 2 IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri-ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Iimbholo ezihlukahlukeneko, umdlalo owenziwa ngezinti ezilithoba ezijanyisiweko, imigodla yeembhontjisi Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini yesi -2. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela ubunjalo beemFundo zokuziThabulula,lapho okufaneleko . Eminye imisetjenzana ingenziwa ukujamiselela eminye nemidlalo yesikolweni ingafakwa. Ukutjhugulula imisebenzi ilungele abafundi abakhubazekileko. Umsikinyeko wamandla wokukhamba • Imisebenzi yokulingisa njengokuthi ”landela umdosiphambili” • Ukugijima umgijimo wokunikelana ngeentlabagelo nofana banganzo iintlabagelo • Ukugijima umgijimo wokunikelana; ukudribula ibholo; mazombezombe immedo neemeregini • Ukuphendula amadrili ngomsikinyeko njengokudlala umdlalo wamaguduva ngamadolo; ukubamba ibholo ngaphambi kokuthi umngani wakhe ayibambe; njll. Umsikinyeko wokubona ngengqondo • Amakghono webholo- ukubhampisa iimbholo lokha nawukgwantha ndawonye. • Amakghono webholo- ukubhampisa iimbholo ebodeni • Amakghono webholo- ukubhampisa iimbholo zizombeleze iinqabo/izinto. Igido • Ukweqayeqa ngerobho nangaphandle kwerobho yokweqa; eqayeqa endaweni eyodwa eqothelweko begodu bavundle ibanga • Ukubamba ibetho/ibhithi igido lomvumo nofana lesigubhu, khambisa amalungu ahlukahlukeneko womzimba - ihloko..... imikhono…iinyonga… imilenze begodu neenyawo Ukukhambisana • Sebenza nomngani - omunye ugedela ibholo komunye ofanele ayirarhele emuva ngaphambi kobana iqede ukugedeka • Ukuphosa ibholo ekulu kokuqothelwe kikho isibonelo, ipala lebholo leenyawo nofana eringini yebholo lezandla • Imisebenzi yokulingisa, ukudobha amahabhula, ukwemba engadini,ukusarha iplanka, njll Ukudzimelela • Ngababili balwa ukulwa kwamadada nofana komkukurumbu • Ukudlala imidlalo elula njengokuthi J.A.M.A • IHop-skotjhi Ukuzijayeza indawo okiyo • Umdlalo odlalwa nijame ngendulungu “ukatsu nekhondlo” • Umdlalo weendawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba Okusehlangothini • Ngababili bambani ibholo ngesandla esinganamandla • Ngababili rarhani ibholo ngenyawo elinganamandla Zemidlalo nemidlalo • Imidlalo efaka hlangana ukudosa, ukugijima, ukweqa begodu namawupsi, isibonelo ‘iphaliswano lokudosana’ • Ukudlala imidlalo efana ne “Pisi, pisi sikhathi bani?’’ 56 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 3 IGREYIDI 2 Isifundo sokuziThabulula Ama-iri-ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Iinsetjenziswa ezisetjenziswa emidlalweni yokweqa nokukhokhoba; imigodla yamabhontjisi; iimbholo zemihlobo ehlukahlukeneko Okumumethweko okulandelako kufanele kwenziwe ethemini yesi3. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela ubunjalo beemFundo zokuziThabulula, lapho kukghonakalako. Imisetjenzana ejanyiselwako neminye imidlalo yesikolo ingafakwa hlangana. Tjhugulula imisebenzi ilungele abafundi abaphila nokukhubazeka. Umsikinyeko wamandla wokukhamba • Umdlalo wokweqa nokukhokhoba ngemigodla weembhontjisi esandleni/ehlombe/enyaweni/ehloko • Ukuphendula amadrili ngomsikinyeko , njengomlayo katitjhere… gijima…betha ideki…pharuma… jama… njll Umsikinyeko wokubona ngokwengqondo • Ukudlala ngokutjhaphulukileko nesikhathi sokulemuka iindlela ezihlukahlukeneko zokusebenzisa umgodla wamabhontjisi • Imidlalo yokusebenzisa ingqondo ulandela iphethini- ukurhemisa izinto ngefanelo, o.u. ukugijima begodu ubeka amatshwayo eendaweni eziqinisekisiw ngaphambili, ngokusebenzisa irhemo elifaneleko • Ukubamba nokuphosa ibholo yethenisi Igido • Ukujinka emjinkweni ngokukakarela • Ngokusebenzisa ukukakarela , jinka esimbini evvundlileko emjinkweni Ukukhambisana • Ukugijima nenze indulungu niye ngehlangothini lokukhamba kwe watjhi begodu niphambane nokukhamba kwe watjhi. • Ngokusebenzisa ukukakarela, entweni, khamba ngezandla emjinkweni usebenzise isimbi evundlileko. Ukudzimelela • Ukudzimelela ngomlenze munye • Ukudzimelela ukhambe eentanjeni, emaplankeni, iingojwana zokudzimelela (ukudzimelela ngomlenze munye; ngemikhono evundlileko) • “Injomani/ipera nekarana” • Ukujinka ngamahula - hubsi ngomkhono, iinyonga begodu nentamo Ukuzijayeza indawo okiyo • Ukwethula ukugedeka uye phambili nemuva- ukuhlathulula ukuphepha • “Ipisi nemvu” ukusebenzisa indawo ehle yokudlala • “Ukukhasa ngaphakathi kwe thaneli, ”uphuma ngaphasi kwesitulo” ematayereni wekoloyi nofana emirhobeni yokuzenzela Umuda ohlukanisa amahlangothini • Phosa ibholo ngendlela ezombelezako iye emuva naphambili endulungwini niye ngehlangothini lokukhamba kwe watjhi begodu niye ngehlangothini lapho iwatjhi ingayi ngakhona • Imisikinyo yehlangothi lomzimba njengokuphosa ibholo lukeke/ngamahlangothi esinceleni/esidleni njengakumakhakhulararhwe Zemidlalo nemidlalo • Hlukanisa abafundi ngeenqhema begodu baphalisane emdlalweni wegijimonikelano ukuhlathulula imithetho nendlela yokusetjenziswa kwayo • Imidlalo yesintu/yendabuko abafundi abazikhethela yona CAPS 57
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 4 IGREYIDI 2 Isifundo sokuziThabulula Ama-iri-ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Iintambo/iinrobho, iimfengwana, amamada, amathunga wemisebenzi yamanzi, isisetjenziswa sekhrikhethi yabasathuthukako Okumumethweko okulandelako kufanele kufundwe ethemini yesi 4. Khetha iinhloko zamaKghono wePilo zethemu ukunikela ubunjalo beemFundo zokuziThabulula, lapho kukghonakalako. Imisetjenzana ejanyiselwako neminye imidlalo yesikolo ingafakwa hlangana. Tjhugulula imisebenzi ilungele abafundi abaphila nokukhubazeka. Umsikinyeko wamandla wokukhamba/ Umsikinyeko ongasiwamandla • Ukweqela phezulu, ukukhamba ngamagadango amakhulu, ukukhamba ngamagadango amancani; ukweqa, ukupharuma • Imidlalo yama-athletiki-ukugijima ngebelo elikhulu • Imidllalo yama-athletiki- ukugijima igijimonikelana Umsikinyeko wokubona ngengqondo • Amafletjhikarada anamagama wokwenza okuthileko ahlukahlukeneko- yeqa, gijima, pharuma, yeqayeqa, hlala, khamba begodu jama. • Imisetjenzana yetenesi nekhrikethe Igido • Ukukhwela uye phezulu naphasi emastebhisini nofana ukudzimelela bewubuyabuyelele kali- 10 • Ukududa, ukuzithabululela ukuphefumula usebenzise iimumathi zamanzi Ukukhambisana • Ukuzithabululela ukududa-lala ngomhlana urarhararhe; lala ngamathumbu; rarhararha begodu ukhambise imikhono inga uyaduda Ukudzimelela • Imidlalo yama-athletiki -imisebenzi yokuzithabululela ukweqa imeqo emide • Imidlalo yama-athletiki - imisebenzi yokuzithabululela ukweqa uye phezulu Ukuzijayeza indawo okiyo • Ukulandela iinkomba, isib. khamba amagadango asi-6 ukuya phambili, amagadango ali-10 ukuya emuva namagadango ama-3 ukuya ngesinceleni. Jama. Khamba ngamahlangothi uphambanise imilenze.Yeqayeqa kasi-6 ngenyawo linye begodu kali-9 ngomunye umlenze • Ukweqayeqa azombeleze indawo yokudlala ayedwana begodu anomngani Umuda wangaphakathi ohlukanisa amahlangothi womuntu • Ukuzilula uye phezulu nemahlangothini • Zemidlalo nemidlalo • Dlala imidlalo ehlukahlukeneko • Ikhrikhethi yabasakhasako/yabasathuthukako • Ukuzithabululela ukududa- ukuzithabululela ukuphefumula. Ukuzijayeza ukuvuthela amagwebu usebenzise amathunjana okuselwa ngalo isiselo esimakhaza • Abafundi bafaka ubuso babo emanzini bavuthela amagwebu 58 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 IGREYIDI 3 ITHEMU 1 IGREYIDI 3 Ilwazi lokuThoma ubuYena 30 ama-iri Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu (ama-iri ama-3/ ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo qobo lakhe ezijayelekileko, uzokuthloga : • iinthombe, iindatjana, imidunduzelo yemizwa yamaphaphethi namamaski • Ibhokisi leSizo lokuThoma eliludlana • Sebenzisa ikhalenda yetlasi ngamalanga ukucocisana ngelanga nangenyanga kuze kube sekupheleni konyaka. Ukubuyekeza, ukuhlola begodu nokuletha umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Indlela isikhathi esihlukaniswe ngakhona siyakuvumela lokhu).Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunywe ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amathathu ngethemu) Isihloko: Mina - ama-iri asi-6 • Ziyini izezahlakalo zeengaba ngokuya ngeenkathi. • Iingaba zezehlakalo zepilo yami - kufaka hlangana ilanga lamabeletho, ukuthoma isikolo, okungasenani iphuzu linye elingithabisako. • Into engithabisako engadlula kiyo epilweni yami. Isihloko : Imizwa - ama-iri asi-6 • Izinto ezingithabisako nezinto ezingidanisako. • Ukubona imizwa - njengokusilingeka, ukwesaba, ukutshwenyeka, ukuba nesizungu. • Iindlela ezihle zokuveza amazizo. • Ukuncancabeza - sitjho njani bonyana ngiyancacabeza. Yelela: Sebenzisa iinthombe, iindatjana, imidunduzelo, amaphaphethi namamaski. Isihloko : Ukuvikeleka Ngokwezepilo - ama-iri ama-3 • Ukusebenzisa isizo lokuthoma elisisekelo ebujameni obunjengo: ukubhluya ngeempumulo, ukulunywa ziinunwana, ukusikeka nokutjha. • Ipilo nokuhlanzeka okusisekelo - kufaka hlangana ukungathinti iingazi zabanye abantu. Isihloko : Ukutlhogomela umzimba wami uhlale uphephile - ama- iri asi-6 • Asikaphephi kibo boke abantu. • Imithetho yokutlhogomela umzimba wami uhlale uphephile. • Ukuthemba amazizo wami athi ‘Iye’ nofana ‘Awa’. • Utjho njani ukuthi ‘Awa’ kwelinye nelinye ihlobo lokuhlukunyezwa. • Ukubika njani ukuhlukunyezwa. Yelela: Isihloko lesi kufanele sinqophe ekuvikeleni ukuhlukunyezwa ngokomzimba nangokomseme. Isihloko : Amalungelo nokuziphendulela - ama-iri asi -6 • Amalungelo nokuziphendulela kwabantwana • Amalungelo nokuziphendulela - Ekhaya - Esikolweni - Emphakathini - Ebhodulukweni Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko. - ama-iri ama-3 CAPS 59
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 2 IGREYIDI 3 Ilwazi lokuThoma ubuYena 30 ama-iri Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu (3 ama-iri / ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo qobo lakhe ezijayelekileko, uzakutlhoga: • Iimbonelo zokudla ezisuselwe eenqhemeni ezahlukahlukeneko zokudla • Iincwadi zebulungelweni leencwadi/iincwadi zelwazi • Iimbonelo zemihlobo ehlukahlukeneko zeenzibi • Iimumathi zokuphatha okuzokubuyelelwa zisetjenziswe godu. • Ilensi leplastiki/irhalasi elikhulisako. • Ukubuyekeza, ukuhlola begodu nokuletha umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Isikhathi esinikelweko siyakuvumela lokhu) • Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunywe ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amathathu ngethemu) Isihloko : Ukudla ukudla okunepilo - ama-iri asi-6 • Iinqheema zokudla - Amavithamini - iinthelo nemirorho - Amakhabhohayedrethi - uburotho, isiphila/ipuphu. - Amaphrotheni - amaqanda, amabhontjisi, inyama, amantongomani - Ideri - ibisi, itjhizi, iyogathi. • Ukudla okunazo zoke izakhamzimba Isihloko: Iinunwana - ama-iri ali-9 • Imikghwa yenunwana • Iinunwana ezahlukahlukeneko - ezifana nepukani, unompopoloza, utjhontjhwani, ugedathuvi. • Ukuqala nokugwala inunwana • Zisirhelebha bunjani iinunwana • Zisilimaza bunjani ezinye zeenunwana Isihloko: Imizombe yepilo - ama-iri asi 6 • Uyini umzombe wepilo? • Umzombe wepilo we : - Iimbandani ezimunyisako (isib.inja) - Inunwana (isib. iviyaviyani) - I-amfibhiya/isiphila manzini nangaphandle - (isib. isirhwerhwe) - Inyoni - (isib. ikukhu) Isihloko: Ukubuyelela usebenzise kabutjha into - ama-iri asi 6 • Kwenzekalani ngezinto esele sizisebenzisile? • Ukubuyelela usebenzise (izinto ezingasetjenziswa godu ) • Ukubuyelela usebenzise kabutjha into (izinto ezisebenzileko ezingenziwa into enye etja) • Ukunciphisa (ukusebenzisa okuncani) • Okungekhe kwabuyelelwa kwasetjenziswa kabutjha godu • Ukubuyelela usebenzise kabutjha into ekhaya nesikolweni • Ukwenza isivundisi ngezinto ezibolako • Ukubuyelela usebenzise amanzi Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko. - ama-iri- ama 3 60 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 3 IGREYIDI 3 Ilwazi lokuThoma ubuYena Ama iri ama-30 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu (ama-iri-ama 3 ngeveke) Ukungezelela eensetjenzisweni zamakghono wePilo qobo lakhe ezijayelekileko, uzakutlhoga : • Iinthombe zamaplanethi - okufaka hlangana iPhasi elisemkhathini • Iindatjana zokuya emkhathini nerhubhululo. • Amatshwayo weengozi • Abantu abadala/ abakhulileko emndenini namalunga womphakathi • Ukubuyekeza, ukuhlola begodu nokuletha umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Indlela isikhathi esihlukaniswe ngakhona siyakuvumela lokhu) • Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunywe ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amathathu ngethemu) Isihloko: Ukuphepha komphakathi - ama-iri asi 6 • Iindawo eziyingozi zokudlalela - okufaka hlangana lapho kulahlwa khona iinzibi, umzila wesitimela, iindlela, iindawo lapho kwakhiwa khona. • Ukukhwela isitimela neenteksi ngokuphepha • Ubungozi begezi • Izinto eziyitjhefu ezingavuthiko • Amatshwayo asiyelelisa ngengozi. Isihloko: Ukusilaphazeka - ama-iri asi 6 • Kuyini ukusilaphazeka? • Imihlobo ehlukahlukeneko yokusilaphazeka- amanzi, inarha, umoya, itjhada. • Umphumela wokusilaphezeka ebantwini • Umphumela wokusilaphezeka ebhodulukweni Yelela: Hlola begodu uhlwengise indawo. Lokhu kuzakusetjenziswa njengesingeniso sokwenza umsebenzi owenziwa ngaphandle. Isihloko: Abantu bebaphila njani ekadeni - ama-iri ali 9 • Iindatjana nelemuko labantu abadala emndenini nemphakathini - okufaka hlangana ukudla, izambatho neenkhwelo. • Izinto egade zisetjenziswa babantu abadadlana emndenini nemphakathini - njengamathulusi, amathoyisi, izinto zokupheka. • Ukukhetha iinthombe nemifanekiso emidala e-albhamini neencwadi zomndeni. • Abantu bebaphila bunjani ngaleso sikhathi nanje(okutjhugulukileko nokusaragela phambili) Tjheja: Mema amalunga amadadlana womndeni nawomphakathi bona avakatjhele itlasi. Isihloko: Isikhala - ama-iri asi- 6 • Umhlaba osemkhathini - uqaleka bunjani (inarha, ilwandle, amafu) • Iinkwekwezi namaplanethi - ayini • Amagama wama planethi • Itheleskopho • Ukukhamba emkayini • Amasathelayidi nelwazi esilitholako Tjheja: Lokha nakukghonekako, vakatjhela iphlanatheriyamu nofana I obsevethri. Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko. - ama-iri ama-3 CAPS 61
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 4 IGREYIDI 3 Ilwazi lokuThoma ubuYena ama-iri ama 30 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko neHlalakuhleyomuntu (ama-iri ama 3/ngeveke ) Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo qobo lakhe ezijayelekileko, uzakutlhoga : • Iflowutjhadi ukutjengisa iindlela zekambiso. • Iincwadi zelwazi zelwazi / zebulungelweni leencwadi neenthombe • Imibiko yephephandaba neyakamabonakude ngehlekelele. • Iindatjana ngeenlwanyana ezisiza abantu • Ukubuyekeza, ukuhlola begodu nokuletha umbiko obuyako kufanele kwenziwe ngokuragako. (Indlela isikhathi esihlukaniswe ngakhona siyakuvumela lokhu) • Iminyanya namalanga akhethekileko agidingwa mphakathi kufanele kukhulunywe ngawo njengombana enzeka/avela ngesikhathi soke sethemu. (Lokhu kuhlelelwe ama-iri amathathu ngethemu) Isihloko : Umkhiqizo nendlela yekambiso - ama-iri asi 6 • Iintjalo - Esikuthola eentjalweni - Indlela yekambiso - kusukela emobeni ukuya etjhukeleni. • Ihlabathi - Esikuthola ehlabathini - Indlela yekambiso - kusukela emdakeni ukuya esitineni. Isihloko: Iinhlekelele nokufanele sikwenze - ama-iri ali 9 • Imihlobo yeenhlekelele - Iinkhukhula - Umlilo • Ezinye izehlakalo - Umbani - Ukusikinyeka kwephasi - Iinwuruwuru nomoya onamandla Yelela: Sebenzisa ilemuko lakho, nemibiko yamaphephandaba nomabonwakude ukubika ngeenhlekelele. Isihloko : Iimbandana neendalwa ezisisizako - ama-iri ali 9 • Iimbandana ezisinikela ukudla begodu / nofana izambatho - Iinyosi - Iinkukhu - Iinkomo - Izimvu • Iimbandana ezisisebenzelako - Izinja - izinja ezikhokhelako, izinja ezisigadako, izinja ezinukelelako - Abodumbana neempera Yelela: Fumana begodu ufunde iindatjana ngezinye iimbandani, njengama dolfini asiza abantu. Amalanga wekolo namanye amalanga akhethekileko. - ama-iri ama 3 Ukuqinisekisa iinhloko ezifundisiweko nokulungiselela ukudlulela eGreyidini 4 - ama-iri ama 3 62 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 1 IGREYIDI 3 UbuKghwari bokuTlama ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngeThemu yoku-1. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo zeThemu ukuthola ubunjalo beemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari obuBonakalako. Ubukghwari BokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wobukghwari bokutlama • Ukuzifuthumeza: ukukhambisana kwezitho ezikhethekileko zomzimba okufana nemikhono ejinkako neswayako. • Ukuzifuthumeza unqophise ekuphefumuleni: isib. ‘Ukupenda ngomphefumulo wakho’, ‘ukuhema njengenja’, njll. • Ukufuthumeza iphimbo nokuvuma iingoma (ingoma kanyekanye, kujikelezwe begodu neengoma zokubiza nokuphendula) ngetjhuni nangesikhathi. • Imidlalo yesiteji: ukuthuthukisa ukuhlanganyela nonobangela nomphumela njenge midlalo yokubala, imidlalo yamagama, njll. • Ukudlala amaphetheni wegido namagido amanengi alula ngabo 2, 3 nofana 4 ngeenliliswa eziboqoqodwana. • Umsikinyeko wamandla: ukweqa/ukurholobha uye phambili, emuva, begodu ujikele eendledlaneni ezihlukeneko (dayagonali, iindunguluza, ubujamo baka -S, njll. • Umsikinyeko ongasingewamandla : goba , phakama, fikelela ukukhambisana kwemikhono nemilenze ngesikhathi kukhambelane nomvumo • Ukupholisa umzimba nokuwuphumuza: ukuveza ubujamo bamazizo nemibono ngomsikinyeko. Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha • Ukulalela umvumo we Sewula Afrika (wendabuko nowesikhuwa) unqophise egidweni begodu nebetho ka, 2, 3 nofana ka 4. • Ukwenza iphetheni yegido lokunotheyitha (isinotheyitjhini nofana amagama wamanodi wesi Frentjhi nofana isikoro segrafiki) ephethe okulingana nehlathululomagama, amaminimu, ikhrotjhethi, ikhweyiva, netshwayo lokuphumula asebenzisa aboqoqodwako bomzimba. • Lingisa ngesithomo, umzimba usebenzise isihlahlambisi isib. Ikondlo, indatjana, iculo nofana isithombe seSewula Afrika. • Ukuveza umlingiswa nezinto ekulingiseni ngokusebenzisa itjhejo, ukulingisa nokufederisa. • Funda begodu uhlanganise umsikinyeko wokugida/ wegido leSewula Afrika, Isindiya, isipantsula ngomvumo ofaneleko. UbuKghwari obuBonakalako ama-iri ali-10 Tlama nga - (2D ) • Ukufundisa okuhlelekileko kokugwala nokupenda nokhunye: ukuhlola iinrhatjhi ezihlukahlukeneko. • Ukwethula ukwelakanyana: ngemuva, ngaphambili kwento. • Ukwehlukana kobukhulu nobujamo bencwadi: khuthaza ukusebenza ngeenkali nezinga lokulinganisa lemininingwana ehlukeneko. Tlama nga- (3D) (ukwakha) • Isifaniso somdaka: iimbandana, amadragoni, iimpoto zokuhlobisa nokhunye. • Izakhi zobukghwari: ubujamo/ibumbeko nangendlela into izwakala ngayo. • Ukufundisa amathekiniki alula wokufanekisa: ukugeda, ukufanekisa, okufaka hlangana ngendlela into izwakala ngayo lokhana uyiphathako. • Ukusetjenziswa kwamathulusi: ukuvikeleka, ukuqalelela nabanye, ukwabelana iinsetjenziswa. Ukufunda nokutlola okubonakalako • Izakhi zobukghwari: ukubona nokutjho zoke izakhi zobukghwari. • Ukusebenzisa umsebenzi wobukghwari neenhlahlambisi ezibonakalako ukuhlobanisa nomsebenzi wakhe. CAPS 63
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 2 IGREYIDI 3 Ubukghwari bokuTlama ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe eThemini yesi- 2. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo zeThemu ukuthola ubunjalo/isizinda seemfundo zoBukghwari BokwEnza noBukghwari obuBonakalako. Ubukghwari BokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wobukghwari bokutlama • Ukufuthumeza umzimba: ukunqophisa ubujamo nawujamako, ukujamisa kuhle amadolo phezu kwemino yaphakathi lokha nawukhothamako ukhomba iinyawo. • Ukufuthumeza ilizwi: nqophisa ekuphimiseni nokuzwakala kwelizwi usebenzise imidunduzelo, amaculo, imidlalo yobukghwari, ukudlala imidlalo yokuraranisa ilimu. • Ilemuko lemizwa: ukuthinta, ukunambitha, ukunukelela, ukuzwa nokubona imisetjenzana yemidlalo okufana nomdlalo wokuvalana amehlo nomdlalo wokudlulisa umlayezo womtato ophukileko njll. • Imidlalo yegido: amakghono wokulalela, ukukhumbula iphetheni yegido eliphikisanako, adzimelele ebethweni elinzinzileko, asebenzise ubujamo bokuzwakala kwephimbo okuhlukeneko. • Ukuthuthukisa ilawulo, ukukhambisana, ukudzimelela nokuphakamisa emisikinyekweni yokweqa nokubuya uhlale kuhle ngokunethezeka. • Umsikinyeko wamandla nomsikinyeko ongasi ngowamandla nokukhambisana komsikinyeko wemikhono ngokukhambisana nomvumo. • Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukulala phasi ngomhlana udose umoya uwukhuphe ubone ngamehlo wengqondo iimbala njenge sihlahlambisi. Ukusebenzisa lokho anakho nokurhumutjha (kufanele kufundiswe ithemu yoke) • Ukurhumutjha nokuzilungiselela iingoma ze Sewula Afrika: iindulungu, ukubiza nokuphendula. • Ukulingisa ngeenqhema usebenzise iindatjana ezikhona ezimayelana nesihloko esifaneleko, ukuthuthukisa iimphetho zabo. • Imidlalo yesiteyiji yangetlasini: ukuveza imizwa nendikimba evela ebhodulukweni nepilweni yakhe efana nokubuthelela iinzibi “kubomakhelwane” njll. • Umutjho womsikinyeko otjengisa isithomo, umzimba nesiphetho esihlokweni esikhethekileko nokusebenza ngeenqhema ezincani. Ubukghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10 Tlama nga (2D ) • Ukufundisa okuhleliweko bokugwala nokupenda nokhunye: ahlole iinrhatjhi ezihlukahlukeneko. • Okufana nokwethemu edlulileko; okufaka hlangana ilemuko elikhulu lomzimba osemsikinyekweni; ukwelakanyana. Tlama nga (3D) (imibazo yamabhoksi) • Fundisa begodu ungezelele amathekniki alula wokutlama umbazo webhoksi: buthelela, hlanganisa, ukukghabisa ilingaphandle. • Ilemuko lendawo: njengasekuthomeni: yandisa ilemiko lokusebenzela esikhaleni. Ukufunda nokutlola okubonakalako • Ukusebenzisa izakhi zobukghwari nemithetho yokutlama ehlathululweni nekulumiswaneni: wethule ukudzimelela. • Ukusebenzisa umsebenzi wobukghwari neenhlahlambisi ezibonakalako ukuhlobanisa nomsebenzi okungewakhe. • Ihlathululo yomsebenzi wobukghwari okungewakhe: sebenzisa ilwazi magama lobukghwari ngokuzwisisa. 64 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 3 IGREYIDI 3 Ubukghwari bokuTlama ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yesi-3. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo zeThemu ukuthola ubunjalo/isizinda seemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari obuBonakalako. Ubukghwari BokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wobukghwari bokutlama • Ukufuthumeza umzimba: ukuhlanganisa izitho zomzimba nokukhethulula isib.ukwenza iindulungu ngeenhlakala nenyonga ngasikhathi sinye. • Ukufuthumeza iphimbo: ukunqophisa ekuzihlathululeni nokubandakanya eenkondlweni, imidunduzelo, nemidlalo yesiteji yobukghwari. • Amakghono wokutjheja nokulalelisisa: imidlalo yesiteji yobukghwari okufana nokwakha ilandelano lokulingisa buthule ngababili njll. • Aboqoqodwana bomzimbana/ nofana iinliliswa eziboqoqodwana ukukhambisana nomvumo weSewula Afrika (orekhodiweko nofana odlala bukhoma), kunqotjhiswe emaphetheneni wegido endulungwini. (ngendulungu) amaphetheni wegido. • Ukuhlobanisa umsikinyeko emsikinyekweni wemitjho emifitjhani nokuyikhumbula. • Umsikinyeko wokugijima okuhlangene neminyakazo yesizunguzungwani • Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukulula buthaka utjhinge emahlangothini ahlukeneko ngomvumo obuthaka nodambisako. Ukusebenzisa lokho onakho nokurhumutjha (kufanele kufundiswe ithemu yoke) • Ukutlama imitjho yomsikinyeko eenqhemeni ezincani begodu uyisebenzise ukwenza amaphetheni. • Tlama umvumo weSewula Afrika onegido elibundulungu. Umqopho kube libelo elifaneleko / ubuhlakani bokukhetha. • Imidlalo yesiteji ngetlasini: ukubonisa abalingisi abahlukahlukeneko ngokusebenzisa iphimbo nokuvezwa kwabalingisi mathupha, isib. ukusikinyeka nokukhuluma njengomma,ubamkhulu, udorhodere, njll. • Ukwenza ikondlo ngeenqhema, isib. ivesi yekhwaya ihlangane nomsikinyeko nokukhuluma ngezitho zomzimba. Ubukghwari obuBonakalako - ama-iri li-10 Tlama ngabobusobubili (2D) • Ukugwala nokupenda: ukuhlola iinrhatjhi ezihlukahlukeneko. • Ukutjheja okungezelelako nokurhumutjha amaphetheni nokugadangisa ephasini okungelakhe; okufaka hlangana ukwelakanyana, amaphetheni asemaqadi woke, ubujama ngaphakathi kobujamo, ukubuyelela. • Imithetho yokutlama: ukwenza ngokuzwa nokutjho ukwehlukana, ukwelamana, ukugandelela nokudzimelela. • Fundisa amaphetheni nokugadangisa ngezinto ezitholiweko neenrhatjhi ezihlukahlukeneko ukwenzela ilemuko lokuzwa ngomzimba. Tlama ngabobusobuthathu (3D)(ukwakha) • Ubukghwari obususelwe ematheriyalini engabuye isetjenziswe kabutjha godu: amafreyimu anamaphetheni enzelwe umsebenzi wakho wezobukghwari, iimumathi zangetlasini yokufunda, njll. • Ama-elemende wezobukghwari: ukutjho nokusebenzisa ijiyomethri nezinto eziphathelene nezitho zomzimba, ibumbeko/ ubujamo. • Ukugandelela amaphetheni nokukghabisa ingaphezulu lezinto zobukghwari. Ukufunda nokutlola okubonakalako • Ukwandisa ilemuko lamaphetheni nokugadangisa e -Afrika, isb. Imigwalo yesiNdebele, okuphothelweko, iseramikhi ekghatjisweko: ukuqala, ukukhuluma, ukulalela okuphathelene nephetheni. CAPS 65
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 4 IGREYIDI 3 Ubukghwari bokuTlama ama-iri ama-20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yesi-4. Khetha iinhloko ezifaneleko zamaKghono wePilo zeThemu ukunikela ubunjalo/isizinda seemfundo zobuKghwari bokwEnza nobuKghwari obuBonakalako. UbuKghwari bokwEnza - ama-iri ali-10 Imidlalo namakghono wobukghwari bokutlama • Imisetjenzana yokuzifuthumeza: inqotjhiswe ekululeni nekugobaniseni ithambo lomgogodhla. • Imidlalo yesiteyiji etlanyiweko: umqopho ukuthuthukisa nokubona isib. ‘ukuphosa’ ibholo ecatjangwako, ngokucabangisisa ngobukhulu, ubujamo nesilinganiso. • Ukwenza ngokweenhlahlambisi ezifana neenthombe, iinqetjhana, izaga, imidlalo yokulingisa, iinkondlo nofana imidunduzelo ukuhlola ilimi lomzimba, ukukhuluma ngezitho zomzimba nangokuqaleka kobuso. • Umsikinyeko wamandla: ukutjengisa ukulawula nomgogodlho onamandla, isib. ukukhamba ngokuzithemba, ukukghwantha njengesotja, nokhunye. • Ukupholisa umzimba nokuphumula: ukulala ngomgogodhla uqinise/utjhaphulule yoke imisipha, ukubumba ifeyisi eqinileko, nokusongasonga amahlombe, bese utjhaphulula yoke imisipa eyenza umzimba ube budisi eflurwini, nokhunye njll. Ukusebenzisa lokho onakho nokurhumutjha • Ukulalela umvumo weSewula Afrika: unqophise ebelweni, amadayinamikhi, ithimbre enikela umdumo ongafani neminye/ okungowayo yodwa. • Ukulalela nokubona iinsetjenziswa eziqakathekileko zeSewula Afrika, ukuhlola ubunjalo beensetjenziswa obungafani neminye/okungowazo wodwa. • Ukutlama ubujamo bamazizo: ukusebenzisa ubuhlakani bomlomo, imidumo ezwakalako nomsikinyeko, ukusebenzisa ikondlo, isithombe nofana ingoma. • Ukutlama imisikinyeko esuselwa eenthombeni, imitjho yemisikinyeko, (ukulandelanisa), ubonise isithomo, phakathi nesiphetho. Ubukghwari obuBonakalako - ama-iri ali-10 Tlama ngabobusobubili (2D) • Ukugwala nokupenda: ukuhlola imihlobohlobo yeenrhatjhi. • Ukugwala okudlulelako, ukusikinyeka komzimba, okwenziwa babantu abangaphezulu kwababili. Tlama ngabobusobuthathu (3D) (Ukwakha) • Ukufundisa amathekiniki wobukghwari bephephamdaka: ukutlama izinto ngokunamathisela, ukusika, ukutlebhula, ukwenza kutjhelele. • Ama-elemende wobukghwari: ukuzwakala kwento lokha uyithintako , ubujamo/ibumbeko • Imithetho yokutlama: ukusebenza ngokuzwa nokutjho ingcenye yokupheleleko, ukudzimelela, nokumadanisa. • Ilemuko lendawo: ukwandisa ilemuko lokuzwa nokusebenza esikhaleni. Ukufunda nokutlola okubonakalako • Ama-elemende wobukghwari: ukubona nokutjho woke ama-elemende wobukghwari. • Imithetho yokutlama: ukutjho nokusebenzisa ukumadanisa, ingcenye yokupheleleko, ukugandelela nokudzimelela. • Imibuzo yokujulisa nokwandisa ukuqalwa kwama -elemende nemithetho yokutlama. 66 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ITHEMU 1 IGREYIDI 3 IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo ezijayelekileko, uzakutlhoga: Iinkhafu zomgijimo wenyawo ezintathu iimbholo; amabhethi wekhrikhethi neembhukwana zekhrikhethi; isede yamabhethi wetenesi, iinrobho. Ibala elithambileko lotjani. Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yoku-1. Khetha iinhloko ezifaneleko zeemfundo zokuzithabulula, lapho kufanele khona. Imisebenzi ejamelela eminye nemidlalo yesikolo ingafakwa nayo.Tjhugululela abafundi abakhubazekileko imisebenzi. Umsikinyeko waMandla • Ingolovana, umgijimo weenyawo ezintathu • Ikhrikhethi yabasathuthukako: Ukugijima hlangana neembhukwana zekhrikhethi • Ama-atlhetiki: Ukugijima ngebelo Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Isede yetenesi - Ukukhamba, bhampisa ibholo yetenesi emoyeni , phasi nangamahlangothi ahlukeneko webhethi - Nomngani , ukubethela phasi - Nomngani , betha ibholo idlule inede usebenzise ipama yesandla - Nomngani ,betha ibholo idlule inede usebenzise ihlanakela Igido • Ama -atlhethiki : Ukweqa umeqo omude utjengise/ uyelele inyawo osuka ngalo. • Ama -atlhethiki: indlela yokusuka nawuthoma ukugijima ngebelo (guqa emthaleni ……. zilungiselele ….gijima!) • Ama -atlhethiki: Ukweqa umeqo oya phezulu uyelele inyawo osuka ngalo. Ukukhambisana • Ama -atlhethiki : ukuphosa ibholo yetenesi • Ukukhambisana kwesandla nelihlo: ukubhambhisa ibholo yetenesi esedeni yebhethi yetenesi.... emoyeni …phasi... likha nawukhamba. Ukudzimelela • Itenesi yabasathuthukako: ukugijima, ukubetha ngepama yesandla, ukubetha ngehlanakela nokubethela phasi ngamandla ngale kwenede/kwerobho • Ikhrikhethi: ukuqobola Ukuzijayeza indawo okiyo • Ukutjhugulula ikombatjhuba. • Ukukhamba ngokuphepha endaweni yokudlala erareneko lapho kunezinto zokweqa nokukhokhoba khona okufaka hlangana ukusunduza, ukudosana, ukukhwelela, ukutjhugulula ikombatjhuba. Umuda ohlukanisa amahlangothi • Ukurarha ibholo egedekako ngenyawo langesinceleni nelangesidleni Zemidlalo nemidlalo • Ama -atlhethiki : ukugijima ngokunikelana • Ithenisi yabasthuthukako • Ikhrikhethi yabasathuthukako CAPS 67
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 2 IGreyidi 3 IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo ezijayelekileko, uzakutlhoga : Iimeregi, iimbholo, iingojwana zehoki, neenrobho zokweqayeqa. Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yesi-2. Khetha iinhloko ezifaneleko zeemfundo zokuzithabulula, lapho kufanele khona. Imisebenzi ejamelela eminye nemidlalo yesikolo ingafakwa nayo.Tjhugululela abafundi abakhubazekileko imisebenzi. Umsikinyeko waMandla • Ukulingisa imisebenzi njengokugijima njengepera, ukukhamba njengedada, ukupharuma njengesirhwarhwa, njll. Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Ukubamba/ukuphosela ibholo phezulu Igido • Ukweqayeqa ngerobho ngeenqhema zangabatathu • Ukweqayeqa ngerobho ngamunye usebenzise iinyawo zombili • Ukweqayeqa ngerobho ngamunye usebenzise inyawo linye ugijima Ukukhambisana • Isitetjhi soku 1: Ibholo edlalwa ngezandla (ibhaskethibholo) ukudrebula ibholo mazombezombe hlangana neemeregi. • Isitetjhi sesi 2: Ihokhi - ukudrebula ibholo hlangana neenthiyo / kweenqabo • Isitetjhi sesi 3: Ibholo yezandla - uyidlulise ngesikhathi ugijima eenkhaleni • Isitetjhi sesi 4:Umakhakhularhagwe - ukugijima begodu udlulisele ibholo komunye ngomsikinyeko wabadlali bangemva • Isitetjhi sesi 5: Ibholo erarhwako - ukudrebula ibholo hlangana neemeregi. Ukudzimelela • Umgijimo wokunikelana: ukuzombazomba hlangana neemeregi/abadlali abavimbako • Ukudzimelela ngenyawo linye • Umdlalo wokuzithabulula: ukujama ngehloko/ukujama ngesandla • Ukujama nenze ibhrorho Ukujayeza indawo • Irherho elirareneko leenthiyo / lendawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba. Umuda ohlukanisa amahlangothi • Ukulandelana kweensetjenziswa zezandla njengama wula-wupsi nofana amaribhoni afuna ukusetjenziswa ngokufanako kwamahlangothi womabili langesinceleni nelangesidleni. Zemidlalo nemidlalo • Imidlalo yendabuko • Ibholo erarhwako yasabasathuthukako , ihokhi, umakhakhulararhwe, ibholo yezandla nebholo edlalwa ngezandla 68 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 3 IGreyidi 3 IsiFundo sokuziThabulula Ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo ezijayelekileko, uzakutlhoga : iimbholo , iinrobho, amasetjhi, amamada wendawo yokuzithabulula/ibala lotjani, iimeregi Okumumethweko okulandelako kufanele kufundiswe ngethemu yesi-3. Khetha iinhloko ezifaneleko zeemfundo zokuzithabulula, lapho kufanele khona. Imisebenzi ejamelela eminye nemidlalo yesikolo ingafakwa nayo.Tjhugululela abafundi abakhubazekileko imisebenzi. Umsikinyeko Wamandla • Umsikinyeko wamandla ongenamandla njengokuphotha, ukujikisa, ukukhothama, ukutshopha, ehlanganiswe beyathintaniswa eenqhemeni. • Ukweqayeqa ibanga aphethe okhunye begodu abambene ngesandla nomnganakhe. • Ukweqa ajamile ... ukweqa ngeenyawo zombili nokweqa ngenyawo linye. • Ukweqela kude : ukulingisa izenzeko - ikhangaru, ipunzi (ispringbhogo), intenetjha njll. Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Rarha ibholo egedekako utjhugulule ikombotjhuba, kokunqotjhiweko nofana kumngani • Ukuphosela iimbholo okunqotjhiweko begodu hlangana nabangani ngesandla sinye nangazimbili, phezulu nakude. Igido • Ukweqayeqa ngerobho - imisikinyeko ethuthukileko njengokweqela ngale, ukweqayeqa kabili, njll. • Imisikinyeko yokuzithabulula njengokugedekela phambili, ugedekela emuva, ukuthabulula izandla, njengamavilo wekoloyana/isikulukutani. Ukukhambisana • Imisebenzi yevolibholi: ukukhambisana kwesandla namehlo, ukubetha ibholo kokuthoma/ ukuseva, ukwemba nokubekela umuntu kuhle ibholo. • Imisebenzi yangababili okufana nokuthi weqe utlakalajile ngehla komnganakho (okhothamileko). Ukudzimelela • Ukusikima nokukhamba udlhodlhomele ngamazwani nangeenthende • Ukukhasa ngezandla nangamadolo • Ndzimelela ukhambe uye phambili nemuva. • Ukukhwela ijangili-jimu : ukukhamba lula ngengodo zokudzimelela/ibhimu • Ukunamulula/ukutjhaphulula okulula kweensetjenziswa • Imidlalo yokuzithabulula: izenzeko zokudzimelela ezifana nokujama ngesandla, ukujama ngehloko, ukuhloma okuthileko, njll. Ukujayeza indawo • Indawo yokudlala enezinto zokweqa nokukhokhoba efaka imisebenzi yokukhasa, ukweqa nokufika phasi ngokuphepha ukusuka ekuphakameni obuthile, ubulula, ibelo, njll. • Imidlalo enjengale “bathathu baphikisana namunye.” • Ukuthinta umgani/ umakgwathana; ukubamba umsila womnganakhe. Umuda ohlukanisa amahlangothi • Imisetjenzana yangababili : imisikinyeko yokudosana nokusunduzana ngesinceleni/ngesidleni. • Umjinko. Zemidlalo nemidlalo • Ibholo lokurarhwa labasathuthukako. • Ivolibholi. • Umdlalo wakakatsu nekhondlo. CAPS 69
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 Ithemu 4 IGreyidi 3 Isifundo sokuziThabulula Ama-iri ama 20 Iinsetjenziswa eziphakanyisiweko Ukungezelela eensetjenzisweni zamaKghono wePilo ezijayelekileko, uzakutlhoga : • Amathunga amakhulu anamanzi/idanyana lokududa • Iintlabagelo zekhrikhethi yabasathuthukako. • Isede yetenesi. • Amamada wendlu yokuzithabulula. Okumumethweko kufanele okulandelako kufundiswe ngethemu yesi -4. Khetha iinhloko ezifaneleko zeemfundo zokuzithabulula, lapho kufanele khona. Imisebenzi ejamelela eminye nemidlalo yesikolo ingafakwa nayo.Tjhugululela abafundi abakhubazekileko imisebenzi. Umsikinyeko waMandla • Ukulandela iinlayelo ezibonakalako (isandla/ amatshwayo womzimba atjengisako, iinthombe) ukukhamba, ukugijima, ukweqa, ukweqayeqa, ukukhwela, njll. Abafundi bakhamba ngendulungu bahlanganise izandla,batjhugulula ubukhulu bendulungu nenani leendulungu, begodu batjhugulula ikombatjhuba yomkhambo wendulungu, bakhamba bahlanganise iindulungu. Umsikinyeko wokubona ngelihlo lengqondo • Ukulingisa iinthunzi: umfundi munye usithunzi somunye umfundi begodu ukopa imisikinyeko. • Itenesi: ipama yesandla, ihlanakela nokubethela phasi • Ikhrikhethi: ukuqobola, ukubetha, umsebenzi wommango nokuvikela iwikhethi. Igido • Igido elilandelanako ngeensetjenziswa nofana ngaphandle kweensetjenziswa. Ukukhambisana • Imidlalo yokuzithabulula: ukugedekela emva naphambili. • Ukududa: ukutjhelela, amandla wokuthaya, ukurarha nokuphehla begodu nemisikinyeko yezandla. Ukudzimelela • Ukudzimelela ngenyawo linye namabili phezu kwento, begodu udzimelelisa imigodlana yeembhontjisi nezinye izinto ehloko nofana ezandleni. • Imidlalo yokuzithabulula: ukujama ngehloko, ukujama ngesandla, ukujama njengekala. Ukujayeza indawo • Imidlalo enendawo yokweqa nokukhokhoba. • Ukududa: ukwenza amabandulo wokuzithemba ukuhlula ivalo lamanzi njengokufaka amehlo neendlebe ngemanzini, amabandulo wokuphefumula. Umuda ohlukanisa amahlangothi • Ukududa: ukurarha ngomlenze wangesinceleni/wangesidleni; ukwenza imisikinyeko efanako ngemilenze: wesinceleni nengesidleni; ukwenza ngemikhono ngokwenza ngesinceleni nangesidleni. Zemidlalo nemidlalo • Imidlalo yemanzini - iRing-a-Ring-a-Rosie; amagadango amakhulu; imigijimo njll. • Imidlalo yenyawo ezintathu. • Ukucoca ngendatjana yokubamba idragoni. • Isede yetenesi. • Ikhrikhethi yabasathuthukako. 70 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 ISIGABA 4: UKUHLOLA 4.1 ISINGENISO Ukuhlola yikambiso eragela phambili etlanyiweko yokubona, ukubuthelela begodu nokurhumutjha ilwazi ephathelene nokusebenza kwabafundi, ngokusebenzisa iindlela ahlukeneko zokuhlola. Kufaka hlangana amagadango amane alandelako: ukuhloza nokubuthelela ubufakazi bepumelelo; ukuhlaziya ubufakazi lobu; ukurekhoda phasi lokho okutholakeleko bese kusetjenziswa ilwazi leli ukuzwisisa begodu nokusiza ekuthuthukiseni umfundi ukuze kwenziwe ngcono ikambiso yokufunda nokufundisa. Ukuhlola kufanele kwenziwe ngazo zombili iindlela kube ngokungakahleleki (Ukuhlola mayelana nokufunda) nangokuhlelekileko (Ukuhlola kokufunda). Kiwo womabili amahlelo lawa umbiko obuyako kufanele unikelwe abafundi ukwenza ngcono ilemuko lokufunda. Emakghonweni wezePilo, esiGabeni esisiSekelo ukugandelela ekuhlolweni kusekutjhejeni abafundi ngendlela eragako nehlelekileko ngesikhathi semisebenzini yabo yangamalanga, nemisebenzini ehlelekileko begodu neyokudlala ngokutjhaphuluka. Lokhu kutjho bonyana abafundi besiGaba esisiSekelo bahlolwa ngokucoca, ukulingisa nokutjengisa khulukhulu ebuKghwarini bokuzitlamela nesiFundweni sokuziThabulula, ngesikhathi ukurekhoda okutloliweko kulungele khulu eLwazi lokuThoma ubuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe. AmaKghono wePilo anikela abafundi ithuba lokuhlola iphasi labo nokuthoma ukulizwisisa. Umnqopho wokuhlola amaKghono wePilo esiGabeni esisiSekelo kukuhlola ukuthuthuka kwemiqondo, amakghono begodu namagugu azabasiza ukubalungiselela ukuhlolwa okunengi okuhlelekileko ngesikhathi sesiGaba esiPhakathi. Eengcenyeni ezine zoke zokufunda zamaKghono wePilo umnqopho wokuhlola kukusekela nokukhuthaza abafundi, nokuhlola ukuthuthukiswa kwabafundi ngokuzeleko. Siyazi bonyana abafundi bathuthukise imiqondo namakghono ngokutjheja ukuhlanganyela nokuzibandakanya komfundi emsebenzini ehlobene nemiqondo. Ukuhlola okungakahleleki kwamaKghono wePilo esiGabeni esisiSekelo kwenziwa ngokuragako. Indlela yinye ehle yokwenza lokhu kukuba nencwadi yokutjheja. Into enye nenye ekarisako nofana eqakathekileko kufanele itlolwe phasi encwadini yokutjheja, nokwenza ilandelela ngamalanga. Amanothi la kufanele afake godu ukuhlela kokufundisa, okungafaka ukuhlolwa kwesikhathi esizako. EmaKghonweni wePilo esiGabeni esisiSekelo umfundi ngamunye kufanele ahlolwe ngokuhlelekileko ngokumtjheja nemarekhodini atloliweko okungenani kanye ngethemu engcenyeni yesifundo ngasinye. Iindlela zokuhlola kumele zitjheje iminyaka nezinga lokuthuthuka ngefanelo. Ukutlaywa kwemisebenzi le, kufanele kufake koke okumumethweko okwenziwe esifundweni bekufakwe nemisebenzi etlanywe ngokuhlukeneko ukufikela eminqopheni yalesosifundo . Ukuhlola kungenzeka ngayedwana, ngeenqhema ezincani nofana ngeenqhema ezikulu ngesikhathi sokudlala ngokutjhaphulukileko begodu njengengcenye yemisebenzi ehlelekileko. Amarhelo wokuhlola namarubhrikhi angasetjenziswa nawo ukurekhoda ukuhlolwa. Ukuhlolwa okuhlelekileko nokungakahleleki kuzokwenza bonyana utitjhere alandele umkhondo bekatjheje ituthuko yomfundi kiyoyoke ithemu. Ukuhlolwa kuyarekhodwa begodu kubikelwe ababelethi. Akunasidingo sokugcina irekhodi elihlelekileko lomsebenzi wabantwana boke emaKghonweni wePilo. Kuqakathekile ,nanyana kunjalo kuyafuneka, ukugcina omunye umsebenzi ozokubonisa ituthuko ngokukhamba kwesikhathi. Abotitjhere banganikela abantwana ithuba lokugcina eminye imisebenzi etjengisa okuhle ngekghono lomntwana ngesikhathi esithile. Leyo ingagcinwa ngemafayilini wabantwana, begodu ikhangiswe lokha nakuneenkulumiswano zobuso nobuso nemihlangano yantambama yababelethi. Nakungasinjalo, umsebenzi wabentwana kufanele ukhangiswe kiyo yoke indawo ngetlasini ngaso soke isikhathi. Emazingeni athile abantwana bangakhamba nemisebenzi yabo emakhaya kobana itlasi lingabi yifucufucu. CAPS 71
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 4.2 IHLELO LOKUHLOLA Ukuhlola emaKghonweni wePilo ngesikhathi esiGabeni esisiSekelo khulukhulu kuhlelekile, begodu kuragela phambili. Ukuhlolwa okuhlelekileko komfundi ngamunye kanye ngethemu, kufanele kurekhodwe ngokuhlelekileko ngutitjhere. 4.3 UKUHLANGANISA IMIHLOBO EHLUKAHLUKENEKO YABAFUNDI Abafundi abanengi abeza emaGreyidini R - 1 kuzokuba lilemuko elitjha kibo. Bazabe banelemuko lokufunda elihlukeneko kufikela ezingeni lelo, namakghono ahlukahlukeneko. Utitjhere udinga ukubona/ ukulemuka iindingo zomntwana ngamunye ngokwenza ukuhlola okuhlelekileko nokungakahleleki. Kungaqakatheka bonyana uvumele abanye abantwana benze umsebenzi wokufinyelela kabanye begodu abanye abafundi benze imisebenzi yokungezelela. Ngokusekela ekuhlolweni okusaragako, abotitjhere balindeleke bonyana bahlanganise imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi ehlelweni lokufunda begodu bakuhlole lokho. 4.4 UKUREKHODA NOKUBIKA Ukurekhoda yikambiso lapho utitjhere atlola phasi khona izinga lomsebenzi womfundi begodu netuthuko ekuhloleni umsebenzi othileko emayelana nokuzuza ilwazi njengombana kuquntwe ngakhona eenTatimende zomThetho- kambiso zeKharikhyulamu nokuHlola. Amarekhodi wokusebenza komfundi afanele anikele ubufakazi betuthuko yomfundi egreyidi leyo begodu nokulungela kwakhe ukuthuthukela egreyidini elandelako. Ukurekhoda yindlela yekambiso eragela phambili yokukhulumisana ngomsebenzi womfundi kumfundi ngokwakhe, ababelethi, iinkolo, nabanye abazibandakanya efundweni. Ukusebenza komfundi kungabikwa ngeendlela ezinengi, lokhu kufaka hlangana amakarada wokubika, imihlangano yababelethi, amalanga wokuvakatjha wesikolo, imihlangano yabotitjhere nababelethi, ukukhuluma ngemitato, iincwadi, incwajana yeendaba zetlasi nofana zesikolo, njll. Abotitjhere kiwo woke amagreyidi babika ngamaphesende esifundweni. Amazinga ahlukeneko wokuzuza begodu namazinga wamaphesende akhambisana nawo atjengisiwe ethebulini elingenzasi. AMAKHOWUDU NAMAPHESENDE WOKUREKHODA NOKUBIKA IKHOWUDU YAMANANI UKUHLATHULULWA KWEKGHONO AMAPHESENDE 7 Uphumelele kuhle tle 80 - 100 6 Uphumelele ngendlela ethokozisako 70 - 79 5 Uphumelele ngamandla 60 - 69 4 Uphumelele ngokwaneleko 50 - 59 3 Uphumelele ngokulingeneko 40 - 49 2 Uphumelele ngendlela ephasi 30 - 39 1 Akakaphumeleli 0 - 29 Utitjhere uzokurekhoda imitlomelo yamambala yomfundi ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda; nokubika ngamaphesende wesifundo emakaradini wabafundi. 72 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 4.5 OKUVAMILEKO Umtlolo lo kufanele ufundwe ngokukhambisana nalokhu: 4.5.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and 4.5.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R-12. CAPS 73
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 74 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 CAPS 75
AMAKGHONO WEPILO amaGreyidi R-3 76 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA