You're offline
Skip to content
Question paper

LS NDE Gr1 B1

Subject: Life SkillsGrade 170 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
za, b u yeke Uku aliswe nde ihl atime siT u g o kwe khyulam o n haru gom seK hethom T la nom okuhlo w IGreyidi 1 AmaKghono wepilo ISBN 978-1-4315-0234-9 Workbooks available in this series: ngesiNdebele 9 781431 502349 • Grade R (in all official Languages); Incwadi 1 • Literacy/Home Language Grades 1 to 6 (in all 11 official Languages); Ithemu 1&2 • Mathematics Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 4 to 9 (in Afrikaans and English); • Life Skills Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); and Ibizo: Itlasi: LIFE SKILLS IN ISINDEBELE • Grades 1 to 6 English First Additional Language. GRADE 1 – BOOK 1 TERMS 1 & 2 ISBN 978-1-4315-0234-9 9th Edition THIS BOOK MAY NOT BE SOLD.
Okumumethweko Ithemu 1 Ikhasi Ithemu 2 Ikhasi 1 Mina .............................................. 2 17 Umndeni wakwethu.................... 34 2 Imibala nokudansa ....................... 4 18 Umndeni wakwethu.................... 36 3 Soke siqakathekile ....................... 6 19 Sitlhogomela abanye.................. 37 4 Soke sehlukile begodu asifani ..... 8 20 Tjengisa itjhejo onalo ................. 38 UKkz. Angie Motshekga, UNom. Enver Surty, Ukuphepha ngaphakathi nguNgqongqotjhe liSekela lakaNgqongqotjhe 5 Vuma ingoma ...............................10 21 weFundo-Sisekelo weFundo-Sisekelo nangaphandle ekhaya (1) ........... 40 Ngiyazikhakhazisa Ukuphepha ngaphakathi 6 22 Iincwadi lezi zenzelwe abentwana beSewula Afrika ngaphasi ngesikolo sami.............................12 nangaphandle ekhaya (2) ........... 42 koburholi bakaNqgonqgotjhe wezeFundo-Sisekelo, uMma u-Angie Ukuphepha lokha 7 Iindawo ezihlukuneko ..................14 23 nangingedwa ekhaya ................. 44 Motshekga kanye neSekela lakaNqgonqgotjhe wezeFundo- Sisekelo, uNom. Enver Surty. 8 Itlasi lami ......................................16 24 Into ongayikhumbula.................. 46 Iincwadi zokuSebenzela zakwaRainbow ziyingcenye yeendlela Indlela esikhamba ngayo nasiya ezinengi zomNyango wezeFundo-Sisekelo wokungenelela onqophe 9 25 Umzimba wami ........................... 48 ukuthuthukisa ukusebenza ngcono kwabafundi beSewula Afrika esikolweni ....................................18 kumagreyidi wokuthoma asithandathu. Njengamanye wamaHlelo 10 Ngihlala ngihlwengekile ............. 20 26 Imizwa yami ................................ 50 womBuso aphuma phambili, iphrojekthi le isekelwe ngeemali ezibuya esiKhwameni seeMali seLizweloke. Lokhu kusize 11 Imikghwa elungileko ................... 22 27 Ukuthabulula umzimba wami .... 52 umNyango ukukhupha iincwadi zokusebenzela lezi ngawo woke amalimi asemthethweni ngaphandle kweendleko. Siyathemba 12 Ngiyazihlwengisa........................ 24 28 Ukucabanga ngokuhpepha ....... 54 kobana nizokufunyana iincwadi zokusebenzela lezi zilisizo khulu ekufundiseni kwenu kwangamalanga kanye nokuqinisekisa kobana 13 Imikghwa emihle yepilo .............. 26 29 Ukuhlala uphephile..................... 56 abafundi benu bayayiqeda ikharikhyulamu. Sitjheje khudlwana ukuhlahla abotitjhere komunye nomunye Ukugcina umzimba wami umsebenzi ngokusebenzisa iinthombe ezitjengisako bona ngikuphi 14 Ukuhlwengisa nokubutha .......... 28 30 uphilile ......................................... 58 umfundi amele akwenze. Ubujamo bezulu Ukugcina umzimba 15 31 Siyathemba kobana abentwana bazokuthabela ukusebenzisa engibuthandako ......................... 30 wami uphilile ............................... 60 iincwadi lezi njengombana bakhula bebafunda nje begodu wena 16 Ubujamo bezulu ......................... 32 32 Ukubuyelela sihlolisise ............... 62 titjhere uzokwabelana nabo ithabo lokufunda. Sinifisela ipumelelo ekusebenziseni iincwadi lezi. Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street ISBN 978-1-4315-0234-9 Pretoria This book may not be sold. South Africa The Department of Basic Education has made every effort to trace copyright © Department of Basic Education holders but if any have been inadvertently overlooked the Department will be Ninth edition 2019 pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity.
IGreyidi 1 AmaKghono wePilo NGESINdebele Incwadi yoku-1 Incwadi le ngeyaka:
1 Mina Namathisela isithombe sakho nzela Asenzeni lokhu nanyana gwala isithombe sakho lapha. be Ibizo lami ngingu u s e lok _____________________. Isibongo sami ngesa kwa hepha _____________________. m u -1 – Iv e ke- 1 Ngineminyaka e_______ e h t ubudala. I – Ip Amalunga womndeni wekhethu si ___________________. Inomboro ye khaya yomtato ithi: _____________________ Isiphande sakwethu sithi;: _____________________________________ _____________________________________ _____________________________________ Ngiyazi kobana ilanga lami iye anginasiqiniseko awa lamabeletho linini. 2 Ilanga:
Asigwaleni USabelo udlala kuhle ibholo erarhwako. Gwala okuthileko ozaziko kobana ukwenza kuhle. Cocela abangani bakho kobana yini ongakghona ukuyenza kuhle. Penda ngaphakathi kwekwekwezi engebhoksini Asikhulume ukukhombisa kobana yini ongayenza kuhle. Ngiyakwazi ukufunda. Ngiyakwazi ukuzembathisa. Ngiyakwazi ukutlola. r: Teache Sign: Ngiyakwazi ukutlubha Date: Ngiyakwazi ukudansa. Ngiyakwazi ukwenza itiye. nokuhlamba amazinyo wami. 3
2 Imibala nokudansa ebenzela m u - 1 – Iv e k e Asenzeni lokhu s Uyayazi imibala elandelako? Tjela u umngani wakho kobanyana ibizwani imibala elandelako le. k - 1 – Iph eph a l o Kwanjesi Penda isithombe ngasinye ngombala ofaneleko. Ijersi ehlaza Ibhanana elisarulani I-abhula elibomvu kwesibhakabhaka It h e Isambreli semibalabala Ilamune eli-orentji Ikari elihlaza kotjani Ngaphambi kobana nenze umsebenzana ngaphandle, kokuthoma ziluleni njengokatsu. Lokhu kuzokwenza imizimba yenu kobana iluleke beyinyakaze kuhle. Begodu nasele niqedile ukwenza umsebenzana Asithuthuke lowo, zeluleni ukuze niledlhe benipholise imizimba. Lokhu kuzonisiza kobana ningezwa ubuhlungu bemisipha. Kwanje yenzani lokhu abentwana laba abakwenzako. Vuma “Ihloko namahlombe" lokha nawu: • yenza sengathi udlala ipiyano. • yenza sengathi udlala igatara. 4 Ilanga:
Ukuzithabisa Betha izandla zakho ngendlela elandelako. Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Ukubetha Asenzeni lokhu Uyakwazi ukwenza izinto lezi ezilandelako? Tjengisa abangani bakho. Ngiyakwazi ukugijimela mahlangothi woke ngingatjhayisani nomuntu. Ngiyakwazi ukweqa intambo yomdlalo weqathulo. r: Teache Ngiyakwazi ukugeda ibholo ekulu ngiyigedele Sign: kumngani wami. Date: 5
3 Soke siqakathekile benzela Asikhulume Qala isithombe bese ucocela abangani bakho ngomehluko -2 – I p p h a l o k u s e owubonako ngabentwana laba. Okukhulu nokuncani Abanye bethu bakhulu, abanye sibancani. he Abanye bethu bade, abanye bafitjhani. Abanye bethu bayakwazi ukweqa, abanye bethu bakwazi ukuvuma. m u - 1 – Iv e k e Kukhona okuthileko sisoke esingakwenza kuhle khulu? Ngikuphi ongakwenza ngcono? Cocela abangani bakho kobanyana It h e Asikhulume wazizwa njani ngelanga lakho lokuthoma esokolweni. uthabile udanile uthabe khulu usilingekile unamahloni Gwala isithombe utjengise kobana ungazizwa njani lokha omunye Asigwaleni nakangakupha ithoyi. Tlola imizwa leyo esikhaleni esingenzasi. 6 Ilanga:
Tjela umngani wakho kobana kwenzekani esithombeni ngasinye. Asikhulume Yitjho kobana ungazizwa njani lokha lokhu nange kungenzeka kuwe. tshwaya ipendulo enembako. Umsana omkhulu ukwemuka izinto. uthabile uthabe khulu udanile Wena nomngani wakho nidlala ndawonye. usilingekile uthabile uthukile Uvula isipho. uthabe uthukile unamahloni khulu Umntwana wakwenu wephule isidlalisi sakho osithandako. unamahloni uthabile usilingekile Gadangisa umuno wakho phezu kwebhoksi lokuthoma, bese ubawa Asenzeni lokhu umngani wakho kobana naye agadangise umuno wakhe phezu kwebhoksi lesibili eliseduze. Uthi bewazi kobana akunamuntu ofana nawe nemino egadangisiweko? Uqakathekile ngombana uwedwa tere Teache r: ephasini mazombe. Namawele akanayo Ungakwazi ukubona bonyana Sign: imino egadangisiweko efanako. imino egadangisiweko ayifani? Date: 7
4 Soke sehlukile begodu asifani enzela Qala abentwana laba. Asikhulume Bafana ngani? Bahluke ngani? u s eb k a lo Iph eph e-2 – u - 1 – Iv e k It h e m Qala isithombe lesi bese uyatjho kobana isitatimende lesi siliqiniso Asenzeni lokhu nanyana simamala na. Penda imitjho eliqiniso ngokuhlaza satjani. Penda imitjho emamala ngokubomvu. Boke banemikhono emi-2 nemilenze Boke bentazana. emi-2. Boke bambethe Boke bambethe amabhrugu. amanyathelo. Boke basese bentwana. Boke baneenhluthu ezide. 8 Ilanga:
Gwala isithombe sakho esikhaleni sokuthoma. Kwanjesi gwala isithombe Asigwaleni somngani wakho omkhulu. Nasele ukwenzile lokho, qala eenthombeni ukuze ubone bonyana wehluke kangangani kunomngani wakho. Mina Umngani wami Penda ngaphakathi kwetjheyini le yobungani utjengise kobana omunye nomunye wehlukile Asenzeni lokhu kunomunye. Nasele ukwenzile lokhu, ungasika ukhuphe iketani yobungani kibosika encwadini le. r: Teache Sign: Date: 9
5 Vuma ingoma Ngaphambi kokuthi uvume yenza lokhu. Dosela umoya khulu ngaphakathi bese uyawukhipha kancani kancani. benzela Asivumeni Yenza sengathi uvuthela ikeresi yekhekhe ngelanga lakho lamabeletho. Yenza sengathi uzwa amakhaza uthi, “Brrrrrrrrrrrrr”. -3 – I p e p h a l o k u s e Iimfenyana ezihlanu Iimfenyana ezihlanu, zeqayeqa embhedeni. Enye yawa, yalimal ‘ehloko. h Unina wabiz’ udorhodera. Udorhodera wathi, “Akungasabi nefenyana ezokweqayeqa embhedeni!” Iimfenyana ezine, zeqayeqa embhedeni. Enye yawa, yalimal ‘ehloko. m u - 1 – Iv e k e Unina wabiz’ udorhodera. Udorhodera wathi, “Akungasabi nefenyana ezokweqayeqa embhedeni!” Iimfenyana ezintathu, zeqayeqa embhedeni. Enye yawa, yalimal ‘ehloko. Unina wabiz’ udorhodera. It h e Udorhodera wathi, “Akungasabi nefenyana ezokweqayeqa embhedeni!” Iimfenyana ezimbili, zeqayeqa embhedeni. Enye yawa, yalimal ‘ehloko. Unina wabiz’ udorhodera. Udorhodera wathi, “Akungasabi nefenyana ezokweqayeqa embhedeni!” Ifenyana eyodwa, yeqayeqa embhedeni. Yase iyawa, yalimal ‘ehloko. Unina wabiz’ udorhodera. Udorhodera wathi, “Akungasabi nefenyana ezokweqayeqa embhedeni!” Khumbulani mfenyana kobana udorhodera utheni. “Akungasabi nefenyana ezokweqayeqa embhedeni!” 10 Ilanga:
Gwala ubuso bakho. Asigwaleni Tjengisa amehlo wakho. Tjela abangani bakho kobanyana uqaleka njani. Asithuthuke Yenzani isiqabo ngaphandle kwetlasi njengalesi nisizana notitjhere. Khwela phezu kwesihlalo weqele phezu kwesinye. Khasa ngamadolo ngaphasi kwetafula. Teache r: Sign: Date: 11
6 Ngiyazikhakhazisa ngesikolo sami Gwala isithombe sakho lapho benzela Asenzeni lokhu wembethe khona ijinifomu yakho wesikolo. Zaliselela ngependulo eenkhaleni. Ngiya esikolweni nge k use __________________. l o ha Isibongo sakatitjhere wami 5 – Iph ep ________________________. Isibongo uprinsipali wami 1 – Iv e ke-4– ________________________. Asitlole Qalisisa iinthombe. u- Ngemva kwalapho h e m sika igama elinembako It ulinamathisele eduze kwesithombe. ikamera lokulondoloza ipahla itatawu yeemvakatjhi itlasi i-ofisi umabhalana lokudlala 12 Ilanga:
o Asitlole Bobani abantu abahlukeneko abasebenza esikolweni? Qalisisani isithombe bese nicocisana ngokuthi bobani nokuthi benza miphi imisebenzi. Ngemva kwalapho, sikani iinthombe ezinembako bese nizinamathisela eduze kwesithombe esinembako. Hlathululela mngani wakho kobana ukhamba njani nawuya e-ofisini yakaprinsipala, endlini yokuzithumela kunye nebaleni lokudlala. Isikhwama sakaJabu seempensela siwile. Bala kobanyana Ukuzithabisa unamakhrayoni amangaki, bese utlola inomboro enembako ngebhoksini. Esiqetjhaneni sephepha, gwala isithombe usebenzise iimbala ekhanyako. Utjengise kobana wena nomngani wakho nidlala njani. Gwala ifreyimu izombeleze isithombe. r: Teache Sign: Date: abentwana ohlwengisako utitjhere uprinsipali 13
7 Iindawo ezihlukeneko Tjengisa abangani bakho kobana Asenzeni lokhu uyakghona. Ngizifihle ngaphasi nzela kwetafula. Zifihle ngaphasi – Iph ep h a l o k u sebe kwento ethileko. 1 – I v e k e- 4 Jama eqadi kwento ethileko. Sithela ngemuva m u- kwento ethileko. Jama phezulu kwento ethileko. t h e I • Sebenzisa ibholo nanyana umgodlana onamatjana. Asithuthuke • Yiphosele phezulu bese uyayigenda. • Kwanjesi thwala umgodlana onamatjana ehloko bese ukhamba phezulu komuda othaliweko. Ngiyakwazi ukuphosa. Ngiyakwazi ukugeda. Ngiyakwazi ukuthwala umgodlana onamatjana ehloko. 14 Ilanga:
Gadangisa iinyawo zakho Asithuthuke ngephetheni le elandelako. Nc = Ngesinceleni Si = Ngesidleni Si Si Nc Nc Nc Si Nc Si Si Nc Si Nc Si Si Si Nc Nc Nc Nc NcSi Teache r: Sign: Date: 15
8 Itlasi lami Asikhulume Qalisisa isithombe lesi bese ucoca ngalokho okubonako. benzela Ngetlasini leli izinto ezimbi nezihle ziyenzeka. Ubona muphi umukghwa omuhle? Ubona muphi umukghwa omumbi? k use l o Iph eph a -5 – u - 1 – Iv e k e m It h e 16 Ilanga:
Gwala ithiki Asikhulume eduze kwayo yoke imikghwa elungileko bese utlole isiphambano eduze kwayo yoke imikghwa emimbi engenzeka esikolweni. r: Teache Sign: Date: 17
9 Indlela esikhamba ngayo nasiya esikolweni Uya njani esikolweni kwelinye nelinye ilanga? Uphephile na? Kukhona iindlela benzela Asikhulume ozaziko ezingakaphephi? Coca nabangani bakho kobana abentwana laba bakhamba njani nabaya esikolweni. Thika iindlela lezo eziphephileko eziya esikolweni. Beka isiphambano eendleni lezo ezingakaphephi . 5 – Iph eph a l oku se u - 1 – I v e k e- Ukhamba ngani nawuya esikolweni ekuseni? ______________ m Asenzeni lokhu It h e Kwanjesi buza abangani bakho babebahlanu kobana baya ngani Amabizo wabangani esikolweni. Tshwaya iindlela abazisebenzisako ekhadini elingenzasi. 1 2 3 4 5 ngeenyawo ngebhesi ngekoloyi/ngeveni Asithuthuke Ngingagijima umjikelezo wezig zeg. Iye Awa Nangigijimako, ngingakghona ukutjhugulukela ngemahlangothini lapho utitjhere angilayela ngakhona. 18 Ilanga:
Asenzeni lokhu Gwala isithombe ukutjengisa kobana ukhamba njani nawuza esikolweni. Asithuthuke Lalela umvumo utitjhere wakho azokudlalela wona. Tjhideza umzimba wakho emdumeni womvumo. Goba amadolo bese welula iinyawo zakho. Sikinya amahlombe wakho aye phasi naphezulu. Sikinya idini lakho liye ngesidleni liye nangesincqeleni. Wena nomngani wakho phosani benigede ibholo. Asithuthuke Sebenzisani isandla senu eningakavamisi ukusisebenzisa niphose ngaso ibholo. Ngikwazile ukuphosa ibholo ngesandla sami esingakavami ukusebenza? Asithuthuke r: Teache Wena nomngani wakho lingisani Sign: ingolovana nayikhambako. Date: 19
10 Ngihlala ngihlwengekile Ingabe kuqakathekile na kobana ufunde imikghwa kabancani. enzela Asikhulume Lezi ngezinye zezinto ongazenza kobana uhlale uhlwengile begodu hlale uphilile. Coca ngesinye nesinye isithombe. u s eb k ha lo phep -6 – I n e l e Kufa i- Ngihlambe izandla zami. ng Ngitlubhe amazinyo. m u - 1 – Iv e k e It h e Ngihlambe umzimba wami Ngigcine iinzipho zami njalonjalo. zihlanzekile. Ngihlanze isithelo ngaphambi kokusidla. Ngisebenzie ithitjhu lokha Sebenzise ithitjhu lokha nangingendlwaneni yokuzithumela. nangifinyako nanyana ngithimula. 20 Ilanga:
Ngikuphi okutlhogako kilokhu okulandelako ukuze uhlale uhlwengile? Penda ngaphakathi kwekwekwezi ukutjengisa into oyisebenzisa ko Asitlole ukuze uhlale uhlwengile? Yitjho nokobana uyisebenzisa njani into leyo ukuze uhlale uhlwengile? Tshwaya utjengise kobana ungakghona ukwenza lokhu: iye awa Ngingakhwelela isitepisi ejimini yejangele. Ngingsebenzisa izandla zami ukutjhidela phambili. Teache r: Sign: Date: Ngingakhasa ngaphasi kwejimini yejangela. 21
11 Imikghwa elungileko Imikghwa elungileko enzela yokusebenzisa indlwana Asifunde yokuzithumela. u s eb u l a k Khum b ha lo phep Vala umnyango njalo -6 – I nawungendlwaneni yokuzithumela. m u - 1 – Iv e k e Nangabe ungcolisile, yihlanze It h e ungayitjhiyi ingcolile. Ungasebenzisi ithitjhu enengi khulu. Khumbula ukupula nanyana ukudosa ngemva kokusebenzisa indlwana Hlamba izandla zakho njalo njalo ngemva yokuzithumela. kokusebenzisa indlwana yokuzithumela. 22 Ilanga:
Ndulungela igama elisitjela kobana sifanele ukusebenzisa nini izinto Asitlole lezi ezilandelako. Ukuhlamba iinhluthu zakho. malanga woke ekuseni nantambama kabili ngeveke kanye ngeveke Ukuhlamba amazinyo. malanga woke ekuseni nantambama kabili ngeveke kanye ngeveke Ukuhlamba umzimba. malanga woke ekuseni nantambama kabili ngeveke kanye ngeveke Ukuhlamba ubuso. malanga woke ekuseni nantambama kabili ngeveke kanye ngeveke r: Teache Sign: Date: 23
12 Ngiyazihlwengisa Dlalani nilingise “uSimon uthi” notitjhere wakho. benzela Asithuthuke Funyana indawo yakho ephephileko ukuze ungatjhayisani nabanye. USimon uthi “thinta ihloko yakho”. 6 – Iph eph a l oku se Tjengisa umngani wakho kobana Asitjengiseni ukwenza njani lokhu... ndla zakho. iza Hlamba m u - 1 – I v e k e- Sula izandla zakho. It h e Kama iinhluthu zakho. Hlamba amazinyo wakho. u so bakho. b Hlamba u 24 Ilanga:
Asithuthuke Lingisa umdumo olandelako. Ngiyakwazi ukuwahla izandla zami Begodu nokubeka inyawo lami Ngiyakwazi ukusikinya ihloko yami Nokujuguja imikhono yami Ngiyakwazi ukujama ngamazwani Bengithinte ipumulo yami. r: Teache Sign: Date: 25
13 Imikghwa emihle yepilo benzela Asifunde Khuyini esikutlhogako ukuze sihlale siphilille! use u d l a l o k Uk pilo ha n e o k u Iph ep Ukuz i t h ab e-7 – njalo ulula njalo u - 1 – Iv e k h l a l a It h e m Uku ngile h l w e si U ku b ebethasendaw a um eni o moya n e l e k o k w a u l a l a si k ho lu Uk inga la khu ! b u ke ku d e ukuabonwa um 26 Ilanga:
Khetha okukhambisana nemikghwa emihle yepilo ehle bese ukhetha Asitlole okukhambisana nemikghwa emimbi yepilo embi. la r: Teache Sign: Date: 27
14 Ukuhlwengisa nokubutha Asenzeni lokhu B HO nzela LU Khombisa kobana uzisebenzisa ISIT ZINYO njani izinto ezilandelako. SAMA u s ebe isitlubho sa lo k mazinyo yamazinyo i ibhratjh – Iph eph a isibha - 1 – Iv e ke-7 Itjhampu u ISIZESO h e m andla It so sez itjhampu SEZANDLA isize ikama ibhratjhi itlibhara yamazipho ibhratjhi yamazipho 28 Ilanga:
Asithuthuke Bambanani ngezandla nenze isiyingi esikhulu. Kwanjesi dluliselanani ibholo esiyingini enikiso. Ngezelelani ngenye ibholo nayo niyidluliselelane. Ngezelelani ngebholo yesithathu nayo niyidluliselelane. Asikhulume Yini eyenza indlu le isilaphazeke? Yini ekufanele uyenze ukuze uhlwengise indlu le? Abentwana benzani? Bafanele kobana benze ini ? r: Teache Sign: Date: 29
15 Ubujamo bezulu engibuthandako benzela Qala ebujameni bezulu obuhlukahlukeneko bese ucocela umngani wakho Asikhulume kobana ngibuphi ubujamo bezulu obuthandako. kunommoya 8 – Iph eph a l oku se kunelanga liyana m u - 1 – I v e k e- kunamafu bekumakhaza It h e Kezinye iindawo zephasi lekhethu ngezinye iinkhathi kubamakhaza belikhithike. Kesinye isikhathi kubanommoya, ummoya onamandla, lokhu kubizwa ngokuthiwa yi-harikheyini. Asenzeni lokhu Gwala isithombe sakho unethwa lizulu nanyana lokha nalikhithikako. Gwala isithombe sakho phezu kwephepha elikhulu, usebenzise amakhrayoni wewax. Hlanganisa umbala ohlaza kwesibhakabhaka wokupenda ukudla bese upenda phezu kwekhasi loke. Thintithela ipende emhlophe phezu kwesithombe. 30 Ilanga:
Asifunde Sisebenzisa itjhadi yokutjengisa ubujamo bezulu kobana bunjani. Sisebenzisa amatshwayo ukuyelelisa kobana ubujamo bezulu obuhlukahlukeneko bujani. Amatshwayo esiwasebenzisa ngilawa alandelako. liyana liyatjhisa linamafu lithe phara-phara ngamafu liyakhithika kunomoya Asikhulume Tjela umngani wakho kobana wembatha umhlobo onjani wezambatho ebujameni obunye nobunye bezulu. Gwala amatshwayo wobujamo bezulu ukuze wenze Asenzeni lokhu yakho itjhadi yobujamo bezulu beveke. NgoMvulo NgeLesibili NgeLesithathu NgeLesine NgeLesihlanu Ubujamo bezulu bebunjani iveke le? Asitlole Qedelela ngamagama atlhayelako. Namhlanje ku ________________________________________ . r: Teache Izolo beku___________________________________________ . Sign: Nginethemba lokobana kusasa kuzabe __________________ Date: ____________________________________________________ . 31
16 Ubujamo bezulu benzela Asenzeni lokhu Lingisa ubujamo bezulu obuhlukahlukeneko. 8 – Iph eph a l oku se Lula izandla zakho uzilulele ngehla kwehloko m u - 1 – I v e k e- Unesambreli ukuze uzivikele elangeni. yakho wenze sengathi ulilifu elikhulu. It h e Bamba isambrela sakho ngamandla ukuze Sikinyeka njengomuthi lokha nawuphephulwa singaphephulwa mumoya onamandla. mummoya. Lingisa amathosi wezulu lokha nakathontela phezulu kwamasenge. 32 Ilanga:
Asithuthuke Bambanani ngezandla ukuze nenze isiyingi esikhulu. Phoselanani ibholo beniyigende. Cabanga iindlela ezahlukeneko zokukhambisa ibhimu ngendlela efaneleko. Linga ukusebenzisa indlela ehlukileko kinaleyo esetjenziswa ngabanye abafundi. Ukuzithabisa Dlalani umdlalo wehopskotjhi. Gwalani amabhlogo neendulungu phasi esandeni. Asithuthuke • Tjela umngani wakho kobana weqa njani lokha r: Teache Sign: nawudlala umdlalo wokweqa intambo. Date: • Utitjhere wakho uzokutjengisa kobana udlala njani imidlalo yakadeni. 33
17 Umndeni wakwethu Asikhulume Uthi bewusazi kobana imindeni eminengi ayifani? benzela Eminye imindeni mikhulu eminye mincani. Eminye imindeni inabo abomma nabobaba eminye ayinabo. k use Eminye imindeni ihlala nabogogo, abomkhulu, abomalume, abokghari l o ha nabomzala. Iph ep Qala iinthombe ezilandelako bese ucocela umngani wakho kobana umehluko okhona esithombeni ngasinye ngimuphi. Sebenzisa amagama la angebhoksini. e- 1 – umma ubaba udade m u-2 – Iv e k umkhulu umfowethu umntwana ugogo umndeni It h e 34 Ilanga:
Asitlole Ngubani ohlala nani kwenu? Nihlala nobani emndenini wakwenu? _____________________________________________________________ . Emndenini wekhethu kunabantu _________________________________. Ngubani ongomncani emndenini wekhenu?________________________ Ngubani omdala kwenu? _______________________________________ Soke sinemisebenzi yethu esiyenzako emakhaya. Qala isithombe bese unikela Asikhulume ibizo laloyo owenza umsebenzi lo ekhaya. r: Teache Ngisiza ngani ekhaya. Sign: Date: _____________________________________________________________ . 35
18 Umndeni wakwethu Gwala isithombe salokho enikwenza ninoke kwenu. Yitjho kobana ibizo benzela Ukuzithabisa lakhe ngubani. Sebenzisa amagama alandelako azokusiza. umma ubaba udade -1 – I p h e p h a l o k u s e umkhulu umfowethu isana ugogo umndeni m u-2 – Iv e ke Umndeni wakwethu It h e 36 Ilanga:
Sitlhogomela abanye Amalunga womndeni kufanele atlhogomelane bekasizane ngaso 19 soke isikhathi. Sikhombisa ithando ngokubambana sigonane Asifunde besisize ukutjengisa ithando netjhejo. nzela • sisize omunye nakatlhoga isizo. • senze imisebenzi • sibenomoya ophasi yethu ngesikhathi. usebe besithobelane khulu • sithembeke. phepha lok ebantwini abadala. Qala iinthombe ezilandelako bese uyatjho kobana abentwana Asikhulume Asikhulume laba batjengisa njani ithando netjhejo abanalo emindenini yabo. Bese –I nenza umdlalo nilingise kobana kwenzekani esithombeni ngasinye. 2 - m u-2 – Iv e ke It h e Asenzeni lokhu Gwala isithombe utjengise kobana yini oyenzako etjengisako kobana unethando lomndeni wakho. Teache r: Sign: Cocela umngani wakho ngalokho okugwalileko. Date: 37
20 Tjengisa itjhejo onalo Coca ngokuthi amalunga la womndeni asiza njani emindenini. Nikela iinthombe ezilandelako iinomboro kusukela kweyo-1 ukufika kweye-4 enzela Asikhulume ukutjengisa indlela ezilandelana ngayo. -2 – useb k l o Iph eph a u-2 – Iv e ke m It h e Asifunde Imisebenzi yethu yangantambama Umma upheka ukudla. Ubaba uhlanza iimpoto. Mina nomnakwethu sisiza ubaba nomma. Siyalekelela. Sibutha sibeke ibisi noburotho. Ngemva kwalokho bese silungela ukuyokulala. Sibawa usicocele inolwana yebusuku! 38 Ilanga:
Gwalela umuntu okutlhogomelako. Gwala isithombe bese utlole nebizo Asenzeni lokhu lomuntu loyo. e-4 Asenzeni lokhu Ungakwenza lokhu okulandelako? uyakghona ukudlulisela ibholo kiloyo odlala naye iye awa ngokuyiqhula. uyakghona ukweqisa ibholo kiloyo odlala naye. iye awa uyakghona ukuqhula ibholo isuke emlotheni. iye awa uyakghona ukuqhula ibholo ibe iyokungena emgodini. iye awa uyakghona ukudlulisa ibholo hlangana neengodo ezibadlali. iye awa r: Teache Sign: ungakghona ukurarhela kude ibholo. iye awa Date: 39
21 Ukuphepha ngaphakathi nangaphandle ekhaya (1) benzela Asikhulume Kufanele sizizwe siphephile ngaso soke isikhathi nasisekhaya. Sinelemuko lokabana zikhona iingozi ezingenzeka ekhaya. Qalani iinthombe bese nicoca ngezinye zeengozi nabangani bakho. u se Ngekumbeni yokuphekela o k Iph eph a l • Ngasosoke isikhathi jikisa imikhono yeempoto namapani iye ngemuva kwesitofu. -3 – • Ungatjhiyi imikhwa ebukhali nanyana kukuphi. u-2 – Iv e ke • Ukubeka ipharafini neenhlahla endaweni ephephileko. • Ungatjhiyi izinto zokudlala nanyana m It h e kukuphi. Ngaphakathi kwekumba yokuhlambela • Ungasebenzisi izinto ezisebenzisa igezi eduze namanzi. • Izinto ezisebenza ngegezi ungazibeki eduze namanzi. • Beka iinkere nemikhwa endaweni ephephileko ngekasini. • Ungabolekani ibhratjhi yamazinyo nabanye abantu. 40 Ilanga:
Amawuruwuru, ukuphazima negezi • Ungajami ngaphasi komuthi nakunamawuruwuru. • Ungafaki izinto ngaphakathi kweplaga elisebodeni. Bawa umuntu omdala ukusize. Ngaphandle kwendlu • Butha yoke into engakulimaza, njengamarhalasi aphukileko uwalahlele ngemgqonyini weenzibi. • Ungadlaleli eduze kwendawo yokududa enamanzi kungekho umuntu omdala eduze kwakho. ela Ngaphakathi ngendlini gezi • Ungatjhiyi izinto zokudlala nokhunye ngaphandle. eki • Ungadlali ngepharafini nanyana enye nenye into enetjhefu. • Lokha nangabe intambo yeketlela nanyana ye-ayini ilimele, bawa o umuntu omdala njengomma nanyana Teache r: Sign: ubaba kobana ayilungise. Date: 41
22 Ukuphepha ngaphakathi nangaphandle ekhaya (2) benzela Qalani iinthombe bese niyatjho kobana ngiziphi iinthombe ezitjengisa iindlela Asikhulume ephephileko nalezo ezitjengisa iindlela engakaphephi. Tshwaya lezo ezinokuphepha bese kuthi lezo ezinganakho ukuphepha ubeke isiphambano . k use l o ha hep -3 – I p m u-2 – Iv e ke It h e 42 Ilanga:
Ingabe zikhona izinto ezingaphephi ekhaya lakho? Khuyini ongakwenza ngalokhu? Iphoyizeni, iinhlahla kunye Asikhulume namakhemikhali wokuhlwengisa kuyingozi khulu. Ungaseli nanyana yini nangabe unaso isiqiseko sobana khuyini. Itshwayo leli litjho kobana kunento enetjhefu ngaphakathi kwebhodlelo, ibhoksi nanyana ibhlege. Ukhe walibona itshwayo leli ngaphambilini? Asithuthuke Utitjhere wakho uzokudlalela umvumo. • Khambisana negido lomvumo. • Khetha umdosi phambili. Umdosi phambili kufanele akhambisane negido lomvumo. Omunye nomunye kufanele alingise umdosi phambili nikhambisane kanye kanye. • Dzimelela ngenyawo elilodwa. • Kwanje dzimelela ngelinye inyawo elilodwa. • Ngiliphi inyawo eliqinileko? • Beka intambo ede nanyana nidwebe umuda omude phasi. Khamba phezulu kwentambo nanyana phezu komuda ulinge ukudzimelela ngawo. • Kwanjesi tjhugulula intambo leyo nanyana umuda loyo ube sebujameni obunye bese uyadzimelela ukhambe phezulu kwayo ungawi. Teache r: Sign: Date: 43
23 Ukuphepha lokha nangingedwa ekhaya benzela Asikhulume Ufundile ngezinto 4 – Iph eph a l oku se ezingakulimaza ngaphakathi nangaphandle kwenu. Ungenzani ukuze uhlale uphephile lokha nangabe uwedwa ekhaya? Lokha nawuwedwa ekhaya, ungenza lokhu u-2 – Iv e ke- okulandelako ukuze uhlale li a bantu uphephile. ule Ungav umnyango. ga baziko on m It h e ko y oke ela im inya le. Lodlh h an d e la ngap ephum 44 Ilanga:
• Qinisekisa kobana uyazazi iinomboro zomtato zababelethi bakho kanye nabantu abahlala eduze nakwenu. • Tlola phasi irhelo leenomboro eziqakathekileko, wenzele lokha nangabe kukhona into engakalungi. Asitlole Yenza irhelo lakho leenomboro eziqakathekileko. Zamapholisa: Ze-ambulensi: ______________________ _____________________ Inomboro kamma yakamaliledinini: Besicimamlilo: _______________________ ______________________ Inomboro kababa yakamaliledinini: ________________________ r: Teache Ngubani omunye ongamdosela lokha nawutlhoga isizo? Sign: Date: ____________________________________________ 45
24 Into ongayikhumbula Le yindlela elula yokukhumbula inomboro yamapholisa. Qala isithombe bese ebenzela Asikhulume utjela umngani wakho kobana isithombe sikukhumbuza njani iinomboro. Inomboro yamapholisa yi-10111. Ibuyelele kanengana ukuze uyibambe ngehloko. -4 – I p h e p h a l o k u s m u-2 – Iv e ke 1 0 111 It h e Khombisa kobana bewungenzani lokha nabe kunguwe umntwana kesinye Asithuthuke nesinye isithombe kilezi ezilandelako. Bewungenzani lokha umuntu Bewungenzani lokha nawusiza Bewungenzani lokha ongamaziko akugijimisa? ummakho ukuhlanganisa nawuzibona ujame phezu iintlabagelo zokubhaga ikhekhe? kwerhalasi elephukileko? 46 Ilanga:
Asenzeni lokhu Akhe ubone kobana ungakghona ukuzakhela indlu engeyakho. • Funyana amakhabhoksi amadala bewakhe amaboda wendlu bewuyifulele ngawo. • Unganamithisela amabhoksi ndawonye. Indlu nasele iphelileko, ungayipenda. • Lokha nawehlulekako ukuthola amakhabhoksi, linga uthole okuthileko ongakusebenzisa kodwana ungasebenzisi amarhalasi nanyana into engakulimaza. Phosela ibholo phezulu bese ulinga Asithuthuke ukuyibamba ngesandla sakho ongakavamisi ukusisebenzisa. Siza utitjhere wakho ukutjhidisa iinhlalo, amatafula namabhoksi. Khwela phezulu kweenhlalo, amatafula nanyana amabhoksi. Khasa ngaphasi kwetafula bese ulinga ukweqa. Teache r: Linga ukudzimelela ngenyawo Sign: elilodwa phezulu kwesitulo. Date: 47
25 Umzimba wami benzela Asitlole Tlola amagama anembako eenkhaleni. inyawo isandla ihloko 5 – Iph eph a l oku se amathumbu inyawo umkhono u-2 – Iv e ke- m It h e 48 Ilanga:
Asigwaleni Qedelela umgwalo lo wobuso. Gwala iinhluthu. Linga ukukopulula bakho ubuso. Nangabe unamehlo abomvu, gwala amehlo abomvu. Nangabe uneenhluthu ezinzima, gwala inhluthu ezinzima. Gwala amatjhiya wakho, ipumulo kanye nomlomo. Ubuso busisitho esiqakathekileko somzimba. Soke sinamehlo ama-2. Soke sineendlebe ezi-2. Soke sinepumulo eyo-1. Soke sinomlomo owo-1. Asivumeni Vumani ingoma elandelako. Thinta isitho somzimba lokha nawuvuma ngaso. Ihloko namahlombe Ihloko namahlombe Ihloko namahlombe, amadolo namazwani, amadolo namazwani Ihloko namahlombe, amadolo namazwani Ihloko namahlombe, amadolo namazwani, amadolo namazwani, amadolo namazwani Teache r: Sign: Date: Asithuthuke Dlala umdlalo othi ‘USimoni uthi’.... 49
26 Imizwa yami Asikhulume Qala imizwa eyahlukahlukeneko bese uyatjho kobana siyisebenzisa nini. benzela ukubona k use l o ha ukuzwa ukunambitha Iph ep -6 – u-2 – Iv e ke ukuthinta ukunukelela m It h e Asifunde Sisebenzisa imizwa yethu malanga woke. Sinukelela besinambithe ukudla kwethu. Siyakwazi ukuthinta sizwe kobana isiba lithambe kangangani. Siyakwazi ukubona kobana isibhakabhaka sihle kangangani ehlobo. Siyakwazi ukulalela umvumo. Imizwa yethu iyakwazi ukusiphephisa. Siyakwazi ukunukelela lokha nakunomlilo. Siyakwazi ukuthinta kobana ipuleyidi lesitofu litjhisa kangangani. Siyakwazi ukubona kobana akukaphephi ukweqa indlela. Siyakwazi ukulalela lokha i-alamu nayililako. 50 Ilanga:
Ukutlhogomela amehlo Asenzeni lokhu neendlebe zethu. Kufanele kobana sitlhogomele imizwa yethu. Lezi ziindlela ezimbili ongakwazi ukutlhogomela ngazo amehlo neendlebe zakho. Tlhogomela iindlebe zakho ngokungalaleli umvumo odumela phezulu. Tlhogomela amehlo wakho ngokwembatha ingwani nanyana wembathe amarhalasi wamehlo ungaliqali ilanga. Qala itheyibula engenzasi, kenye nenye itheyibula tshwaya imizwa Asitlole esingayisebenzisa. Ungatshwaya owodwa nangaphezulu. ukunukelela ukunambitha ukubona ukuzwa ukuthinta r: Teache Sign: Date: 51
27 Ukuthabulula umzimba wami Asikhulume Qala iinthombe. Kesinye nesinye isithombe yitjho isitho benzela somzimba nokobana singakusiza njani. Sisebenzisa imizimba yethu ukukhamba. k use l o Iph eph a -6 – u-2 – Iv e ke m It h e Phendula imibuzo elandelako usizane nomngani wakho. Tlolela iimpendulo Asitlole ngencwadini yakho ngaphasi komunye nomunye umbuzo. Ngiziphi izitho zomzimba ozisebenzisa lokha nawukhambako? ________________________________________ Ngisiphi isitho somzimba ozisebenzisako lokha nawudobha okuthileko? _________________________________________________________ Utitjhere akho uzokutjengisa kobana Asithuthuke ningadlala njani ‘ukatsu nekhondlo’. 52 Ilanga:
Zikhona izitho zomzimba ongakwazi ukuzibona. Asifunde Zizoke ziyasebenzisana ukukubulunga uphilile. Amathambo wakho ithambo lehloko ithambo lentamo iimbambo ithambo lomkhono amathambo ithambo womgogodlho lenyonga ithambo lenyonga idolo ithambo lomlenze Izitho zomzimba ezikusiza kobana ukwazi ukuphefumula ipumulo umlomo o? umphimbo r: Teache iphaphu Sign: Date: 53
28 Ukucabanga ngokuphepha ebenzela Qala iinthombe ezingenzasi, bese ucoca nomngani wakho kobana ubona ini. Asifunde Mayelana nesinye nesinye isithombe yitjho kobana ungahlala njani uphephile. -6 – Ip h e p h a l o k u s m u-2 – Iv e ke Ubona umngani wakho ngale kwendlela. Ulinde esitopeni sebhesi, uwedwa. It h e Umuntu ongamaziko ubawa bonyana Ulahlekile esithabathabeni zeentolo ukhambe naye. 54 Ilanga:
Sibanemizwa “evumako" lokha omunye umuntu nagona ngendlela efaneleko. Kumnandi ukugonwa mumuntu onobungani netjhejo epilweni yakho. Kufanele “singavumi” lokha umuntu nakasithinta ngendlela esenza sesabe nanyana sidineke. Lokha Yewize lapha mntazanyana. nasizizwa sethukile nanyana sesaba, Ngizokupha amaswidi kodwana ungatjeli umuntu. sisuka sinemizwa engavumiko. Umzimba wakho uqakathekile begodu ungowakho. Ungatjho uthi “iye” nangabe umuntu akuthinta nanyana uthi “awa” nangabe umuntu akuthinta uzizwa ungakaphephi. r: Teache Sign: Date: 55
29 Ukuhlala uphephile Qala iinthombe lezi ezingenzasi bese utlola u-iye emizweni elungileko benzela Asitlole nanyana utlole “u-awa” emizweni engakalungi. Emabhlogweni. Lisa ukurhuwelela! -7 – I p h e p h a l o k u s e Ngiyakuthanda. Sewumdala nawungaka. m u-2 – Iv e ke It h e Mh! Ubonakala umuhle. Ungatshwenyeki, ngiyakukitakita nje kwaphela. 56 Ilanga:
Asenzeni lokhu Zijayeze ukuthi “awa”. Yenzani umdlalo nilingise lokha umuntu ongaziwako afuna ukweba umntwana ngekoloyi yakhe nanyana afuna ukuthinta umntwana lapha a! angafuni khona. Umntwana uphendula ngokuthi “awa”. gaka. Abanye abentwana bahlala emakhaya lapho kunabantu ababatjhejako. Asikhulume Qala iinthombe. Coca kobana nangathana osesithombeni bekunguwe bewungazizwa njani. Yitjho lokho ongakwenza. Umntazana ongakalungi Awukwazi ukuya esikolweni. begodu angikuthandi. Kufanele uthwale iintina zokwakha iboda. Asithuthuke Dlalani umdlalo “unganyakazi". Ungakhamba uye nanyana kungakuphi kodwana lokha utitjhere nakalilisa ifengwana jama lapho ukhona. Unganyakazi kufikela lapho utitjhere athi unganyakaza. Uzokwazi ukudzimelela? Teache r: Sign: Linga ukukhamba phezu kwentambo ebekwe Date: ehlabathini. 57
30 Ukugcina umzimba wami uphilile enzela Asifunde eb Zinengi iindlela ezingenza kobana singenwe malwele. Esikhathini k u s a lo esinengi, sigula ngebanga lemilwana. Imilwana mincani begodu angekhe sayibona ngamehlo. Imilwana le ingena emizimbeni yethu isenze sigule. -7 – I p h e p h They can come into our bodies and make us ill. Khuyini ekwenziwa bentwana esithombeni ukuze bahlale baphilile? Asikhulume Bekuzo kwenzeka ini lokha nabangakakwenzi lokhu? m u-2 – Iv e ke It h e 58 Ilanga:
Coca ngeenthombe ezilandelako. Yenza thika utjengise indlela yokuhlala Asikhulume uphilile. Beka isiphambano eenthombeni lezo ezingakwenza ugule. r: Teache Sign: Date: 59
31 Ukugcina umzimba wami uphilile benzela Asikhulume Khuyini okwenziwa bentwana esithombeni ukuze bahlale baphilile? Bekuzokwenzekani lokha nabangakakwenzi lokhu? k use Uthi bewazi kobana amanye amanzi l o ha ahlwengileko begodu amanye hep asilaphazekileko? Ungaqinisekisa njani kobana amanzi ahlanzekile? -8 – Ip Ungabilisa amanzi asilaphazekileko ukubulala amagciwane. m u-2 – Iv e ke Ungasefa amanzi asilaphazekileko. It h e Utitjhere wakho uzokutjengisa kobana ungakwenza njani lokhu. Ungathela isigobho sinye sejigi ngemgqonyini wamanzi asilaphazekileko. Gubuza ukuze kufe imilwana. Beka amanzi lawo ama-iri ama-28 ngaphambili kokuthi uwasele. 60 Ilanga:
Asikhulume Lahlela ithitjhu esetjenzisweko Qala iinthombe lezi bese ucoca ngemgqonyini wezibi. ngalokho abentwana abakwenzako ukuze bahlale baphile kuhle. Hlamba izandla zakho ngaphambi kokudla. Hlamba izandla zakho ngemva kokusebenzisa indlu yokuzithumela. Lokha nawusilaphaze indlu yokuzithumela, sula iinsila zakho bewuhlambe nezandla zakho. Teache r: Sign: Vala umlomo wakho lokha Date: nawukhohlelako nanyana uthimula. 61
32 Ukubuyelela sihlolisise Coca ngalokho benzela Asikhulume okufundileko emathemini amabili adlulileko Ngingakhuluma ngomndeni wakwethu. k use l o ha Ngingakghona ukukhamba phezulu komuda. phep Ngiyazazi iinomboro zomtato zamapholisa. -8 – I Nginelwazi ngemizwa “iye” nanyana “awa”. u-2 – Iv e ke Ngiyakwazi ukugeda ibholo. Ngiyakwazi ukuhlala ngiphephe ekhaya. m It h e Ngiyakwazi ukuzitlhogomela lokha nangisekhaya ngingedwa. Ngiyawusiza umndeni wakwethu. Ngiyayazi indlela eya esikolweni. Ngiyakwazi ukuhlala ngiphilile. Ngiyakwazi kobana ngizokwenzani ngezinto zoke ezingesikhwameni sami sesikolo. Ngifunde okunengi ngamakghono wezepilo. 62 Ilanga:
Isihlathululi-magama sami A G a g B H b h C I c i D J j d E K e k F L f l 63
Isihlathululi-magama sami M S m s N T n t O U o u P V p v Q W q w R X-Z r x-z 64
LS G1 Cutouts.indd 1 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 2 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 3 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 4 2012/05/26 11:18 AM

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 1 Life Skills

Explore more published documents in this catalogue.

View all