You're offline
Skip to content
Question paper

LS SIS Gr1 B1

Subject: Life SkillsGrade 170 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
e uyeketiw swa Kub hlelenji S kwa CAP futsi kwema- nge Libanga 1 Emakhono eMphilo ISBN 978-1-4315-0238-7 Workbooks available in this series: nge SISWATI 9 781431 502387 • Grade R (in all official Languages); Incwadzi 1 • Literacy/Home Language Grades 1 to 6 (in all 11 official Languages); Emathemu 1&2 • Mathematics Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 4 to 9 (in Afrikaans and English); • Life Skills Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); and Ligama: Liklasi: LIFE SKILLS IN SISWATI • Grades 1 to 6 English First Additional GRADE 1 – BOOK 1 Language. TERMS 1 & 2 ISBN 978-1-4315-0238-7 9th Edition THIS BOOK MAY NOT BE SOLD.
Lokucuketfwe Ithemu 1 likhasi Ithemu 2 likhasi 1 Sikhuluma ngami ....................... 2 17 Umndeni wami ......................... 34 2 Imibala nekudansa .................... 4 18 Umndeni wami ......................... 36 3 Sikhetsekile ............................... 6 19 Siyanakekelana........................ 37 Kukhombisa kutsi 4 Sehlukene sonkhe ..................... 8 20 uyakhatsalela .......................... 38 Nkhskt. Angie UMnu. Enver Surty, Kuphepha ekhaya Motshekga, iNdvuna liphini leNdvuna yeMfundvo 5 Ngiyahlabelela ......................... 10 21 yeMfundvo yeSisekelo yeSisekelo nemaphetselo .......................... 40 Kuphepha ekhaya 6 Ngiyatigcabha ngesikolo sami .12 22 Letincwadzi tekusebentela tikhicitelwe bantfwana nemaphetselo .......................... 42 baseNingizimu Afrika ngekuholwa yiNdvuna yeTemfundvo Kuphepha nangingedvwa 7 Tindzawo letehlukene...............14 23 ekhaya ...................................... 44 yeSisekelo, Nkhskt Angie Motshekga akanye neLiphini lakhe uMnu Enver Surty. 8 Liklasi lami ............................... 16 24 Lokunye kwekukhunjulwa ....... 46 LeTincwadzi Tekusebentela takaRainbow tiyincenye yemitamo yaleLitiko leTemfundvo yeSisekelo yekutfutfukisa bafundzi 9 Sifika kanjani esikolweni ......... 18 25 Umtimba wami......................... 48 baseNingizimu Afrika emabangeni ekucala lasitfupha ekufundza. Njengalomunye wemigomo lehamba embili eLuhlelweni 10 Ngitigcina ngihlobile ................ 20 26 Imivo yami ................................ 50 lweKusebenta lwaHulumende, lomsebenti ukhokhelwe ngesihle Silulu seTimali saVelonkhe. Ngenca yalokusekelwa ngetimali, leLitiko leTemfundvo liphumelele kwakha letincwadzi ngato 11 Imikhuba lemihle ..................... 22 27 Kunyakatisa umtimba wami .... 52 tonkhe letilwimi letisemtsetfweni kulelive. Siyetsemba kutsi bothishela batatitfola tilusito kakhulu 12 Umtimba wami......................... 24 28 Kutigcina ngiphephile.............. 54 letincwadzi tekusebentela basafundzisa malanga onkhe kute bafundzi bakhone kucedza luhlelo lwabo lwekufundza. Setame, 13 Imikhuba lenemphilo ............... 26 29 Kutigcina ngiphephile.............. 56 ngekucophelela lokukhulu, kusita thishela kuleyo naleyo ncenye yemsebenti, ngekusebentisa timphawu letitifombe kukhombisa Kugcina umtimba wami umfundzi loko lokumele akwente. 14 Kuhloba nebunaka .................. 28 30 uphilile ...................................... 58 Siyetsemba bantfwana nabo batakujabulela kusebentisa Kugcina umtimba wami 15 Simo selitulu ............................ 30 31 uphilile ...................................... 60 letincwadzi basachubeka nekukhula nekufundza; nekutsi bothishela batawutfokota kanye nabo. 16 Simo selitulu ............................ 32 32 Ase utihlole bo......................... 62 Sifisela bothishela nebafundzi imphumelelo basachubeka nekusebentisa letincwadzi tekusebentela. Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street ISBN 978-1-4315-0238-7 Pretoria South Africa This book may not be sold. The Department of Basic Education has made every effort to trace copyright © Department of Basic Education holders but if any have been inadvertently overlooked the Department will be Ninth edition 2019 pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity.
Libanga 1 Emakhono eMphilo SISWATI Incwadzi 1 Lencwadzi ya:
1 Sikhuluma ngami Nameka sitfombe sakho noma Asente loku tela utidvwebe lapha. ben Ligama lami ngu u s e lek _____________________. – Lishadi Sibongo ngiwaka _____________________. It h e m u 1 – L i v i k i 1 Ngineminyaka le _______ budzala. Emalunga emndeni wakitsi _______. Lucingo lwasekhaya lutsi: _____________________ Likheli lakitsi litsi: _____________________________________ _____________________________________ _____________________________________ Ngiyalwati kutsi lunini lusuku angati yebo cha lwami lwekutalwa. kahle 2 Lusuku:
Asidvwebe Jabu usihlabani ebholeni. Dvweba loko losihlabani kuko. Cocela bangani bakho ngaloko losihlabani kuko. Chubeka, ufake umbala enkhanyetini ebhokisini Asikhulume lelingilo kukhombisa kutsi ukhona kwenta ini. Ngiyakhona kubhala Ngiyakhona kufundza. Ngiyakhona kutigcokisa. ligama lami. r: Teache Sign: Ngiyakhona kuucubha Ngiyakhona kudansa. Ngiyakhona kwenta litiya. ematinyo ami. Date: 3
2 Imibala nekudansa Asente loku tela Uyayati lemibala? Tjela umngani s e ben wakho emagama alemibala. u lek Nyalo-ke faka umbala lofanele esitfombeni ngasinye. – Lishadi It h e m u 1 – L i v i k i 1 Leluhlata sasibhakabhaka Bhanana lomtfubi Lihhabhula lelibovu Asinyakate Sambulelo semibalabala Liwolintji leliliphuti Licembe leliluhlata Embi kwekutsi wente noma ngukuphi kushukuma kwemtimba umshukumo wemtimba ngaphandle, cale utelule njengelikati. Loku Asinyakate kutakwenta kube lula kutsi umtimba wakho unyakate. Phindza utenwebe emva kwekushukuma kuphotisa umtimba uthulele. Loku kutakusita kutsi ungahlaselwa buhlungu bemisipha. Nyalo-ke yenta loku lokwentiwa ngulabantfwana. Hlabela ingoma “Inhloko nemahlombe" usenta loku: • yenta shengatsi udlala sigubhu. • yenta shengatsi ushaya lugatali. 4 Lusuku:
Asitijabulise Shaya tandla takho ngalendlela. Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Shaya Asente loku Ungakwenta loku? Khombisa bangani bakho. Ngiyakhona kugijima ngiye etindzaweni letehlukene ngingashayisani namuntfu. Ngiyakhona kuzuba ngishaye incatfu. r: Teache Ngiyakhona kugicitela kumngani wami Sign: ibhola lenkhulu. Date: 5
3 Sikhetsekile Asikhulume nt el a Buka lesitfombe bese ucocela umngani ebe wakho ngemehluko lokhona emkhatsini u s k walabantfwana. i le Lokukhulu nalokuncane – Lishad Labanye betfu bakhulu, labanye bancane. Labanye betfu badze, labanye bafisha. Labanye betfu bangazuba, labanye It h e m u 1 – L i v i k i 2 bangahlabela. Sonkhe kukhona lesingakwenta kahle. Wena yini lokhona kuyenta kahle? Cocela bangani bakho kutsi wativa njani Asikhulume ngelilanga lakho lekucala esikolweni. ujabulile udvumele utsakasile utfukutsele unemahloni Asidvwebe Dvweba sitfombe kukhombisa kutsi ungativa njani uma kukhona lokupha lithoyisi lelisha? Bhala ligama lemuvo esikhaleni lesingentasi. 6 Lusuku:
Asikhulume Cocela umngani wakho kutsi kwentekani kulesitfombe. Shano kutsi ungativa njani uma loku bekungenteka kuwe? Faka luphawu () ebusweni lobufanele. Sikhwahla semfana lomkhulu sikwemuka tintfo takho, ungativa. ujabula utsakasa udvumala Uma wena nemngani wakho nidlala ndzawonye, ungativa: utfukutsele ujabulile wesaba Uma uvula sipho, ungativa: wetfukile utsakasile unemahloni Umnakenu kumbe dzadzewenu wephula lithoyisi lakho lolitsandza kakhulu, ungativa: unemahloni ujabulile utfukutsele Takhele sakakho sitfombe semigca yeminwe ebhokisini lekucala, Asente loku bese ucela lenifundza naye ekilasini kutsi yena akhe seminwe yakhe ebhokisini lelilandzelako. Bewati nje kutsi kute namunye umuntfu emhlabeni lonemidvwa-minwe lefanana neyakho? Ukhetsekile, munye vo umuntfu Teache r: longuwe lapha emhlabeni. Ngisho nemaphahla Uyabona nje kutsi Sign: lombala, ate imidvwa-minwe lefananako. imidvwa-minwe kayifanani? Date: 7
4 Sehlukene sonkhe Asikhulume Ase ubuke labantfwana. nt el a Bafana ngani? Behlukene ngani? u s ebe i le k – Lishad It h e m u 1 – L i v i k i 2 Buka lesitfombe bese uyasho kutsi ngabe lemisho lena iliciniso yini noma ngemanga. Asente loku Faka umbala loluhlata emishweni leliciniso. Faka umbala lobovu emishweni lengasilo liciniso. Bonkhe banemikhono lemi-2 kanye nemilente lemi-2. Bonkhe bangemantfombatana. Bonkhe bagcoke ticatfulo. Bonkhe bagcoke emabhuluko. Bonkhe babantfwana. Bonkhe banetinwele letindze. 8 Lusuku:
Dvweba sitfombe sakho esikhaleni sekucala. Chubeka udvwebe Asidvwebe sitfombe semngani wakho lomkhulu. Nase ukwentile loku, bukisisa lomdvwebo bese uyasho kutsi wena wehluke ngani kumngani wakho. Mine Umngani wami Faka umbala kuloluchunge lwebangani kukhombisa kutsi wonkhe umuntfu wehlukile. Nase ukwentile loku sewungasika kahle futsi Asente loku uhlobise luchunge lwakho lwebungani esikhaleni salokusikiwe ngemuva kulencwadzi. r: Teache Sign: Date: 9
5 Ngiyahlabelela Ungakahlabeli, tishukumise kanjena: Dvonsa umoya kakhulu ubese uyawukhipha nt el a Asente loku kancane-kancane. Yenta shengatsi ucima emakhandlela elikhekhe lekutalwa. Yenta shengatsi uva emakhata, ebe bese utsi “Brrrrrrrrrrrrr”. u s i le k Sihlanu setingobiyane letincane – Lishad Sihlanu setingobiyane letincane, tizubazuba embhedzeni. Yinye yawa, gunklu inhlokwana. Make watsintsa dokotela, dokotela watsi, It h e m u 1 – L i v i k i 3 “Akuphele kutsi nya, kuzubazuba embhedzeni!" Tine tingobiyane letincane, tizubazuba embhedzeni. Yinye yawa, gunklu inhlokwana. Make watsintsa dokotela, dokotela watsi, “Akuphele kutsi nya, kuzubazuba embhedzeni!" Tintsatfu tingobiyane letincane, tizubazuba embhedzeni. Yinye yawa, gunklu inhlokwana. Make watsintsa dokotela, dokotela watsi, “Akuphele kutsi nya, kuzubazuba embhedzeni!" Timbili tingobiyane letincane, tizubazuba embhedzeni. Yinye yawa, gunklu inhlokwana. Make watsintsa dokotela, dokotela watsi, “Akuphele kutsi nya, kuzubazuba embhedzeni!" Yinye ingobiyane lencane izubazuba embhedzeni. Yavele yawa, gunklu inhlokwana. Make watsintsa dokotela, dokotela watsi, “Akuphele kutsi nya, kuzubazuba embhedzeni!" 10 Lusuku:
Dvweba buso bakho. Asidvwebe Khombisa emehlo, tindlebe, imphumulo, umlomo netinwele takho. Cocela bangani bakho kutsi wena ubukeka njani. Asinyakate Yentani titsiyo Ngaphandle kweliklasi tibe njengaleti. Thishela wenu utanisita. Gcuma kusuka esitulweni sinye kuye kulesilandzelako. Khasa ngaphansi r: Teache kwematafula. Sign: Date: 11
6 Ngiyatigcabha ngesikolo sami Dvweba sitfombe sakho nt el a Asente loku ugcoke tembatfo tesikolo. Chubeka ugcwalise ebe timphendvulo letishiyiwe. s Sikolo sami k u i le _____________________. – Lishad Ligama lathishela wami ngu _____________________. It h e m u 1 – L i v i k i 4 Umphatsisikolo ngu _____________________. Asibhale Bukisisa letitfombe. Chubeka usike emagama lefanele sitfombe ngasinye bese uwanamatsisela edvute naleso sitfombe. libala lekudlala Liklasi lihhovisi mabhalane umthoyi 12 Lusuku:
Bobani labantfu labehlukene esikolweni? Bukisisa lesitfombe bese ucoca Asibhale ngekutsi babobani nekutsi bentani. Chubeka usike ligama lelifanele entasi emaphetselweni alelikhasi bese ulinamatsisela eceleni kwesitfombe lesifanele. Chazela umngani wakho kutsi angfika njani ehhovisi lathishelanhloko, emthoyi nasenkhundleni yekudlala. Libhokisi lemapeniseli aJohani liwile. Bala kutsi mangakhi Asitijabulise emakhirayoni lanawo, bese ubhala inombolo ebhokisini. Bese- ke, ephepheni lelisha, udvwebe sitfombe ngemibala legcamile lekhangako, kukhombisa kutsi wena nemngani wakho nidlala njani ninobabili. Dvweba umgega-sitfombe ugegelete umdvwebo wakho. r: Teache Sign: Date: bantfwana lokolobhako thishela umphatsisikolo 13
7 Tindzawo letehlukene nt el a Asente loku Khombisa umngani wakho kutsi wena ungakhona ku … Ngibhace ngephansi ebe bhaca ngaphansi u s k kwelitafula. i le kwanobe yini. – Lishad It h e m u 1 – L i v i k i 4 Mani edvute kwanobe yini. Bhaca emva kwanobe yini. Mani etu kwanobe yini. Sebentisa ibhola noma sikhwama-bhontjisi lesikhulu sekuhlala. Kujike etulu ukugendze. Nyalo-ke simamisa kahle lesikhwama-bhontjisi enhloko yakho Asinyakate uhambahambe kancane. Nyalo-ke simamisa lesikhwama-bhontjisi enhloko yakho usahamba emkhondvweni wemushi wekukhanya nobe wemugca nje esiyilweni. Ngiyakhona kujika. Ngiyakhona kugendza. Ngiyakhona kusimamisa sikhwama-bhontjisi enhloko yami. 14 Lusuku:
Asinyakate Gidzisa tinyawo takho ulandzele loluhlelo. Snc = Sancele Skdl = Sekudla Skdl Skdl Snc Snc Snc Skdl SkdlSkdl Skdl Skdl Snc Snc Snc SncSncSkdl Skdl Snc Snc Snc Skdl Teache r: Sign: Date: 15
8 Liklasi lami Bukisisa lesitfombe bese ukhuluma ngalokubonako. nt el a Asikhulume Kuleliklasi, tintfo letimbi naletinhle tiyenteka. Ubona yiphi indlela u s ebe lenhle yekutiphatsa? Ubona yiphi indlela lembi yekutiphatsa? i le k – Lishad It h e m u 1 – L i v i k i 5 16 Lusuku:
Faka eceleni kwekutiphatsa kahle bese ufaka siphambano Asikhulume eceleni kwato tonkhe tindlela tekutiphatsa kabi letingenteka esikolweni. r: Teache Sign: Date: 17
9 Sifika kanjani esikolweni Ufika njani esikolweni emalanga onkhe? Uphephile? Uyatati tindlela letingakaphephi? Coca nemngani wakho ngekutsi bantfwana baya njani esikolweni. Faka luphawu Asikhulume kuleto tindlela letiphephile kuya esikolweni. Faka kuleto letingakaphephi. n t ela e seb – Lishadi leku 1 – Liviki 5 Ufika njani esikolweni ekuseni? __________________________________ _ h e mu I t Asente loku Nyalo-ke bita-5 sebangani bakho kutsi Emagama ebangani befika njani esikolweni emalanga onkhe Faka luphawu ( ) kulelishadi. 1 2 3 4 5 ngelunyawo ngebhasi ngemoto/ngebhakhi Asinyakate Ngingagijima gwinji gwenje. Yebo Cha Nagigijima, ngiyakhona kugucula umkhondvo lapho thishela wami angitjela kutsi ngente loko. 18 Lusuku:
Asente loku Dvweba sitfombe kukhombisa kutsi uta kanjani esikolweni. Asinyakate Lalela lengoma thishela wenu latanidlalela yona. Shukumisa umtimba wakho ulandzele sigci sengoma. Goba emadvolo akho uchubeke welule imilente yakho. Gungubalisa emahlombe ehle enyuke. Shwila emacakala akho aye ngesencele abuye aye ngesekudla. Asinyakate Wena nemngani wakho kufute nijikelane nibuye nigendze ibhola. Sebentisa umkhono wakho lobutsakatsaka kujika ibhola ibuyele emuva. Ngikhonile yini kujika ibhola ngesandla sami lesibutsakatsaka? Asinyakate r: Teache Yenta kuhamba njengelibhala Sign: nemlingani wakho lomunye Date: eklasini. 19
10 Ngitigcina ngihlobile Kumcoka kufundza imikhuba lemihle kusukela ebuncaneni. nt el a Asikhulume Nati letinye tintfo lokufute utente kuhlala uhlobile futsi uphilile. Khuluma ngesitfombe ngasinye. u s ebe k i le – Lishad n g i Ku fute It h e m u 1 – L i v i k i 6 geze tandla tami emva cubhe ematinyo ami. kwekusebentisa umthoyi. gcine tingalo tami tihlobile. geze kanyentana. geze sitselo ngingakasidli. sebentise ithishu nangitsimula sebentise umthoyi. noma ngifinya. 20 Lusuku:
Ngutiphi kuletintfo lotidzingako kutigcina uhlobile? Faka umbala Asibhale kuletinkhanyeti kukhombisa kutsi ngutiphi tintfo lotisebentisako kuhlala uhlobile. Phindza usho kutsi uyisebentisa njani intfo ngayinye kutigcina uhlobile. Faka luphawu nawukhona kwenta loku lokulandzelako: yebo cha Ngiyakhona kucanca liladi endzaweni esakhiweni sekudlala. Ngiyakhona kunkonkoshela ngeminwe ngiye embili. r: Teache Sign: Ngiyakhona kukhasa ngiphumele ngale kwesakhiwo Date: sekudlala. 21
11 Imikhuba lemihle Leminye imikhuba nt el a Asifundze lemihle yekusebentisa kahle umthoyi. u s ebe u l a i le k Khu m b – Lishad Njalo nje vala sivalo semthoyi nawusebentisa umthoyi. It h e m u 1 – L i v i k i 6 Nawungcolisile emthoyi, khumbula kuwugeza uhlobe. Musa kusebentisa liphepha lemthoyi lelinyenti kakhulu. Njalo-nje geza tandla takho emva Khumbula kufulasha umthoyi. kwekusebentisa umthoyi. 22 Lusuku:
Kipilitela emagama langiwo lasitjela kutsi sidzinga kutenta emahlandla Asibhale lamangakhi letintfo letilandzelako. Kugeza tinwele takho. onkhe emalanga ekuseni nakusihlwa kabili ngeliviki kanye ngeliviki Kucubha ematinyo akho. onkhe emalanga ekuseni nakusihlwa kabili ngeliviki kanye ngeliviki Kugeza umtimba wakho. onkhe emalanga ekuseni nakusihlwa kabili ngeliviki kanye ngeliviki Kugeza buso bakho. onkhe emalanga ekuseni nakusihlwa kabili ngeliviki kanye ngeliviki r: Teache Sign: Date: 23
12 Umtimba wami Dlalani “Simoni utsi” nathishela wenu. nt el a Asinyakate Tfola indzawo yakakho wetame kuhamba ungashayisi labanye. Simoni utsi “tsintsa inhloko yakho.” u s ebe Khombisa umngani wakho k Ase sikhombise i le kutsi ukwenta njani loku: – Lishad la takho. ugeza tand K It h e m u 1 – L i v i k i 6 Kwesula ta ndla takho . Kukama tinwele takho. Kucubha ematinyo akho. b u so bakho. Kugeza 24 Lusuku:
Asinyakate Khombisa lesilandzelo ngemnyakato. Ngiyakhona kushaya tandla tami ngigidze ngetinyawo tami Ngiyakhona kuvuma ngenhloko yami ngijikitise imikhono yami Ngiyakhona kushwilana ngetintwane tami ngitsintse imphumulo yami. r: Teache Sign: Date: 25
13 Imikhuba lenemphilo e nt el a Asifundze Sidzingani kuhlala siphilile! ku dla eb l e lo- i le k u s Luh emphilo lolun – Lishad Kush kwemukuma lokw timba It h e m u 1 – L i v i k i 7 en e l e c in a Kutig bile sihlo Kuba emoy ngephan eni lo dl e hlobi le e n e l e a lo k w u dze l a n g o n a k K u l a m a b u ke li e c i l e ! g a b k w sin ngalo 26 Lusuku:
Asibhale Faka luphawu emikhutjeni lenemphilo ubhale emikhutjeni lete imphilo. r: Teache Sign: Date: 27
14 Kuhloba nebunaka Asente loku e nt el a Khombisa kutsi utisebentisa I N H U L AMAHA CUB Y E K njani letintfo. u s eb inhlama ye i le k kucubha sicubho – Lishad insipho It h e m u 1 – L i v i k i 7 Ishampu EMAFUTSA ETANDLA utsa etandla ishampu emaf likamo libhulashi libhulashi letingalo kwekujuba tingalo 28 Lusuku:
Asinyakate Bambanani ngetandla kwakha indilinga lenkhulu. Nyalo-ke jikelanani ibhola lomunye kulomunye kulendilinga. Chubekani nengete lenye ibhola nayo nijikelane ngayo futsi. Chubekani nengete lenye futsi ibhola netame kujikelana lawo mabhola lamatsatfu (3). Asikhulume Yiniletse hlikilili kulendlu? Yini lokufute uyente kute indlu ihlobe? Bentani labantfwana? Yini lokufute bayente? r: Teache Sign: Date: 29
15 Simo selitulu Ase ubuke letinhlobo letehlukene tesimo selitulu bese ucocela umngani Asikhulume wakho kutsi utsandza luphi luhlobo kakhulu kuto tonkhe. e nt el a liyahhusha u s eb i le k libalele – Lishad liyana It h e m u 1 – L i v i k i 8 lisibekele futsi liyabandza Kuletinye tincenye telive letfu, kulesinye sikhatsi kuyabandza kangangoba kukhitsika lichwa lambayiyane. Kulokunye simo selitulu siba netimvula. Umoya lonemandla, kutsiwa sishingishane. Asente loku Tidvwebe sitfombe sakho usemvuleni noma echweni. Tidvwebe sitfombe sakho ephepheni lelikhulukati, usebentisa emakilayoni lamakhulu. Didiyela umphendvuli-mbala lolinganane emantini upende likhasi lonkhe. Fafata pendi lomhlophe esitfombeni sonkhe. 30 Lusuku:
Asifundze Sisebentisa lishadi lesimo selitulu kukhombisa kutsi simo selitulu sinjani. Sisebentisa timphawu kukhomba tinhlobo letehlukene tesimo selitulu. Nati letinye taletimphawu. liyana libalele lisibekele gcwa-gcwa emafu mbayiyane liyahhusha Asikhulume Cocela umngani wakho kutsi ugcoka tembatfo tini esimeni selitulu ngasinye. Dvweba timphawu tesimo selitulu kucedzela lishadi Asente loku lakho lesimo selitulu saleliviki. uMsombuluko Lesibili Lesitsatfu Lesine Lesihlanu Besinjani simo selitulu kuleliviki? Asibhale Gcwalisa emagama lashiyiwe. Lamuhla li ______________________________________________ . Teache r: Sign: Itolo beli _______________________________________________ . Date: Ngiyetsemba kusasa litakube li ____________________________ . 31
16 Simo selitulu e nt el a Asente loku Lingisela ngeminyakato timo letehlukene telitulu. u s eb i le k – Lishad It h e m u 1 – L i v i k i 8 Yendlala imikhono yakho ivuleke kakhulu Unesambulelo sekukuvikela elangeni. ngetulu kwenhloko yakho wente shengatsi ilifu lelikhulukati. Bamba sambulelo sakho sicine kusivikela Nyakatisa imikhono njengemoya lohhushako. singapheshulwa ngumoya lomkhulu. Tsani chapha-chapha njengematfonsi emvula anela etu kweluphahla lwendlu. 32 Lusuku:
Asinyakate Bambanani ngetandla kwakha indilinga lenkhulu. Jikelanani nibuye nigendze ibhola. Cabangani ngetindlela letehlukene tekunyakata nekuviya ningawi nanihamba etu kwentsambo. Bona kutsi wena ungacabanga yini ngendlela yekuhamba leyehlukile kubalingani bakho eklasini. Asitijabulise Dlalani mkoko. Dvwebani letinye tibaya netindilinga esihlabatsini. Asinyakate r: Teache • Khombisa umngani wakho kutsi wena uzuba njani usebentisa incatfu. Sign: • Thishela wakho utakukhombisa indlela yekudlala leminye Date: imidlalo yedzabuko. 33
17 Umndeni wami Asikhulume Bewati nje kutsi imindeni kayifani yonkhe? b e nt el a Leminye imindeni mikhulu kantsi leminye mincane. Leminye inabomake s e leku nabobabe kantsi leminye ite. Leminye imindeni ihlala nagogo namkhulu, bomalume, bomamncane nabomzala. – Lishadi Ase ubuke leti titfombe bese ucocela umngani wakho kutsi lemindeni yehluka njani munye kuleminye. Sebentisa lamagama lakusilulumagama. make babe dzadze It h e m u 2 – L i v i k i 1 mkhulu umnaketfu nana gogo umndeni 34 Lusuku:
Asibhale Ngubani lenihlala naye ekhaya kini? Ngubani lenihlala naye ekhaya kini? _____________________________________________________________ . Ekhaya kini kunebantfu la ___________________________ linani. Ngubani lomncane kini nonkhe ekhaya kini? ______________________ . Ngubani lomdzala kini nonkhe ekhaya kini? _______________________ . Sonkhe sinemisebenti lesiyenta emakhaya etfu. Bukisisa letitfombe bese Asikhulume usho ligama lemuntfu lowenta lemisebenti ekhaya kini. r: Teache Bhala umusho munye ngemsebenti lowente itolo. Sign: Date: _____________________________________________________________ . 35
18 Umndeni wami Dvweba sitfombe sanobe yini wena nemndeni wakho lenikwenta ndzawonye. Asitijabulise Shano kutsi ngubani lowo muntfu. Sebentisa lamagama kukusita. b e nt el a s e leku make babe dzadze mkhulu umnaketfu nana – Lishadi gogo umndeni It h e m u 2 – L i v i k i 1 Umndeni wami 36 Lusuku Date ::
Siyanakekelana 19 Emalunga emndeni kufute atsandzane futsi anakekelane. Sikhombisa kutsi Asifundze b e nt el a siyatsandzana ngekubambana tandla nekusitana sibuye sihloniphane. Sidzinga… • kusitana. • kwenta imisebenti • kuphatsana ngenhlonipho yetfu ngesikhatsi. kuse (kakhulu kubantfu labadzala). • kwetsembeka kulesikwentako. Lishadi le Ase ubuke leti titfombe bese uyasho kutsi labantfwana i2– Asikhulume bayikhombisa njani imindeni yabo kutsi bayayikhatsalela. Nyalo-ke yenta v i k silinganiso mdlalo kukhombisa kutsi kwentekani esitfombeni ngasinye. L i It h e m u 2 – Asente loku Dvweba sitfombe saloko lokwentako kukhombisa umndeni wakho kutsi r: Teache uyawukhatsalela. Sign: Cocela umngani wakho Date: ngaloko lokudvwebile. 37
20 Kukhombisa kutsi uyakhatsalela nt el a Asikhulume Khuluma ngekutsi uwabona asitana njani lamalunga emindeni. Faka tinombolo kuletitfombe kusuka ku 1 kuya ku 4 kukhombisa kulandzelana ngendlela. u s ebe k i le – Lishad It h e m u 2 – L i v i k i 2 Asifundze Imisebenti yetfu yakusihlwa. Make upheka kudla. Babe ugeza emabhodo. Mine nemnaketfu sisita make nababe. Sisita kakhulu. Sibeka kahle lubisi nesinkhwa. Bese silungela kuyowulala. Ase usitekele inganekwane yakusihlwa tsine! 38 Lusuku:
Yenta likhadi wakhele umuntfu lokunakekelako. Dvweba sitfombe ubhale Asente loku ligama lalomuntfu. o Asente loku Ungakwenta loku lokulandzelako? ungayendlulisa ibhola ngekuyigcumisa phasi iye yebo cha kumlingani wakho. ungayendlulisa ibhola ngekuyijika ngesandla iye yebo cha kumlingani wakho. ungayigcumisa ibhola ngemadvolo akho. yebo cha ungayishaya ibhola iye kukhoni. yebo cha ungaveyisa ngebhola emkhatsini walabamakako. yebo cha r: Teache ungayikhahlela ibhola iye nobe Sign: kuphi ubuye uyishaye. yebo cha Date: 39
21 Kuphepha ekhaya nemaphetselo (1) nt el a Njalo-nje kufute sitivele siphephile uma sisekhaya. Kodvwa tinyenti tingoti Asikhulume ngekhatsi nasemaphetselweni emakhaya etfu. Ase ubuke lesitfombe, bese ebe ukhuluma ngaletinye tetingoti nemngani wakho. u s k i le Ekhishini • Gucula tibambo temabhodo – Lishad nemapani tibheke emuva nesitofu. • Ungashiyi imikhwa lekhaliphile It h e m u 2 – L i v i k i 3 noma kuphi nje. • Khiyela bopharafini nemitsi endzaweni lephephile. • Ungashiyi emathoyisi atse citsi saka. Endlini yekugezela • Ungasebentisi tintfo letidzinga gezi madvutane nemanti. • Musa kutishiya madvute nemanti. • Beka tikelo naletinye tintfo leticijile naletikhaliphile khashane le ekhabetheni. • Ungabolekisi sicubho sakho kulomunye umuntfu. 40 Lusuku:
Kudvuma, kumanyata nagezi. • Ungacali ume ngaphansi kwesihlahla nalidvuma. • Ungase nje uke ufake lutfo embotjeni yagezi eludvongeni. Cela lomunye lomdzala kuwe akusite. Ngephandle nelikhaya • Cobonga ugcogce tintfo letingakulimata, njengengilazi leyephukile. Kufake emgconyeni wetibi. • Musa kudlala madvute nesitiba, ngaphandle nangabe unemuntfu lomdzala. Ngekhatsi ekhaya • Musa kushiya emathoyisi naletinye tintfo kutse citsi saka. • Musa kudlala ngapharafini noma tintfo tekugezisa letinashevu. • Uma ubona kutsi intsambo yagezi ye-ayini noma yeligedlela Teache r: Sign: seyivitsikile, cela make noma babe Date: wakho ayilungise. 41
22 Kuphepha ekhaya nemaphetselo (2) nt el a Kuhlala uphephile Ase ubuke lesitfombe bese uyasho kutsi ngutiphi titfombe letikhombisa Asikhulume timo letiphephile natiphi letingakukhombi loko. Faka luphawu ( ) kuleto ebe letikhombisa simo lesiphephile ufake siphambano ( ) kuleto letikhombisa simo u s lesingakaphephi. Shano kutsi kungani ucabanga kutsi letimo tiphephile noma k i le atikaphephi. – Lishad It h e m u 2 – L i v i k i 3 42 Lusuku Date ::
Kukhona tintfo letingakaphephi ekhaya kini? Yini Asikhulume longayenta ngaloku? Boshevu, imitsi netintfo tekugeza lokutsite tiyingoti lembi. Ungacali nje unatse noma yini uma ungati kutsi kuyini. Loluphawu lusho kutsi nobe yini lengekhatsi kulelibhokisi kumbe sikotela ingushevu. Uke watibona letimphawu ngaphambilini? Asente loku Thishela wenu utanidlalela ingoma letsite. • Nyakatani ngesigci sengoma. • Khetsani umholi. Umholi kufute anyakate ngesigci sengoma. Wonkhe-wonkhe kufute ente njengemholi anyakate ngendlela lefana neyakhe. • Simama ngamlente munye. • Nyalo-ke simama ngalona lomunye umlente. • Ngumuphi umlente lonemandla? • Beka indophi lendze phasi esiyilweni nobe udvwebe umugca. Hamba madvute nelucu nobe umugca, uhlale usimeme. • Nyalo-ke gucula sakhiwo selucu nobe umugca bese uhamba madvute nawo uhlale usimeme. r: Teache Sign: Date: 43
23 Kuphepha nangingedvwa ekhaya tela Asikhulume s e ben u Sewufundzile ngetintfo i lek letingakulimata ekhaya nemaphetselweni. Ungatigcina kanjani – Lishad uphephile nawusele wedvwa ekhaya? It h e m u 2 – L i v i k i 4 Nawusele wedvwa ekhaya, ungenta loku kuhlala uphephile. a ku v ulela M us ivalo. bi s tiham he to nk Khiya um ela let ip h tivalo a n dle. nge p h 44 Lusuku:
• Cinisekisa kutsi uyatati tinombolo telucingo lwebatali bakho nebantfu labahlala madvute nawe, bomakhelwane. • Yenta luhla lwetinombolo letimcoka, nakwenteka kuba khona lokuphutfumako. Asibhale Yenta lwakakho luhlu lwetinombolo letimcoka. I-ambulensi: Emaphoyisa: ______________________ ______________________ Makhal’ekhikhini wamake: _______________________ Bosocimamlilo: ______________________ Makhal’ekhikhini wababe: ________________________ r: Teache Ngubani lomunye longamshayela lucingo nawudzinga lusito? Sign: _____________________________________________________ Date: 45
24 Lokunye kwekukhunjulwa e nt el a Nansi indlela lemalula yekukhumbula inombolo yelucingo yemaphoyisa. Asikhulume Buka letitfombe bese ucocela umngani wakho kutsi letitfombe tikusita njani kukhumbula tinombolo. Inombolo 10111 yemaphoyisa. Yisho emahlandla u s eb lambadlwana ute uyati ngenhloko. i le k – Lishad It h e m u 2 – L i v i k i 4 1 0 111 Asinyakate Khombisa kutsi bewungahamba njani kube bewungulomntfwana losesitfombeni ngasinye. Ungahamba njani Ungahamba njani nawusita Ungahamba njani uma nawucoshwa ngumuntfu make wakho kubhaka ungema etu kwemabhodlela longamati? likhekhe? lephukile? 46 Lusuku:
Asente loku Ase ubone kutsi ungayakha yini yakho indlu. • Tfola emakhadibhodi lamadzala wakhe tindvonga neluphahla. • Unganamatsisela emabhokisi ndzawonye ngesinamatselisi. Nase iphelile indlu, ungabese uyayipenda. • Nawungalitfoli likhadibhodi, sebentisa nobe yini lenye, kodvwa musa kusebentisa ingilazi nemabhodlela kumbe kumbe loko lokungakulimata. Asinyakate Jika sikhwanyana nobe ibhola emoyeni bese uyayigendza ngesandla sakho lesibutsakatsaka. Sita thishela wakho kukhiphela ngephandle kwelikilasi titulo, ematafula nemabhokisi. Canca etu kwetitulo, ematafula nemabhokisi, khasa ngaphansi kwematafula uzube wehle kuwo. Teache r: Sign: Yetama kusimama Date: nganyawo lunye esitulweni. 47
25 Umtimba wami nt el a Asibhale Bhala emagama etikhaleni letifanele. sebe umlente sandla inhloko k u il e sisu lunyawo umkhono – Lishad It h e m u 2 – L i v i k i 5 48 Lusuku:
Asidvwebe Cedzela lomdvwebo webuso. Dvweba tinwele. Yetama kukopa buso bakho. Uma unemehlo labubendze, dvweba emehlo labubendze. Uma unetinwele letintima, dvweba tinwele letintima. Dvweba emashiya akho, likhala nemlomo wakho. Buso bakho buyincenye lemcoka yemtimba wakho. Ngamunye sinama-2 emehlo. Ngamunye sinati-2 tindlebe. Ngamunye sinali-1 likhala. Ngamunye sinamu-1 umlomo. Ase sihlabele Hlabela lengoma. Tsintsa incenye yemtimba wakho usahlabela ligama laleyo ncenye. Inhloko nemahlombe Inhloko nemahlombe, sifuba nelukhalo, emadvolo netintwane, emadvolo netintwane Inhloko nemahlombe, emadvolo netintwane Inhloko nemahlombe, madvolo netintwane, emadvolo netintwane, r: Teache emadvolo netintwane Sign: Date: Asinyakate Simon utsi ... 49
26 Imivo yami Ase ubuke letinhlobo letehlukene temivo bese uyasho kutsi yini Asikhulume tela lesiyisebentisela kona. ben kubona u s e i lek – Lishad kuva kunambitsa It h e m u 2 – L i v i k i 6 kutsintsa kuhogela Asifundze Sisebentisa imivo yetfu onkhe emalanga. Sihogela sinambitse kudla kwetfu. Singeva kutsi lusiba lufotjotela kanganani. Siyabona kutsi sibhakhabhaka siba luhlata kwani ehlobo. Siyayiva ingoma. Imivo yetfu isigcina siphephile. Singahogela nakunemlilo. Singasiva sitofu kutsi sishisa kakhulu. Singabona nakungakaphephi kwewela umgwaco. Singawuva umsindvo wesecwayiso. 50 Lusuku:
Asente loku Kunakekela emehlo netindlebe tetfu. Sidzinga kunakekela imivo yetfu. Nati tindlela letimbili tekunakekela emehlo akho netindlebe takho. Nakekela tindlebe takho ngekungalaleli umsindvo losetulu kakhulu. Nakekela emehlo akho ngekugcoka likepisi nobe tibuko telilanga. Musa kubuka ngco lilanga. Ase ubuke lelithebula lelingentasi, bese emgceni ngamunye ufaka luphawu Asibhale kulowo muvo kumbe imivo longayisebentisa. Ungakhomba imivo ibe minyenti. kuhogela kunambitsa kubona kuva kutsintsa r: Teache Sign: Date: 51
27 Kunyakatisa umtimba wami Asikhulume Ase ubuke letitfombe. Esitfombeni ngasinye, shano titfo temtimba tela bese uyasho kutsi yini letikusita kutsi uyente. Sisebentisa imitimba yetfu kunyakata. s e ben u i lek – Lishad It h e m u 2 – L i v i k i 6 Phendvula lemibuto nemlingani wakho. Chubeka ubhale timphendvulo Asibhale encwadzini yakho, ngaphansi kwemibuto. Ngutiphi titfo temtimba wakho lotisebentisa kuhamba? ______________________ Ngutiphi tincenye temtimba wakho lotisebentisako nawucukula intfo? _________________________________________________________ Thishela wakho utakukhombisa kudlalwa Asinyakate kwemdlalo lotsi “likati neligundvwane”. 52 Lusuku:
Kubuye kube khona titfo temtimba wakho longatiboni. Asifundze Tisebenta kanye kanye kukugcina uphila. Ematsambo akho lukhakhayi litsambo lelihlombe lubhambo litsambo lemkhono umgogodla ingculu litsambo lelitsanga livi litsambo lemlente Titfo temtimba wakho letikusita kutsi uphefumule imphumulo umlomo umphimbo r: Teache liphaphu Sign: Date: 53
28 Sicabanga ngekuphepha Ase ubuke letitfombe ngentasi, bese ucocisana nemlingani tela Asikhulume wakho ngaloko lenikubonako. Esitfombeni ngasinye, shano kutsi ungahlala njani uphephile. s e ben u i lek – Lishad It h e m u 2 – L i v i k i 6 Ubona umngani wakho ngesheya kwemgwalo. Ume wedvwa esiteshini sebhasi. Sihambi sikucela kutsi uhambe naso niye Ulahlekile etitolo. endzaweni letsite. 54 Lusuku:
a Sinemivo ya “yebo" uma kukhona losigonako futsi siva kulungile loko. Kuvakala kulungile kugonwa ngumuntfu lomtsandzako ngendlela lenebungani nalenekunakekela . Siba nemivo letsi “cha” nakukhona lositsintsa ngendlela lesenta sive sesaba noma Wota lapha sisana. Ngitakupha sicansuka. Uma siva sicansuka emaswidi kodvwa ungatjeli muntfu. kumbe singakaphephi siba nemivo letsi “cha”. Umtimba wakho ukhetsekile futsi wakho wedvwa. Uvumelekile kutsi “yebo” uma kulungile kutsi umuntfu akutsintse, ubuye utsi “cha" uma kungakalungi. r: Teache Sign: Date: 55
29 Kuhlala siphephile Ase ubuke letitfombe ngentasi bese ubhala Yebo emiveni lengu “yebo” na Asibhale nt el a Cha kuleyo lengu “cha” kuletibaya. Yekela kumemeta! Umdzala ebe Ngiyakutsandza. kakhulu kwenta loko. u s k i le – Lishad It h e m u 2 – L i v i k i 7 Awusemuhle! Ungesabi, ngiyakukitata nje. 56 Lusuku:
Asente loku Tifundzise kutsi “cha”. Yentani silinganiso semdlalo lapho khona sihambi sifuna kutsatsa umntfwana ngemoto yaso kumbe sifuna kutsintsa umntfwana. Umntfwana utsi “cha”. Labanye bantfwana bahlala emakhaya lapho bangakanakekelwa khona. Asikhulume Ase ubuke letitfombe. Khuluma ngekutsi bewungativa njani kube bewungulomntfwana kuletitfombe. Shano kutsi yini lobewungayenta. Uyintfombatana Angeke uye esikolweni. lengakalungi! Mine Kufute wetfwale titini angikutsandzi. tekwakha ludvonga. Asinyakate Dlalani umdlalo lotsi “mani-nsi”. Nyakata ngendlela loyitsandzako, uma thishela ashaya indweba, mani-nsi kuleso simo. Kufute unganyakati nakancane ate thishela akutjele kutsi sewunganyakata. Ungakhona nje kusimama? Hamba r: Teache ngaphansi kwemushi wekukhanya lophansi impela Sign: kumbe madvute nelucu lolubekwe phansi esiyilweni. Date: 57
30 Kugcina umtimba wami uphilile nt el a Asifundze u s ebe Tinyenti tindlela lesingatfola ngato kugula. Esikhatsini lesinyenti, k i le siguliswa ngemagciwane netilokatana. Mancane kakhulu singeke sesiwabone emagciwane. Angangena emitimbeni yetfu asibangele – Lishad kugula. Yini labantfwana labasetitfombeni labayentako kutigcina baphephile? Asikhulume Yini lengenteka uma bangete batenta letintfo? It h e m u 2 – L i v i k i 7 58 Lusuku:
Nyalo cocani ngaletitfombe. Faka kulokukhomba kutsi ningahlala Asikhulume njani niphilile. Bhala etukwe titfombe letingakugulisa. r: Teache Sign: Date: 59
31 Kugcina umtimba wami uphilile nt el a Yini labayentako labantfwana labasetitfombeni kutigcina Asikhulume baphephile? Yini lengenteka uma bangete batenta letintfo? u s ebe k i le Bewati nje kutsi lamanye emanti ahlobile kantsi lamanye angcolile? – Lishad Ungacinisekisa kanjani kutsi emanti ahlobile futsi alungele kunatfwa? Ungawabilisa emanti langcolile It h e m u 2 – L i v i k i 8 ngeligedlela kubulala emagciwane. Ungacenga emanti langcolile. Thishela wakho utakukhombisa kutsi kanjani. Ungatsela ithesipuni yi-1 yemhlobisi (njenge Jikhi) ebhakedeni lemanti emfula lelingema-20 emalitha. Mbonya libhakede kuvimbela kungena kwetimphungane. Yekela emanti ahlale ema-awa langema-28 embi kwekuwanatsa. 60 Lusuku:
Lahla emathishu Asikhulume lasebentile emthoyi Ase ubuke leti titfombe bese nobe emgconyeni ukhuluma ngekutsi yini labantfwana labayentako kuhlala baphilile. wetibi. Geza tandla takho emva kwekusebentisa umthoyi. Geza tandla takho embi kwekudla. Nawungcolisile emthoyi, susa kungcola kwakho bese ugeza tandla takho. Teache r: Sign: Vala umlomo wakho Date: nawukhwehlela nobe utsimula. 61
32 Ase utihlole bo Cocani ngaloko lenikufundzile nt el a Asikhulume kulamathemu lamabili lengcile. u s ebe Ngiyakhona kukhuluma ngemndeni wami. k i le Ngiyakhona kuhamba emgceni lomncane. – Lishad Ngiyayati inombolo yelucingo lwemaphoyisa. Ngiyati ngemivo yabo “yebo” na “cha”. It h e m u 2 – L i v i k i 8 Ngiyakhona kugendza ibhola. Ngiyakhona kuhlala ngiphephile ekhaya. Ngiyakhona kutinakekela uma ngingedvwa ekhaya. Ngisita umndeni wami. Ngiyakwati kutihambela ngedvwa esikolweni sami. Ngiyakwati kutigcina ngiphilile. Ngiyati kufute ngenteni ngato tonkhe tintfo letisesikhwameni sami. Ngati ngetinhlobo letehlukene temindeni. Ngifundze lokunyenti ngeMakhono eMphilo. 62 Lusuku Date ::
Sichazamagama sami A G a g B H b h C I c i D J j d E K e k F L f l 63
Sichazamagama sami M S m s N T n t O U o u P V p v Q W q w R X-Z r x-z 64
LS G1 Cutouts.indd 1 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 2 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 3 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 4 2012/05/26 11:18 AM

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 1 Life Skills

Explore more published documents in this catalogue.

View all