National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
SETSWANA LIFE SKILLS
Policy Statement
Foundation Phase
Grades R-3
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS Life Skills Setswana Gr R-3 FS.pdf
Life Skills · Grades 1, 2, 3 · tn. CAPS document, 78 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Life Skills
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Tn
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 78
- File size
- 1.6 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 78
Document textSearch extracted text and jump to a page.
PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE
TLHATLHOBO
Mephato R-3
DIKGONO TSA BOTSHELO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0424-4
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) to produce this document.
From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document
and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for
Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what
is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the Subject Statements, Learning Programme
Guidelines and Subject Assessment Guidelines with the
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
DITENG
Karolo 1: PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO..........3
1.1 Lemorago..........................................................................................................................................................3
1.2 Thadiso.............................................................................................................................................................3
1.3 Maitlhomo a kakaretso a Kharikhulamo ya Aforika Borwa..........................................................................4
1.4 Kabo ya Nako...................................................................................................................................................6
1.4.1 Kgato ya Motheo......................................................................................................................................6
1.4.2 Kgato ya Magareng. ................................................................................................................................6
1.4.3 Kgato e Kgolwane....................................................................................................................................7
1.4.4 Mephato 10-12.........................................................................................................................................7
Karolo 2: DIKGONO TSA BOTSHELO................................................................................................. 8
2.1 Dikgono tsa Botshelo ke eng?. ......................................................................................................................8
2.2 Maikaelelo a a totobetseng.............................................................................................................................8
2.3 Go tlhalosa dikarolo tsa go ithuta tsa Dikgono Tsa Botshelo.....................................................................8
2.4 Go ruta mo Kgatong ya Motheo. ..................................................................................................................10
2.5 Didiriswa tsa thuto ya Dikgono Tsa Botshelo ............................................................................................12
2.6 Kabo ya nako ya go ithuta dikarolo tsa go ithuta tsa serutwa sa Dikgono tsa Botshelo
mo Kgatong ya Motheo . ...............................................................................................................................14
2.7 Ditlhogo . ........................................................................................................................................................14
2.8 Nako e e neilweng ya ditlhogo .....................................................................................................................14
2.9 Tatelano le tswelelopele ...............................................................................................................................14
KAROLO 3: Thadiso ya didiriswa tsa thuto. ............................................................................. 15
KAROLO 4: TEKANYETSO YA DIKGONO TSA BOTSHELO................................................................ 69
4.1 Matseno. .........................................................................................................................................................69
4.2 Lenaneo La Tlhatlhobo..................................................................................................................................70
4.3 Kakaretso........................................................................................................................................................70
4.4 Go Rekota Le Go Begela...............................................................................................................................70
4.5 Ka Kakaretso..................................................................................................................................................71
CAPS 1
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
2 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Karolo 1: PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA
KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
1.1 Lemorago
Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 (NCS) e tlhalosa pholisi ya kharikhulamo le tlhatlhobo
mo dikolong.
Go tokafatsa tiragatso e, Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba e ne ya mametlelelwa ka dimametlelelo tse di tla
diragadiwang ka Firikgong 2012. Tokomana e le nngwe e e sobokantsweng ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo
ya serutwa se sengwe le se sengwe, e ne ya kwalwa go emisetsa Dipegelo tsa Dirutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto le
Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa Mephato ya R-12 tsa bogologolo.
1.2 Thadiso
(a) National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela pegelo ya pholisi ya go ithuta le go ruta
mo dikolong tsa Aforika Borwa mme e na le tse di latelang:
(i) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo ya serutwa se sengwe le se sengwe sa sekolo se se
amogetsweng;
(ii) Pegelo ya Pholisi ya, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12; le
(iii) Pegelo ya Pholisi ya, National Protocol for Assessment Grades R-12 (Firikgong 2012).
(b) The National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela dipegelo tse pedi tsa kharikhulamo
ya bosetšhaba tsa ga jaana, tsona ke:
(i) Revised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
le
(ii) National Curriculum Statement Grades 10-12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003 and
No. 27594 of 17 May 2005.
(c) Dipegelo tsa kharikhulamo ya bosetšhaba tse di akanngwang go ka dirisiwa mo ditemanengpotlana tsa b(i)
le (ii) di na le dipegelo tsa pholisi tse di latelang tse di tla khutlisiwang ka tatelano ke National Curriculum
Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) mo pakeng ya go tloga ka 2012-2014:
(i) Lekala la Thuto/Lenaneo la Serutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto, Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa tsa
Mephato R-9 le Mephato 10-12;
(ii) Pegelo ya Pholisi ya National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band, e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No. 124 in Government
Gazette No. 29626 of 12 February 2007;
(iii) Pegelo ya Pholisi ya the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications
Framework (NQF), e e tlhamilweng sešwa mo Government Gazette No.27819 of 20 July 2005;
CAPS 3
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
(iv) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e mabapi le barutwana ba ba nang
le ditlhokego tse di kgethegileng, e e phasaladitsweng mo Government Gazette, No.29466 of 11
December 2006, e akareditswe mo pegelong ya pholisi ya National policy pertaining to the programme
and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; le
(v) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e mabapi le the National Protocol for
Assessment (Grades R-12), e e tlhamilweng sešwa moGovernment Notice No.1267 in Government
Gazette No. 29467 of 11 December 2006.
(d) Pegelo ya Pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12, le dikarolo tse di mo Pholising ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo jaaka e
akanngwang mo Dikgaolong 2, 3 le 4 tsa pegelo e, tse di agang melao le boleng jwa National Curriculum
Statement Grades R-12. Ka jalo go ya ka karolo 6A ya South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996,)
e aga motheo o Tona ya Thuto ya Motheo e ka tlhomamisang dipoelo tse di lekaneng tsa boleng, gammogo le
thulaganyo le tsamaiso ya tlhatlhobo ya diphitlhelelo tsa barutwana e e ka dirisiwang mo dikolong tsa botlhe le
mo dikolong tse di ikemetseng ka nosi.
1.3 Maikaelelo a kakaretso a Kharikhulamo ya Aforika Borwa
(a) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e tlhagisa kitso, dikgono le meetlo e e tshwanelwang ke
go ithutiwa mo dikolong tsa Aforika Borwa. Kharikhulamo e ikaelela go netefatsa gore barutwana ba bona le go
diragatsa kitso le dikgono ka ditsela tse di nang le bokao mo matshelong a bona. Mo ntlheng e, kharikhulamo
e godisa kakanyo ya go tsepamisa kitso ka bokao jwa tikologo, e ntse e sisimoga (tsibogela) botlhokwa jwa
lefatshe ka bophara.
(b) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12, e arabela maikaelelo a:
• go tlamela barutwana, go sa kgathalesege lemorago la ikonomi ya loago, lotso, bong, bokgoni jwa mmele
kgotsa bokgoni jwa botlhale, le kitso, dikgono le meetlo tse di tlhokegang go ikgotsofatsa le botsayakarolo
jo bo nang le bokao mo loagong jaaka baagi ba naga e e gololesegileng;
• e tlamela phitlhelelo ya thuto e e kwa godimo;
• go kaela phetogelo ya barutwana go tswa go thuto ya ditheo go ya go lefelo la tiro; le
• go tlamela bathati ka tshedimosetso e e lekaneng ya dikgono tsa morutwana.
(c) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaegile ka metheo e e latelang:
• Phetogo ya loago; e netefatsa gore go sa lekalekaneng mo go tsa thuto go go fetileng go a siamisiwa, le
gore ditšhono tse di lekalekanang tsa thuto di neelwa baagi botlhe:
• Go ithuta go go tlhaga gape go tseneletse, go rotloetsa molebo o o tlhaga e le o o tseneletseng mo thutong,
boemong jwa go rutiwa ga go neelwa dinnete go go seng tlhaga e bile go sa tsenelela;
• Kitso e e kwa godimo le dikgono tse di kwa godimo; bonnye jwa maemo a kitso le dikgono tse di tshwanetseng
go fitlhelelwa mo mophatong o mongwe le o mongwe di totobaditswe le go beelwa seemo se se kwa
godimo, seemo se se fitlhelegang mo dirutweng tsotlhe;
4 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
• Tsweletso; diteng le bokao jwa mophato o mongwe le o mongwe di supa tsweletso go tloga go e e bonolo
go fitlha go e e gwetlhang tlhaloganyo;
• Ditshwanelo tsa botho, boakaretsi, bosiaimisi jwa tikologo le loago; go tsenyeletsa melawana le ditlwaelo
tsa bosiamisi jwa tikologo le loago le ditshwanelo tsa botho jaaka di tlhalosiwa mo Molaotheong wa Aforika
Borwa. Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12. (Ka kakaretso) e bosisi mo dintlheng tsa
dipharologano di tshwana le lehuma, go tlhoka tekatekano, lotso, bong, puo, kgolo, bogole le dintlha tse
dingwe.
• Go totobatsa botlhokwa jwa tsamaiso ya kitso ditso; go lemoga ditiragalo (hisetori) le boswa jo bo humileng
jwa naga e jaaka dintlha tse di botlhokwa tse di nonotshang meetlo e e leng teng mo Molaotheong; le
• Go ikanyega, boleng le nonofo; go tlamela thuto e e ka bapisiwang le ya dinaga tse dingwe ka boleng, go
anama le boteng
(d) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaelela go tlhagisa barutwana ba ba kgonang go:
• lemoga le go rarabolola mathata gape ba tsaya ditshwetso ba akanya ka tsenelelo e bile ba na le boitlhamedi.
• dira ka katlego ba le bosi, kana ba na le ba bangwe e le karolo ya setlhopha;
• ithulaganya, go itsamaisa le go tsamaisa ditiro tsa bona ka boikarabelo le ka nonofo.
• kgobokanya, sekaseka, rulaganya le go tlhatlhoba tshedimosetso ka tsenelelo;
• tlhaeletsana ka nonofo ba dirisa dikgono tsa pono, matshwao kgotsa dikgono tsa puo mo mekgweng e e
farologaneng;
• dirisa saense le thekenoloji ka nonofo le ka tsenelelo ba supa boikarabelo mo tikologong le mo boitekanelong
jwa ba bangwe; le
• bontsha go tlhaloganya lefatshe jaaka thulaganyo ya ditsamaiso tse di amanang ka go lemoga gore dikaelo
tsa tharabololo ya mathata ga di tlhagelele di le tsosi.
(e) Boakaretsi bo tshwanetse go nna karolokônôkônô ya thulaganyo, ipaakanyo le go ruta mo sekolong se sengwe
le se sengwe. Se, se ka diragala fa fela barutabana botlhe ba nna le tlhaloganyo e e edileng ya go lemoga le
go arabela dikgoreletsi tsa go ithuta le go rulaganyetsa dipharologano.
Ntlhakgolo mo go tsamaiseng boakaretsi ke go netefatsa gore dikgoreletsi di a lemogiwa le go arabelwa ke
ditlhopha tsotlhe tsa tshegetso mo loagong lwa sekolo, go akaretsa barutabana, ditlhopha tsa tshegetso tsa
dikgaolothuto, ditlhopha tsa tshegetso tse di mo ditheong, batsadi le dikolo tse di kgethegileng jaaka ditikatikwe
tse di tswelang morafe mosola ka kakaretso. Go arabela dikgoreletsi mo phaposiborutelong, barutabana
ba tshwanetse go dirisa ditogamaano tse di farologaneng tsa dipharologano tsa kharikhulamo jaaka tse di
akareditsweng mo Dikaeding tsa Go Ruta le Go Ithuta ga Boakaretsi tsa Lefapha la Thuto ya Motheo (2010).
(Department of Basic Education’s Guidelines for inclusive teaching and learning (2010)).
CAPS 5
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
1.4 Kabo ya Nako
1.4.1 Kgato ya Motheo
(a) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Motheo ke e e latelang
MOPHATO R MEPHATO 1-2 MEPHATO 3
SERUTWA
(DIURA) (DIURA) (DIURA)
Puo ya Gae 10 8/7 8/7
Puo Tlaleletso ya Ntlha 2/3 3/4
Dipalo 7 7 7
Dikgono tsa Botshelo 6 6 7
• Kitso ya Tshimologo (1) (1) (2)
• Botshweretsi jwa Boitlhamedi (2) (2) (2)
• Thuto ya Ikatiso ya Mmele (2) (2) (2)
• Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago (1) (1) (1)
GOTLHE 23 23 25
(b) Nako ya go ruta ya Mephato R, 1 le 2 ke diura di le 23 mme ya Mophato 3 ke diura di le 25.
(c) Diura di le 10 mo dipuong di abetswe Mephato R-2 mme diura di le 11 ke tsa Mophato 2. Bogolo jwa diura di
le 8 le bonnye jwa diura di le 7 di abetswe Puo ya Gae, bonnye jwa diura di le 2 le bogolo jwa diura di le 3 di
abetswe Puotlaleletso mo Mephatong 1-2. Mo Mophatong 3 bogolo jwa diura di le 8 le bonnye jwa diura di le
7 di abetswe Puo ya Gae fa bonnye jwa diura di le 3 le bogolo jwa diura di le 4 di abetswe Puotlaleletso ya
Ntlha.
(d) Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo, Kitso ya Tshimologo e abetswe ura e le 1 mo Mephatong R-2 le diura
di le 2 jaaka go kailwe ka diura tse di mo masakaneng mo mophatong wa 3.
1.4.2 Kgato ya Magareng
(b) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Magareng ke e e latelang:
SERUTWA DIURA
Puo ya Gae 6
Puotlaleletso ya Ntlha 5
Dipalo 6
Disaense tsa Tlhago le Thekenoloji 3,5
Disaense tsa Loago 3
Dikgono tsa Botshelo 4
• Botshweretsi jwa Boitlhamedi (1,5)
• Thuto ya Ikatiso ya Mmele (1)
• Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago (1,5)
GOTLHE 27,5
6 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
1.4.3 Kgato e Kgolwane
(a) Nako ya go ruta mo Kgatong e Kgolwane ke e e latelang:
SERUTWA DIURA
Puo ya Gae 5
Puotlaleletso ya Ntlha 4
Dipalo 4,5
Disaense tsa Tlhago 3
Disaense tsa Loago 3
Thekenoloji 2
Disaense tsa Botsamaisi le Ikonomi 2
Tebanyo le Botshelo 2
Botshweretsi jwa Boitlhamedi 2
GOTLHE 27,5
1.4.4 Mephato 10-12
(a) Nako ya go ruta mo Mephatong 10-12 ke e e latelang:
SERUTWA KABO YA NAKO MO BEKENG (DIURA)
Puo ya Gae 4.5
Puotlaleletso ya Ntlha 4.5
Dipalo 4.5
Tebanyo le Botshelo 2
Bonnye jwa dirutwa dingwe le dingwe tse tharo di 12 (3x4 diura)
tlhophiwa go tswa mo Setlhopheng sa B Mametlelelo B,
Mananeo B1-B8 a pegelo ya pholisi ya National policy
pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12, e
le mabapi le go ya ka mabaka a a botswang pele go
dumelanwa ka ona mo ditemaneng tsa 28 tsa pegelo ya
pholisi e e bolelwang.
GOTLHE 27.5
Nako e e abilweng ya beke e ka dirisediwa bonnye dirutwa tsa NCS tse di tlhokegang jaaka go kailwe fa
godimo, e bile e se ke ya dirisediwa dirutwa dipe tsa tlaleletso tse di okeditsweng mo lenaneong la dirutwa. Fa
morutwana a ka eletsa go oketsa dirutwa, nako e e okeditsweng e abelwe go rutiwa ga dirutwa tse.
CAPS 7
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Karolo 2: DIKGONO TSA BOTSHELO
2.1 Dikgono tsa Botshelo ke eng?
Serutwa sa Dikgono tsa Botshelo se botlhokwa mo kagong e e feletseng ya barutwana. Se lebeletse tsa loago, tsa
botho, tsa tlhaloganyo, tsa maikutlo le kgolo ya mmele ya barutwana, le ka mokgwa o dintlha tse di lotaganeng ka
teng.
Mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo, serutwa sa Dikgono Tsa Botshelo mo Kgatong ya Motheo
(Mephato R-3) se rulagantswe go ya ka makala a go ithuta a le mane: Kitso ya Tshimologo, tsa botho le boleng
jo bontle jwa loago le Botaki jwa Boitlhamedi le Thuto ya ikatiso ya mmele. Dikgono tsa Botshelo di rulagantswe
ka mokgwa o, go netefatsa gore dikgono tsa motheo, boleng le dikakanyo tsa tshimologo tsa kgolo ya bongwana
le dirutwa tse di rutiwang mo Mephatong ya 4-12 di rutiwa le go tlhabololwa mo Mephatong ya R - 3. Kitso ya
Tshimologo le tsa botho le boleng jo bontle jwa loago di lotagantswe sentle mo ditlhogong. Dikgono tsa Botshelo ke
serutwa se se kgabaganyang, se tshegetsa le go tiisa go rutiwa ga dirutwa tse dingwe tsa botlhokwa tsa Kgato ya
Motheo e leng Dipuo (Puo ya Gae le Puotlaleletso ya ntlha) le Dipalo.
2.2 Maikaelelo a a totobetseng
Serutwa sa Dikgono tsa Botshelo se ikaeletse go supetsa le go baakanyetsa barutwana tsa botshelo le dikgonagalo
tsa teng, go akaretsa go baakanyetsa barutwana botshelo jo bo botoka, jo bo atlegileng mo setšhabeng se se
fetogang ka bonako. Ka Dikgono Tsa Botshelo, barutwana ba neelwa kitso e e farologaneng, dikgono le meetlo go
tiisa:
• Kgolo ya mmele, tsa loago, tsa botho, maikutlo le tlhabololo ya kitso ya go tlhaloganya;
• Dikgono tsa Boitlhamedi le temogo ya bontle le kitso ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tsa modikwadikwane,
mmino, terama le botaki jwa pono;
• Kitso ya boitekanelo jwa motho le pabalesego;
• Go tlhaloganya kamano fa gare ga batho le tikologo;
• Temogo ya kamano ya loago, dikgato tsa thekenoloji le tshimologo ya bonetetshi.
2.3 Go tlhalosa dikarolo tsa go ithuta tsa Dikgono Tsa Botshelo
Kitso ya Tshimologo, tsa botho le boleng jo bontle jwa loago
Kitso ya Tshimologo
Diteng le dikgopolo tsa Kitso ya Tshimologo di kwadilwe go tswa mo Disaenseng tsa Loago (Hisetori le Thutalefatshe);
Disaense tsa Tlholego le Thekenoloji. Dikgopolo tse di botlhokwa le dikgono tse di golaganang le makala a a go
ithuta mo kharikhulamong ya Kgato Motheo, di tlhalositswe fa tlase:
Dikgopolo tsa Disaense tsa Loago: Tshomarelo, lebaka le tatelano, lefelo, boitlwaetso, botsalano le boikaelegano (go
ikaega ka yo mongwe le ena ka wena), mefutafuta le bonosi le phetogo;
Dikgopolo tsa Disaense tsa Tlholego: Botshelo le go tshela, maatla le phetogo, morero le ditlhokwa; polanete ya
lefatshe le go feta;
Dikgono tsa dikgato tsa bosaense; dikgato tsa dipatlisiso tse di akaretsang go ela tlhoko, go tshwantshanya, go
aroganya; go lekanya, go lekeletsa le go tlhaeletsana;
8 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Dikgono tsa dikgato tsa Thekenoloji: Go batlisisa, go akanyetsa, go dira, go tlhatlhoba, go tlhaeletsana.
Kitso ya Tshimologo, tsa botho le boleng jo bontle jwa loago
Kitso ya Tshimologo, tsa botho le boleng jo bontle jwa loago ke karolo e e botlhokwa ya go ithuta ya barutwana
ba bannye gonne ba santse ba ithuta go itlhokomela le go itshola ba itekanetse. Karolo e ya go ithuta, e akaretsa
boitekanelo jwa loago, boitekanelo jwa maikutlo le botsalano/kamano le batho ba bangwe le tikologo ya rona, go
akaretsa meetlo le boitshwaro. Karolo ya go ithuta ya tsa botho le boleng jo bontle jwa loago e tla thusa barutwana go
tsaya ditshwetso tse di tletseng tse di nang le maikarabelo ka ga boitekanelo jwa bona le tikologo. E ruta dintlha tse
di amanang le dikotla, malwetsi (a akaretsang (HIV/AIDS), pabalesego, ntwa, tshotlakako le boitekanelo jwa tikologo.
Barutwana ba tla tlhabolola dikgono tsa go tsalana sentle le go nna le seabe mo lelapeng, morafe le setšhaba, ba ntse
ba dirisa meetlo e e kwadilweng mo tokomaneng ya Molaotheo. Barutwana ba tla ithuta go diragatsa ditshwanelo le
maikarabelo a Molaotheo, go tlotla ditshwanelo tsa ba bangwe le go bontsha itshokelano le dipharologano tsa setso
le bodumedi gore ba tle ba nne le seabe mo setšhabeng sa temokerasi (se se lokologileng).
Botaki jwa boitlhamedi
Botaki jwa boitlhamedi bo lemosa barutwana mekgwa e le mene ya boitlhamedi: modikwadikwane, terama, mmino
le botaki jwa pono. Maikaelelo magolo a Botaki jwa boitlhamedi ke go godisa barutwana gore ba kgone go itlhamela,
ba ikakanyetse ka bobona ka go bontsha kgatlegelo ya botaki. A neela gape kitso ya motheo le dikgono tse di tla
ba kgontshang go nna le seabe mo ditirwaneng tsa boitlhamedi. Barutwana ba Thuto ya Motheo ba na le bokgoni
jwa tlholego jwa boitlhamedi le go tshameka ka tsela ya bona ya tlholego go ithuta boitlhamedi. Barutwana ba
tshwanetse go kaelwa go dirisa dilo tse ba di ratang tsa tlhago go dirisa boikakanyetsi jwa bona, go tshwara le
go dira ka materiale, go suta le go dira mmino le go tlotla ka dikgang. Barutwana ba tshwanetse go tlhotlhomisa/
utolola le go gola mo go diriseng dikakanyo tsa bona tsa boitlhamedi tsa maitemogelo a bona, ba dirisa ditemosi/
tsibogo ya maikutlo, maikutlo, le go ela tlhoko. Go ithuta go tshwanetse go tsepama mo go godiseng dikgono ka
go ijesa monate, ka dikgato tsa tekelelo, go na le go dira kungo e e duleng diatla/ ya maemo a a kwa godimo mo
kgweditharong nngwe le nngwe. Matseno a dikgono tse tsa boitlhamedi, a botlhokwa mo go phepafatseng le mo go
laoleng bokgoni jwa mesifa e mennye le e megolo. Maikaelelo a botaki jwa boitlhamedi ke go tlhama motheo wa go
godisa tekatekano ya boitlhamedi, tlhaloganyo, maikutlo le loago. Mo kharikhulamong, Botaki jwa Boitlhamedi bo
rulagantswe ka makala a le mabedi a a bapisitsweng e bile a tshegetsana, ona ke Botaki jwa Pono le Botaki jwa go
Diragatsa (Modikwadikwane,Terama, Mmino).
Botaki jwa Pono bo godisa dikgono tsa mesifa e mennye le e megolo le kgolagano ya ona ka go dirisa dimateriale
le kgono ya ditogamaano tse di farologaneng tsa botaki. Tekatekanyo-pedi (2D) e ikaelela go humisa maitemogelo
a morutwana a lefatshe la nnete, ka tsosoloso ya pono le ditemosi, go buisana le go botsa dipotso, le ka go thala
setshwantsho sa mmele se se tsamayang: se se bontshang go palama, taboga, dula/nna fatshe le go robala. Ga
go na tsela e e siameng ya go thala, barutwana ba tshwanetse go rotloediwa go itlhalosa ka bobona kwa ntle ga
kgoreletsego le go tshaba go nyatsiwa/nyefolwa.
Tekatekanyo-tharo (3D)
Tiro ya Tekatekanyo-gararo (3D) e godisa kgopolo ya popego mo sebakeng ka go lomaganya dimika/dikarolwana tsa
mmopa, go kgomaretsa pampiri mo godimo ga pampiri, go sega dipopego, go mena, go bofa le go phuthela. Tiriso
e e tlhomameng ya elemente e le nngwe kgotsa tse di fetang bongwe tsa botaki, di tshwanetse go akarediwa mo
thutong nngwe le nngwe ya botaki jwa pono. Se se raya gore barutwana ba tshwanetse go dirisa le go bua ka mela,
dipopego le mebala.
Mo thutong ya motheo, go diragatsa botaki, go neela barutwana tšhono ya go nna le boitlhamedi jwa tlhaeletsano, go
diragatsa, opela, go dira mmino, modikwadikwane le go tlhotlhomisa motsamao. Ka tiragatso ya botaki, barutwana
ba godisa dikgono tsa bona tsa mmele le tsa boitlhamedi. Tiragatso ya botaki e tlhotlheletsa go gopola, e godisa
CAPS 9
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
botsalano/kamano e bile e aga go itshepa le boitshwaro jo bontle. Dikgono le metshameko e e itlhametsweng, di
siamisa mmele le lentswe, gonne metshameko e dirisiwa jaaka sediriswa sa dikgono tsa go ithuta. Go loga leano/go
itlhamela le go ranola, go letlelela barutwana go tlhama mmino, motsamao le terama ka bo bona le ka go dirisana.
Thuto ya ikatiso mmele
Mo kgatong ya Motheo, kgodiso ya dikgono tsa mesifa e mogolo le e mennye le tlhaloganyo, di botlhokwa thata
mo barutwaneng. Kgodiso ya mmele le mesifa ke ntlha e e botlhokwa mo kgodisong ya barutwana ka kakaretso.
Kgolo ya mmele le mesifa e botlhokwa mo kgolong ya barutwana ka kakaretso. E tsaya karolo e kgolo mo kgolong
ya loago, mmele le maikutlo a barutwana. Motsamao le metshameko di godisa boitshwaro le boleng jo bontle jo bo
maleba jwa barutwana. Karolo e, e tsepame mo kgolong ya temogo le motsamao, mosito/moribo/morethetho, go
lekana le go sutela mo matlhakoreng. Mo Kgatong ya Motheo, tsepamo e tshwanetse go nna mo metshamekong le
mo ditirwaneng dingwe tse di tla agang motheo wa go tsaya karolo mo metshamekong mo nakong e e tlang. Kgolo
ya mmele, boitapoloso le go tshameka di tshwanetse go gatelelwa.
2.4 Go ruta mo Kgatong ya Motheo
Barutwana ba Mophato R, ba ka fitlhelwa mo maemong a kgolo a a mo magareng ga 0-4. Ka lebaka le, National
Early Learning Development Standard (NELSD) ke motswedi o o botlhokwa mo go rulaganyeng go ruta le go ithuta.
Go na le dikgono tse di botlhokwa tse di thusang barutwana ba bannye go kgona le go tlhaloganya dikgono tseo pele
ba tsena mo Mophatong I le R. Ntlha e nngwe e e botlhokwa ya melawana ya morutabana wa Mophato R, ke go
tlamela barutwana ka tikologo e e bolokesegileng, e e phepa le e e nang le lerato, le ditšhono tse di lekaneng tsa go
tshameka le go tlhotlhomisa tsa lefatshe ka fa tlase ga kaelo e e tseneletseng ya morutabana.
Morutabana o tshwanetse go neela tse di latelang:
• Tsamaiso ya tlwaelo, ditirwana tse di rulaganeng le tsa motshameko o o lokologileng tse di ka natefelang
barutwana e bile ba di kgona
• Didiriswa tse di farologaneng tsa tsamaiso ya tlwaelo, ditirwana tse di rulaganeng le tsa motshameko o o
lokologileng
• Tikologo e e tlhokometsweng sentle, e e siametseng morutwana go tshamekela mo go yona e bile e fitlhelelwa
bonolo
Barutwana botlhe ba Kgato ya Motheo, bogolo segolo ba Mophato R ga ba tshwanela go nna mo morago ga ditulo
moso otlhe. Ba tlhoka lefelo la boiketlo ka dikobo le mesamo le lefelo le bulegileng la go dira ka ditafole le ditulo mo
ba ka tshamekelang teng, ba dira, le go tsamaya ntle le kgoreletsego.
Ka kakaretso, lenaneo la nako la Kgato ya Motheo, le akaretsa ditirwana tsa tsamaiso ya tlwaelo, metshameko e e
lokologileng ya ka fa gare le kwa ntle ga phaposi le ditirwana tse di rulaganeng. Tsamaiso ya tlwaelo le motshameko
o o lokologileng di ageletswe mo Dikgonong tsa Botshelo mo tokomaneng ya Pegelo ya Bosetšhaba ya Pholisi ya
Kharikhulamo le Tlhatlhobo ka gonne gantsi di akaretsa barutwana mo thutong ya itshidilo ya mmele le ya boitekanelo.
2.4.1 Ditirwana tsa tsamaiso ya tlwaelo
Ditirwana tsa tsamaiso ya tlwaelo di dirwa ka nako e e rileng tsatsi le letsatsi. Go beiwe bonnye metsotso e e lesome
letsatsi lengwe le lengwe e e tla dirisiwang mo ditirwaneng tsa tlwaelo go ithuta karolo ya Dikgono Tsa Botshelo
sk:- tšhate ya letlha e ka tsaya metsotso e le lesome ya nako e e neilweng kitso ya tshimologo, ka gonne barutwana
ba rutiwa matsatsi a beke, dikgwedi le matlha. Metsotso e le lesome e e neetsweng Botaki jwa Boitlhamedi e ka
dirisediwa tsamaiso ya tlwaelo ya go phepafatsa gonne ke kgono ya botshelo e e botlhokwa. Metsotso e e neetsweng
tsa botho le boleng jo bontle jwa loago, e ka dirisiwa go netefatsa tsamaiso ya tlwaelo ya tsa boitekanelo beke ka
10 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
beke, kgwedi ka kgwedi, go tlatsa fa, le go phutha didiriswa le go apara diaparo tse di maleba.
Ditirwana tsa tsamaiso tsa tlwaelo di akaretsa:
• Ditumediso tsa kgorogo le go tsamaya
• Tsamaiso ya tlwaelo ya ntlwana ya boithomelo.
• Tšhate ya matsatsi a matsalo
• Tšhate ya letlha
• Tšhate ya boitekanelo
• Tšhate ya tsa boitekanelo
• Ipaakanyetso ya ditirwana tsa Botaki jwa Boitlhamedi le thuto ya ikatiso ya mmele sk: Go apara khiba, go rola
ditlhako
• Nako ya go phephafatsa morago ga Botaki jwa Boitlhamedi le motshameko o o lokologileng.
2.4.2 Ditirwana tsa metshameko e e lokologileng ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi
Ditirwana tsa motshameko o o lokologileng di ka kgona go tshamekelwa mo teng kgotsa kwa ntle ga phaposi. Nako
e e beetsweng thuto ya ikatiso ya mmele le Botaki jwa Boitlhamed,i e ka dirisediwa motshameko o o lokologileng
gonne dikgono tsa ikatiso ya mmele tse di ithutilweng e bile go ikatisitswe ka tsona ka nako ya metshameko e e
lokologileng, di tshegetsa go ithuta mo dikarolong tse pedi tse tsa go ithuta:-
Dikao tsa ditirwana tsa motshameko o o lokologileng di akaretsa:
Motshameko o o lokologileng mo teng ga phaposi Motshameko o o lokologileng kwa ntle ga phaposi
Botaki jo bo lokologileng (go penta, go thala, go bontsha) Motshameko wa Metsi (le seretse)
Go gagola, go sega Go tshameka ka mmu
Go matamisa/kgomaretsa Motshameko wa ditemosi/kutlo
Lefelo la semika (boloko) Motshameko wa maitlhomo
Ditirwana tsa mesifa e mennye (ditirwana tsa go tshwara Motshameko wa mesifa e megolo (go palama, go ikakga, go
phensele, go dirisa ditang, loga, go apara, itshegetsa/lekalekana, jj.)
Bokoso ya mmu/santa Motshameko wa boloko
Motshameko wa maitlhomo Motshameko wa kgwele
Lefelo la dibuka Ditshamekisi tsa mabidi
Lefelo la patlisiso (tafole e e kgatlhisang, dikarata tsa papiso/ Go aga
tsa go aroganya, ditirwana tsa ditemosi/kutlo
Lefelo la mmino Go dira mo tshingwaneng
Lefelo la go kwala Tlhokomelo ya diphologolo
Motshameko wa diboloko Ditirwana tsa boaki tsa kwa ntle ga phaposi
2.4.3 Ditirwana tse di rulaganeng
Ditirwana tse di rulaganeng, ke ditirwana tse dikhutshwane tsa go ruta le go ithuta tse gantsi di kaelwang ke
morutabana. Di ka dirwa le barutwana ka nosi, mo ditlhopheng tse dinnye kgotsa le barutwana botlhe, go ikaegilwe
mo mofuteng wa thuto. Dikgopolo, diteng le dikgono tsa ditirwana tse di rulaganeng, di tlhagisitswe mo karolong ya
go ithuta ya tokomane ya kharikhulamo.
CAPS 11
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
2.4.4 Dikgono tsa temogo
Kgodiso ya dikgono tsa temogo mo barutwaneng ba bannye e botlhokwa thata mo go ageng motheo wa kgolo ya
bokamoso. Temogo e kaya tiriso ya ditemosi/kutlo go fitlhelela tshedimosetso ka tikologo e e go dikologileng kgotsa
maemo. Kgolo ya dikgono tsa temogo e diragala mo go ithuteng gotlhe. Barutabana ba tshwanetse go lebelela
kgolo ya dikgono tsa temogo go ralala dikarolo tsotlhe tse nne tsa go ithuta go akaretsa Dipuo le Dipalo. Dikgono tsa
temoso tse di latelang ke tse di botlhokwa tse barutabana ba tshwanetseng go di tlhokomela:-
Temogo ya pono-ke go bona le go ranola tshedimosetso ka matlho - temogo ya pono e e tlhomameng e thusa
barutwana go kgona go buisa, go kwala le go ithuta Dipalo;
Kgethololo ka pono - bokgoni jwa go bona dilo tse di tshwanang, tse di farologaneng le dintlha tsa dilo sentle
Kgakologelo ka pono - ke bokgoni jwa go gopola se matlho a se boneng le tatelano e e siameng e dilo di diragetseng
ka yona
Temogo ka kutlo - ke go bona le go ranola tshedimosetso ka go utlwa - temogo ya kutlo e e tlhomameng e thusa
barutwana go naya bokao mo go se ba se utlwang;
Kgethololo ka kutlo: Ke bokgoni jwa go utlwa medumo e e tshwanang le e farologaneng
Kgakologelo ka kutlo - ke bokgoni jwa go gakologelwa dilo tse ditsebe di di utlwileng le tatelano e e siameng e
medumo e utlwilweng ka gona
Kgolagano ya letsogo le leitlho - matsogo le matlho a dira mmogo fa go diragala motsamao, sekao, go latlhela le
go tshwara kgwele
Tebego ya mmele - temogo ya mmele wa gago ka botlalo: sk mmele wa gago o tsamaya jang le gore o dira jang?
Kitso ya dikaelo - go bontsha temogo ya letlhakore lengwe le lengwe la mmele wa gagwe, sekao, ke letsogo lefe
le le tsholeditsweng/dumedisang
Pheketso - go ikgethela go dirisa letsogo kgotsa ntlha e le nngwe ya mmele, sk moja kgotsa molema o tshwanetse
go feketsa.
Kgabaganyo ya melagare - Go kgona go dira go kgabaganya mola o o tsepameng wa bogare jwa mmele, sk go
kgona go thala tsela go tswa mo ntlheng e nngwe ya tsebe/letlhare go ya go e nngwe kwa ntle ga go fetola sediriswa
go tswa mo letsogong le lengwe go ya go le lengwe.
Temogo ya selo mo go tse dingwe - go kgona go tsepamisa matlho mo selong se se rileng mme o itlhokomolosa
dilo/ditsibosi tse dingwe tse di nang le sona, ka jalo, selo se se totilweng se, se fa pele ga temogo ya matlho a gago
fa dilo tsotlhe di le mo lemoragong, sekao, go kgona go buisa lefoko le le lengwe go tswa mo polelong.
Temogo ya sebopego - bokgoni jwa go lemoga dipopego, matshwao, makwalo, jj. go itlhokomolosiwa maemo,
bogolo, lemorago, sekao, a ka lemoga sediko ka ntlha ya popego ya sona e e kgethegileng.
Tlhaloganyo ya sebaka - bokgoni jwa go tlhaloganya sebaka se se go dikologileng mmele, kgotsa botsalano mo
gare ga sediriswa le motlhokomedi, hutshe/tlhoro/kuane e mo godimo ga tlhogo ya me.
2.5 Didiriswa tsa thuto ya Dikgono Tsa Botshelo
Dithusathuto dingwe ke materiale o o tlhomameng mo barutwaneng ba Kgato ya Motheo. Dimateriale dingwe di
fitlhelelwa bonolo go na le tse dingwe. Barutwana ba ba nang le maikaelelo ba tshwanetse go fitlhelela materiale o o
tlhomameng ka nako yotlhe. Ba kgona go di dirisa ka nako ya ditirwana tsa metshameko e e lokologileng, ditirwana
12 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
tse di rulagantsweng, fa ba feditse tiro e e tobilweng ke morutabana, kgotsa fa ba batla nako ya go ikhutsa. Materiale
o o tlhomameng o tsenyeletsa:
• kgetsana ya dinawa, mogala, dihulahupu, dikgwele tsa bogolo jo bo farologaneng, tekatekano ya ditaere,
di didiriswa tsa kwa ntle tsa go tshameka (dithaere, jimi ya sekgwa/Jungle-Jim, go palama mogala, ditlhare)
sekhafo, mogala wa lesela, thobane ya go betsa bolo ya kolofo/kherikhete, ditshelo (megopo, dikgamelo, dithini
tse di dirisiwa jaaka dikonopelwa /mo go latlhelwang teng, dibotlolo jaaka dikonopelwa, boalo jwa lefatshe jo
bo thata, dithobane, ditshelo tsa go bolokela, meswinki, ditena, dibaluni)
• didiriswa tse di omileng: kheraeyone ya mafura, pampiri, pasetele ya lookwane, tšhoko, phensele ya 2 B
malatlha le mmu/santa
• didiriswa tse di metsi: pente, enke, sefetola mmala/dae, seretse
• Maratšhe a bogolo jo bo farologaneng
• Dipampiri kgotsa dipampiri tsa kgale tsa bogolo le mebala e e farologaneng.
• Letsopa, pampiri e e kgobilweng (e e ka dirisetswang go bopa), tege ya go tshameka, seretse
• Dibaga (galase, pampiri, polasitiki), matlhaka, makharoni, dikgapetla jj tse o ka logang ka tsona
• materiale o o ka dirisiwang gape, dibokoso, pampiri ya ntloboithusetso, go phuthela, ditshelo tsa didiriswa tsa
go loga, materiale o o pakiwang, dikhurumelo tsa dibotlolo, foele ya thini, wulu, mogala/thudi, matlapa/maje,
dipeo, makwalodikgang a bogologolo le dimakasine,
• sekgomaretsi, megala/dithudi e e kgomarediwang mo khatebotong go dirisiwa, dikere, tlhakanyo ya pele ya
setatšhe
• setshamiki sa CD le di CD, didiriswa tsa mmino
• diaparo tsa kgale/bogologolo, dijana, ditshelo, go dirisiwa jaaka tshegiso le motshameko wa terama
• malepa/malea le ditshamekisi tse dingwe tsa thuto, tse di rekilweng le tsa maitirelo
• ditshwantsho, ditšhate tsa lebota le dimmepe
• dibuka tsa tshedimosetso le tsa dikgang (Laeborari)
• lense ya polasetiki, galase e e godisang
• batho - bagodi mo lelapeng le baeng ba ba laleditsweng
Dilo tse di latelang di tlhokagala mo Botaking jwa Boitlhamedi
• Lefelo le le bulegileng
• didiriswa tsa go tshameka mmino, tse di dirilweng le tse di rekilweng
• Dithusathuto tsa kutlo le kutlo-pono ka mmino o o farologaneng o o maleba
• Ditšhate le diphousetara
• Ditshegiso tse di farologaneng sk materiale, kgwele, dilo tsa bogologolo le dipopego tse di farologaneng le
diaparo tsa kgale/bogologolo
• Setsibosi sa pono sa go thala le go aga
Dimateriale tse di kgethegileng di tlhokagala mo ditlhogong tse di rileng di neilwe mo Karolong ya 3
CAPS 13
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
2.6 Kabo ya nako ya go ithuta dikarolo tsa go ithuta tsa serutwa sa Dikgono tsa Botshelo mo
Kgatong ya Motheo
Nako e e neetsweng serutwa sa Dikgono tsa Botshelo mo kgweditharong ke diura di le 60 mo mophatong R- 2, le
diura di le 70 mo kgweditharong mo mophatong wa 3. Se se raya gore, mo tshekong ya matsatsi a le 5 ka beke, Kitso
ya Tshimologo le tsa botho le boleng jo bontle jwa loago di tla rutiwa diura di le 2 mo bekeng, Botaki jwa Boitlhamedi
diura di le 2, Thuto ya ikatiso ya mmele diura di le 2 mo mophatong wa R-2. Kitso ya Tshimologo le tsa botho le
boleng jo bontle jwa loago di tla rutiwa diura di le 3 mo bekeng, Botaki jwa Boitlhamedi diura di le 2, Thuto ya ikatiso
ya mmele diura di le 2 mo mophatong wa 3.
Nako e e Nako e e
Mophato R- 2 Mophato 3
lekanyeditsweng lekanyeditsweng
kgweditharo kgweditharo
Kitso ya Diura di le 2 Diura di le 60 Kitso ya Diura di le 3 Diura di le 70
Tshimologo, tsa mo bekeng Tshimologo, tsa
botho le boleng botho le boleng
jo bontle jwa loago jo bontle jwa loago
Botaki le Diura di le 2 Botaki le Diura di le 2
Boitlhamedi mo bekeng Biotlhamedi mo bekeng
Thuto ya ikatiso ya Diura di le Thuto ya ikatiso ya Diura di le 2
mmele 2 mo mmele mo bekeng
bekeng
Dintlha tse di botlhokwa mo kgolong ya morutwana ka kakaretso mme di tshwanetse gore di dirwe go tloga mo
mophatong wa R-3 letsatsi lengwe le lengwe kgotsa beke nngwe le nngwe mo kharikhulamong.
2.7 Ditlhogo
Kitso ya Tshimologo le tsa botho le boleng jo bontle jwa loago mo kharikhulamong ya serutwa sa Dikgono tsa
Botshelo, e rulagantswe ka ditlhogo. Tiriso ya ditlhogo e tshitsintswe jaaka mokgwa wa lomaganya diteng go tswa
mo dikarolong tsa dithuto tse di farologaneng mo go kgonagalang e bile go le maleba. Barutabana ba rotloediwa go
ka fetola ditlhogo gore di lomagane le diteng tsa maemo a sekolo. Barutabana le bone ba tlhotlhelediwa go itlhopela
ditlhogo tsa bona fa ba bona di le maleba.
2.8 Nako e e neilweng ya ditlhogo
Kharikhulamo e tlhametswe go ralala dibeke di le 40 tsa ngwaga. Bonnye kabo ya nako e neetswe setlhogo sengwe
le sengwe mo kgweditharong nngwe le nngwe, e bontsha selekanyo se setlhogo sengwe le sengwe se tshwanetseng
go se newa. Ditirwana tsa tsamaiso ya tlwaelo le metshameko e lokologileng ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi
le yona e tshwanetse go tsenngwa mo lenaneong la go ruta la mo phaposing. Barutabana ba ka rulaganya nako
ya bona jaaka ba rata, sk ba ka itlhophela go ruta Kitso ya Tshimologo le tsa botho le boleng jo bontle jwa loago
metsotso e le 30 letsatsi lengwe le lengwe kwa ntle ga Labotlhano, le Botaki jwa Boitlhamedi Labobedi le Labone
ura e le nngwe.
2.9 Tatelano le tswelelopele
Thulaganyo ya ditlhogo tse di tshitshintsweng e neetswe jaaka nngwe ya metheo e e botlhokwa ya thuto ya bana
ba ba potlana, ke gore, go tshwanetse ga simololwa ka se barutwana ba se itseng pele mme ba itsisiwe ditlhogo tse
ba sa di itseng sentle le dikgono tsa teng morago. Ka jalo, tatelano le tswelelopelo e agilwe mo go bopeng ditlhogo.
Tatelano ya ditlhogo e ka fetolwa, mme barutabana ba tshwanetse go tlhokomela tswelelopele le maemo a setlhogo
se tshwanetseng go rutwa ka ona.
14 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
KAROLO 3: Thadiso ya didiriswa tsa thuto
MOPHATO R
Kgweditharo 1 Mophato R
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlanegesitsweng
botho le boleng jo bontle (diura di le 2 mo bekeng) • Dibuka tse di tlhophilweng
jwa loago • Karata ya puiso
• Ditshwantsho
• Didiriswa tse di siametseng katiso ya boitekanelo
• Tafole ya dikgatlhiso tsa selemo
• Didiriswa tsa dipopego tse di farologaneng le mmala
• Dira ditirwana tsa tsamaiso ya ka gale le ditirwana tsa motshameko o o lokologileng tsa mo teng le tsa kwa ntle ga
phaposi jaaka go neetswe mo karolong ya 2.
• Meletlo le malatsi a a kgethegileng a a ketikiwang ke setšhaba go tshwanetse ga buisanwa ka ona jaaka a diragala mo
kgweditharong yotlhe. (Diura di le pedi mo kgweditharong di abetswe seo)
Setlhogo: Nna - Diura di le 2
• Dintlha ka ga gagwe - leina, dingwaga, aterese, dinomore tsa kgolagano
• Ke eng se se ntirang gore ke nne yo o kgethegileng - go akaretsa leina, puo/dipuo, bong
• Bokgoni le dikgatlhego
Ela tlhoko: Ga se barutwana botlhe ba ba ka kgonang go itse diaterese tsa bona le dinomore tsa kgolagano. Boela mo
go se moragonyana
Setlhogo: Kwa sekolong - Diura di le 2
• Leina la sekolo, morutabana, mogokgo
• Ntlwanaboithusetso le mafelo a go tshamekela
• Melawana le tsamaiso ya ka gale ya mo sekolong
Setlhogo: Mo phaposi borutelong - Diura di le 2
• Ke baya dilo tsa me kae mo phaposing
• Melawana ya phaposi
• Go dira mmogo mo phaposing
• Nka bontsha jang maikutlo a me mo phaposing
• Nka tlhagisa maikutlo a me jang
Setlhogo: Dibuka - Diura di le 2
• Goreng re tlhoka dibuka
• Tlhokomelo ya dibuka
• Go dirisetsa dibuka go batla tshedimosetso
• Dikgang tse ke di ratang
• Nka bona dibuka kae
Setlhogo: Matsatsi a beke - Diura di le 2
• Matsatsi a beke
• Tse re di dirang mo matsatsing a a farologaneng a beke
• Maabane, gompieno le ka moso
CAPS 15
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Setlhogo: Mmele wa me - Diura di le 2
• Supa le go neela maina a dikarolo tsa mmele - go akaretsa palo ya karolo e nngwe le e nngwe
• Tiro ya dikarolo tsa mmele tse di farologaneng
• Ke mang yo o tshwanetseng le yo o sa tshwanelang go tshwara mmele wa me
• Se mmele wa me o se tlhokang go ka itekanela
Setlhogo: Botshelo jo bo itekanetseng - Diura di le 2
• Tiragatso ya motheo o o siameng wa boitekanelo
• Go tlhatswa ka metlha
• Go phepafatsa meno, moriri le manala
• Go tlhatswa maungo pele o ja
• Mekgwa e e siameng ya ntlwanaboithusetso
• Go robala
• Ikatiso
Setlhogo: Selemo - Diura di le 2
• Maemo a bosa a selemo
• Mokgwa o tlhago e amegang ka teng
• Ka moo diphologolo di amegang
• Ka moo batho ba amegang ka teng - sk. se re se jang, aparang, dirang le metshameko e re e tshamekang
Setlhogo: Dipopego le mebala mo tikologong ya rona - Diura di le 2
• Lebelela o be o neele maina a dipopego tse di farologaneng
• Dipopego tse di dirang dilo tse di farologaneng
• Lebelela o be o neele mebala e e farologaneng
• Botebo jwa mebala - sk. bofefo, tseneletseng
Meletlo le matsatsi a a kgethegileng - Diura di le 2
16 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato R
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlanegesitsweng
botho le boleng jo bontle (diura di le 2 ka beke) • Sekao sa dilo tse re di dirisang kwa gae
jwa loago • Ditshwantsho tsa meletlo ya balelapa
• Ditshwantsho tse di bontshang maemo a bosa a a
farologaneng
• Tafole ya dikgatlhiso tsa letlhabula
• Dilo tse di farologaneng tse di dirang modumo - Go
akaretsa diletswa tsa mmino
• Dilo tse di farologaneng tsa tatso, go tshwara le go
dupelela
• Dira ditirwana tsa tsamaiso ya ka gale le ditirwana tsa motshameko o o lokologileng tsa mo teng le tsa kwa ntle ga
phaposi jaaka go neetswe mo karolong ya 2.
• Meletlo le malatsi a a kgethegileng a a ketikiwang ke setšhaba go tshwanetse ga buisanwa ka ona jaaka a diragala mo
kgweditharong yotlhe. (Diura di le pedi mo kgweditharong di abetswe seo)
Setlhogo: Kwa gae - Diura di le 2
• Ke mang yo a nnang kwa gae
• Ke eng se ke se dirang kwa gae
• Ke mang yo a dirang kwa gae
• Ditiro tse di farologaneng tse re di dirang kwa gae
Setlhogo: Tshireletsego - Diura di le 2
• O ka sireletsega jang kwa gae
• Mafelo a go tshameka a a sireletsegileng
• Mafelo a a sa sireletsegang a go tshameka
• Go sireletsega mo tseleng
Setlhogo: Ba lelapa - Diura di le 2
• Ke mang yo o e leng leloko la ba lelapa la rona
• Ditirwana tse ba lelapa la me ba di dirang mmogo
• Ditirwana tse ba lelapa la me ba di ketekang - sk. manyalo, dikgang tse di monate, matsatsi a botsalo
Ela tlhoko: Barutwana ba tswa mo malapeng a mantsi a a farologaneng. Akaretsa fa o bua
Setlhogo: Maemo a bosa - Diura di le 2
• Loapi le lebega jang - akaretsa mmala le maru
• Matsatsi a a mogote, matsatsi a a tsididi, matsatsi a letsatsi le tlhabileng, matsatsi a a nang le phefo, matsatsi a pula
-akaretsa se re se aparang mo matsatsing ao
Ela tlhoko: Netefatsa gore barutwana ga ba lebelela letsatsi
Setlhogo: Letlhafula - Diura di le 2
• Maemo a bosa a letlhafula
• Tlhago e amega jang
• Diphologolo di amega jang
• Batho ba amega jang - sk. Ke eng se re se jang, aparang, dirang, metshameko e re e tshamekang
CAPS 17
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Setlhogo: Modumo - Diura di le 2
• Modumo o re o utlwang
• Se se dirang modumo o re o utlwang
• Mmino o o ratiwang
• Kutlo e re thusa jang gore re sireletsege
• Go tlhokomela ditsebe tsa me
Ela tlhoko: Tlhokomela gore kharikhulamo e akaretsa barutwana ba ba nang le bothata jwa kutlo
Setlhogo: Pono - Diura di le 2
• Dilo tse di ntikologileng
• Lesedi, lefifi le meriti
• Pono e re thusa jang gore re sireletsege
• Go tlhokomela matlho a me
Ela tlhoko: Tlhokomela gore kharikhulamo e akaretsa barutwana ba ba nang le bothata jwa go bona
Setlhogo: Go tshwara - Diura di le 2
• Dilo tse di farologaneng di utlwala ka go farologana
• Itsise mafoko a mašwa: thata, bonolo, boleta/borethe, botsididi, mogote, bothito, botsiditsana
• Go lemoga maemo a a farologaneng a bosa le phopholego
Setlhogo: Ditatso le monko - Diura di le 2
• Ditatso le monko tse ke di ratang
• Ditatso tse di šwa mo go nna
• Tshireletsego fa o latswa
• Menko e e farologaneng mo tikologong ya rona
• Menko e tswa kae
Meletlo le matsatsi a a kgethegileng - Diura di le 2
18 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato R
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlanegesitsweng
botho le boleng jo bontle (diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomamemg tsa Dikgono tsa
jwa loago botshelo, o tla tlhoka tse di latelang:
• Tafole ya dikgatlhiso tsa mariga
• Ditshwantsho tse di bontshang dipalamo tsa bogologolo
• Ditshwantsho tsa batho ba ba dirang ditiro tse di
farologaneng
• Laletsa baeng go tla go bua ka ditiro tse di kgatlhisang
• Lefelo la go tshamekela la metsi le le nang le ditshelo tsa
go lekanyetsa le go tshela
• Dilo tse di kokobalang le tse di nwelang
• Tlhopho e e farologaneng ya maungo le merogo
• Mefuta ya ditshelo tse di senang sepe tsa dikungo tsa
teri/dikungo tsa mašwi
• Kgwele/Bolo ya diwulu le dikungo tse di dirilweng go tswa
mo wulung
• Dikao tsa materiele tse di ka dirisiwang gape
• Dira ditirwana tsa tsamaiso tsa tlwaelo le ditirwana tsa motshameko o o lokologileng tsa mo teng le tsa kwa ntle ga
phaposi jaaka go neetswe mo karolong 2.
• Meletlo le matsatsi a a kgethegileng a a ketikiwang mo setšhabeng, a tshwanetswe go tlotliwa ka ona jaaka a tlhagelela
mo kgweditharong yotlhe. (Diura di le pedi mo kgweditharong di abetswe seo)
Setlhogo: Mariga - Diura di le 2
• Maemo a bosa mo marigeng
• Ka moo tlhago e amegang ka teng
• Ka moo diphologolo di amegang ka teng
• Ka moo batho ba amegang ka teng - sk. Se re se jang, aparang, dirang, metshameko e re e tshamekang
Setlhogo: Dipalangwa - Diura di le 2
• Go ya sekolong
• Mefuta e e farologaneng ya dipalangwa
• Dipalangwa tsa bogologolo
Setlhogo: Ditiro tse batho ba di dirang - Diura di le 2
Tiro e e amanang le :
• Dipalangwa sk. terena, lori le bakgweetsi ba ditekesi; borapharakano; bakgweetsi ba difofane le badiri ka bona
• Boitekanelo sk. ngaka, ngaka ya meno, mokgweetsi wa emelense
• Dijo sk. rralebenkele, moabadijo, mobaki, molemirui
• Ditirelo sk. moagi, rradipeipi, rramotlakase, motaki
Ela tlhoko: Gakolola barutwana gore mosadi kgotsa monna a ka dira tiro nngwe le nngwe
Setlhogo: Metsi - Diura di le 2
• Dilo tse di kokobalang/phaphamalang le setlhatswetso
• Dilo tse di nnang mo metsing
• Go tswakanya dilo tse di farologaneng mo metsing go fetola mokgwa o metsi a lebegang ka teng
• Go tshela le go lekanyetsa metsi
• Tshomarelo ya metsi
CAPS 19
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Setlhogo: Maungo - Diura di le 2
• Mefuta e e farologaneng ya maungo
• Tatso le phopholego ya maungo
• Kwa maungo a tswang teng
• Mebala le popego ya maungo
Setlhogo: Merogo - Diura di le 2
• Mefuta e e farologaneng ya merogo
• Tatso le phopholego ya merogo
• Kwa merogo e tswang teng
• Mebala le popego ya merogo
Setlhogo: Temo ya teri - Diura di le 2
• Dikungo tsa mašwi le gore di tswa mo diphologolong dife
• Mokgwa o re bonang botoro ka ona
Setlhogo: Bolemi jwa boboa/ wulu - Diura di le 2
• Bolemirui jwa dinku
• Kwa wulu e tswang teng
• Tiriso ya wulu
Setlhogo: Tikologo e e itekanetseng - Diura di le 2
• Mosola wa tikologo e e itekanetseng
• Ditsela tse batho ba kgotlhelang tlhago ka teng
• Mosola wa tiriso gape
Meletlo le malatsi a a kgethegileng - Diura di le 2
20 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato R
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlanegesitsweng
botho le boleng jo bontle (diura di le 2/ beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
jwa loago Botshelo o tla tlhoka tse di latelang:
• Tafole ya dikgatlhego tsa letlhabula
• Laeborari/ dibuka tsa tshedimosetso
• Ditshwantsho
• Dira ditirwana tsa tsamaiso tsa tlwaelo le ditirwana tsa motshameko o o lokologileng tsa mo teng le tsa kwa ntle ga
phaposi jaaka go neetswe mo karolong 2.
• Meletlo le matsatsi a a kgethegileng a a ketikiwang mo setšhabeng, a tshwanetswe go tlotliwa ka ona jaaka a tlhagelela
mo kgweditharong yotlhe. (Diura di le pedi mo kgweditharong di abetswe seo)
Setlhogo: Dikgakologo - Diura di le 2
• Maemo a bosa a dikgakologo
• Ka moo tlholego e amegang ka teng
• Ka moo diphologolo di amegang ka teng
• Ka moo batho ba amegang ka teng - sk. Ke eng se re se jang, aparang, dirang, metshameko e re e tshamekang
Setlhogo: Dinonyane - Diura di le 2
• Mefuta e e farologaneng ya dinonyane
• Diponagalokakaretso tsa dinonyane - diphuka, maoto a mabedi, molomo, go beela mae
• Dinonyane tse di sa kgoneng go fofa - ntšhe, phenkwine
• Sentlhaga
Setlhogo: Digagabi - Diura di le 2
• Digagabi tse di farologaneng - e.g. Kwena,noga,mokgantitswane
• Diponagalo tsa digagabi - madi a a tsididi, mmele o o magwasipa, go beela mae
• Batlisisa ka tsenelelo bonnye ka segagabi se le sengwe
Setlhogo:Kgogodumodumo - Diura di le 2
• Dikgogodumodumo tse di farologaneng
• Ka moo dikgogodumodumo di tshelang ka teng
• Se re se itseng ka dikgogodumodumo gompieno
Ela tlhoko: Dirisa dibuka tsa ditshwantsho go tswa kwa laeboraring
Setlhogo: Diphologolo tse di tlhaga - Diura di le 2
• Diphologolo tse di tlhaga ke eng
• Mefuta ya diphologolo tse di tlhaga
• Diphologolo tse di tlhaga di bonwa kae
• Ka moo diphologolo tse di tlhaga di tshelang ka teng
Setlhogo:Batlisisa ka phologolo e le nngwe e e tlhaga - Diura di le 2
• Tlhopha phologolo e nngwe e e tlhaga go ithuta ka yona o lebeletse dintlha tse di latelang:
- Phologolo e ntse jang
- Kwa e dulang teng
- E ja eng
- Bana le kwa ba tsaletsweng teng
- Ntlha nngwe ya tlaleletso e e kgatlhisang
CAPS 21
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Setlhogo: Metshameko - Diura di le 2
• Motshameko o ke o ratang
• Ke eng re na le melawana mo metshamekong
• Ke eng motshameko o le botlhokwa mo go nna
Meletlo le matsatsi a a kgethegileng - Diura di le 2
Kopano ya ditlhogo le tlhatlhobo - Diura di le 4
22 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato R
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegesitsweng
Lebelela didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo tse di mo Karolo 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo tsamaong ya kgweditharo 1. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa Dikgono tsa
Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa Boitlhamedi
• Go itshidila le go hema o dirisa ditiro tsa letsatsi le letsatsi, jaaka go tsoga le go ikapesa - go iphutholola, go ikgara, go
itšhopa, go itsikinya, go itlhotlhora, go kgabaganya molagare
• Kgodiso ya temogo ya phatlha/sebaka, motshameko wa dikgapetla/ go ema ka bonako o sa tsikinyege, go ipatlela
phatlha ya gago ntle le go kgoreletsa/thula ba bangwe
• Tshola kgato e e tsepameng:tshameka motshameko wa moribo jaaka go opa matsogo, go gata ka maoto,diitewa a dirisa
moribo le moretheto o o farologaneng
• Utolola mmino, motsamao le lentswe: o tsepama mo moribong/morethethong: bonako le bonya
• Opela dipina tsa tiragatso a dirisa dikarolo tsa mmele tse di farologaneng go ranola pina
• Tiriso ya lentswe ka gangwe le motsamao mo go tseyeng karolo mo diraemeng le dikgang
• Tsidifatso le go ikhutsa ga mmele (sk go kokobala mo metsing jaaka letlhare)
Go loga leano le go ranola
• Loga leano ka kgang e e ka ga maitlhomo kgotsa maitemogelo a gago a botshelo o dirisa lentswe (go opela/go bua),
motsamao, mmino, dilo le ditogamaano tsa terama
• Go thadisa maikutlo le kakanyo ka motsamao le pina (sk tau e e galefileng, peba e e tshwerweng ke tlala)
• Utolola dirwe tsa kutlo ka ga teramatiso ya kgang, diraeme le dipina, (sk ‘etelela sefofu pele’, go utlwelela phopholego ya
dilo tse di farologaneng)
Botaki jwa Pono Diura di le 10
Go itlhamela dilo tsa tlhakorepedi/tekatekanopedi (2 D)
• Thala le go neela thanolo ya gago ka sethalo o dirisa setlhogo sa beke le go dirisa dikheraeyone tsa mafura,
dikheraeyone tsa pasetele le ditshwantsho tse dingwe tsa bobegakgang
• Tako: dirisa pente e e tlhakantsweng pele kgotsa enke ya mebala kgotsa basa (dye) mo mmalengtheo le mmalatlaleletso
go tsibogelo setlhogo sa beke
• Elemente ya botaki: maitemogelo a e seng a tlwaelo le tiriso ya dipopego mo sethalong le takong
• Tlhama metheo: pharologanyo ya tiriso e e seng ya tlwaelo (bogolo/bonnye, boleele/bokhutshwane) mo go thaleng le mo
go takeng
• Pharologanyo ya bogolo jwa pampiri le popego: tlhotlheletsa go dira mo dikaleng tse di farologaneng:
Go itlhamela dilo tse di matlhakoretharo /tekatekanotharo(3D)
• Kgolagano ya mesifa e mennye le e megolo: (letsogo le tlhaloganyo) tiriso ya sekere le didiriswa tse dingwe
Kitsotlhaka ya pono ( e e tla akarediwang mo kgweditharong yotlhe)
• Neela dipopego mo tirong ya gago
CAPS 23
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato R
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Lebelela didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo tse di mo Karolo 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo tsamaong ya kgweditharo 1. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa Dikgono tsa
Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa Boitlhamedi
• Itshidila ka go dirisa ditirwana tsa letsatsi le letsatsi jaaka “go phepafatsa ditlhako tsa me, go alola bolao
• Temogo ya mmele ka go utolola phatlha le kaelo jaaka bogolo, bonnye, godimo, kwa tlase, kgakala le gaufi
• Mmino, lentswe le motsamao: tsepama mo dilong tse di tshwanang le kwa godimo le tlase, thata le botlhofo
• Mmino wa setso, metshameko ya meribo le diraeme o dirisa dilo tse di farologaneng (godimo, bonolo, thata, botlhofo) ka
go opa diatla le go kiba
• Motsamao wa go tsikinyega jaaka kgati le go tlolatlola, fa ba ntse ba arogana lefelo/phatlha ntle le go thula ba bangwe
• Bokgoni ba go reetsa: tsibogela matshwao, dikaedi, dikgang, diraeme le dipina, jaaka ’ema! ‘go ema ka bonako’ kgotsa
‘go nna fatshe’
Go loga leano le go ranola
• Go ranola dilo tsa setso le dipina tse dingwe o dirisa dilo tse di tshwanang le: bonolo/kwa tlase le kwa godimo
• Go diragatsa maemo a e keteng ke a nnete, maitlhomo le maitemogelo a gago a botshelo
• Tlhama le go etsisa modumo wa kgang jaaka modumo wa dinotshe
• Dikaelo, maemo (godimo, mo gare le kwa tlase) le dipopego tse di utolotsweng ka motsamao wa boitlhamedi le dikgang
• Teramatiso,o dirisa kgang ya setso e e leng teng, leboko, diraeme kgotsa pina jaaka setsibosi
• Tiriso ya dilo kgotsa diaparo le dilo tse di dirisiwang mo seraleng ka motsamao wa boitlhamedi, metshameko ya terama le
mmino
Botaki jwa pono - Diura di le 10
Go itlhamela dilo tse di tlhakorepedi (2D)
• Tiriso e e sa tlhomamang ya dielemente tsa botaki, tsa popego le mmala mo go raleng le go penta mo tsibogelong ya
setlhogo sa beke
• Dira ka bogolo jo bo farologaneng go godisa temogo ya dintlha
• Go ranola dikarolo tsa mmele ka go thala le go penta
• Dirisa ditogamaano tsa mokwalo o o kgaoganeng, o dirisa dilo tse di jaaka dikhurumelo tsa dibotlolo, matlapa, matlhare,
matsogo
Go itlhamela dilo tsa matlhakoretharo (3D) (go bontsha le go aga)
• Dikgono le ditogamaano tsa boitseanape jwa go: sega, kgomaretsa, gagola
• Dirisa taka/tege ya go tshameka go bontsha ka tokologo: go bopa, go soka, go pitika
Litheresi ya pono
• Go lebelela le go bua ka buka ya ditshwantsho: neela dipopego le mmala mo bukeng ya ditshwantsho, supa pharologano
bogolo/ bonnye, boleele/bokhutshwane mo bukeng ya ditshwantsho
24 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato R
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Lebelela didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo tse di mo Karolo 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo tsamaong ya kgweditharo 1. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa Dikgono tsa
Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono
Botaki jwa Tiragatso Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa Boitlhamedi
• Metsamao ya go ikatisa ka go gotetsa mmele o diragatsa kgang jaaka setsibosi
• Motabogo wa petsana o dirisa moribo le motsamao
• Mmino, lentswe le motsamao, tsepamisa ya godimo: godimo le kwa tlase
• Go dirisa diletswa tsa meropa go tshegetsa morethetho le go aga bokgoni jwa dipalo le go bala
• Go dirisa diletswa tsa mo mmeleng/ diletswa tsa meropa go diragatsa dipaterone tsa moribo o o bonolo
• Temogo ya phatlha ka motsamao wa dipopego, kgolokwe le mela
• Puo ya mmele le sefatlhego go bontsha maikutlo jaaka A ‘kutlobotlhoko’, ‘boitumelo’
• Go tsidifatso le go lapolosa mmele: sk.go kokobalo/phaphamala mo godimo ga metsi jaaka matlhare a setlhare
Go loga leano le go ranola
• Dipina: tsepamiso mo bogodimong le bokwatlase jaaka ‘Twinkle, Twinkle little star’ (godimo) le tshupanako ya ga
rremogolo (kwa tlase)
• Moribo:boleng jwa noto e telele le e khutshwana (nako) ka go dirisa diletswa tsa mmele le meropa
• Tiragatso ya maemo a e keteng ke a nnete, kgotsa maitemogelo a gago a botshelo ka motsamao le pina
• Dilo tse di angwang go emela dilo tse dingwe mo motshamekong wa terama, jaaka leiso la maselamose, hutshe jaaka
leotwana la go kgweetsa, jj
Botaki jwa pono Diura di le 10
Go itlhamela dilo tsa matlhakorepedi (2D)
• Thala le go penta ka tokologo o dirisa setlhogo sa beke
• Tlhakanya pente ya gago go siamisa tlhomamo
• Tiragatso e e sa tlwaelegang ya mmele: tlolatlola, taboga, go robala le tse dingwe
• Dira ka kagego e e farologaneng le bogolo jwa pampiri, le maratšhe a bogolo jo bo farologaneng go dira ka kgolo ya
dintlha
Go itlhamela dilo tsa tlhakoretharo (3D) (Go aga le go taka)
• Tlhama ka tokologo a dirisa mefuta ya materiele jaaka dibokoso tse dinnye, materiele o o ka diriwang gape jaaka
ditalama, dibokose tsa mae, manathwana a dikhatebokoso le tse dingwe
• Tlhotlheletsa kgolo ya dikgono ka tiriso ya materiele
• Dirisa taka/tege ya go tshameka go tokafatsa bokgoni jwa mesifa e mennye ka go pitika, nota/ tlhoba, kopanya
Litheresi ya pono
• Lebelela le go bua ka mmala le dipopego mo ditshwantshong
• Tsibogela dipotso go bontsha temogo ya mmala le popego
CAPS 25
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato R
Botaki jwa Tiragatso Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegesitsweng
Lebelela didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo tse di mo Karolo 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo tsamaong ya kgweditharo 1. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa Dikgono tsa
Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono
Botaki jwa Tiragatso Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa Boitlhamedi
• Go itshidila mmele ka go dirisa maemo (godimo, tlase le mo gare) jaaka go tshwara poleiti ya polasetiki ya go tshameka,
go gagaba jaaka seboko, roller-skating, jj.
• Dira dipopego ka mmele, o tsepama mo dikgolokweng le dikhutlonne
• Go itshegeletsa ka leoto le le lengwe jaaka e kete ke kota, sethunya se se fokiwang ke phefo, go tsamaya mo mogaleng
o o gagametseng, jalo jalo.
• Go tsidifatsa le go lapolosa mmele ka go iphoka ka letlhare jj
Go loga leano le go ranola
• Tiragatso e e bonolo ya go etsisa/motshamekoketso jaaka go ja bebetsididi, go baka kuku, go jala le go nosetsa peo, jj
• Reetsa kgang le go ranola ditiragalo mo kgannyeng, ka ga puo ya sefatlhego, motsamao le tiragatso e e maleba ya
modumo
• Temogo ya tiriso ya phatlha ka motsamao wa modumo jaaka go tsamaya mo sejanageng, sefofane, terena, bese,
thekesi, baesekele jj
Botaki jwa pono Diura di le 10
Go itlhamela dilo tsa tlhakorepedi (2D)
• Go thala le go penta o dirisa setlhogo sa beke
• Tiriso ya boditšhabatšhaba ya dipaterone tse di thalwang jaaka temogo ya dipaterone tsa lefatshe la gago
• Dirisa mmala go tlhama dipaterone
• Dirisa maano a mokwalo o o bonolo go tlhama paterone e e sa tlwaelegang
Go itlhamela dilo tsa matlhakoretharo (3D) (go aga le go taka)
• Aga dikgono tsa thuto ya boitseanape le taolo ya mesifa e mennye ka go bofa le go phuthela le tse dingwe
• Dirisa dintlha tse di kgolo mo go bontsheng ka go dirisa taka/tege ya go tshameka: nota/tlhoba, go goga, pitikolola dilo tse
dinnye
• Go bontsha go go sa tlhomamang ka go dirisa taka/tege ya go tshameka
Litheresi ya pono
• Neeleng mmala le popego tse di kgethegileng (mebala e e tseneletseng le e e sa tsenelelang, dipopego tse di bonolo tsa
jiometeri) le pharologano ka go araba dipotso
26 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato R
Thuto katiso ya mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegesitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo o tla tlhoka:
dikutu tse dikima tsa setlhare, mapolanka, dithaere, dibolo/
dikgwele, dikgetsana tsa dinawa, ditshamekisi tsa maotwana
tse barutwana ba ka di dirisang fa ba tshameka motshameko
o o gololosegileng/lokologileng, motshameko wa go tlola
dikgoreletsi,mmino
Motsamao
• Go tsamaya le go taboga mo dikaelong tse di farologaneng ntle le go thulana
• Go taboga o dikologa mo batshamekakgatlhanong ba le bane
• Go taboga o dikologa batshamekakgatlhanong ba le babedi
• Motabogo wa go ya le go boa magareng ga batshamekakgatlanong ba le babedi
• Tiriso ya ditsiboso ntle le motsamao: barutwana ba tlola ka hulahupu, ba dira mebele ya bona meleele “boleele,
magareng le bonnye”
Temogo ya methapo
• Go dirisa ditemosi: ka go lebelela maemo a a bonolo a khoso ya dikgoreletsi, sk, go tlola , go taboga, go latlhela, go
palama. Barutwana ba tlhokomela kwa ba tshwanetseng go ya teng.
• Go dirisa temosi ya go kgoma/go tshwara ka go taboga le go tshwara/ama dilo tse di mo lebaleng la go tshamekela;
mefuta ya dilo tse di ka tshwarwang mo lebaleng la metshameko e ka nna, mabota, dikutu tsa ditlhare, ikatiso ya jankele,
matlapa jj. Ba nna le maitemogelo ka go kgoma mafelo a a farologaneng.
• Dirisa temosi ya go kgoma/ama ka go itswala matlho, barutwana ba batla dilo ka go di kgoma jaaka kgetsi ya dinawa,
kgwele jj.
Moribo/morethetho
• Go tlola ka maoto a a pataganeng mmogo le go refosanya maoto
• Go dirisa temosi ya kutlo: motshameko wa maiphitlhwaphitlhwane le yo a iphitlhileng, go letsa tshipi/phala gore ba
bangwe ba sale modumo morago
• Go dirisa temosi ya kutlo: go tshameka ka dilo tse di dirang modumo jaaka dikhurumelo tsa dibotlolo tse di tsentsweng
mo thining go dira modumo kgotsa go bofeletswe mo maotong a bona. Barutwana ba tlola kgotsa ba tsamaela kwa
moribong o o kgethegileng.
Kgolagano
• Latlhela le go tshwara kgetsi ya dinawa
• Ikatiso ya jankele - go dirisa matsogo go tsamaya o itshwareleditse kwa godimo mme mmele o akgegile/lepeletse
• Ikatiso ya jankele, palama lere
Tekatekano
• Motshameko wa go tila mehwidinyana (disekitlele) le go fetola kaelo
• Tlhaola ditsela tse di farologaneng tsa go tsamaya go kgabaganya thobane ya go itshegetsa
• Ikatiso ya jankele - go itshegetsa ka go tsamaya mo dithobaneng tse di kwa tlase
• Itshegeletsa ka leoto le lengwe mo metshamekong e e farologaneng
Tiriso ya phatlha/sebaka
• Tabogela mo dikaelong tse di farologaneng kwa ntle ga go thula ba bangwe o dirisa phatlha yotlhe e e leng teng
• Dikago tse di farologaneng: kgolokwe, sekwere, popego ya taemane
• Tlolela le go tsamaya mo tlase ga dikgoreletsi, go gagaba, go palama , go tlola jj
• Ikatiso ya jankele, go gagaba le go kgabaganya mo diforeiming o dirisa dikarolo tsa mmele tse di farologaneng
Kitso ya dikaelo
• Ditirwana tse di tla dirisang letlhakore le le bokoa la mmele, ke gore, menogela mo molemeng/mojeng, dirisa letsogo la
molema/moja jj .
• Go robala mo fatshe....pitikologa ka letlhakore go ya kwa molemeng/mojeng
Metshameko
• Motshameko wa maiphitlhwaphitlhwane
• Ditirwana tsa ditemosintsi, tshamekela mo metsing ka dilo tse di farologaneng tsa polasitiki
CAPS 27
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato R
Thuto ya ikatiso ya mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
Dilo tsa khoso ya dikgoreletsi; mmino, dikgetsana tsa
dinawa, dikgwele,jj
Megala; ikatiso ya jankele, jj.
Motsamao / go sa tsamae
• Dikarolo tsa mmele: opela dipina le diraeme fa ba ntse ba ithuta dikarolo tsa mmele e leng, tlhogo, magetla, thamo,
sehuba, dinoka, maoto, mangwele, menwana, nko, molomo, seledu, sekgono, seatla, matsogo
• Tabogela kwa pele le kwa morago
• Taboga ka bonako le ka bonya
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Khose e e bonolo ya dikgoreletsi sk. go tlola, go taboga, go gagaba, go relela ka mpa, go palama,jj
• Kgokolosetsa kgwele mo morutwaneng yo mongwe …morutwana yoo le ena a e busetse kwa go yo mongwe
• Kgorometsa baluni
Moribo/morethetho
• Go dirisa mmino kgotsa mmele jaaka seletswa sa mmino, tlhaola dikarolo tsa mmele le go tsamaya go ya ka ditaelo tsa
moribo tse di neetsweng, ke gore, kgoma menwana….kgoma tlhogo…kgoma nko jj
Kgolagano
• Latlhela le go tshwara dikgetsi tsa dinawa
• Ikatiso ya jankele - go lepelela/akgega mo thobaneng e e rapameng ya ikatiso ya jankele
• Ikatiso ya jankele -palama lere kwa godimo le kwa tlase ya ikatiso ya jankele
Itshegetsa
• Dikarolo tsa mmele: ka go dirisa dikgetsi tsa dinawa, barutwana ba kopa go tswa mo morutabaneng gore dikgetsi
tsa dinawa di bewa kae, ke gore, fa o ntse o tsamaya baya kgetsi ya dinawa mo tlhogong: baya kgetsi ya dinawa mo
lengweleng (la molema/la moja) fa o ntse o itshegetsa ka leoto le le lengwe; baya kgetsi ya dinawa mo legetleng (la
molema/la moja) fa o ntse o tsamaya jj
• Itshegetse: tsamaya mo moleng; itshegetse mo dilong tse di kwa tlase
Tiriso ya phatlha/sebaka
• Ka taelo ya morutabana, tabogela mo dikaelong tse di farologaneng ba dirisa phatlha yotlhe e e leng teng
• Dikago tse di farologaneng: kgolokwe e e tabogang e dikologa
• Tlolela le go tsamaya mo tlase ga dikgoreletsi, go gagaba, go palama , go tlola jj
• Ikatiso ya jankele, go gagaba le go kgabaganya mo diforeiming o dirisa dikarolo tsa mmele tse di farologaneng
Kitso ya dikaelo
• Dikarolo tsa mmele - go taboga… go diga sefatlhego, go robala mo fatshe… pitikologa ka mekokotlo le ka matlhakore
(molemeng/mojeng)
• Tsamaya ka letlhakore go ya molemeng/mojeng
Metshameko
• Latlhela dikgetsi tsa dinawa / dibolo/dikgwele mo setshelong
• Go tlolatlola, go tshwara, go latlhela
28 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato R
Thuto ya ikatiso ya mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegesitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
Dibolo/dikgwele, dimakhara le mehwidinyane (skittles),
mebala, diroupu, diribono
Dilo tse di kwa tlase jaaka mathaere, matlapa le diloko.
Motsamao
• Go tsamaya le go taboga mo dikaelong tse di farologaneng
• Go tsamaya, go matšha, go tlolatlola, go relela, go tlola kgati, go golopa, go tlola le go kgokologa
• Go sa tsamae: go kobega, go ikotlolola le go ikgona o dira dipopego tse di farologaneng
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Khose e e bonolo ya dikgoreletsi sk. go tlola, go taboga, go latlhela, go palama jj
• Tlola kgati
• Tlolela mo dikgoreletsing jaaka fa tlase ga roupu
• Go tlola go fitlhelela sekgala mo lefatsheng
Moribo/morethetho
• Tlola ka maoto a le mabedi le go refosana maoto
• Sekotšhe se se bonolo, go simolola ka leoto le le lengwe o be o tlhome ka le le lengwe; go simolola ka leoto le le lengwe
mme o tlhome ka a le mabedi; go simolola ka maoto a le mabedi mme o tlhome ka le le lengwe
Kgolagano
• Latlhela le go tshwara kgetsi ya dinawa
• Ikatiso ya jankele - go dirisa matsogo go tsamaya o itshwareleditse kwa godimo mme mmele o akgegile/lepeletse
• Ikatiso ya jankele, palama lere
Itshegetsa
• Palama dilo tse di kwa tlase jaaka dithaere, ditulo jj
• Itshegetsa: go tsamaya mo roupung, go tsamaya mo dithaereng, dikutung, dipolanka, matlapa jj
• Supa mekgwa e e farologaneng ya go kgabaganya dibimi/dithobane tsa go itshegeletsa, go fologa le go tlhoma/ema
bonolo (koba mangwele)
• Ikatiso ya jankele - Itshegetsa ga o tsamaya mo dithobaneng tse di kwa tlase
• Itshegetsa ka leoto le lengwe, la molema/la moja
Tiriso ya phatlha/sebaka
• Dikaelo le ditsela: go tsamaya mo moleng o o tlhamaletseng, mola o o kgopameng le o o manyokenyoke
• Lobelo: go tsamaya ka bonako, go matšha ka bonako, taboga ka bonako mo moleng o o tlhamaletseng, mola o o
kgopameng le o o manyokenyoke
• Tlolela le go tsamaya fa tlase ga dikgoreletsi, go gagaba, go pagama, go tlola jj.
• Ikatiso ya jankele: go gagaba le go loga ka diforeime o dirisa dikarolo tse di farologaneng tsa mmele
Kitso ya dikaelo
• Tsamaya ka letlhakore, go ya mo molemeng/mo mojeng mo tseleng e e tlhamaletseng, e e manyokenyoke
• Tlolatlola ka leoto le le senang maatla
Metshameko
• Phologolo le motsumi; katse le peba; phokojwe le nku; tshwara mogatla jj.
CAPS 29
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato R
Thuto ya ikatiso ya mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Dikgoreletsi, phala, dibolo/dikgwele tse di farologaneng,
kuranta jalo jalo
Motsamao
• Go ikatisa o dirisa dikgoreletsi: methapo ya kgopolo, barutwana ba simolola ka tirwana ya ntlha le tirwana ya bofelo ya
tatelano e e tsepameng, mme o gopole gore o ka dira eng mo lefelong lengwe le lengwe
• Tsamaela kwa dikaelong tse di farologaneng, o dirise lobelo lo lo farologaneng, o akaretsa go ema fa o laelwa go dira
jalo, kgotsa go dira motsamao o mošwa
• Go sa tsamaye: go tsamaisa mmele, ikgona mmele, go ikgonolola, go ikotlolola, go kobega, jalo jalo
Methapo ya temogo
• Kgolagano ya letsogo le leitlho: latlhela kgwele e tona mo sekonopelweng kwa go ikaeletsweng, kgokolosetsa kgwele e
nnye kwa sekonopelweng se se ikaeletsweng
• Tshwara kgwele e kgolo: e e fa gare le e nnye ka dikgala tse di farologaneng kgotsa bogodimo jo bo faroganeng
• Ka bobedi, go isa kwa godimo le kwa tlase,go tshwara bolo e kgolo
• Go kolopa: ka letsogo le le phuthulotsweng, go kolopa baluni o tswelele o dirise kgwele/bolo ya tenese
Moribo/morethetho
• Go dirisa dipina tsa tiragatso: barutwana ba kopisa se morutabana a se dirang- motsamao o akaretsa go matšha, golopa,
tlola tlola, tlola kgati, go dikologa le go itshegatsa
Kgolagano
• Kgolagano ya letsogo le leitlho: go tlolatlodisa kgwele e tona, e e mo magareng le e nnye
• Latlhela o be o tshware kgetsi ya dinawa ka diatla di le pedi; le ka seatla sa molema le sa moja
• Latlhela kgetsi ya dinawa mo hupung e e beilweng mo fatshe ya sekgala sa dimitara di le pedi go tswa go e nngwe
• Go kolopa: dirisa thobane ya kherikete ya polasetiki kgotsa lokwalodikgang lo lo potokilweng go dirisiwa jaaka thobane
mme a iteye kgwele go tswa mo go “T“ mme a tswelele ka ditirwana tsa go latlhela le go betsa/itaya ba dirisa dikgwele tsa
phopholetso e e bonolo (dikgwele tsa tense)
• Kgolagano ya letsogo le lonao: dumedisanang ka dinao; go tiribola ka kgwele o dirisa lenao la molema/la moja; go raga
kgwele go ya mo sekonopelweng se se ikaeletsweng
Tekatekano
• Tsamaya mo diroupung tse di beilweng mo fatshe; dithaere; itshegetsa ka lonao lo le lengwe.
• Metshameko; barutwana ba tsamaya ka dithini (dithini tsa di onse di le 48) di bofeletswe ka diroupu mo dinaong, tshwara
roupu ka diatla go itshegetsa
Tiriso ya phatlha/sebaka
Metshameko ya thanele/kgogometso, ke gore, gagaba mo gare ga maoto a ba bangwe mme le bona mo gare ga a gago,
gagaba mo gare ga maoto a barutwana ba ba emeng mo moleng o le mongwe, go gagaba mo gare ga dithanele tse di
itiretsweng jaaka dithaere, dihupu, meropa,jj.
Kitso ya dikaelo
• Ditirwana tse o dirisang letlhakore la mmele le le senang maatla
• Ditirwana tsa kgokoloso; robala mo fatshe mme o kgokologele kwa mojeng kgotsa mo molemeng
Metshameko
• Sala ditaelo morago tsa go tsamaya, go taboga, go tlola, go tlola kgati, go palama, jj
• Go tsamaya mo sekeleng ba tshwarane ka diatla, bogolo le palo ya disekele, di tsamaye di fetofetoga le go fetola dikaelo
tsa motsamao wa sekele
• Metshameko ya go kolopa jaaka tenese ya letsogo, kgwele ya T, go kgarametsa baluni, jj
30 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
MOPHATO 1
Kgweditharo ya 1 Mophato 1
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka tse di latelang:
Tšhate ya maemo a bosa
• Dira ditirwana tse di tlwaelegileng le metshameko ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi e e lokologileng jaaka go kailwe
mo karolong ya 2
• Dirisa khalentara ya phaposi go buisana ka ditiro tsa letsatsi le tsa kgwedi letsatsi lengwe le lengwe, ngwaga otlhe
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Netefatsa gore tšhate ya maemo a bosa e mo nakong
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Nna - Diura di le 6
• Dintlha ka ga gago jaaka leina, aterese, dinomore tsa mogala le dingwaga tsa gago
• Re botlhokwa e bile re kgethegile
• Dilo tse re kgonang go di dira
• Ke tshwana jang le ditsala tsa me?
• Ke farologana jang le ditsala tsa me?
Setlhogo: Kwa sekolong - Diura di le 4
• Leina la sekolo, morutabana le mogokgo
• O bona kae mafelo a a farologaneng mo sekolong - akaretsa ntlwana ya boithusetso, ofisi, mafelo a go tshamekela
• Ditiro tse di tlwaelegileng tsa phaposi le melao
• Ke ya jang kwa sekolong?
Ela tlhoko: Barutwana ba ka nna ba ithaopa go tsaya dikarolo tse di farologaneng mo phaposing mme fela morutabana o
tshwanetse go netefatsa gore mongwe le mongwe o nna le seaba go dira sengwe mo tsamaong ya kgweditharo.
Setlhogo: Mekgwa ya tlwaelo ya boitekanelo - Diura di le 4
• Go robala
• Go ja dijo tse di itekanetseng
• Tiriso e e siameng ya ntlwana boithusetso
• Go tlhapa diatla
• Go itshwara o le phepa
• Moriri, meno le manala
• Go tlhapa ka gale
• Go ikatisa le go tshameka ka gale
• Go bogela thelebišene ka selekano
Setlhogo: Maemo a bosa - Diura di le 4
• Tšhate ya maemo a bosa a letsatsi le letsatsi
- Tlhokomelo ya maemo a bosa a ka gale.
- Mogote, botsididi, diphefo, maru, letsatsi, mouwane, go na ga pula
- Tšhate ya go tlhalosa matshwao a maemo a bosa
• Rona le maemo a bosa - akaretsa diaparo, dijo, ditirwana
Ela tlhoko: Tšhate ya maemo a bosa e tshwanetse go tladiwa letsatsi le letsatsi ngwaga otlhe.
Tlhalosetsa barutwana gore goreng ba sa tshwanela go lebelela letsatsi
Matsatsi a tsa sedumedi le a a kgethegileng Diura di le 2
CAPS 31
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato 1
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
• Ditshwantsho tse di farologaneng tsa malapa
• Dikai tsa dikotsi/ matshwao a botlhole
• Dikai tsa go tsibosa ditemosi; phopholetso, go latswa,
modumo, go dupelela
• Ditšhate tsa go bontsha dikarolo tsa mmele
• Dira ditirwana tse di tlwaelegileng le metshameko ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi e e lokologileng jaaka go kailwe
mo karolong ya 2
• Dirisa khalentara ya phaposi go buisana ka ditiro tsa letsatsi le tsa kgwedi letsatsi lengwe le lengwe, ngwaga otlhe
• Netefatsa gore tšhate ya maemo a bosa e mo nakong
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: lelapa la me - Diura di le 4
• Lelapa ke eng?
• Maloko a balelapa la me - balosika le ba ba kgakala
• Tlhokomelo ya ba bangwe kwa gae
• Ela tlhoko: Barutwana ba tswa malapeng a a farologaneng, netefatsa gore o a ba akaretsa
Setlhogo: Tshireletsego kwa gae - Diura di le 4
• Dikotsi kwa gae
- Fa o apaya
- Fa o tlhatswa
- Legadima le motlakase
- Mafelo a a kwa ntle
- Melemo
- Dilo tse di botlhole - go lemoga mefuta le matshwao a tsiboso
• Go tshwara legae le bolokesegile fa o setse o le mongwe kwa gae
• Karata e e nang le dinomore tsa thuso ya potlako
Setlhogo: Mmele wa me - Diura di le 6
• Dikarolo tse di farologaneng tsa mmele wa me
• Dikarolo tsa mmele wa me tse ke kgonang go di tsamaisa
• Dikarolo tsa mmele tse ke sa kgoneng go di bona - makgwafo, pelo, mogodu, boboko
• Ditsibosi di le tlhano le tiriso ya tsona -go tshwara, go dupelela/nkgelela, modumo, go bona le tatso
32 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Setlhogo: Go tshwara mmele wa me o bolokesegile - Diura di le 4
• Maemo le mafelo a a bolokesegileng le a a sa bolokesagang - jaaka go emela sepalangwa o le esi, go tsamaya o le esi
kwa mabenkeleng
• Maikutlo a go dumela le go gana
• Go ithuta go gana/gore ‘nnyaa’
• Go sireletsa mebele ya rona mo malwetsing
- Go itshwara/ithiba molomo le nko fa o ethimola kgotsa o gotlhola
- O seka wa tshwara madi a motho yo mongwe
- Go tlhatswa maungo le merogo pele ga o ja
- Tshwara metsi a bolokesegileng go ka nowa
Matsatsi a tsa sedumedi le mangwe a a kgethegileng - Diura di le 2
CAPS 33
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato1
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo o tla tlhoka:
jwa loago
• Dintshwantsho le dikgang tsa mafelo a setšhaba, batho,
le diotlwana (diphologolo tsa fa gae)
• Sekhutlwana sa tlhago/tafole ya diphitlhelelo mmogo le
dimela
• Ditshwantsho tsa dimela le dijo/dijo tse di farologaneng
• Dira ditirwana tse di tlwaelegileng le metshameko ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi e e lokologileng jaaka go kailwe
mo karolong ya 2
• Netefatsa gore tšhate ya maemo a bosa e mo nakong
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Morafe wa gaetsho - Diura di le 4
• Mafelo mo morafeng wa gaetsho-akaretsa meago le mafelo a o re kopanang mo go ona.
• Batho mo morafeng wa gaetsho- Batho ba ba nthusang, batho ba ba rekisang dilo, batho bangwe ba ke ba itseng.
• Go tlhokomelo didiriswa mo morafeng wa me-jaaka megala, dinamelwa, matlwana a boithusetso tsa botlhe.
• Go tshola mafelo a le phepa- Go dirisa ditshelo le go se latlhaganye matlakala gotlhe.
Setlhogo: Diphologolo tsa legae - Diura di le 2
• Diphologolo tseo re ka di tsholang jaaka tsa legae
• Re ka tlhokomelo jang diphologolo tsa legae kwa gae.
• Go tshola diphologolo sentle- jaaka go dira gore di ikotlololel, o sa di tshenye, o sa di tswalele mo koloing/sejanageng.
Setlhogo: Maitsholo le maikarabelo - Diura di le 2
• Go dumedisa batho bao re ba itseng le bao re sa ba itseng
• Go emela tšhono ya me
• Go utlwelela ba bangwe
• Go abelana
• Go bntsha bopelonomi
• Go nna le nnete
• Go tlotla batho ba bangwe le ditsaabona.
Tsaya tsia: Tiragatso: Gatelela le go kopanya maitsholo le maikarabelo ngwaga otlhe.
Setlhogo:Dijalo le dipeo - Diura di le 4
• Ke gore eng re tlhoka dijalo-akaretsa dijo, meriti, setlaagana sa diphologolo.
• Ke dijalo dife tse di lebegang jaaka-medi, dikutu, matlhare, malomo.
• Dijalo tse di farologaneng-Go tshwana le go farologana.
• Dipeo le kwa di tswang teng
• Ke dijalo dife tse di tshwanetseng go gola
• Go godisa sejalo go tswa mo peong-jaaka nawa
34 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Setlhogo: Dijo - Diura di le 6
• Dijo tse re di jang
• Kwa dijo tse di farologaneng di tswang teng:maungo, merogo,teri/dikungo tsa mašwi
• Go ja sentle, dijo tse di itekanetseng
• Go ja dijo tse di itekanetseng le tse di sa itekanelang.
• Ditlhopho tse di itekanetseng le selekano se se siameng sa sa dijo.
• Go boloka dijo-tse di šwa tse dišwa, ka mo dithining, tse di omisitsweng le tse di gatseditsweng.
Malatsi a bodumedi le a mangwe a botlhokwa - Diura di le pedi
CAPS 35
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 1
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka tse di latelang:
• Mmapa wa setshwantsho o o nang le dikgang
• Ditshwantsho tsa magae
• Dikai tsa didiriswa tse di farologaneng tsa go aga
• Ditshwantsho tsa ngwedi
• Dira ditirwana tse di tlwaelegileng le metshameko ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi e e lokologileng jaaka go kailwe
mo Karolong ya 2
• Netefatsa gore tšhate ya maemo a bosa e mo nakong
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Magae - Diura di le 4
• Mefuta ya magae - a a akaretsang difoletse, dintlo, mekhukhu, dintlo tsa setso
• Dintlo tse di tshwanetseng maemo a a farologaneng a loapi
• Malapa a a farologaneng a dirilwe ka eng - o akaretsa logong, ditena, mmopa, thini, matlapa/maje, polasitiki
Setlhogo: Dimmepe tsa ditshwantsho - Diura di le 4
• Go bona mafelo le dilo mo mmapeng wa setshwantsho
• Go bona lefelo go tswa go le lengwe go ya go le lengwe ( dirisa mafoko jaaka godimo, ka fa tlase, kwa tlase)
• Go bona mo mmapeng kwa ditiragalo tsa dikgang di diragetseng teng
Ela tlhoko: Mmapa wa setshwantsho ke sethalo se se bontshang kwa dilo di fitlhelwang teng mo lefelong le le neilweng.
Mmepe wa setshwantho o godisa bokgoni jwa thutalefatshe jwa go tlhaloganya mafelo, sekgala le boalo
Setlhogo: Metsi - Diura di le 4
• Tiriso ya metsi-kwa gae le kwa sekolong
• Ditsela tsa go senya metsi
• Ditsela tsa go boloka metsi
• Metsi a a bolokesegileng le a a sa bolokesegang
• Go boloka metsi
Setlhogo: Loapi mo bosigong - Diura di le 4
• Go fetoga go tswa mo motshegareng go ya mo bosigong
• Loapi lo ntse jang mo bosigong
• Ngwedi
- Ngwedi o ntse jang
- Re kgona go bona ngwedi leng
- Ngwedi e fetola popego jang
• Dinaledi
- Naledi e galalela/phatsima jaaka letsatsi (letsatsi ke naledi)
Ela tlhoko: Go a kgonagala go bona ngwedi mo tsamaong ya letsatsi. Akaretsa ditirwana tsa go lebelela le go thala
Matsatsi a tsa bodumedi le a mangwe a a kgethegileng - Diura di le 2
Kopanya/tiisa ditlhogo le tlhatlhobo - Diura di le 2
36 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato 1
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
• Diletswa tsa mmino tse di akaretsang tse di dirilweng le
tse di rekilweng
• Didiriswa tse di reediwang ka mmino o o farologaneng o
o maleba
• Penta o dirise mebalatheo, mmala o mosweu le o
montsho, dienke tsa mebala, maratšhe le dipampiri tsa
bogolo jo bo farologaneng
• Diphensele tsa 2B, kheraeyone ya mafura, dikheraeyone
tsa pasetele, ditšhoko tsa mebala
• Sekgomaretsi le didiriswa
• Didiriswa tsa go kwala: dipopego tsa jeometeri tse di
fitlhelwang mo mabokosong a a ka nnang a dirisiwa
gape, jalo jalo
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutiwa mo tsamaong ya kgweditharo 1. Tlhopha ditlhogo tse di maleba mo
kgweditharong tsa serutwa sa Dikgono tsa Botshelo go neela bokao jwa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa pono mo
dirutweng.
Botaki jwa tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa dikarolo tsa mmele jaaka go tshameka piano, go tlhapa mmele, go iphophotha metsi, jalo jalo
• Tikologo e e bolokesegileng: o batla yo mongwe o dirisa boalo le yo mongwe kwa ntle ga go thulana
• Metsamao: go tsamaya, go tlola kgati le go tabogela kwa pele le kwa morago
• Go sa tsamae: o kona mangwele, legetla le go dikolosa letlhalela/legwejana (wrist)
• Go katisa lentswe: ikatiso ya go hema le metshameko ya boitlhamedi jaaka go bodula kerese jalo jalo
• Temoso ya mmele o utolola boalo/sebaka/phatlha le dikaelo jaaka kwa tlase, kwa morago, kwa godimo o dirisa mmele
kgotsa dikgoreletsi
• Go kgona go dira morethetho/moribo o o tlhomameng ka diphetogo mo lobelong la pina o ntse o opa diatla kgotsa o bina
go ya ka moribo wa pina, jaaka, go tsamaya ka ditlhopha tsa bone, ba tlola ka ditlhopha tsa bopedi
• Go fodisa mmele le go ikhutsa: sekao ‘go gakolosa kerese’ ‘go ntsha baluni mowa’
Go loga leano le go ranola
• Go utolola popego le boima o dirisa mafoko tiriso le motsamao jaaka sokama, se se sesane, sephara, se se bofefo, o
goga lebokoso le le boima jalo jalo
• Go opela dipina tsa setso o dirisa metsamao e e maleba le tiragatso
• Go loga leano le le bonolo ka ga maitemogelo a a tlwaelegileng a balelapa le mo setsheneng jaaka moletlo wa matsalo le
go tshameka dipopo
• Tiragatso: go tlhama dikgang tse dikhutshwane tsa dipolelo di le mmalwa, di ikaegile mo lebokosong le le nang le
didiriswa tse di kgatlhisang, sediriswa se a tlhophiwa mme o dire jaaka o kare se a tshela
Botaki jwa pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa tlhakorepedi (2D)
• Thala setshwantsho sa gago o dirisa mmedia o o farologaneng, dikheraeyone tsa mafura kgotsa tšhoko
• Thalang le go penta ditshwantsho tsa lona o dirisana le ba bangwe
• Taka setshwantsho sa gago o bontshe dipopego tse di latelang: matlho, ditsebe, nko, le molomo, buisanang ka dipopego
tse di mo tlhogong, popego, mmala le mola wa tsona
• Kopolola dipaterone ka pente e e loileng.
Tlhama dilo tsa tlhakoretharo (3D) (go aga)
• Aga mabokoso o dirisa mabokoso a a ka dirisiwang gape, o gatelela dipopego tsa jeometeri, le go buisana ka dipopego
CAPS 37
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato1
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
Dikgono tsa Botshelo tse di mo Karolo 2 le didiriswa tsa
Kgweditharo 1
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 2. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa dikarolo tsa mmele: jaaka o dikolosa matsogo le manyenana, a dira dipopego ka mmele jaaka tse di tona le
tse dinnye, tse di sephara le tse di patisaneng/tshesane.
• Metshameko e o gatselang/e o laelang yo mongwe go ema ka bonako o tlhokometse taolo ya matlho le tiriso ya phatlha/
sebaka
• Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le lengwe: tlola tlola, go tlola, go tlolela kwa pele
le kwa letlhakoreng le go golopa
• Metsamao ya boripagare ka tekano: go tsoketsa, go akga matsogo le go obegela mo matlhakoreng
• Go utolola tshimologo, bogare le bokhutlo jwa dipina, kgang le metsamao
• Go kopisa metsamao, moribo/morethetho le motsamao wa dipaterone jaaka go latela moeteledipele, go tsamaya, go tlola
kgati, go opa diatla
• Go tlhaola dikarolo tsa mmele ka motsamao jaaka go supa le go oba maoto o ntse o tsamaya, jalo jalo
• Katiso ya lentswe jaaka diraeme, go thwantsha loleme le dipina o tsepame le go lebelela ikatiso ya lentswe
• Go ikhutsa le go lapologa: metshameko jaaka go kuruetsa ngwana, go akgola ngwana/go mo latlhela mo matlhakoreng,
jalo jalo
Go loga leano le go ranola
• Go diragatsa (o tsene mo ditlhakong tsa motho yo mongwe)
• Go bopa dipolelo tse dikhutshwane tsa mmuisano jaaka mmuisano magareng ga tlou le peba/legotlo
• Motsamao o o maleba le dikarolo tsa tiragatso tse di farologaneng, sekao, ka nako ya dijo, mo phaposing, mo beseng
• Go opela dipina o opelela kwa tlase, kwa godimo, ka bonako le ka bonya
Botaki jwa pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa tlhakorepedi (2D)
• Go penta ka menwana kgotsa ka boratšhe: buisanang ka go tlhakanya mebalatheo go fitlhelela/bona mebalatlaleletso
• Dira sethalo tsa setshwantsho sa gago le ba lelapa la gago le le mo tirwaneng e e rileng: buisanang ka mola le popego
• Dira dithalo le go penta setshwantsho sa gago o dira tirwana e e rileng; rotloetsa temogo ya mmele o le mo tirisong le go
naya le go buisana ka dikarolo tsa mmele tse di matlhagatlhaga
Tlhama dilo tsa tlhakoretharo (3D)
• Dira dikao go tswa mo takeng/tege e e tshamekang: rotloetsa tiriso e e siameng ya didiriswa.
• Aga dintlo/metlaagane ya setshwantsho sa tlhaloganyo odirisa mabokoso a a ka dirisiwang gape le didiriswa tse dingwe.
Rotloetsa tiriso e e siameng ya sekgomaretsi
38 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato1
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
Dikgono tsa Botshelo tse di mo Karolo 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 2. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neele bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa mmele: o eteletswe pele ke nko, sekgono le lengwele
• Kopanya mesifa e e amanang le go tsamaya le go sa tsamae jaaka go taboga-taboga - o retologe, tabogela kwa pele-o-
kotame-o-ikotlolole kwa godimo
• Ditiro tsa motshamekoketso o bua o bontsha maikutlo o dirisa popo ya tshwantsho kgopolo jaaka go ja dijo tse o di
ratang, go bula mpho
• Metshameko e e tsepameng mo dipalong le letheresi jaaka dipina tsa dipalo le diraeme, a dira dipopego tsa mafoko ka
go tsamaya
• Bokgoni jwa go reetsa ka metshameko ya mmino o dirisa lobelo lo lo farologaneng, bo kwa godimo le bo kwa tlase jwa
pina, dikgwetlho le nako
• Go ikhutsa mmele le go lapologa:” o dirisa mafoko a kgopolo kgotsa mafoko jaaka ‘go ya kwa tlase ka bonya’ le ‘go
emelela ka bonya’
Go loga leano le go ranola
• Tlhopha le go dira metsamao ya gago ya dipolelo go ranola thitokgang go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa
bokhutlong
• Go opa matsogo gararo kgotsa gane. O tsamaye go ya ka mmino gararo kgotsa gane
• Tiragatso ya maemo a e keteng ke a nnete a a ikaegileng ka leboko la Aforika Borwa, pina kgotsa kgang e e kaelwang ke
morutabana
Botaki jwa pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa tlhakorepedi (2D)
• Thala le go penta ditshwantsho tsa dibopiwa tsa nnete le tsa mogopolo: rotloetsa temogo ya mola le popego, le go
akaretsa dintlha le go tlhalosa ditshwantsho tsa gago.
• Thala le go penta ditshwantsho tsa gago a dirisa mefuta e e farologaneng ya dipalangwa, rotloetsa temogo ya mola le
popego, mmala le kganetso (sekao tona/nnye, leele/khutshwane)
Tlhama dilo tsa tlhakoretharo (3D) (go aga)
• Go dira dibopiwa tsa mogopolo a dirisa letsopa, taka/tege e e tshamekang kgotsa didiriswa tse o kgonang go di dirisa
gape; gatelela tiriso e e siameng ya didiriswa le temogo ya sebaka/phatlha.
CAPS 39
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 1
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Lebelela didiriswa tsa serutwa sa Dikgono tsa Botshelo tse di
kwadilweng mo Karolong 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 4. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa mmele: o dirisa maemo a a farologaneng jaaka kwa godimo, go sela apole, go gagaba, go kotama le go loga
• Go dirisa mesifa e e amanang le go tsamaya: go tlola tlola, go tlola, go galopa, go taboga le go tlola kgati le go tlola le
molekane a fetola dikaelo
• Motsamao o o sa ameng mesifa: o tlhakanya go tsoketsa, o dikolosa/latlhela mabogo, o kobegela mo letlhakoreng le go
tlola
• Metshameko ya go opa matsogo le molekane o godisa tsepamo le kgolagano
• Go reetsa mmino le go tlhalosa maikutlo a gago o dirisa mafoko jaaka go itumela, go utlwa botlhoko jalo jalo
• Go ikhutsa mmele le go lapologa:” o ikutlwa jaaka lefofa le go kokobala, jalo jalo
Go loga leano le go ranola
• Go emisetsa dilo le dikakanyo mo motsamaong le mo modumong jaaka: go dira metšhini, sekgwa se se itlhametsweng,
embulense, se ba se dira ka bongwe ka bongwe le ka ditlhopha
• Tiragatso ya mo phaposing o akaretsa pina/leboko/ kgang ya Aforika Borwa e e buang ka ga motsamao le tiragatso
Botaki jwa pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa matlhakorepedi (2D)
• Dira dithalo kgotsa ditshwantsho tse di maleba le ditlhogo tsa kgweditharo. Tsepama mo tirisong ya mmele, mola popego
le mmala
Tlhama dilo tsa matlhakoretharo (3D) (go aga)
• Go dira dikao tsa gago mo tirong o le mo tikologong o dirisa mmopa/taka/tege ya go tshameka, rotloetsa barutwana go
tlhagisa maikutlo a bona, tiriso e e siameng ya didiriswa le temogo ya sebaka/phatlha
40 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato 1
Thuto ya Ikatiso ya Mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng tsa kgweditharo 1
Dikgetsana tsa dinawa le dikgwele/dibolo, matshwao,
disekitlele/mohwidinyana, diribono, motshameko wa
sekotšhe o o thadilweng mo lefatsheng le le phepa le le
sephara
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 4. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono mo go maleba.
Ditirwana tse di farologaneng le metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana
ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Go tila le go tsamaya o latela dikaelo tse di farologaneng
• Metshameko ya go tila o potologa disekitlele (mehwidinyana) o fetola dikaelo
• Go dirisa ditsibosi: go tlhokomelo dikgoreletsi
• Go dirisa ditsibosi: go reetsa ditaelo o ntse o tsamaya
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Go kgokolosetsa bolo go molekane
• Go latlhela bolo/kgwele go tswa go yo mongwe go ya go yo mongwe wa setlhopha
• Go latlhela le go tshwara kgwele/dibolo tse di tona
Moribo/morethetho
• Go tshameka sekotšhe
• Go tlola kgati
• Go opela o diragatsa diraeme ka dikarolo tsa mmele
Kgolagano
• Go latlhela le go tshwara dikgetsana tsa dinawa
• Jimi ya Jankele - go tsamaya ka matsogo o ikakga o itshegeleditse
• Jimi ya Jankele - go pagama mo lereng
Tekatekano
• Metshameko ya go tila fa gare ga disekitlele/mohwidinyana o fetola dikaelo
• Lemoga ditsela tse di farologaneng tsa go tsamaya o kgabaganya dithobane/mosipori wa tekatekano
• Jimi ya Jankele - itshegeletse o tsamaya mo mosiporing/thobane ya go itshegeletsa e e kwa tlase
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Go dirisa ditemosi - tsamaisa mmele mo dikgoreletsing tse di farologaneng
• Tabogela mo dikaelong tse di farologaneng kwa ntle ga go thulana le ba bangwe, o dirise sebaka/phatlha e e neetsweng
• Popego e e farologaneng: sekele
• Tlola mo godimo le go tsamaya ka fa tlase ga dikgoreletsi, o gagaba, o pagama, o tlola, jalo jalo
• Go gagaba mo motshamekong wa Jimi ya Jankele le go taboga mo diforeimeng o dirisa dikarolo tse di farologaneng tsa
mmele
Kitso ya dikaelo
• Ditirwana tse o dirisang letlhakore la mmele le le senang maatla
Metshameko
• Tshameka metshameko e e tlhophilweng ke barutwana
• Metshameko ya go tsamaya - dikgopolo tsa bogolo, sekgala, sebaka/phatlha le selekanyo di tshwanetse go rutiwa
CAPS 41
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato 1
Thuto ya ikatiso ya mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng tsa kgweditharo 2
Dikgwele/dibolo, ditshelo le dihulahupo, jimi ya jankele
kgotsa didiriswa tse di tshwanang le yona
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 4. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Dikarolo tsa mmele: go opela dipina kgotsa o boka diraeme o ntse o bontsha dikarolo tse di farologaneng tsa mmele
jaaka go tshwara mangwele, menwana ya maoto, nko, tlhogo, ditsebe jalo jalo
• Metshameko-“Boitumelo” a re”-o tsamaisa dikarolo tse di farologaneng tsa mmele
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Bokgoni jwa go tshameka ka kgwele/bolo-go latlhelelana kgwele/bolo mo sekeleng, mo godimo ga ditlhogo, ka fa tlase ga
maoto fa ba bangwe ba ntse ba eme ka maoto mo moleng o o tlhamaletseng, latlhelela molekane kgwele/bolo, go tlola
tlodisa kgwele/bolo mo lefatsheng le go e tshwara le molekane
• Go beletsa baluni kwa godimo mo lefaufaung
Moribo/morethetho
• Go tlola le go tlola tlola
• Tlola o ye kwa godimo le kwa tlase: tlolela kwa pele, kwa morago le kwa letlhakoreng
• Ditirwana tsa go tshameka ka menwana - diraeme tsa menwana
Kgolagano
• Kgolagano ya leoto-letsogo -leitlho - go tshameka o sia sia ka bolo o dikologa disekitlele/mehwidinyane le go e raga fa
gare ga dikgoreletsi/disekitlele/mehwidinyana
• Kgoromeletsa baluni kwa morago-kgoromeletsa baluni mo sekonopelweng kwa go ikaeletsweng teng kgotsa mo dipaleng
tse di dirisediwang kgwele/bolo
Tekatekano
• Tsamaya mo godimo ga roupu kgotsa mo moleng o thadilweng fa fatshe
• Itshegeletse ka polanka e e kwa tlase
• Itshegeletse ka ditulo
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Feleletsa motshameko wa go dirisa dikgoreletsi, o dirisa jimi ya jankele kgotsa sediriswa sa go ikatisa se se tshwanang le
sona
Kitso ya dikaelo
• Pitikologela kwa matlhakoreng mo dikaelong ka bobedi, pitokologela kwa morago le kwa pele
• Latlhela le go tshwara kgetsana ya dinawa ka letsogo le le senang maatla
• Dirisa leoto le le senang maatla/ le o sa le diriseng thata go itshegeletsa
Metshameko
• Metshameko ya setso e e tlhophilweng ke barutwana
42 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato 1
Thuto ya katiso ya mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng tsa kgweditharo 3
Dikhafo/ boleele jwa lesela, dibolo tsa kgwele ya maoto le
dipale tsa bolo ya maoto, mathaere a dikoloi tsa kgale
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 4. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Go tsamaya - tlola, taboga, pagama le go gagaba
• Go tsamaya go ya kwa morago ka direthe, go tsamaya go ya kwa morago ka menwana ya maoto
• Go tsamaela go ya kwa pele mme a fapaantse leoto le le maatla/ le a le dirisang thata le le lengwe
• Go sala ditaelo morago tsa gore a tsamaye ka bonya le ka bonako
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Barutwana ba thusa go dira sekgoreletsi mme ba tsamaye mo go tsona ba bolokesegile, ba se pagama, ba pagama, ba
gagaba, ba ikakga le go itshegeletsa ka dithobane
Moribo/morethetho
• Go tlola kgati o le nosi mo ditlhopheng tsa boraro, tsa bobedi ba ikakga ba bangwe ba tlola, ba refosanela ditiro
Kgolagano
• Kgolagano ya letsogo le leitlho - latlhela bolo/kgwele ya tenese mo lefaufaung o e tshware, go tlodisa tlodisa kgwele fa
fatshe go ya kwa godimo le kwa tlase, e latlhelele molekane
• Go tlola bolo e e dikologang e e akgegang
Tekatekano
• Itshegeletse mo dithaereng tsa koloi, di beilwe fa fatshe kgotsa di emisitswe
• Tshameka metshameko o dirisa dikgetsana tsa dinawa o itshegeletsa ka dikarolo tse di farologaneng tsa mmele sekao
“Boitumelo a re- lekanya/baya kgetsana ya dinawa mo godimo ga legetla, jalo jalo
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Gagaba o fitlhelele mo dithaereng tse di rulagantsweng/tlhomagantsweng ka mola
Kitso ya dikaelo
• Go tshameka sekotshe mme o tlola ka leoto le o sa le diriseng thata/le le seng maatla
• Go taboga le go akga roupu/moitlamo/ribono/ o dirisa letsogo le o sa le diriseng thata/le le senang maatla
Metshameko
• Ba tshameka motshameko wa maiphitlhwaphitlhwane
• Phuti le batsomi
CAPS 43
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 1
Thuto ya Ikatiso ya Mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng tsa kgweditharo 4
Dikgati, meitlamo, jj.
Dibolo/dikgwele tsa bogolo jo bo farologaneng
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 4. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Tsamaya, taboga, tlola, o dirisa matshwao go tswa mo go tsamayeng, go tabogeng kgotsa go tlola kgati
• Motsamao o o sa ameng mesifa: Dikologa-ditsela tse di farologaneng tsa go dikologa, dikologa o le esi le mme morago le
molekane
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Sekeletsa tshedimosetso - metshameko jaaka “go tlola tlodisa kgwele/bolo mo fatshe”
Moribo/morethetho
• Metshameko o dirisa diroupu - Kgati (barutwana ba babedi ba itaya kgati, fa morutwana wa boraro a e tlola fa ba bangwe
ba opela diraeme)
• Go sala ditaelo morago o dirisa moropa go bontsha diphetogo mo moribong/morethethong
Kgolagano
• Kgwele ya mabogo e e tshamekiwang ka dibolo tse dikgolo
• Nyalano ya leoto le leitlho, go dumedisana ka go amana ka maoto
Tekatekano
• Go tsamaya mo godimo ga roupu/thapo - go tsamaya go ya kwa morago, kwa pele, kwa letlhakoreng ka go fapaanya
kgotsa go sa fapaanye maoto
• Go tsamaya fa godimo ga thapo/roupu o beile matsogo fa godimo ga tlhogo, matsogo ka fa morago, matsogo mo
dinokeng
• Go ema ka menwana ya maoto, go dula fa godimo ga maoto, go tsamaya fa godimo ga bolo, go tsamaya ka bonya ka
direthe
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Go tshameka metshameko jaaka dikatse mo gare ga maphoi mo lefelong le le kgethilweng
• Dipopego tsa botho - bopa dipopego ka dinomore 1,2,3 kgotsa ditlhaka A,B,C, jalo jalo mo moleng o o dirilweng ke batho
ba ba emeng ba tlhomagane
Kitsiso ya dikaelo
• Sokologela ka gangwe kwa molemeng le kwa mojeng
• Ragela bolo/kgwele kwa sekonopelweng kwa go ikaeletsweng teng o dirisa leoto la molema kgotsa la moja, latlhela bolo/
kgwele ka letsogo la moja kgotsa la molema; kgotsa latlhela kgwele mo hupong ka letsogo la moja kgotsa la molema.
Metshameko
• Go tshameka metshameko ya go tshwara, ke gore, dikatse fa gare ga maphoi
• Mabelo a go tsamaya - go tsamaya ka menwana, ka direthe, go tsamaya dinao di robetse fa fatshe
• Metshameko ya neeletsano
44 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
MOPHATO 2
Kgweditharo 1 Mophato 2
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
• Dikao tsa dilo tse di thusang batho - jaaka digalase
tsa go buisa, diforeime tsa go tsamaya, dintšwa tse di
kaelang , dithusatheetso
• Didiriswa tse di bontshang mekgwa e e botlhofo ya go
phephafatsa metsi
• Dira ditirwana tse di tlwaelegileng le metshameko ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi e e lokologileng jaaka go kailwe
mo Karolong ya 2
• Dirisa alemenaka ya phaposi go buisana ka letsatsi le kgwedi letsatsi le letsatsi, ngwaga otlhe.
• Netefatsa gore tšhate ya maemo a bosa e mo nakong
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Dilo tse re di tlhokang go tshela - Diura di le 4
• Mefuta e e farologaneng ya dijo - tse di godisang, tse di nayang maatla le tsa boitekanelo
• Metsi - Ke goreng re tlhoka metsi, metswedi ya metsi
• Mowa - mowa o o phepa
• Letsatsi - akaretsa le itshireletso mo letsatsing
Tlhokomela: Ga go tlhokege go tsenya tsheko (cycle) ya metsi mo maemong a.
Setlhogo: Nna le ba bangwe - Diura di le 4
• Ditsala - boleng/semelo/botho jwa tsala ya nnete
• Batho ba kwa gae le kwa sekolong - akaretsa go kgaoganya, thusana, le go bontsha tlotlo.
• Go tsereganya kgotlhang ka mokgwa o o maleba - go akaretsa boikgantsho le dikgoka.
Setlhogo: Mongwe le Mongwe o kgethegile - Diura di le 6
• Batho ba a tshwana gape batho fa a farologana
• Dilo tse di thusang batho - jaaka digalase tsa go buisa, letlhomeso la go tsamaya, dintšwa tsa go kaela, dithusakutlo
• Go kgathalela digole
• Ke kgona go nna mogaka
Setlhogo: Botshelo jo bo itekanetseng - Diura di le 4
• Go sireletsa dijo tse re di jang - go akaretsa tshireletso mo dintshing, go baya dijo mo setsidifatsing
• Ditsela tse di botlhofo tsa go phepafatsa metsi
• Dilo tse di re utlwisang botlhoko- go goga, bojalwa, diritibatsi
• Mekgwa e e siameng - jaaka go itshidila ka metlha, go lebelela thelebišene nakwana
Matsatsi a tsa bodumedi le matsatsi a mangwe a a kgethegileng - Diura di le 2
CAPS 45
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato 2
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
• Dikao tsa diaparo tsa ditlha tse di farologaneng
• Dibuka tsa ditshwantsho le tshedimosetso
• Dira ditirwana tse di tlwaelegileng le metshameko ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi e e lokologileng jaaka go kailwe
mo Karolong ya 2
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Ditlha - Diura di le 6
• Ditlha tse nne
• Ditlha tse nne di re ama jang - diaparo, dijo, ditirwana
• Ditlha di ama kgolo ya dilo tse di jadilweng jang - go lema, kgolo ya dijalo le go kotula.
• Ditlha di ama jang diphologolo - akaretsa temothuo sekao - go sega boboa jwa dinku, go tipa diphologolo, dinonyane sk
go fuduga le go tsala.
Setlhogo: diphologolo - Diura di le 4
• Diphologolo tsa polase
- Mefuta
- Tiriso - jaaka dijo le diaparo
• Diphologolo tse di tlhaga
- Mefuta
- Go itshuba/go iphitlha
Setlhogo: diphologolo le dibopiwa tse di tshelang mo metsing - Diura di le 4
• Metsi a a phepa
- Molapo sk tlhapi, kwena
- Matamo - sk segwagwa, seboba
• Metsi a a letswai
- Lewatle - sekao šaka,tlhapi
- Matamo a matlapa - sekao, tlhapi ya popego ya naledi, lekakaei/kankarapa
Setlhogo: Diphologolo tsa legae - Diura di le 4
• Diphologolo le dibopiwa tse di ikagelang magae - jaaka dinonyane, dingwe tsa dinotshi, ditshoswane
• Diphologolo le dibopiwa tse di iponelang magae - jaaka ditshwene, dinoga le meša/ditshipa
• Diphologolo le dibopiwa tse di rwalang magae a tsona - jaaka dinoga, dikhudu
Matsatsi a tsa bodumedi le matsatsi a a kgethegileng - Diura di le 2
46 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato 2
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
• Dikao tsa mefuta ya mmu e e farologaneng
• Dibuka tsa ditshwantsho le tsa tshedimosetso
• Matshwao a tsela
• Maloko a setšhaba a a thusang ba bangwe
• Dira ditirwana tse di tlwaelegileng le metshameko ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi e e lokologileng jaaka go kailwe
mo Karolong ya 2
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Mmu - Diura di le 4
• Mebu e e farologaneng - mebala le phopholego (texture)
• Dibopiwa tse di tshelang mo mmung - jaaka diboko, dirunya
• Mmu go godisa dijalo, mosola wa go lema merogo
Setlhogo: Dipalangwa - Diura di le 6
• Sepalangwa ke eng
• Sepalangwa sa tsela
• Sepalangwa sa seporo
• Sepalangwa sa mowa
• Sepalangwa sa metsi
• Tiriso ya dipalangwa tse di farologaneng
Setlhogo: Polokego ya tsela - Diura di le 4
• Melao ya polokego ya tsela
- Batsamaya ka dinao
- Batsamaya ka dibaesekele
- Bapagami
• Matshwao a tsela a batsamaya ka dinao le ba dibaesekele
• Paterolo ya sekolo
• Borrapharakano ba re thusa jang
Setlhogo: Batho ba ba re thusang - Diura di le 4
• Batho ba ba re thusang mo setšhabeng - jaaka baoki ba tliliniki, morutabana yo o tlhokomelang barutwana morago ga
sekolo, rralaeborari/mmalaeborari
• Mokgwa o batho ba ba farologaneng ba nthusang ka ona
• Mokgwa o ke kopang tshedimosetso le thuso ka ona
- Mekgwa e e siameng
• Ke kopa thuso ya tshoganyetso jang
- Ke itsise mang
- Ke tshedimosetso efe e ke tshwanetseng go e naya
Tlhokomela: Laletsa mongwe yo o dirang mo setšhabeng go etela sekolo
Matsatsi a tsa bodumedi le matsatsi a mangwe a a kgethegileng - Diura di le 2
CAPS 47
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 2
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (diura di le 2 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
• Mmepe wa Aforika Borwa o kgaogantswe ka diporofense
• Folaga ya Aforika Borwa
• Dikao tsa mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
tlhaeletsano
• Ditshwantsho le di dintlha ka ga meletlo ya bodumedi
• Ditshwantsho le dibuka tsa tshedimosetso
• Dira ditirwana tse di tlwaelegileng le metshameko ya mo teng le ya kwa ntle ga phaposi e e lokologileng jaaka go kailwe
mo Karolong ya 2
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Naga ya rona - Diura di le 4
• Mmepe wa Aforika Borwa
- Leina la porofense ya gago le gore e fitlhelwa kae
- Re dula kae
• Folaga ya Aforika Borwa - akaretsa go lemoga folaga le mafelo a re ka e bonang e akgisiwa teng
• Pina ya setšhaba ya Aforika Borwa- go e reetsa le go e opela
Tlhokomela: pina ya setšhaba e ka ithutiwa Kgweditharo yotlhe. Akaretsa barutwana ba dinaga tse dingwe ka go akaretsa
difolaga tsa bona fa go kgonagala.
Setlhogo: Ditsela tse re buisanang ka tsona - Diura di le 6
• Go bua - akaretsa go tlhalosa, dipuisano, maboko le dipina
• Go kwala - akaretsa go kwala lekwalo kgotsa karata le go e posa
• Go buisa - akaretsa ditaelo le diphasalatso
• Go reetsa - akaretsa seyalemowa le dikgang
• Go leba - akaretsa go buisa dipounama, go saena le dipuo tsa mmele
Setlhogo: Botshelo mo bosigong - Diura di le 6
• Dilo tse ke di dirang bosigo - go ipaakanyetsa go robala, go buisa le go bua/tlotla dikgang, go robala le go lora.
• Batho ba ba dirang bosigo - jaaka baofisiri ba balebeledi, dingaka, bakgweetsi ba difofane, bakgweetsi ba ditoroko.
• Diphologolo tsa bosigo - jaaka merubisi, dinoko, mangau le phokoje
Matsatsi a tsa bodumedi le matsatsi mangwe a a kgethegileng - Diura di le 2
Bopaganya setlhogo le tlhatlhobo - Diura di le 2
48 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato 2
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Lebelela didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tse
di neetsweng mo Karolong 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go akarediwa mo kgweditharong 1. Tlhopha ditlhogo tsa serutwa sa Dikgono Tsa
Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa mmele: go ikatisa ka go hema le tiriso ya ditokololo tse di farologaneng jaaka, mangenana; go bontsha le go
dikolosa seatla .
• Go ikatisa lentswe: go dirisa dipina, go opela ditumanosi, diraeme , le go dikolosa loleme
• Go opela dipina mmogo, go refosana, go bitsa le go araba.
• Go dira mmino ka dikarolo tsa mmele: go dira moribo/morethetho o o sa fetofetogeng le tiriso e e farologaneng ya boleng
jwa modumo o o tlhagisiwang ke lentswe kgotsa seletswa (opa matsogo, go dira modumo o o tseremang, go gata ka
maoto/dinao)
• Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe, go taboga, go tlola kgati, go tlola-
tlola go ya ka dikaelo tse di farologaneng o le esi kgotsa le molekane
• Go dira motsamao o sa sute mo lefelong le o leng mo go lona ameng mesifa: go fitlhelela sengwe, go khubama, go ema
ikemisa le go ema ka molekane.
• Ditirwana tsa go tlotlelana dikgang tse di farologaneng: go reetsa le go araba balekane ka tshwanelo, jaaka go
tlotlelana dikgang ka bobedi ka ga ‘’dijo tse ke di ratang”, dikgang tse di kgobokantsweng, dikgang tse di tla salang mo
tlhaloganyong ya gago sebaka se se leele, jj.
• Go itsidifatsa le go itapolosa: go robala ka mokwatla, go hemela mo gare le kwa ntle, go ikagela setshwantsho sa mmala
mo tlhaloganyong jaaka setsibosi.
Go loga leano le go ranola
• Go tlhama dipono tse di khutshwane ka ditlhogo tse di maleba, o tsepame mo kgangkgolong.
• Go bopa badiragatsi ba ba maleba: go bontsha dipharologano magareng ga badiragatsi le dintlhakemo tsa bona mo
dipontshong tse di khutshwane.
• Dipaterone tsa moribo ba dirisa mafoko a a botlhokwa go tswa mo ditlhogong tse di tlhaotsweng/tlhophilweng, jaaka
batho kwa tirong: ‘morema dikgong/ditlhare, rema- rema- rema, rraselaga, sega- sega, le tse dingwe.
• Go dirisa dikao tse di mo godimo go utolola lobelo le phetogo ya bolumo (tsholetsego ya lentswe) ya mmino jaaka: ‘
kgaola -kgaola” e tla nna kwa godimo le ka bonako le go ’sega - sega’ e tla nna e e kwa tlase le bonya.
• Ithute go metsamao go tswa mo mminong wa Aforika Borwa, jaaka mmino wa ‘gumboot dancing’, le tse dingwe.
Botaki jwa pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa tlhakorepedi (2D)
• Penta ditshwantsho tsa gago le ba bangwe lo diragatsa (go taboga, go tlola, go tantsha jj) mme lo buisane ka mebalatheo
le mebalatlaleletso, mebala e e tsididi le e e mogote, popego le mola
• Tlhama dipaterone o dirisa dipopego tsa jiometeri; buisanang ka mosito/moribo/morethetho le poeletso
Tlhama dilo tsa tlhakoretharo (3D) (go aga)
• Dirisa letsopa/mmopa go bopa le go kgabisa ditshelo, buisanang ka dipaterone, dipopego tsa jiometeri, mola, buisanang
ka phopholego ya sefatla/lefatshe le ditogamaano tse di siameng tsa go kopanya.
CAPS 49
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato 2
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Lebelela didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa tsa
Dikgono tsa Botshelo tse di neetsweng mo Karolong 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 2. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go ikatisa/gotetsa lentswe: ke go godisa tiriso ya dirwe tsa puo (dipounama, loleme, ditlhaa)ka go tshameka
motshameko wa go nagana
• Go gotetsa mmele: metsamao e e farologaneng o dirisa ditemosi jaaka tsa puo le medumo jaaka ‘ema’, ‘tsamaya’, ‘kwa
godimo’.
• Metshameko ya mesito/meribo/merethetho o lebeletse dikgono tsa go reetsa le go gopola dipaterone tsa mesito/meribo e
e farologaneng.
• Go letsa diletswa tsa mmino/go dirisa dikarolo tsa mmele jaaka diletswa go ya ka moribo wa mmino/ barutwana ba opela
mo phaposi borutelong.
• Motsamao o sa sute mo lefelong le o leng mo go lona: - go matšha, go tlola, go golopa, go dikologa o le nosi kgotsa le
molekane.
• Motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe: go kgokologa, go ikakga, go ikotlolola a le
esi mme morago le molekane.
• Go tsidifatsa mmele le go ikhutsa/itapolosa: go bontsha maikutlo le dikakanyo ka go dirisa motsamao jaaka, go fofa mo
marung, go otsela jj.
Go loga leano le go ranola
• Go diragatsa dipaterone tsa meribo/mesito di tlhakaneng le metsamao e e amang mesifa, jaaka go opa diatla o dira jaaka
e kete petsana e a taboga, go matšha le go tlola kgati, jj.
• Go diragatsa dipina go lebeletswe dintlha tsa phetogo ya tsholetsego ya lentswe le mmino: kwa godimo le kwa tlase, ka
bonya le ka bonako.
• Metshameko ya terama e e amanang le ditlhogo kgotsa dikgang tse di tlotlwang ke morutabana, go dira le molekane mo
karolong le go refosana dikarolo.
• Go dirisa ditogamaano tsa terama go utolola dikakanyo le maikutlo a badiragatsi, sk. terama e emisitswe mme
modiragatsi mongwe le mongwe o a akgolwa, mme ba kopiwa go tlhalosa maikutlo a bona ka nako eo.
Botaki jwa Pono - Diura di le 10
Go tlhama dilo tsa tlhakorepedi (2D)
• Thala kgotsa penta ditshwantsho tse di amanang le ditlhogo tsa kgweditharo, tsepama mo moleng, segalo, phopholetso,
mmala.
• Dirisa dilo tse di dirisiwang gape le pente e e loileng, go tlhama sefatla/bogodimo jo bo pentilweng, buang ka dipopego
tsa jiometeri le dipopego tsa tlhago.
Go tlhama dilo tsa tlhakoretharo (3D)
• Dira mamatlhwane ka didiriswa tse di didirisiwang gape, buisanang ka dipopego, phopholetso, godisa dikgono tsa thuto
ya diatla.
50 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato 2
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Lebelela didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa tsa
Dikgono tsa Botshelo tse di neetsweng mo Karolong 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 3. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa mmele: go ikgara le go ikotlolola marapo o dutse fa fatshe, go ikgara/ikhutaganye go itira bolo/kgwele e e
tiileng, iphutholole go lelefatsa mokokotlo/mokwatla.
• Go tlhoma/ema bonolo ka maoto (menwana-bolo-direthe- mangwele a a kobilweng) fa o ntse o tlola tlola, o tlola kgati, o
tlola le go pharuma, jj.
• Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le lengwe: go reledisa maoto fa fatshe, le go
taboga ka go pharuma le molekane.
• Go dira motsamao kwa ntle ga go suta mo lefelong le o neng o le mo go lona: go retologa, go wa, go kibakiba, go raga a
le esi le go raga le molekane.
• Go dirisa mmele jaaka diletswa tsa mmino/didiriswa tsa mmino go dira meribomentsi
• Go reetsa mmino le go bontsha maikutlo jaaka go itumela, go utlwa botlhoko, go iketla,
• Go dira motshamekokoketso o o bonolo, go etsisa ditirwana tsa letsatsi lengwe le lengwe ka go tsepama mo mareong a:
bokete le dipopego, jaaka go tsholetsa letlapa le le boima le lephuka/lefofa le le bofefo.
• Metshameko e e ikaegileng ka dipalo le puo (litheresi) jaaka dipina tsa dipalo le diraeme, dikgang tsa botsayakaralo, go
dira dipopego tsa mafoko ka go dira motsamao/tshikinyega, go kwala maina ka menwana ya maoto, le maano a go bua
(goga, khubama, go ikotlolola, go dikologa)
• Go tsidifatsa mmele le go ikhutsa/go itapolosa: go robala ka mokokotlo ka go gagamatsa mesifa yotlhe ya mmele, o dira
letswele/lebolo le le tiileng, go tiisa magetla o a gogela kwa morago mmme morago o a lokolole le go repisa ditshika/
mesifa yotlhe o dira gore mmele o nne bokete fa fatshe.
Go loga leano le go ranola
• Dira dimpopi ka dilo tse di bonolo tsa materiale o o senyegileng/dirisitsweng: sk. Mpopi wa dikouso, wa menwana, wa
meriti.
• Tiragatso ya dimpopi tsa bona e e ikaegileng ka tiriso ya mantswe a a maleba le gore ba e tshamekisa jang
• Dira medumo le meribo/merethetho e e maleba le maikutlo kgotsa batshameki ba dimpopo ka go dirisa lentswe,
didiriswa, dilo tse ba ka di bonang
• Utolola diponagalo tsa motsamao wa dimpompi jaaka: tau e e gagabang e tshwerwe ke tlala e gagaba go tshwara peba jj.
Botaki jwa pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa matlhakorepedi (2D)
• Thala o pente dinonyane, ditlhapi, digagabi, jj. dirisa dipasetele tsa oli mo mebaleng e e bothito, e tshase mo enkeng ya
mebala e e tsiditsana; buisanang ka mebala, popego, phopholetso, paterone le kgatelelo; lebelelang mme lo buisana ka
tiro ya botaki jo bo itsegeng mo lefatsheng.
• Penta/thala dijalo le malomo/dithunya tsa maitlhomo, buisanang ka mebalatheo le mebalatlaleletso, kgatelelo le dikgopolo
jaaka; fa morago, kwa pele le kwa tlase.
Tlhama dilo tsa matlhakoretharo (3D) (go aga)
• Dirisa dilo tse di ka dirisiwang gape le pampiri e e kgobilweng go dira dilo tse di botlhokwa: dikopi tsa mae, ditshelo,
dibolompoto tsa dimela, jj. Kgabisa o dire dipaterone, buisanang ka dipopego tsa jiometeri le mebala e e bothitho le e e
tsiditsana o godisa bokgoni jwa diatla
CAPS 51
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 2
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Lebelela didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tse di neetsweng mo Karolong 2
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 2. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa mmele: go dirisa didiko, dienkele, dikgopamiso le manyokenyoke.
• Go gotetsa /ikatisa mantswe: go dirisa dipina le diraeme, re lebeletse dinnoto tse di kwa godimo le tse di kwa tlatse, le
lobelo lwa pina lo lo bonako le lo lo bonya.
• Go opela dipina go tokafatsa bokgoni jwa go opela go ya ka mokgwa o pina e tlhabeleditsweng ka gona.
• Go tlhakanya metsamao e o sutang le e o sa suteng mo lefelong, jaaka go tsokotsa mmele e tlhakane le go golopa ka bo
bona mme morago le balekane.
• Motshamekoketso o o bonolo: go etsisa ditirwana tsa letsatsi le letsatsi go lebeletswe bokete, dipopego le sebaka/phatlha
jaaka, go gagaba mo legageng le le sesane, go raga kgwele/bolo mo lebaleng le le tona la kgwele ya dinao, jj
• Go tlhama modumo/ medumo e e kopaneng e e tlhagelelang go tswa mo tikologong e kgolo, ba dirisa lobelo le phethogo
ya lentswe (tsholetsego ya lentswe), le segalo, boleng jwa modumo o o tlhagisiwang ke lentswe/ seletswa le lobelo lwa
pina (bonako kgotsa bonya jwa pina) go utolola botho, maikutlo, jaaka: ‘rremogolo’= segalo se se kwa godimo, se se mo
magareng, le se se bonya; ‘nonyane =tidimalo, segalo se se kwa godimo le se se kwa tlase
• Go tsidifatsa mmele le go ikhutsa/itapolsa: go tsamaya go ya ka mmino o o bonya o o okobatsang maikutlo
Go loga leano le go tlhalosa
• Go reetsa mmino le go supa gore lobelo le phethogo ya modumo (tsholetsego ya lentswe), segalo, boleng jwa modumo o
o tlhagiwang ke lentswe kgotsa seletswa le lobelo lwa pina go kopanya go bua kgang jaaka: “Tselane le dimo’ jj.
• Go loga leano la motsamao o o maleba le botho/semelo o dirisa molagare o o ipopelang ona mo tlhaloganyong, go suta
mo lefelong le o neng o le mo go lona go ya mo go le le lengwe le maemo a go ranola kgang jaaka ya ga ‘Tselane le
dimo’.
• Go tlhama tiragatso ya dimpopi ka go tsepama mo mmuisanong magareng ga dimpopi.
• Go utolola boitshwaro, maemo le botsalano/kamano ya dimpopi - dimelo jaaka boitshwaro jo bo maswe, semelo sa
diphologolo, moloi, morwadia kgosi jj.
Botaki jwa Pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa matlhakorepedi (2D)
• Go dira ditshwantsho tse di pentilweng tse di amanang le setlhogo sa kgweditharo; buisanang ka mmala, maikutlo,
phopholetso, go fapaana le dipopego.
Tlhama le go aga ka tlhakore tharo (3D)
• Tlhama dibopiwa tsa mmopa/letsopa
52 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato 2
Thuto ya Ikatiso ya Mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng tsa Kgweditharo 1
Dithobane tsa kherikhete/dibete, dikgwele/dibolo, dikgetsi tsa
dinawa le didiriswa tse di kgoreletsang
Setshelo jaaka sekonopelwa sa kwa go ikaeletsweng teng
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Tshameka motshameko wa selegae sk. diketo
• Motabogo wa ditapole
• Motabogo wa lee le leswana - baya bolo/kgwele e nnye mo godimo ga leswana le legolo mme o e tshegetse
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Go latlhela dikgetsi tsa dinawa kwa godimo mo moweng mme morago o di kape/tshware
• Go konopa le go betsa kgwele/bolo le molekane wa gago
Moribo/morethetho
• Go tlola diroupu/megala e e bapileng, boeletsa go tlola mme o e katoganye go le gonnye gape
• Go tlola kgati
Kgolagano
• Go latlhelelana kgetsi ya dinawa le molekana
• Barutwana ba latlhelelana kgwele/bolo ya dinao ba eme mola, ba e fetisa ka fa tlase ga maoto
Tekatekano
• Dirang ka bobedi le lebagane, maoto a lona a otlolotswe mme a amane, lo tshwaragane ka matsogo, lo gogane go ya
kwa pele le kwa morago mme direthe tsa lona di kopane.
• Boeletsa go ema, lo dirisa matsogo go kgorometsana, maoto a le fa fatshe.
• Tshegetsa kgetsi ya dinawa ka dikarolo tse di farologaneng tsa mmele fa o ntse o tsamaya mo moleng o o tlhamaletseng.
• Dira ikatiso ya taolo, kgolagano le tekatekano/ itshegetso
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Otlolola le go ikgona mmele, dira mmele moleele le mokhutshwana ka mo go kgonagalang ka teng
Kitso ya dikaelo
• Ruta ditirwana o dirisa dikarolo tsa mmele tse bana ba sa di diriseng thata tsa diatla le maoto
CAPS 53
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato 2
Thuto ya Ikatiso ya Mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Dikgwele/ dibolo tse di farologaneng le dikgetsi tsa dinawa
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 3. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono. Ditirwana tse di
farologaneng le metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba
golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Ditirwana tsa go dira e kete selo ke sa nnete jaaka “latelela moeteledipele”
• Go taboga motabogo wa neeletsano ka didiriswa kgotsa kwa ntle ga tsona.
• Go taboga motabogo wa neeletsano, go tiribola kgwele, ba tshamekisa kgwele manyokenyoke go feta mehwidinyane/
disekitlele kgotsa batshamekakgatlhanong.
• Go tsibogela ditaelo tsa katiso jaaka, go tshameka mabole ka mangele, go tshwara kgwele/bolo pele ga molekane wa
gago a e tshwara.
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Bokgoni jwa kgwele/ bolo - go tlola-tlodisa kgwele fa fatshe mo lifelong le le rileng
• Bokgoni jwa kgwele/bolo - go tlola-tlodisa kgwele mo loboteng
• Bokgoni jwa kgwele/bolo - go latlhela bolo kgatlhanonong le dikgoreletsi
Moribo/morethetho
• Go tlola ka kgati le kwa ntle ga kgati , go tlola mo lefelong le le rileng le go ralala sekgala/kgabaganya sekgala se se
rileng
• Tsweletsa morethetho/moribo wa mmino, tsikinya/tsamaisa dikarolo tse di farologaneng tsa mmele- tlhogo…matsogo…
letheka… maoto le dinao.
Kgolagano
• Dira le molekane - ragelanang kgwele/ bolo pele ga e emisa.
• Latlhela bolo e kgolo mo sekolopelweng sa kwa go ikaeletsweng teng, sekao, bolotloa le dipale tsa go nwesa dino.
• Ditirwana tsa go etsisa jaaka, go sela diapole, go epa tshingwana, go setlha kgotsa go karapa lepolanka, jj.
Tekatekano
• Ka bobedi dirang motshameko wa go lwana jaaka dipidipidi kgotsa go lwana ga mekoko
• Tshameka metshameko e e bonolo jaaka EMA
• Sekotšhe
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Motshameko wa katse le peba/legotlo lo ntse ka mosako/sediko/tsheko
• Motshameko wa dikgoreletsi
Kitso ya dikaelo
• Ka bobedi tshwarang bolo ka letsogo le o sa le diriseng ka gale/le le senang maatla
• Ka bobedi ragang bolo ka leoto le o sa le diriseng ka gale /le le senang maatla
Metshameko
• Metshameko e e akaretsang go gogana, go taboga, go tlola le hulahupu, sekao go goga thudi/mogala ka ditlhopha/
kgogakgogano ya mogala/kwatlalatsa’
• Tshameka metshameko jaaka ‘maiphitlhwaphitlhwane’
54 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato 2
Thuto ya Ikatiso ya Mmele Diura 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Didiriswa tsa dikgoreletsi, dikgetsi tsa dinawa, dikgwele/
dibolo tse di farologaneng
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 3. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Motsamao
• Motshameko wa dikgoreletsi ba tshwere kgetsi ya dinawa mo matsogong/magetleng/dinaong/tlhogong
• Go tsibogela ditaelo tsa katiso ka nako, ke gore, go ya ka ditaelo tsa morubabana… taboga...itigele fa fatshe…
pharuma…ema… jj
Bokgoni jwa go lemoga motsamao wa mesifa
• Motshameko o o lokologileng le nako ya go lekeletsa mekgwa e e farologaneng ya go dirisa kgetsana ya dinawa
• Metshameko ya temogo o latela paterone - o baya dilo ka thulaganyo e e napagetseng, ke gore, go taboga le go baya
batshamekakgatlhanong mo mafelong a a tlhomamisitsweng pele
• Go tshwara le go latlhela kgwele/bolo ya motshameko wa tenese
Moribo/morethethe
• Go ikakga o itshegeleditse mo jiming ya jankele
• Go itshwarelela kwa godimo o ikakga mo jiming ya jankele
Kgolagano
• Dirang sediko/sekele mme lo taboge go ya molemeng le go ya mojeng
• Itshwarelele kwa godimo ka matsogo o tsamaye mo jiming ya jankele
Tekatekanyo
• Itshegetse ka leoto le le lengwe
• Go itshegetsa o tsamaya mo godimo ga roupu/mogala kgotsa polanka o itshegetsa ka leoto le lengwe
• Pitse le kariki ya pitse“
• Hulahupu o ikakga ka letsogo, noka le thamo
Kitso ya sebaka/phatlha
• Itsise go kgokologela kwa pele le kwa morago - tlhalosa polokego/pabalesego
• “Tshameka motshameko o o maleba o dirise didiriswa tse di leng teng
• Gagaba mo gare ga sediriswa sengwe, sk setulo, thaere jj.
Kitsiso ya dikaelo
• Emang ka sediko, latlhelelanang kgwele/bolo go tswa molemeng go ya mojeng
• Metsamao ya mmele jaaka, go latlhela kgwele kwa letlhakoreng ko mojeng/molemeng jaaka mo motshamekong wa
rakabii (rugby)
Metshameko
• Kgaoganya barutwana go ya ka ditlhopha, mme ba gaisane ka mabelo a neeletsano - tlhalosa melao le gore e dira jang
• Metshameko ya setso e barutwana ba itlhophetseng yona
CAPS 55
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 2
Thuto ya Ikatiso ya Mmele 20 hours Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Diroupu/megala, phala, mmetshe, dikgamelo tsa ditirwana
tsa metsi, didiriswa tsa motshameko wa kherikete
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 4. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe/ Go dira motsamao o sa sute
mo lefelong le o leng mo go lona
• Go tlolela kwa godimo, go tsamaya ka dikgato tse dikgolo; go tsamaya ka dikgato tse dinnye, go tlola kgati le go tlola tlola
• Mabelo- lobelo lo lo khutswhane
• Mabelo - go taboga lo neeletsana
Bokgoni jwa go lemoga mesifa
• Ditsekedima/dikarata tsa puiso tse di nang le mafoko a tiriso mo go tsona - tlola, taboga, tlola kgati, tlola tlola, dula,
tsamaya le go ema
• Ditirwana tsa metshameko ya tenese le khirikete
Meribo/morethetho
• Pagama/palama lere kgotsa thobane ya tekatekano o ye kwa godimo le kwa tlase ga 10.
• Go dirisa kgamelo ya metsi go ikatisa go thuma le go hema
Kgolagano
• Ikatiso ya go thuma - robala ka mokwatla o raga rage, robala ka mpa o tsamaise mabogo jaaka motho yo o thumang
Tekatekano
• Mabelo - go tlolela kwa pele mo fatshe le ditirwana tsa ipaakanyo
• Mabelo - go tlolela kwa godimo le ditirwana tsa ipaakanyo
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Go sala dikaelo morago, sk. tsamaya dikgato di le 6 go ya kwa pele, di le 10 go ya kwa morago le di le 3 go ya
molemeng. Ema. Tsamaela kwa letlhakoreng o fapaanye maoto. Tlola tlola ga 6 ka leoto le le lengwe le ga 9 ka le
lengwe.
• Go tlola kgati mo lefelong la go tshameka o le esi mme morago le molekane.
Kitso ya dikaelo
• Go ikotlololela kwa godimo le kwa letlhakoreng
Metshameko
• Tshameka metshameko e e farologaneng
• Khirikete ya barutwana ba bannye
• Ikatiso ya go thuma - ikatiso ya go hema. Ikatise go dira dipudula ka go futswela metsi ka letlhaka le le nwang.
• Barutwana ba tsenya difatlhego mo metsing mme ba dire dipudula ka go futswela metsi
56 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato 3
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura tse 30 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 3 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
• Ditshwantsho, dikgang, diraeme ka ga maikutlo. dimpopi
le mmamatlhwane
• Ditlamelo tse di bonolo tsa thuso ya potlako
• Dirisa khalentara ya phaposi go buisana ka ditiro tsa letsatsi le tsa kgwedi letsatsi lengwe le lengwe, ngwaga otlhe.
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Ka ga me - Diura di le 6
• Molanako ke eng
• Molanako wa botshelo jwa gago- akaretsa ngwaga wa matsalo, nako e ke simolotseng sekolo ka yona
• Selo se se kgatlhisang sa bogologolo
Setlhogo: Maikutlo - Diura di le 6
• Dilo tse di intumedisang le dilo tse di nkutlwisang botlhoko
• Go lemoga maikutlo- jaaka go tenega, go boifa, go tlhobaela, go nna le bodutu
• Tsela e e siameng ya bua maikutlo a gago
• Maitshwarelo - o kopa jang maitshwarelo
Ela tlhoko: Dirisa ditshwantsho, dikgang, diraeme, dimpopi le dimmamatlhwane
Setlhogo:Tshireletso ya boitekanelo - Diura di le 3
• Mekgwa ya motheo ya thuso ya potlako jaaka go dutla mokola, go lomiwa ke diphologolo, go segwa le dintho tsa molelo
• Motheo wa tsa boitekanelo le tsa maphelo- di akaretsa go sa tshware madi a batho ba bangwe.
Setlhogo: Go tshwara mmele wa me o bolokesegile - Diura di le 6
• Ga re a bolokesega mo bathong ba re sa ba itseng
• Melao ya go tshola mmele wa me o bolokesegile
• Go tshepa maikutlo a go “dumela” le “go gana”
• Go itse go go gana mo maemong a tshotlako
• O bega tshotlako jang
Ela tlhoko: Setlhogo se, se tshwanetse go tsepama mo thibelong ya tshotlakako ya mmele le ya thobalano
Setlhogo: Ditshwanelo le maikarabelo - Diura di le 6
• Ditshwanelo le maikarabelo a barutwana
• Ditshwanelo le maikarabelo a barutwana ba bangwe
- Kwa gae
- Kwa sekolong
- Mo motseng wa rona
- Mo tikologong
Matsatsi a tsa bodumedi le matsatsi a mangwe a a botlhokwa - Diura di le 3
CAPS 57
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato 3
Kitso ya Tshimologo Diura di le 30 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Thuto ya boitekanelo ya (Diura di le 3 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
motho le loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
• Dikao tsa dijo go tswa mo ditlhopheng tsa tsona
• Laeborari/ dibuka tsa tshedimosetso
• Dikao tsa mefuta e e farologaneng ya dilo tse di
latlhilweng/tse di seng botlhokwa
• Thini e e dirisediwang go latlhela dilo tse di ka dirisiwang
gape.
• Lense ya polasitiki/ galase e e godisang
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le tharo mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo:Go ja dijo tse di itekanetseng - Diura di le 6
• Ditlhopha tsa dijo
- Dibitamini-maungo le merogo
- Dikhabohaeterete-borotho, mmidi/ bupi jwa papa
- Diporoteine-mae, dinawa, nama, matonkomane
- Dikungo tsa mašwi-mašwi, kase/tshese, yogate
• Lenanedijo le le siameng
Setlhogo: Ditshenekegi - Diura di le 9
• Dipopego tsa ditshenekegi
• Ditshenekegi tse di farologaneng- jaaka ntshi, monang , tshoswane,khukhwana
• Go ela ditshenekegi tlhogo le go di thala
• Ditshenekegi di re thusa jang
• Ditshenekegi di re utlwisa botlhoko jang
Setlhogo: Tshekotshelo - Diura di le 6
• Tshekotshelo ke eng
• Tshekotshelo ya:
- Phologolo e e amusang (sekai ntšwa)
- Tshenekegi (sekao serurubele)
- Amofebia/matshelobedi (sekao segwagwa)
- Nonyane- (sekao koko)
Setlhogo: Go diriswa ga dilo gape - Diura di le 6
• Go dirwang ka dilo tse di latlhilweng
• Go dirisa gape (dilo tse di ka dirisiwang gape)
• Go dirisiwa gape( dilo tse di dirisitsweng e bile di ka dirisiwa gape)
• Go fokotsa (go dirisa di le dinnye)
• Ke eng se se ka se dirisiweng gape
• Dilo tse di ka dirisiwang gape tsa kwa gae le kwa sekolong
• Go dira motshotelo ka dilo tse di bodileng
• Go dirisiwa ga metsi gape
Matsatsi a tsa bodumedi le matsatsi a mangwe a a botlhokwa - Diura di le 3
58 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato 3
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 30 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 3 ka beke) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
• Ditshwantsho tsa dipolanete-tse di akaretsang lefatshe
mo lefaufaung
• Dikgang ka ga tsa go tsamaya mo lefaufaung le
dipatlisiso
• Matshwao a dikotsi
• Bagolo mo losikeng le batho mo setšhabeng
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo: Polokesego mo setšhabeng - Diura di le 6
• Mafelo a go tshameka a a kotsi-akaretsa mafelo a go latlhela matlakala, seporo, ditsela, mafelo a dikago
• Go palama diterena le ditekesi ka tsela e e bolokesegileng
• Dikotsi tsa motlakase
• Diedi tse di botlhole le tse di kgonang go tuka
• Matshwao a a re tsibosang ka dikotsi
Setlhogo:Kgotlhelego - Diura di le 6
• Kgotlhelego ke eng
• Mefuta e e farologaneng ya kgotlhelego-metsi, lefatshe, mowa, modumo
• Ditlamorago tsa kgotlhelego mo bathong
• Ditlamorago tsa kgotlhelego mo tikologong
Ela tlhoko: Batlisisa mme o phepafatse tikologo- seno e tla nna tshimologo mo lefelong la tiro.
Setlhogo:Batho ba ne ba tshela jang bogologolo - Diura di le 9
• Dikgang le maitemogelo a batho ba ba godileng mo lelapeng le mo setšhabeng - akareta dijo, diaparo le dipalangwa
• Dilo tse di dirisiwang ke bagolo mo losikeng le mo setšhabeng jaaka didiriswa, ditshamekisi, didiriswa tsa go apaya.
• Tlhopho ya ditshwantsho tsa bogologolo go tswa mo dialebamong tsa lelapa le mo dibukeng
• Batho ba ne ba tshela jang bogologolo le gompieno (diphetogo le tsweletso)
Ela tlhoko: Laletsa mogolo wa lelapa le batho ba motse go etela phaposi-borutelo
Setlhogo: Lefaufau - Diura di le 6
• Lefatshe go tswa mo lefaufaung - gore le lebega jang (lefatshe, lewatle,maru)
• Dinaledi le dipolanete-gore ke eng
• Maina a dipolanete (Thelesekhoupo)
• Go tsamaya mo lefaufaung
• Sathalaete le tshedimosetso e re e bonang
Ela tlhoko: Fa kgonagala, etela polanathariamo/bolepaloapi - Diura d ile 3
Matsatsi a tsa bodumedi le matsatsi a mangwe a a botlhokwa
CAPS 59
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 3
Kitso ya Tshimologo, tsa Diura di le 30 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
botho le boleng jo bontle (Diura di le 3) Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa serutwa sa
jwa loago Go tlaleletsa didiriswa tse di Dikgono tsa Botshelo o tla tlhoka:
tlhomameng tsa serutwa sa • Tšhate ya kelelo e e bontshang dikgato
Dikgono tsa Botshelo o tla
• Tshedimosetso/laeborari le dibuka
tlhoka:
• Kuranta le thelebišene
• Dikgang ka diphologolo tse di re thusang
• Poeletso, tlhatlhobo le dipaakanyo/ditshiamiso di tshwanetse go dirwa ka dinako tsotlhe (kabo ya nako e letlelela se)
• Dipuisano tsa keteko ya matsatsi a tsa sedumedi le a mangwe a a kgethegileng mo setšhabeng, di tshwanetse go
diragala mo tsamaong ya kgweditharo (diura di le pedi mo kgweditharong, di neetswe tiro e)
Setlhogo:Dikungo le dikgato - Diura di le 6
• Dimela
- Dilo tse re ka di bonang go tswa mo dimeleng
- Dikgato- go tswa mo ntšhweng go ya go sukiri
• Lefatshe
- Se re se bonang go tswa mo lefatsheng
- Dikgato- go tswa mo letsopeng go ya go setena
Setlhogo: Matlhotlhotlapelo le se re tshwanetseng go se dira - Diura di le 9
• Mefuta ya matlhotlhapelo
- Merwalela
- Molelo
• Dilo tse dingwe
- Legadima
- Thoromo ya lefatshe
- Diphefo tse di maatla le kgwanyape
Ela tlhoko: Dirisa maitemogelo a gago mmogo le dikuranta le dipegelo tsa thelebišene ka ga matlhotlhapelo
Setlhogo:Diphologolo le dibopiwa tse di re thusang - Diura di le 9
• Diphologolo tse di re nayang dijo le diaparo
- Dinotshe
- Dikoko
- Dikgomo
- Dinku
• Diphologolo tse di re thusang
- Dintšwa-dintšwa tse di go bontshang, dintšwa tse di tlhokomelang, dintšwa tse di dupelelang
- Ditonki le dipitse
Ela tlhoko: Batla le go bala ka diphologolo tse dingwe jaaka, didolofene tse di thusitseng batho.
Matsatsi a tsa bodumedi le matsatsi a mangwe a a kgethegileng - Diura di le 3
Go kopanya le go gatelala ditlhogo tse di rutilweng le go baakanyetsa kgabaganyo go ya kwa Mophatong wa 4
Diura di le 3
60 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato 3
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didirsiswa tse di atlenegisitsweng
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 1. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Pono le Tiragatso ya Botaki.
Tiragatso ya Botaki - Duira di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa mmele/ ikatisa - go golaganngwa ga dikarolo tse di tlhophileng jaaka matsogo a a akgiwang
• Go ikatisa o tsepame mo khemong, sekao go penta o dirisa go hema ga gago, go ikatisa go hema jaaka ntšwa
• Go katisa lentswe le go opela dipina (ba opela botlhe, ka bongwe ba refosana, dipina tse o bitsang le go araba) molodi/
mokgwa o go tlhabeleditsweng pina ka gona
• Metshameko ya diterama: go godisa kopano le lebaka le tatelano jaaka metshameko ya go buisa, metshameko ya maina.
• Go tshameka merethetho/meribo e e nang le dipaterone le merethethomentsi e e bonolo gabedi, gararo kgotsa gane mo
didirisiweng tse di letswang/tsa mmino
• Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe: go tlola kgati, go golopa, go ya pele
le kwa morago, go ya kwa matlhakoreng le go dikologela mo ditselang tse di farologaneng (kgabaganyo, sediko/sekele).
• Go dira motsamao mme o sa suta mo lefelong le o leng mo go lona: kobega, go ema, go fitlhelela, go golaganya matsogo
le maoto ka nako ya mmino
• Go ikhutsa mmele le le go itapolosa: bontsha maikutlo le dikakanyo ka motsamao.
Go loga leano le go ranola
• Reetsa mmino wa Aforika Borwa (Mmino wa ditso tse di farologaneng le ya ditšhaba tse dingwe) o tsepame mo
morethethong/moribo gabedi, gararo kgotsa gane
• Diragatsa kwalonoto e e nang le dipatetone tsa merethetho/meribo (kwalonoto kgotsa maina a dinoto tsa seforentšhe)
tse di nang le dinnoto tse di lekalekanang semiborefi, diminimi, dikorotšhete, dikwafore le moribo wa kgaotsa, ba dirisa
mebele ya bona jaaka diletswa.
• Go diragatsa o dirisa ditsibosi tsa kwa pele, mo bogareng le kwa bokhutlong, sekao, leboko la Aforika Borwa, kgang, pina
kgotsa setshwantsho
• Go tshwantsha botho le didiriswa mo tiragatsong a dirisa tlhokomelo, go etsisa le go feteletsa.
• Go ithuta le go kopanya metsamao go tswa mo modikwadikwaneng/motantshong wa Aforika Borwa sekao,
modikwadikwane/motantsho wa maIndia, mapantsula, o dirisa mmino o o maleba.
Botaki jwa Pono - Diura di le 10
Go tlhama dilo tsa tlhakorepedi (2D)
• Go rutiwa go go tlhomameng ga go taka/thala le go penta le tse dingwe: o tlhomamisa tiriso ya bobegakgang
• Itsise barutwana ka ga phetelelo: kwa morago, mo pele ga
• Bogolo jwa pampiri jo bo farologaneng le popego: rotloetsa barutwana go dira ka dikale le bogolo jwa dintlha jo bo
farologaneng
Go tlhama dilo tsa tlhakoretharo (3D) (go aga)
• Go bopa ka mmopa/letsopa: diphologolo, kgŏgĕla (dragon), dipitsa le tse dingwe.
• Dielemente tsa botaki: popego, phopholego
• Ruta ditegeniki tse di bonolo tsa go bopa: go kgokolosa, go go nota, go bontsha; akaretsa tlhokomelo ya phopholego ya
lefelo
• Tiriso ya didiriswa: tse di sireletsegileng, o ela ba bangwe tlhoko, o dirisa/ o aroganya didiriswa le ba bangwe
Litheresi ya Pono
• Dielemente tsa botaki: bontsha le go naya maina a dielemente tsotlhe tsa botaki
• Dirisa dilo tsa botaki le setsibosi sa pono go amanya/golaganya le tiro ya gago
CAPS 61
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato 3
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 2. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko ya boitlhamedi le dikgono
• Go ikatisa: o tsepama mo mokgweng wa go ema, tlhamalatsa mangwele mo godimo ga menwana ya maoto fa o kobega
le go supa menwana ya maoto.
• Go ikatisa: tsepama kapodisong le segalo sa mmino o dirisa diraeme, dipina, metshameko ya boitlhamedi le maleme a a
sokameng
• Temogo ya ditemosi: go tshwara, go latswa, go dupelela, go utlwa le go bona mo ditirwaneng tsa diterama jaaka ditirwana
tsa go bofana matlho le motshameko wa mogala (founu) o o kgaogileng, jj.
• Motshameko wa meribo: dikgono tsa theetso, go gopola dipaterone tsa moribo tse di ganetsanang /tse di leng
kgatlhanong, go se fetole moribo o dirisa dikota tse di farologaneng
• Go tshamekwa dipterone tsa moribo, moribomontsi ga 2, 3, 4 ka bente ya diitewa
• Motsamao wa setimela, go tlola tlola, motabago wa pitse, kobegelo ya mmele kwa pele, morago kwa thoko, retogela kwa
matlhakoreng otlhe tshekagano, sediko le popego ya s
• Motsamao o sa suteng, go tlola tlola, go fitlhelela thapo, go taboga motabogo o o sa tlhamalalang, motsamao wa mabego
o nyalane le mmino
• Go ikhutsa le go itapolosa: Go robala ka mokwatla o hemela ka fa gare le kwa ntle, o lebeletse mmala jaaka setsibosi
Go loga leano le go ranola (seno se dirwe mo kgweditharong yotlhe)
• Go ranola le go boeletsa dipina tsa Aforika Borwa: thefosano, bitsa le go araba
• Go diragatsa ka ditlhopha o dirisa kgang e e setseng e leng teng e ikaegile ka ditlhogo tse di maleba go ikagela bokhutlo.
• Go diragatsa diterama mo phaposing: Go bontsha maikutlo le go tshwantsha ditlhogo go tswa mo tikologong le mo
botshelong jwa gago jaaka go kokoanya matlakala mo tikologong ya gago. Jalo jalo.
• Dipolelo tse di bontshang motsamao go tloga kwa tshimologong, mo magareng le kwa bokhutlong o feleletsa ka ditlhogo
tse di tlhophilweng o dira ka ditlhopha tse dinnye.
Botaki jwa Pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa matlhakorepedi (2D)
• Go ruta go go tlhomameng ga dithalo le ditshwantsho tsa dipente, jalo,le jalo: go utolola mefuta e e farologaneng ya
mmedia.
• Go tshwana le mo kgweditharong e e fetileng: akaretsa kgatelelo ya temogo e e tseneletseng ya tsamaiso ya mmele wa;
go fetelela
Tlhama dilo tsa matlhakoretharo 3D (mabokoso a a betlilweng)
• Ruta o atolose ditogamaano tse di bonolo go aga mabokoso a a betlilweng: go tlhatlhaganya, lomaganya, le go kgabisa
boalo.
• Temogo ya sebaka: jaaka mo nakong e e fetileng: atolosa temogo e e gakologelwang ya go direla mo sebakeng.
Litheresi ya pono
• Go dirisa didiriswa tsa botaki le go tlhama ditheo go di tlhalosa le go buisana ka tsona; Go simolola go lekanya
• Go dirisa ditiro tsa botaki le tsiboso ya pono go amanya le tiro ya gago
• Tlhaloso ya tiro ya gago ya botaki o dirisa temogo ya tlotlofoko
62 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato 3
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 2. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwa Tiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Go gotetsa mmele: go gotetsa dikarolo tse di kopaneng le karolo e e rileng/e le nngwe, sk. go dira sediko/sekele ka
matsogo le matheka ka gongwe
• Go gotetsa lentswe: tsepama mo go dirisagatseng le go bontsha maikutlo mo mabokong, diraemeng le metshameko ya
boitlhamedi ya diterama
• Dikgono tsa tlhokomelo le go tsepamisa mogopolo: ditirwana tsa terama jaaka go aga motshamekoketso, barutwana ba
le babedi
• Go dira mmino ka dikarolo tsa mmele kgotsa didiriswa/diletswa o o tsamaisang le mmino wa Aforika Borwa, a lebisitse
mo dipateroneng tsa moribo
• Go kopanya metsamao mo dipolelong tsa motsamaong o mokhutshwane le go di gakologelwa
• Go taboga go go kopantsweng le motsamao o o kgokologang
• ipeteroneng tsa moribo tse di dikologang
• Go itsidifatsa le go itapolosa mmele: go ikotlolola ka iketlo go ya ka dikaelo tse di farologaneng o dirisa mmino o o
iketlileng e bile o o okobatsang.
Go loga leano le go ranola (seno se tla dirwa mo kgweditharong yotlhe)
• Tlhama motsamao wa polelo mo ditlhopheng tse dnnye mme o o dirisetse go dira dipaterone
• Tlhama moribo wa dipaterone o ikaegile ka mmino wa Aforika Borwa. Tsepama mo lobelong lo lo siameng lwa pina le
diphetophetogo tsa pina jj
• Diterama tsa phaposi borutelo: tshwantsha badiragatsi ba ba farologaneng ka tiriso ya mantswe le tlhagiso ya mmele/a
lebege jaaka modiragatsi yo a mo emelang, sekao go tsamaya le go bua jaaka mme, rremogolo le ngaka jj.
• Tiragatso ya maboko ka ditlhopha, sekao karolo ya go opela le boeletsa temana e kopantswe le motsamao le tiriso ya
mmele
Botaki jwa pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa matlhakorepedi (2D)
• Go thala le go penta ditshwantsha: go utolola mmedia e e farologaneng.
• Tlhokomelo e e oketsegileng le thanolo ya dipaterone le go dira mokwalori mo lefatsheng la gago, akaretsa phetelelo,
dipaterone tsa magora, popego ka fa gare ga popego, poeletso
• Metheo ya go tlhama: temogo ya tiriso le go naya dipharologano, tekatekano, kgatelelo itshegetso
• Go ruta paterone le go gatisa ka didiriswa tse di teng le mmedia tse di farologaneng tsa maitemogelo a methapo/mesifa
ya ditsibosi.
Tlhama dilo tsa matlhakoretharo (3D) (go aga)
• Go dira dilo ka diatla go tswa mo materialeng o o setseng o dirisitswe: Direla tiro ya gago ya diatla dipaterone tsa
diforeimi/matlhomeso le ditshelo tsa matlakala tsa phaposiborutelo, jalo le jalo
• Dielemete tsa botaki: go naya maina le go dirisa dipopego tsa jiometeri le dipopego tsa tlhago
• Go gatelela mo mokgabisong wa dipaterone le tikologo o kgone go baya dilo tsa gago tsa diatla sentl
Litheresi ya pono
• Oketsa temogo ya dipaterone le go go gatisa mo Aforika, sekao mopento wa Batswana, go dira ka dibaga, mokgabiso,
mokgabiso wa diseramiki: go leba, go bua, go reetsa ka ga dipaterone.
CAPS 63
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 3
Botaki jwa Boitlhamedi Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 2. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Botaki jwa Tiragatso le Botaki jwa Pono.
Botaki jwaTiragatso - Diura di le 10
Metshameko le dikgono tsa boitlhamedi
• Ditirwana tsa go ikgotetsa: go tsepama mo go otlololeng le go gara/go kokoropanya mokwatla
• Metshameko ya terama: tlhabolola tsepamo le setshwantsho sa tlhaloganyo, sk. go latlhela kgwele/bolo e o e naganang
o tsepamisitse mo bogolong, popego, le boima
• Go tsibogela ditsibosi jaaka: dipolelwana, diane, papiso ,metshameko ya terama, maboko kgotsa diraeme go utolola puo
ya tiriso ya dikarolo tsa mmele le ya sefatlhego
• Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe: bontsha go laola le mokwatla o o
tiileng, sk go tsamaya ka boikgantsho, go matšha/tsamaya jaaka lesole, jalo le jalo.
• Go ikhutsa le go itapolosa mmele: rapama o tiisitse mmele, o gagamaditse mesifa yotlhe, tiisa mabole, go tsholetsa
magetla, jaanong repisa mesifa yotlhe o dire gore mmele o nne bokete fa fatshe
Go loga leano le go ranola
• Go reetsa mmino wa Aforika Borwa: Tsepama mo goreng lobelo, diphetogo tsa bolumo/modumo, boleng jwa modumo o o
tlhagisitsweng wa seletswa/lentswe di tlisa jang modumo o o kgethegileng
• Go reetsa le go supa diletswa tse di tlwaelegileng sa Aforika Borwa, utolola boleng jo bo kgethegileng jwa diletswa
• Go tlhama maikutlo: dirisa puo e e nang tlisang phetogo, medumo le metsamao e e tlhotlheletsang maikutlo, dirisa
leboko, setshwantsho kgotsa pina
• Go tlhama motsamao o o ikaegileng ka ditshwantsho, polelo ya motsamao (thulagano), e bontsha tshimologo, bogare le
bokhutlo
Botaki jwa Pono - Diura di le 10
Tlhama dilo tsa matlhakorepedi (2D)
• Go thala le go penta: go utolola mefuta e e farologaneng ya mmedia.
• Thala kelelo/go fetelela, mmele o o tsamayang, go tlhama ditshwantsho tsa batho ba ba fetang bobedi
Tlhama dilo tsa matlhakoretharo (3D) ( go aga )
• Go ruta ditogamaano tsa tiro ya diatla tsa go bopa dilo ka dikuranta tse di kgobilweng, go tlhama dilo ka go kgomaretsa,
go kera, go gagola, go rethefatsa:
• Dielemente tsa botaki: phopholego, popego/kagego
• Metheo ya go tlhama: temogo ya tiriso le go naya dipharologano, tekatekano, go sa tshwane
• Temogo ya sebaka: atolosa temogo e e gakologelwang ya go dira mo sebakeng/lefaufaung.
Letheresi ya Pono
• Dielemente tsa botaki: supa le go neela dielemente tsotlhe tsa botaki maina
• Metheo ya go tlhama: naya maina o dirise go farologana, go tshwana, kgatelelo le tekatekano/itshegetso
• Dipotso tse di tla gatelelang le go oketsa temogo ya dielemente le go tlhama metheo.
64 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 1 Mophato 3
Thuta katiso mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo o tla tlhoka:
• Disekhafo/mofolara ya lobelo lwa maoto a le mararo
• Didiriswa: dikgwele/dibolo, thobane ya khirikete le
thobane e e sireletswang (stumps);
• sete ya dibete tsa tenese; diroupu/megala.
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 1. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Kiribane/kolotsana ya maotwana a le mararo, lobelo lwa maoto a le mararo
• Kherikete e potlana: Go taboga fa gare ga diwikete
• Metshameko ya mabelo/ diatleletiki: motsipogo/lobelo lo lo khutshwane
Bokgoni jwa go lemoga mesifa
• Sete ya Tenese
- Go tsamaya, go tlodisa bolo ya tenese mo moweng, mo mmung ka matlhakore a a farologaneng a bete
- Go tshameka bolibolo/kgwele ya diatla le molekane
- O na le molekane betsa/itaya kgwele/bolo mme o e tloletse kwa godimo ga nnete o dirisa bopele ba seatla/seatla se
se phuthulotsweng
- O na le molekane itaya/betsa kgwele/ bolo mme o e tloletse kwa godimo ga nnete o dirisa bokwantle jwa seatla
Moribo / Morethetho
• Mabelo: Go ipaakanyetsa go similola ka go tsipoga/ go tloga ka lobelo (emang ka menwana, ipaakanye, tloga)
• Mabelo:Go tlola sekgala mo mmung o ipaakantse ka leoto la go tloga
• Mabelo:Go tlolela kwa godimo o ipaakantse ka leoto la go tloga
Tekatekano
• Tenese e potlana: go taboga, go betsa ka bokwapele jwa seatla, go betsa kgwele ya diatla o e tloletsa mo godimo ga
nnete / mogala/roupu
• Go latlhela kgwele/bolo ya kherikete ka thobane
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Go fetola dikaelo
• Go batla katiso ya dikgoreletsi tse di thata tse di akaretsang go goga, go kgorometsa, go pagama/palama, fetola dikaelo
Kitso ya dikaelo
• Go raga kgwele/bolo e e pitikologang o dirisa leoto la molema le moja
Metshameko
• Mabelo: motabogo wa go neeletsana
• Tenese e e potlana
• Khirikete e potlana
CAPS 65
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 2 Mophato 3
Thuto ya Ikatiso ya Mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo o tla tlhoka:
• Mohwidinyana/disikitlile,
• dikgwele/dibolo,
• dithobane tsa kgwele ya hoke,
• diroupu/megala ya kgati.
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 2. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Ditirwana tsa go dira jaaka e kete selo ke sa nnete/ go etsisa jaaka go taboga jaaka pitse, go tsamaya jaaka pidipidi, go
tlola jaaka segwagwa, jj.
Bokgoni jwa go lemoga mesifa
• Go latlhela le go tshwara kgwele/bolo e e kwa godimo
Meribo/morethetho
• Go tlola mogala/roupu/thapo ka ditlhopha tsa boraro
• Go tlola thapo ka bongwe o dirisa maoto a le mabedi
• Tlola thapo ka bongwe o dirisa leoto le le lengwe fa o ntse o taboga
Kgolagano
• Boemelo 1: Kgwele ya diatla - go kgokgoetsa kgwele/bolo manyokenyoke go kgabaganya/feta ka
batshamekakgatlhanong
• Boemelo 2: Hoki - kgokgoetsa bolo go kgabaganya dikgoreletsi/maparego
• Boemelo 3: Bolotloa - latlhela kgwele o ntse o taboga
• Boemelo 4: Rakabii - go taboga o latlhela bolo mo moleng o o kwa morago
• Boemelo 5: Kgwele - go kgokgoetsa kgwele/bolo go kgabaganya batshamekgatlhanong
Tekatekano
• Go taboga ga go neeletsana: go tsamaya manyokenyoke go kgabaganya mehwidinyana/disekitlele
• Ema ka leoto le lengwe
• Jiminasetiki: Ema ka tlhogo / ema ka seatla
• Go ema mo molelwaneng
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Dikgoreletsi tse di thata
Kitso ya dikaelo
• Dithusathuto tsa diatla tse di rulagantsweng jaaka dihulahupu, diribono tse di tla yang kwa molemeng le kwa mojeng ka
go tshwana.
Metshameko
• Metshameko ya setso
• Kgwele ya maoto e potlana, hoki, bolotloa, rakabii le kgwele/bolo ya diatla
66 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 3 Mophato 3
Thuto katiso mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo o tla tlhoka:
• Dikgwele/dibolo,
• diroupu/megala,
• dimetshe tse go ikatisediwang mo go tsona,
• patlelo e e nag le bojang,
• batshamekakgatlhanong
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 3. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Metsamao e go sa sutweng jaaka go tsokotsa, go dikologa, go retologa, go khubama, go ikgara/go kokoropana, go go
tlhakaneng e bile go rulagantswe ka ditlhopha
• Go tlolatlola sekgale o tshwere sengwe e bile le tshwarane ka diatla le molekane
• Go tlolatlola o eme....... go tloga o dirisa maoto a le mabedi le go tloga o dirisa leoto le le lengwe
• Go tlola: go etsisa - khankaru, tshepe, mmutlwa, jalo - jalo
Bokgoni jwa go lemoga mesifa
• Raga kgwele/bolo e e tsamayang o be o fetole kaelo, go isa kwa sekonopelweng se se ikaeletsweng
• Go latlhelelana kgwele/bolo ga balekane le batshamekakgatlhanong ka seatla se le sengwe kgotsa di le pedi kwa godimo
kgotsa kgakala
Meribo/morethetho
• Go tlola roupu/mogala - motsamao o o tlhabologileng jaaka go kgabaganya le go tlola gabedi, jalo jalo
• Metsamao ya dijiminasetiki/ikotlolola jaaka go pitikologela pele le kwa morago, go tlola ka seatla le leotwana la kolotsana
Kgolagano
• Metshameko ya Bolibolo/kgwele ya diatla: go tsamaelana/go golagana ga seatla le leitlho, latlhelelana, go tshwara le go
tshameka
• Metshameko ya botlhe jaaka go tlola tlola mo godimo ga mekokotlo ya ba bangwe ba khubame, motlodi a butse maoto.
Tekatekano
• Go ema le go tsamaya o dirisa menwana le direthe
• Go gagaba ka matsogo le mangwele
• Go lekalekanya motsamao ka go tsamaela kwa pele le kwa morago
• Go pagama/palama mo godimo ga jimi ya jankele le go tsamaya o phuthologile mo godimo ga pale/thobane
• Go fologa go go bonolo ga didiriswa
• Jiminasetiki/ikotlolola: go lekalekanya ditiro jaaka go ema ka lebogo, ka tlhogo le go tlolela kwa pele o dirisa maatla.
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Dikgoreletsi tse di akaretsang ditirwana kgotsa metshameko jaaka go gagaba, go tlolela fa fatshe go tloga kwa godimo, le
ka bonako
• Metshameko jaaka “a le mongwe kgatlhanong le ba bararo”
• Go lelekisana le go tshwara yo o kwa moseleng/bofelong
Kitso ya dikaelo
CAPS
•Metshameko le molekane: go dira metsamao ya go gogana le go kgorometsana kwa molemeng le kwa mojeng 67
• Motshameko wa go ya kwa godimo mme yo mongwe a ya kwa tlase
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
Kgweditharo 4 Mophato 3
Thuto ya Ikatiso ya Mmele Diura di le 20 Didiriswa tse di atlenegisitsweng
Go tlaleletsa didiriswa tse di tlhomameng tsa Dikgono tsa
Botshelo o tla tlhoka:
• Dikgamelo tse dikgolo tse di nang le metsi/letamo la go
thumela
• Didiriswa tsa kherikete e potlana
• Sete ya tenese
• Dimmetshe tse di dirisetswang go ikotlolola
Diteng tse di latelang di tshwanetse go rutwa mo kgweditharong 4. Tlhopha ditlhogo tse di maleba tsa serutwa sa Dikgono
tsa Botshelo tsa kgweditharo go neela bokao jwa dithuto tsa Thuto ya Ikatiso ya Mmele. Ditirwana tse di farologaneng le
metshameko ya sekolo le tsona di ka akaretswa. Lolamisa ditirwana go akaretsa barutwana ba ba golafetseng/digole
Go dira motsamao ka go suta mo lefelong le o leng mo go lona go ya go le le lengwe
• Sala ditaelo tsa pono morago (kaedi ya letsogo/ mmele, ditshwantsho) go tsamaya, go taboga, go tlola, go tloka kgati,
pagama/palama, jalo jalo. Barutwana ba tsamaya mo sekeleng/sedikong ba tshwarane ka matsogo. Ba farologanya
bogolo jwa didiko le palo ya tsona, e bile ba fetola kaelo ya motsamao wa sediko, ba sutisa didiko/disekele go ba
kgabaganya le go ba dikologa.
Bokgoni jwa go lemoga mesifa
• Ba etsisa meriti: morutwana yo mongwe ke moriti wa yo mongwe ba kopisa motsamao
• Tenese: bopele le bomorago jwa seatla le go tshameka gaufi le nnete
• Kherikete: go beta, go latlhela/konopa, go dira tiro ya go thiba le go sela dibolo, motshwara dibolo kwa morago
Meribo/morethetho
• Tatelano ya moribo / morethetho o dirisa didiriswa kgotsa kwa ntle ga tsona
Kgolagano
• Jiminasetiki: go pitikologela kwa pele le kwa morago
• Go thuma: mefuta ya go thuma
Tekatekano
• Go ema ka leoto le le lengwe kgotsa a mabedi mo godimo ga sengwe, go dirisa kgetsana ya dinawa go itshegetsa e le
mo tlhogong kgotsa mo seatleng
• Jimisasetiki: go ema ka tlhogo, ka diatla, go ema jaaka kankarapa
Kitsiso ya sebaka/phatlha
• Dikgoreletsi
• Go thuma: go ikatisa mo metsing go tsosolosa boitshepi go fedisa letshogo la metsi , jaaka, go tsenya matlho le ditsebe
mo metsing le go ikatisa go hema.
Kitso ya dikaelo
• Go thuma: go raga ka leoto la molema / moja; ditiro tsa diatla ka molema / moja
Metshameko
• Metshameko ya metsi - Ring-a-Ring-a-Rosie; tsaya dikgato mo metsing; dikgaisano tsa lobelo mo metsing, jj.
• Metshameko ya maoto a mararo
• Metshameko ya go lelekisana
• Sete ya tenese
• Khirikete e potlana
68 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
KAROLO 4: TEKANYETSO YA DIKGONO TSA BOTSHELO
4.1 MATSENO
Tlhatlhobo ke mokgwa o o rulagantsweng wa go tlhopha, go kgobokanya le go ranola tshedimosetso ka ga bokgoni
jwa barutwana, o dirisa ditsela tse di farologaneng tsa tlhatlhobo. E akaretsa dikgato tse nne: go tlhama le go
kgobokanya bopaki jwa bokgoni, go sekaseka bopaki, go rekota diphitlhelelo le go dirisa tshedimosetso e, go
tlhaloganya le go thusa kgodiso ya morutwana gore a kgone go tokafatsa mokgwa wa go ithuta le go ruta.
Tlhatlhobo e tshwanetse go dirwa ka tsela e e sa tlhomamang (tlhatlhobo ya go ithuta) le ka tsela e e tlhomameng. Mo
mabakeng otlhe, gangwe le gape tshedimosetso ka ga bokgoni jwa morutwana e tshwanetse go neelwa barutwana
go tsholetsa maitemogelo a go ithuta.
Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo mo kgatong ya motheo wa tshimologo, kgatelelo mo tlhatlhobong ke go lepa
barutwana ka tsela e e rulagantsweng ka nako tsotlhe, ka nako ya ditiro tsa bona tsa tlwaelo, le ka metshameko
e e rulagantsweng le e e gololosegileng. Se se raya gore barutwana mo kgatong ya tsa motheo wa tshimologo ba
tlhatlhobiwa ka go tlotla, go diragatsa thata mo go tsa boitlhamedi le botaki le thuto ya katiso ya mmele, fa go rekota
go tla nna matshwanedi go simolola kitso ya ikatiso ya mmele le boago.
Dikgono tsa botshelo di naya barutwana ditšhono tsa go batlisisa ka ga lefatshe la bona le go simolola go le
tlhaloganya. Mosola wa go tlhatlhoba Dikgono tsa Botshelo mo kgatong ya motheo wa tshimologo ke go tlhatlhoba
kgodiso ya dikakanyo, dikgono le boleng, tse di tla thusang go ba baakanyetsa tlhatlhobo e e tlhomameng mo
kgatong ya dithuto tse mo magareng. Mo dikgatong tsotlhe tse nne tsa dithuto tsa Dikgono tsa Botshelo, mosola
wa tlhatlhobo ke go thusa le go rotloetsa barutwana, le go tlhatlhoba kgodiso ya barutwana ka bo jotlhe. Re itse
gore barutwana ba na le dikakanyo tse di godisitsweng le dikgono ka go lebelela go tsaya karolo ga barutwana mo
ditirwaneng tse di amanang le dikakanyo tseo.
Tlhatlhobo e e sa tlhomamang ya Dikgono tsa Botshelo mo kgatong ya motheo wa tshimologo e dirwa ka nako
tsotlhe. Nngwe ya ditsela tse di siameng ya go dira se, ke go nna le buka e o e dirisang fa o lebelela barutwana.
Sengwe le sengwe se se kgatlhisang kgotsa se se tshwanetseng go tlhokomelwa se tshwanetse go kwalwa mo
bukeng e, e bile e latelelwe letsatsi le letsatsi. Dintlha tse di kwadilweng di tshwanetse go akaretsa thulaganyo ya
go ruta le go akaretsa ditlhatlhobo tse di tla dirwang mo nakong e e tlang. Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo,
mo kgatong ya motheo ya tsa tshimologo ngwana mongwe le mongwe o tshwanetse go tlhatlhobiwa ka mokgwa o
o tlhomameng, ka go lebelelwa le go rekota bonnye gangwe mo kgweditharong mo karolong nngwe le nngwe ya go
ithuta. Ditsela tsa go tlhatlhoba di tshwanetse go lekanela dingwaga tsa barutwana le kgolo e e maleba. Go tlhangwa
ga ditirwana tse, go tshwanetse go akaretsa diteng tsa serutwa le go akaretsa ditirwana tse di farologaneng tse di
tlhamilweng go fitlhelela maikaelelo a serutwa seo.
Tlhatlhobo e ka nna ya dirwa mo morutwaneng a le mongwe, mo ditlhopheng tse dinnye kgotsa mo ditlhopheng tsa
barutwana ba le bantsi ka nako ya go tshameka le jaaka karolo ya ditiro tse di rulagantsweng. Lenaanenetefatso le
rubiriki di ka nna tsa dirisiwa go rekota tlhatlhobo. Tlhatlhobo e e tlhomameng le e e sa tlhomamang e tla kgontsha
morutabana go latelela le go lekola tswelelopele ya morutwana mo kgweditharong yotlhe.
Tlhatlhobo e tshwanetse go rekotiwa le go begelwa batsadi. Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo ga go botlhokwa
go boloka rekoto e e tlhomameng ya ditirwana tsa barutwana botlhe. Go botlhokwa go boloka ditiro tsa barutwana
bangwe, tse di ka supang tswelelopele ya fa nako e ntse e tsamaya. Barutabana ba ka naya barutwana go itlhopela
tiro e e nayang bosupi jwa bokgoni jwa bona ka nako e e rileng. Ditiro tse di ka bolokwa mo difaeleng, tsa bontshwa
batsadi ka matsatsi a dikopano le ditherisano le batsadi. Fa gongwe tiro ya barutwana e ka nna ya bontshiwa mo
CAPS 69
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
phaposing. Ka nako tse di rileng barutwana ba ka letlelelwa go tsamaya ka tiro ya bona go ya gae gore phaposi e
seka ya tlala thata.
4.2 LENANEO LA TLHATLHOBO
Tlhatlhobo mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo mo kgatong ya motheo wa tsa tshimologo go le gantsi ga e a
tlhomama ,le gone e a tswelela. Tlhatlhobo e e tlhomameng ya morutwana mongwe le mongwe e tshwanetse go
rekotiwa ke morutabana gangwe mo kgweditharong.
4.3 KAKARETSO
Mo bontsing jwa barutwana ba ba tlang mo mophatong wa R le mophato wa 1 maitemogelo ke a mašwa. Ba setse
ba na le maitemogelo a a farologaneng a thuto ka nako eo, e bile ba na le dikgono tse di farologaneng. Morutabana
o tshwanetse go tlhaola ditlhokego tsa morutwana mongwe le mongwe ka go dirisa tlhatlhobo e e tlhomameng le e e
sa tlhomamang. Go ka nna ga tlhokagala go letlelela barutwana ba ba rileng go okelediwa nako fa ba bangwe ba dira
ditirwana tse di okeditsweng. Mabapi le tlhatlhobo e e tswelelang, morutabana o solofetswe go akaretsa barutwana
botlhe mo mananeong a go ithuta le a tlhatlhobo.
4.4 go rekota le go begela
Go rekota ke tsela e morutabana a e dirisang go kwala kgato ya morutwana ya bokgoni le tswelelopele ya go fitlhelela
kitso jaaka e kwadilwe mo Pegelo ya Bosetšhaba ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo. Direkoto tsa morutwana
tsa bokgoni di tshwanetse go naya bosupi jwa tswelelopele ya morutwana mo mophatong le gore a morutwana o
siametse go ya kwa mophatong o o latelang.
Go bega ke tsela ya go buisana le barutwana, batsadi, dikolo le ba bangwe ka bokgoni jwa morutwana. Bokgoni jwa
morutwana bo ka nna jwa begiwa ka ditsela tse di mmalwa, go akaretsa karata ya pegelo, dikopano le batsadi, ketelo
kwa sekolong, puisano ya morutabana le motsadi, ka go letsa mogala, ka go kwala lekwalo, makwalo a phaposi le
sekolo jalo jalo. Barutabana mo mephatong yotlhe ba ka bega maduo a barutwana ka go dirisa diporesente tse di
bontshitsweng mo lenaneong le le fa tlase.
DIKHOUTU LE DIPERESENTE TSA GO REKOTA LE GO BEGA
DIKHOUTU TLHALOSO YA BOKGONI DIPERESENTE
7 Phitlhelelo ka dinaledi 80 - 100
6 Phitlhelelo ka matsetseleko 70 - 79
5 Phitlhelelo e e tletseng 60 - 69
4 Phitlhelelo e e itumedisang 50 - 59
3 Phitlhelelo ka tekano 40 - 49
2 Phitlhelelo e e potlana 30 - 39
1 Ga a fitlhelela 0 - 29
Barutabana ba ka nna ba rekota maduo a morutwana mabapi le tirwana ka go dirisa letlhare la go rekota le go bega
diperesente mabapi le serutwa se se mo karateng ya pegelo
70 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
4.5 KA KAKARETSO
Tokamane e, e tshwanetse go buisiwa mmogo le:
4.5.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
4.5.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R-12.
CAPS 71
DIKGONO TSA BOTSHELO Mephato R-3
72 PEGELO YA BOSETŠHABA YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO