National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
Policy Statement
SISWATI LIFE SKILLS
Foundation Phase
Grades R-3
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS Life Skills Siswati Gr R-3 FS.pdf
Life Skills · Grades 1, 2, 3 · ss. CAPS document, 82 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Life Skills
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Ss
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 82
- File size
- 1.7 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 82
Document textSearch extracted text and jump to a page.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU
NEKUHLOLA
emaBanga R-3
EMAKHONO EKUPHILA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0432-9
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) to produce this document.
From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document
and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for
Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what
is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the Subject Statements, Learning Programme
Guidelines and Subject Assessment Guidelines with the
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
LOKUCUKETFWE
SIGABA 1. .................................................................................................................................................. 3
1.1 Sendlalelolwati.................................................................................................................................................3
1.2 Sibutsetelo .......................................................................................................................................................3
1.3 Tinhlosojikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika...............................................................................4
1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi .....................................................................................................................................6
1.4.1 Sigaba Sabokhewane .............................................................................................................................6
1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini ..........................................................................................................................6
1.4.3 Sigaba Lesiphakeme ..............................................................................................................................7
1.4.4 EmaBanga 10-12.....................................................................................................................................7
SIGABA 2. .................................................................................................................................................. 8
2.1 Ayini Emakhono Ekuphila?.............................................................................................................................8
2.2 Tinhlosongco. ..................................................................................................................................................8
2.3 Kuchaza imikhakha yekufundza Yemakhono Ekuphila................................................................................8
2.4 Kufundzisa Esigabeni saBokhewane...........................................................................................................10
2.5 Tinsita Temakhono Ekuphila. .......................................................................................................................13
2.6 Kwabiwa kwesikhatsi emkhakheni wekufundza Emakhono Ekuphila eSigabeni saBokhewane...........14
2.7 Tihloko . ..........................................................................................................................................................14
2.8 Sisindvo salokucuketfwe tihloko. ................................................................................................................15
2.9 Kulandzelanisa neNchubekelembili.............................................................................................................15
SIGABA 3. ................................................................................................................................................ 16
SIGABA 4. ................................................................................................................................................ 71
4.1 Singeniso........................................................................................................................................................71
4.2 Luhlelo Lwekuhlola........................................................................................................................................72
4.3 Kungenisa konke...........................................................................................................................................72
4.4 Kucopha (Kurekhoda) Nekubika. .................................................................................................................72
4.5 Lokunye Jikelele............................................................................................................................................73
CAPS 1
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
SIGABA 1: SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU
NEKUHLOLA
1.1 Sendlalelolwati
Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola
etikolweni.
Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi
letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu
neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo
Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12.
1.2 Sibutsetelo
(a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende
senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku
lokulandzelako:
(i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni;
(ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye
(iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012).
(b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni
saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi:
(i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi
yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne-
(ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende
Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka -
17 Inkhwekhweti 2005.
(c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka
ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014:
(i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso
Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12 ;
(ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the
General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124
kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka 12 Indlovana 2007.
(iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20
Kholwane 2005;
CAPS 3
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
(i) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka 11 Ingongoni 2006, ifakwe
kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne-
(ii) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate:
A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National
Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267
kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka 11 Ingongoni 2006.
(d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu
nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South
African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako
bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso
naleto letitimele.
1.3 Tinhlosojikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika
(a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe
etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu
itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala
etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo,
ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele.
(b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako:
• kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe
lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka
simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo;
• kutsi batfole imfundvo lephakeme;
• kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme
naleto tasemsebentini; kanye
• nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi.
(c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako:
• Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca
kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba.
• Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile
kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona.
4 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
• Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo
nalelo Banga emisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe
tifundvo.
• Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa
inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni.
• Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo
nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubeka
kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12
(Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi,
budzala, kukhubateka, naletinye timo.
• Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo
letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne-
• Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako
neyalamanye emave ngebubanti nangekujula.
(d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku-
• bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile
• sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo;
• hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo;
• gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile
• chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa lulwimi
ngetindlela letinyenti;
• sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela
kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku-
• khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo
tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa.
(e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso
sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona
tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana.
Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto
tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte
Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo
Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini
bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini
weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
CAPS 5
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi
1.4.1 Sigaba Sabokhewane
(a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi:
SIFUNDVO LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3
(EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4
Tibalo 7 7 7
Emakhono eKuphila 6 6 7
• Lwatinchanti (1) (1) (2)
• Tebuciko Bekuticambela (2) (2) (2)
• Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2)
• Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (1) (1) (1)
SAMBA 23 23 25
(b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25.
(c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3). Lina-
nikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya,
kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane
lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu
lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
(d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaaBangeni R-2, kantsi Libanga
le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki.
1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini
(a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 6
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5
Tibalo 6
Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3,5
Isayensi yeTenhlalo 3
Emakhono eKuphila 4
• Tebuciko Bekuticambela (1,5)
• Sifundvo Sekutivocavoca (1)
• Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle
(1,5)
SAMBA 27,5
Tikolo letifuna kutiifundzisela Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta tingakwenta loko nangabe titawenta
tinhlelo tesikhatsi lesengetiwe kuleso sema-awa lange-27.5 lemisiwe.
6 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
1.4.3 Sigaba Lesiphakeme
(a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4
Tibalo 4,5
Isayensi yeTemvelo 3
Isayensi yeTenhlalo 3
Ithekhnoloji 2
Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2
Tekuphila 2
Buciko ekuticambela 2
SAMBA 27,5
Tikolo letifuna kutiifundzisela Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta tingakwenta loko nangabe titawenta tinhlelo
tesikhatsi lesengetiwe kuleso sema-awa lange-27.5 lemisiwe
1.4.4 EmaBanga 10-12
(a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 4.5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5
Tibalo 4.5
Tekuphila 2
Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu latikhet- 12 3x4 ema-awa
sile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8 emcul-
wini wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya nge-
kwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu wenchu-
bomgomo loshiwo ngenhla
SAMBA 27,5
Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo
letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa
nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi
afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo.
CAPS 7
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
SIGABA 2
2.1 Ayini Emakhono Ekuphila?
Sifundvo Semakhono Ekuphila singumgogodla wekutfutfuka kwebafundzi ngalokuphelele. Siphatselene netenhlalo,
buntfu, buhlakaniphi betengcondvo, temphefumulo netekukhula ngekwemtimba kwebafundzi, nangendlela konkhe
loku lekuhlanganiswe ngayo.
ESitatimendeni Senchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola sifundvo seMakhono Ekuphila Esigabeni
Sabokhewane (Emabanga R-3) sihlelwe ngekwemikhakha lemine yekufundza. Lwati lwekucala, Bunguye Bemuntfu
Netenhlalo, Buciko Bekuticambela neSifundvo yekutivocavoca. Sifundvo Semakhono Ekuphila sihlelwe ngalendlela
kute sicinisekise kutsi emakhono lasisekelo, emagugu nelwati lwetigaba tekucala tekukhula kwebumntfwana
nelwetifundvo letetfulwa Emabangeni 4-12 kufundziswa kubuye kutfutfukiswe Emabangeni R-3. Lwati Lwekucala,
Bunguye Bemuntfu Netenhlalo ahlanganisiwe kulesihloko. Sifundvo Semakhono Ekuphila sisifundvo lesingena kuto
tonkhe tifundvo lekufanele sesekele sibuye sicinise kufundziswa kwaleti letinye tifundvo letingumgogodla Esigabeni
Sabokhewane lekuTilwimi (Lwasekhaya neLwekucala Lwekwengeta) neTibalo.
2.2 Tinhlosongco
Sifundvo Semakhono Ekuphila sihlose kucondzisa nekulungiselela bafundzi kutsi bati imphilo nalokungahle kwenteke
kuyo, lokufaka ekhatsi kuhlomisa bafundzi kute baphile ngalokucondzile nangalokunemphumelelo emmangweni
lontjintja ubuye ugucuke ngekushesha. Ngemakhono Ekuphila bafundzi bavetelwa tinhlobo letehlukene telwati,
emakhono nemagugu lacinisa:
• kukhula ngekwemtimba, tenhlalo, buntfu, temphefumulo nekutfutfuka kwengcondvo;
• kwakha nemakhono ekucamba nekubona buhle nelwati ngekutibandzakanya emisebentini yemidanso,
yemiculo, yemidlalo nebuciko bekubona;
• lwati lwemphilo yemuntfu nekuphepha ;
• kuvisisa budlelwano emkhatsini webantfu nemvelo;
• kucikelela budlelwano betenhlalo, tinchubo tethekhnoloji nesayensi yekucala.
2.3 Kuchaza imikhakha yekufundza Yemakhono Ekuphila
Lwati Lwekucala neBunguye Bemuntfu Netenhlalo
Lwati lwekucala
Lokucuketfwe nemicondvo yeLwati Lwekucala kutsatselwe kuSayensi Yetenhlalo (Temlandvo neTelive). Isayensi
Yetemvelo neThekhinoloji. Imicondvo nemakhono lokungumgogodla lokuphatselene nalemikhakha kukharikhulamu
lesezingeni leSigaba Sabokhewane kuchazwe kabanti lapha ngentasi:
Imicondvo yeSayensi Yetelive neTemlandvo; konga, imbangela nemphumela, indzawo, kutetayeta simo sendzawo
letsite, budlelwano nekuphilisana, kwehlukana nebunye, nelushintjo.
8 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Imicondvo yeSayensi Yetemvelo; imphilo nekuphila, emandla nelushintjo, lutfo netintfo, iplanethi yemhlaba nangetulu
kwayo;
Emakhono enchubo yeSayensi; inchubo yekufuna lwati lefaka ekhatsi kubuka, kucatsanisa, kuhlela ngekwetinhlobo,
kulinganisa, kulinga nekuchumana;
Emakhono enchubo yeThekhinoloji; hlola, akha, yenta, hlwaya, chumana.
Bunguye Bemuntfu Netenhlalo
Bunguye Bemuntfu Netenhlalo ngumkhakha wekufundza lobalulekile kubafundzi labasebancane ngoba basafundza
ngekutinakekela nekutsi bahlale baphilile. Lomkhakha wekufundza ufaka ekhatsi imphilo yetenhlalo, imphilo
yetemphefumulo, nebudlelwano nalabanye bantfu kanye nemvelo yetfu, kufaka ekhatsi emagugu ekuphila nendlela
lekutsatfwa ngayo tintfo. Lomkhakha Wemphilo Nenhlalakahle Yemuntfu itawusita bafundzi kutsi bente tincumo
letifundzisako, letinemtsetfo wekutibopha nekutiphendvulela ngemphilo yabo kanye nemvelo. Yetfula tindzaba
letiphatselene nekudla lokwakha umtimba, tifo (letifaka ekhatsi Sandvulelangculazi/Ingculazi), tekuphepha, ludlame,
kuhlukumeta nemphilo yendzawo lokuphilwa kuyo Bafundzi batfawutfutfukisa emakhono ekuchumana kahle babuye
bafake ligalelo emndenini, emmangweni nasekuhlaleni, babe benta lokungemagugu latfolakala kuMtsetfosisekelo.
Bafundzi batawufundza kusebentisa emalungelo abo lakumtsetfosisekelo nekutimela, kuhlonipha emalungelo
alabanye nekukhombisa kubeketelela kwehlukana kwemasiko netenkholo kute bafake ligalelo emmangweni
lokhululekile.
Buciko Bekuticambela
Buciko betekuticambela buvetela bafundzi timo letine tebuciko: kudansa, umdlalo, umculo nebuciko betibonwa.
Inhloso lemcoka yeBuciko Bekuticambela kutfutfukisa bafundzi kutsi babe bacambi, bantfu labacabangako,
labanekuncoma buciko. Buphindze bunike lwati lolusisekelo nemakhono kutsi bakwati kutibandzakanya emisebentini
yekuticambela. Bafundzi beSigaba saBokhewane banekuticambela kwemvelo kantsi kudlala kuyindlela yabo
yemvelo yekufundza buciko. Bafundzi kufanele basitwe kutsi basebentise imvelo yabo labayetayele kute bakwati
kuticabangela, kukwati kusebentisa tintfo kanye nekusebenta ngetintfo, kunyakata nekwenta umculo babuye bacoce
indzaba. Bafundzi kufanele batitfolele babuye batfutfukise imibono yabo yekuticambela leyeyeme kulwatinchanti
lwabo, babe basebentisa timvo tabo, imiva nekubuka. Kufundza kufanele kugcile ekutfutfukiseni kwemakhono
ngekujabula, indlela yekutfola lwati, kunekusebentela kukhipha umkhicito losezingeni lelisetulu ngethemu ngayinye.
Kungeniswa kwalamakhono ekuticambela kubalulekile ekucolisiseni nasekulawuleni emakhono ekusebentisa
imisipha lemikhulu nemakhono ekusebentisa imisipha lemincane. Buciko Bekuticambela buhlose kwakha sisekelo
sekulinganisa kutfutfuka kwekuticambela, kuhlakanipha kwengcondvo, temphefumulo netenhlalo. Kukharikhulamu,
Buciko Bekuticambela ihlelwe ngemikhakha lemibili lehambisanako nalesekelanako - Buciko Bekubona neBuciko
Bekwenta (Kudansa, umdlalo, umculo)
Buciko bekubona butfutfukisa emakhono ekusebentisa imiva nekuhambisana ekusebentiseni imisipha lemikhulu
nalemincane ngekusebentisa tintfo kanye nekwati kabanti tinhlobo letehlukene temasu ebuciko. Umsebenti
wabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D) uhlose kunotsisa lwatilanalo lwemfundzi lekungiso
ngetibonwa lenekusebenta lokucondziswe ekutfutfukiseni lwati lwebafundzi lwelive mbamba ngekubona
lubuye luvuse imivo, kudvweba umtimba lonyakatako: kugibela, kugijima, kuhlala, kulala. Ayikho indlela lekahle
yekudvweba, kodvwa bafundzi kumele bagcugcutelwe kutsi bativete ngekukhululeka, nangekungesabi kugcekwa.
Umsebenti wetintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) utfutfukisa umcondvo wabobunjwa endzaweni
yekusebentela ngekuhlanganisa tincetu telibumba, kunamatselisa liphepha ephepheni, kujuba bobunjwa, kugoca,
kubopha nekugocetela. Kusebentisa kunye nobe kubili kwalokuhlelekile kwetincenye tebuciko kufanele kungeniswe
CAPS 9
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
kusifundvo ngasinye sebuciko bekubona. Loku kusho kutsi bafundzi kumele basebentise babuye bakhulume
ngemigca, bobunjwa nemibala.
Buciko Bekwenta eSigabeni saBokhewane bunika bafundzi litfuba lekuchumana ngekuticambela, kulingisa,
kusebentisa, kwenta umculo, umdanso nekutitfolela umnyakato. Ngebuciko Bekwenta, bafundzi batfutfukisa
emakhono abo ekunyakatisa umtimba nekuticambela. Buciko Bekwenta buvuselela kubamba kwengcondvo,
bukhutsata budlelwano bubuye bakhe kutetsemba nekutiphatsa kahle. Imidlalo yekuticambela nemakhono
alungiselela umtimba nelivi, futsi imidlalo isetjentiswa njengensita yemakhono ekufundza. Kutentela nekuhumusha
kuvumela bafundzi kutsi batakhele ngamunye umculo, umnyakato nemdlalo babuye ngamunye nobe sebabonkh.
Sifundvo seKutivocavoca
Kukhula kwemisipha lemikhulu nalemincane nekutfutfuka kwendlela labona ngayo umfundzi kubalulekile eSigabeni
saBokhewane. Kukhula kwemtimba nemisipha kubalulekile ekukhuleni kwemfundzi ngalokuphelele. Kwenta ligalelo
lelibalulekile ekutfutfukeni kwetenhlalo, buntfu, netemphefumulo tebafundzi. Kudlala, unyakatisa umtimba, imidlalo,
netemidlalo kufaka ligalelo ekutfutfukiseni indlela lekutsatfwa ngayo tintfo nemagugu lokwemukelekako. Lomkhakha
ugcile ekutfutfukiseni indlela lekubonwa ngayo tintfo nemandla ekunyakata, sigci, kulinganisa netinhlangotsi.
Esigabeni saBokhewane kugcilwa emidlalweni naleminye imisebenti letawenta sisekelo sekutibandzakanya
kutemidlalo esikhatsini lesitako. Kukhula ngekwemtimba, kutfutfuka, kutijabulisa nekudlala ngiko lokugcizelelwako.
2.4 Kufundzisa Esigabeni saBokhewane
Bafundzi beLibanga R bangangena esigabeni sekukhula salabana 0 - 4. Ngalesizatfu i-National Early Learning
Development Standards (NELDS) ingumtfombolwati lobalulekile wekuhlela, kufundza nekufundzisa. Kunemakhono
labalulekile lekufanele bafundzi labasebancane kakhulu bawati kahle babuye bawevisise ngembi kwekutsi
bendluliselwe Ebangeni 1 kantsi Libanga R kufanele libasite kutfola lamakhono. Lenye yetindzima lebalulekile
yebafundzisi beLibanga R kuniketela kubafundzi ngendzawo lephephile, lehlobile, nalenakekelako, lenematfuba
lalingene ekudlala nekutitfolela ngesimongcondvo ngaphasi kweticondziso lelicaphelisako letibuya kuthishela wabo.
Thishela kumele anikete:
• imisebenti yebafundzi leyentiwa njalo nemidlalo lekhululekile lejabulisako nalelawulekako.
• tinhlobo letehlukene temitfombolwati yemidlalo leyentiwa njalo, lehlelekile nalekhululekile.
• indzawo lelawuleka kahle, lelungele bafundzi nalefinyeleleka ngalokukhululekile.
Bonkhe bafundzi labaSesigabeni Sabokhewane, ikhakhulukati bafundzi labaSebangeni R kumele bangabambeki
emva kwemadesika imini yonkhe. Bangamane badzinge indzawo lenetsetekile lenetingubo nemicamelo nendzawo
yekusebentela lenetitulo nematafula lapho bangadlala khona, banyakate babuye bahambahambe ngekukhululeka.
Ngalokuvamile luhlelo lwetikhatsi tekufundzisa lweSigaba saBokhewane lucuketse imisebenti leyentiwa njalo, imidlalo
lekhululekile yangekhatsi eklasini neyangaphandle kanye nemidlalo lehlelekile. Imisebenti nemidlalo leyentiwa njalo
kanye nalekhululekile yakhelwe eSitatimendeni seNchubomgomo wemculu weMakhono Ekuphila ngoba ivamise
kubandzakanya bafundzi esifundvweni tekutivocavoca nobe sifundvo setemphilo.
2.4.1 Imisebenti leyentiwa njalo
Imisebenti leyentiwa njalo yenteka ngesikhatsi lesitsite onkhe malanga. Lokungenani emaminithi lalishumi esikhatsi
lesibekelwe munye umkhakha wesifundvo seMakhono Ekuphila kufanele sisetjentiselwe imisebenti leyentiwa njalo
10 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
emalangeni onkhe sib. lishadi letinsuku lingatsatsa emaminithi lalishumi esikhatsi lesibekelwe Lwati Lwekucala, ngoba
bafundzi bafundza ngemalanga eliviki, etinyanga netinsuku. Emaminithi lalishumi labekelwe Buciko Bekuticambela
angasetjentiselwa umsebenti ‘kubuyisela tintfo endzaweni yato’ lokwentiwa njalo njengobe loko kulikhono lekuphila
lelibalulekile. Emaminithi lalishumi esikhatsi lesibekelwe Bunguye Bemuntfu Netenhlalo bungasetjentiselwa imisebenti
yekuhlola temphilo leyentiwa njalo ngeliviki nobe ngenyanga, kwengetela kuloko kubuyisela tinsita endzaweni yato
kanye nekugcoka timphahla letifanele.
Imisebenti leyentiwa njalo ifaka ekhatsi:
• kufika nekuvalelisa;
• kuya njalo endlini lencane;
• lishadi letinsuku tekutalwa;
• lishadi letinsuku teliviki;
• lishadi letemphilo;
• kulungiselela imisebenti yekufundza ngeBuciko Bekuticambela nekutivocavoca sib. kugcoka tidziyana,
kukhumula ticatfulo;
• Sikhatsi sekubuyisela tintfo endzaweni yato ngemuva kwebuciko Bekuticambela nekudlala lokukhululekile.
2.4.2 Imidlalo lekukhululekile yangekhatsi nangaphandle kweliklasi
Imidlalo lekhululekile ingadlalelwa ngekhatsi nobe ngaphandle kweliklasi nobe kuto totimbili. Sikhati lesibekelwe
Sifundvo Sekutivocavoca neBuciko Bekuticambela singasetjentiselwa kudlala lokukhululekile ngoba emakhono
ekusebentisa umtimba lafundziwe nalentiwe ngalesikhatsi kudlalwa ngalokukhululekile, esekela kufundza
kulemikhakha lemibili .
Tibonelo temisebenti yekudlala lokukhululekile ifaka ekhatsi:
Kudlala lokukhululekile kwangekhatsi Kudlala lokukhululekile kwangekhatsi
Buciko lobukhululekile (kupenda, kudvweba, kufanekisa) Kudlala ngemanti (neludzaka)
Kudzabula, kujuba Kudlala ngesanti
Kunamatsisela Umdlalo lophatselene nemiva
Indzawo yemabhloki Umdlalo wemfanekisomcondvo
Kusebentisa imisipha lemincane (tindlela tekubamba Imidlalo yekwakha imisipha lemikhulu (kugibela,
ipeniseli, tindlawu tekubamba, emaphazili, kufaka intsambo, kubhukusha, kulinganisa njll.)
kweluka, kugcoka, ifulemu njll.)
Libhokisi lesanti Umdlalo wemabhuloki
Indzawo yemdlalo umfanekisomcondvo Umdlalo webhola
Indzawo yetincwadzi Emathoyisi yemasondvo
Indzawo yekutitfolela lwati (litafula lalokutsandvwako Kwakha
kucondzanisa/kuhlela emakhadi, imisebenti lephatselene
nemiva
Indzawo yemculo Kwenta ingadze
Indzawo yekubhalela Kunakekela tilwane
Indzawo yemdlalo wemabhuloki Imisebenti yebuciko bangaphandle
CAPS 11
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
2.4.3 Imisebenti lehlelekile
Imisebenti lehlelekile imisebenti yekufundzisa nekufundza lemifisha, esikhatsini lesinyenti bacondziswa nguthishela.
Ingentiwa nemfundzi ngamunye, emacenjini lamancane nobe njengeliklasi lonkhe, kuye ngekubunjalo besifundvo.
Lwati, lokucuketfwe nemakhono lwemsebenti lehlelekile kucacisiwe emkhakheni wesifundvo kudokhumenti
yekharikhulamu.
2.4.4 Emakhono endlela lekubonwa ngayo tintfo
Kutfutfukiswa kwemakhono endlela lekubonwa ngayo tintfo ebafundzini labancane abaluleke kakhulu ekwakheni
sisekelo sekutfutfukisa likusasa nekufundza. Indlela lokubonwa ngayo tintfo isho kusebentisa imiva kutfola lwati
ngesimongcondvo sendzawo indzawo nobe ngesimo. Kutfutfukiswa kwemakhono endlela lekubonwa ngayo tintfo
kwenteka ngemandla kuko konkhe kufundza. Bothishela kumele bagcile ekutfutfukisweni kwendlela lekubonwa ngayo
tintfo kuyo yomine imikhakha yekufundza, ngalokunjalo eTilwimini naseTibalweni. Loku lokulandzelako ngemakhono
endlela lekubonwa ngayo tintfo letingumgogodla lekumele bothishela batinakekele:
Indlela yekubona tintfo - kutfola nekuhumusha lwati ngemehlo - indlela yekubona ngalokungenamaphutsa yenta
umfundzi afundze, abhale abuye ente tibalo;
Indlela yekubona tintfo ngalokubandlululako - likhono lekubona kufanana, umehluko nemininingwane yetintfo
ngalokungenamaphutsa;
Indlela yekukhumbula tintfo lotibonile - likhono lekukhumbula lokubonwe ngemehlo nendlela kulandzelanisa tintfo
lotibonile ngalokufanele;
Indlela lovangayo tintfo - kutfola nekuhumusha lwati ngetindlebe - kuva ngalokungenamaphutsa kwenta umfundzi
akwati kunika inshokutsi yalakuvile.
Indlela yekubona tintfo ngalokubandlululako - likhono lekuva kufanana, umehluko wemisindvo;
Indlela yekukhumbula tintfo lotivile - likhono lekukhumbula lokuve ngetindlebe nendlela kulandzelanisa imisindvo
loyivile ngalokufanele;
Kusebentisana kwemehlo netandla - kusebentisana kwetandla nemehlo uma kwenteka umnyakato, sib. kuphosa
nobe kuncaga ibhola;
Simo semtimba - kucikelela ngalokuphelele kwemtimba wemuntfu sib. indlela lonyakata ngawo nendlela losebenta
ngawo;
Tinhlangotsi - kukhombisa kucikelela kwemacala emtimba wemuntfu sib. ngusiphi sandla lesinyakatako;
Emandla ekusebentisa (kubusa) - kukhetsa kusebentisa sandla sinye nobe luhlangotsi lunye lwemtimba, sib.
lwangasebuncele nobe lwangasekudla kube ngiso lesisetjentiswa kakhulu;
Kweca umkhatsi wemtimba: - kukwati kusebenta ngetulu kwemkhatsi wemtimba sib. kukwati kudvweba umugca
kusika kulinye licala leliphepha kuye kulelinye ngaphandle kwekuntjintja insita kusuka kusinye sandla kuya kulesinye;
Umcondvo wekwati intfo ngekuyibona - kukwati kugcila entfweni letsite nobe incenye ube unganaki yonkhe
leminye imiva, loko lokugcilwe kuko kuba sikhanyisamcondvo salenkhundla yendlela lekubukwa ngayo tintfo kutsi
konkhe lokunye kube sendlalelolwati sib. kukwati kufundza ligama linye emshweni;
12 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Kwakha indlela lekubukwa ngayo tintfo - kukwati kubona simo, bobunjwa, timphawu, tinhlavu temagama njll.
kunganakwa indzawo, bukhulu nobe buncane bentfo, sendlalelolwati, sib. angabona indilinga ngembangela
yekubumbeka kwayo;
Kutetayeta indzawo - likhono lekuvisisa indzawo letungelete umtimba nobe budlelwano emkhatsini wentfo
naloyibukako, sib. sigcoko sisenhloko yami.
2.5 Tinsita Temakhono Ekuphila
Letinye tisnsita titinsita letisezingeni lelilingene teliklasi leSigaba saBokhewane. Letinye tinsita kulula kutitfola
kunaletinye. Lokuhlosiwe kutsi bafundzi bakwati kutitfola kalula letinsita letisezingeni lelilingene ngaso sonkhe
sikhatsi. Bangatisebentisa tinsita uma badlala ngalokukhululekile, imisebenti lehlelekile, uma bacedzile umsebenti
labawunikwe nguthishela, nobe uma badzinga sikhatsi sekuphumula. Letinsita letisezingeni tifaka ekhatsi:
• Ibhinibhegi, intsambo, ihhulahhubh, emabhola lanetisayizi letehlukene, umgcomo wekusimisa/emapulango/
emasondvo, tintfo tekudlala ngaphandle (emasondvo, tintsambo tekukhuphuka, tihlahla nalokunye),
tikhafu/ticeshana tetindvwangu, tindvuku tekushaya emagabha (titja tesigodzi, emabhakede, emathini,
kungasetjentiswa njengalokucondziwe) emabhodlela (njengoba kucondziwe) lokucinile, indzawo levulekile
lokubekekile, tindvuku, emagabha ekubeka, imijinko, titini, emakhoni, emabhaloni
• tinsita letomile, emakhilayoni emafutsa, emaphepha, ishoki, ipeniseli leyi-2B, emalahle, isanti
• tinsita letimanti: pende, i-inki, idayi, ludzaka
• emabhulashi ngemasayizi lobehlukene
• emashidi emaphepha, nobe emaphepha langenamsebenti ngemasayizi nemibala lokwehlukene
• lubumba lelinembala lofana nemhlabatsi, inhlama yekudlala, inhlama yemaphepha, ludzaka.
• buhlalu (ingilazi, liphepha, iplastiki), lutsi lwekumunya
• kuvuselela tinsita kabusha, emabhokisi, emaphepha asemthoyi, emagabha netintfo tekupaka lokwentiwe
ngepholisterini, ikhokho, sivimbo sekhokho, liphepha lekugocota, ifoyili, insondvo, intsambo, ematje, inhlanyelo,
emaphephandzaba/emaphephabhuku lamadzala.
• sinamatselisi, ticeshana temabhokisi ekunamatsisela, sikelo, sitashi lesihlanganisiwe.
• sidlali ma-CD, ema-CD, imintjingo yemculo.
• timphahla letindzala, tintfo tekudla, emagabha, lekufanele kusetjentiswe njengetinsita temidlalo yekulingisa
• emaphazili nalamanye emathoyisi lafundzisako lasetjentiswako, latsengiwe nalentiwe ekhaya.
• titfombe, emashadi nemabalave aselubondzeni
• lwati netincwadzi tetindzaba leticocwako (imitapo)
• iplastiki lebutsa kukhanya ikuhambise ngemsebe munye/ingilazi lekhulisa tintfo.
• bantfu - emalungu emndeni lamadzala nalabamenyiwe
CAPS 13
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
KweBuciko Bekuticambela, ikakhulukati loku lokulandzelako kudzingeka:
• indzawo levulekile,
• imintjingo yemculo, kufaka ekhatsi letfoliwe naleyakhiwe,
• tinsita tetimviwa netimviwabukelwa letinetinhlobo letehlukene temculo lefanelekile.
• emashadi nemaphosta
• tinhlobo letehlukene tetinsita sib.tindvwangu, emabhola, tinhlobo letehlukene tinsayizi nebuncane nabobunjwa.
• kuvuselela imiva yekubona kute kudvwetjwe kubuye kwakhiwe.
Tinsita letitsite letidzingeke etihlokweni letitsite tibalwe eSigabeni 3
2.6 Kwabiwa kwesikhatsi emkhakheni wekufundza Emakhono Ekuphila eSigabeni saBokhewane.
Kwabiwa kwesikhatsi seMakhono Ekuphila singema-awa lange-60 ngethemu emaBangeni R-2 nema - awa lange-70
ngethemu eBangeni 3. Loku kusho kutsi ngemjikeleto wemalanga lasi-5 ngeliviki, Lwati Lwekucala neBunguye
Bemuntfu netenhlalo kutawufundziswa ema-awa lama-3 ngeliviki, Buciko Bekuticambela kufundziswa ema-awa la-2
ngeliviki kutsi Sifundvo sekutivocavoca sona sifundziswe ema- awa la-2 ngeliviki eBangeni 3.
LINANI LINANI
LESIKHATSI LESIKHATSI
EMABANGA R-2 LIBANGA 3
LESABIWE LESABIWE
NGETHEMU NGETHEMU
Lwati Lwekucala, 2 Ema-awa EMA-AWA LA-60 Lwati Lwekucala, 3 Ema-awa 70 EMA-AWA-
Bunguye ngeliviki Bunguye ngeliviki
Bemuntfu Bemuntfu
Netenhlalo Netenhlalo
Buciko 2 Ema-awa Buciko 2 Ema-awa
Bekuticambela ngeliviki Bekuticambela ngeliviki
Sifundvo 2 Ema-awa Sifundvo 2 Ema-awa
Sekutivocavoca ngeliviki Sekutivocavoca ngeliviki
Letincenye tibaluleke kakhulu ekutfutfukeni lokuphelele kwemfundzi kantsi futsi timelwe tentiwe kukharikhulamu
yeLibangaR- 3 lokungenani onkhe emalanga nobe ngeliviki.
2.7 Tihloko
Lwati Lwekucala neBunguye Bemuntfu Netenhlalo kukharikhulamu Yemakhono Ekuphila ahlelenjiswe ngetihloko.
Kusetjentiswa kwetihloko kuphakanyisiwe njengendlela yekuhlanganisa lokucuketfwe lokubuya emikhakheni
yekufundza lapho kudzingekile futsi kufanele. Bafundzisi babuye bakhutsatwe kutsi bakhetse tihloko tabo uma
babona kutsi tifanele.
14 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
2.8 Sisindvo salokucuketfwe tihloko
Ikharikhulamu yakhelwe emaviki lange-40 emnyaka. Cishe sikhatsi lesabiwe sinikwa sihloko ngasinye ngethemu,
lokukhomba sikhatsi lokufanele sitfolwe sisindvo salokucuketfwe ngesihloko ngasinye. Imisebenti leyentiwa njalo,
nemidlalo lekhululekile yangekhatsi nangaphandle kwaseklasini nayo idzinga kungeniswa eluhlelweni lwekufundzisa.
Bafundzisi bangahlelembisa sikhatsi sabo ngendlela labafuna ngayo sib. bangakhetsa kwenta Lwati Lwekucala,
Bunguye Bemuntfu Netenhlalo ngemaminithi lange-30 onkhe malanga, ngaphandle kwangaLesihlanu neBuciko
Bekuticambela ngeLesibili nangeLesine lokutawutsatsa sikhathi lesingangeli-awa..
2.9 Kulandzelanisa neNchubekelembili
Kulandzelana kwetihloko lokuphakanyisiwe kunikwe njengamunye wemigomo lebalulekile yemfundvo
yalabasebancane kufanele icale ngalabakwatiko ibuye ingenise tihloko nemakhono latayelekile ngekuhamba
kwesikhatsi. Ngaloko kulandzelanisa nekuchubekela phambili kufakwe ekwakhiweni kwetihloko.Kulandzelana
kwetihloko kungantjintjwa, kodvwa bothishela kumele banakisise inchubekelembili nelizinga lekwetfulwa ngalo
sihloko.
CAPS 15
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
SIGABA 3
3.1 Kwendlalwa kwetinsita tesifundvo
LIBANGA R
Ithemu 1 Libanga R
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo (2 Ema-awa /ngeliviki) • Kukhetfwa kwetincwadzi
• Emakhadimagama
• Titfombe
• Tinsita tekwenta nekugcina temphilo tisezingeni lelisetulu
• Litafula lalokujabulisako kwasehlobo
• Tintfo letinetimo letinabobunjwa nemibala lehlukene
• Enta njalonjalo imisebenti lekhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba kubekiwe eSigabeni
• Imigidvo netinsuku letikhetsiwe letigutjwe ngummango kumelwe ticocwe njengoba tivela njalonjalo kuwowonkhe
emathemu. (2 Ema-awa ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Mine - 2 Ema -awa
• Imininingwane lecondzene nemuntfu - ligama, budzala, likheli, inombolo yekuchumana.
• Yini lengenta ngibe ngulokhetsekile,kufaka ekhatsi ligama,lulwimi/tilwimi, bulili
• Lengikhona kukwenta nalengikutsandzako.
Caphela: Bafundzi labambalwa labatawati emakheli netinombolo tabo tekuchumana. Buyela kuloku ngekuhamba
kwesikhathi.
Sihloko: Esikolweni - 2 Ema -awa
• Ligama lesikolo, thishela, thishelanhloko
• Indlulencane netindzawo tekudlalela
• Imitsetfo nalokwentiwa njalo esikolweni
Sihloko: Eklasini - 2 Ema -awa
• Lapho ngibeka khona tintfo tami eklasini
• Imitsetfo yeliklasi
• Kusebenta ngekubambisana eklasini
• Ngiyikhombisa njani imiva yami eklasini
• Ngikuveta njani lengikuvako
Sihloko: Tincwadzi - 2 Ema -awa
• Sitidzingelani tincwadzi
• Kunakekela tincwadzi
• Kusebentisa tincwadzi kute utfole lwati
• Tindzaba lengititsandzako
• Ngingatifolaphi tincwadzi
Sihloko: Emalanga eliviki - 2 Ema -awa
• Emalanga eliviki
• Lesikwenta ngemalanga lahlukene
• Itolo, namuhla nakusasa
16 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Sihloko: Umtimba wami - 2 Ema -awa
• Kubona nekusho titfo temtimba -lokufaka ekhatsi kutsi tingaki
• Imisebenti yetitfo temtimba letehlukene
• Longatsintsa nobe longeke atsintse umtimba wami
• Lokudzingwa ngumtimba wami kute uhlale uphilile kahle
Sihloko: Kuhlala uphilile - 2 Ema-awa
Tindlela tekuphila kahle letisisekelo
• Kugeza njalo
• Kugeza ematinyo, tinwele, tinzipho
• Kugeza titselo ngembi kwekutidla
• Imikhuba lemihle yekusebentisa indlu lencane
• Kulala
• Kutivocavoca
Sihloko: Lihlobo - 2 Ema-awa
• Simo selitulu ehlobo
• Indlela letsintseka ngayo imvelo
• Indlela letitsintseka ngayo tilwane
• Indlela bantfu labatsintseka ngayo sib. lesikudlako, lesikugcokako, lesikwentako, imidlalo lesiyidlalako
Sihloko: Bobunjwa nemibala lesendzaweni yetfu - 2 Ema-awa
• Buka ubuye usho emagama abobunjwa labehlukene
• Bobunjwa labakha tintfo letehlukene
• Buka ubuye usho imibala lehlukene
• Titfunti temibala sib. lokhanyako, lomnyama
Imigidvo nemalanga lakhetsekile - 2 Ema-awa
CAPS 17
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga R
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(Ema-awa lama-2/ngeliviki) • Tibonelo tetintfo lesitisebentisa ekhaya
• Titfombe temndeni logubha lusuku lwemndeni
• Titfombe kukhombisa timo telitulu letehlukene
• Litafula lentfo lelikujabulisako lasekwindla
• Tintfo letehlukene letenta umsindvo - letifaka ekhatsi
umntjingo wemculo
• Tintfo letehlukene tekunambitsa, kutsintsa nekuhogela
• Enta njalonjalo imisebenti lekhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba kubekiwe eSigabeni
• Imigidvo netinsuku letikhetsiwe letigutjwe ngummango kumelwe ticocwe njengoba tivela njalonjalo kuwowonkhe
emathemu. (2 Ema-awa ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Likhaya - 2 Ema-awa
• Ngubani lohlala ekhaya
• Lengikwenta ekhaya
• Ngubani losebenta ekhaya
• Imisebenti leyehlukene lesiyenta ekhaya
Sihloko: Kuphepha - 2 Ema-awa
• Ungaphepha njani ekhaya
• Tindzawo tekudlalela letiphephile
• Tindzawo tekudlalela letingakaphephi
• Kuphepha emgwacweni
Sihloko: Umndeni Wami - 2 Ema-awa
• Ngubani lolilunga lemndeni
• Imisebenti leyentiwa ngumndeni wami ndzawonye
• Imicimbi legujwa ngumndeni wami sib.umshado, tindzaba letimnandzi, tinsuku tekutalwa
Caphela: Bafundzi baphuma emindenini leminyenti leyehlukene. Cinisekisa kungenisa konkhe
Sihloko: Simo Selitulu - 2 Ema-awa
• Indlela lesibukeka ngayo sibhakabhaka - kufaka ekhatsi umbala nemafu
• Emalanga lashisako, emalanga lamakhata, emalanga lanekushisa kwelilanga, emalanga lanemvula, emalanga lanemoya
- kufaka ekhatsi lesikugcoka ngalamalanga
Caphela: Cinisekisa kutsi bafundzi abayibuki inhlavu yelilanga
Sihloko: Likwindla - 2 Ema-awa
• Simo selitulu ekwindla
• Itsintseka njani imvelo
• Titsintseka njani tilwane
• Batsintseka njani bantfu - sib. lesikudlako, lesikugcokako, lesikwentako, imidlalo lesiyidlalako
Sihloko: Imisindvo - 2 Ema-awa
• Imisindvo lesiyivako
• Yini leyenta imisindvo lesiyivako
• Umculo lengiwutsandzako
• Ngabe kuva kusenta kutsi siphephe njani
• Kunakekela tindlebe tami
Caphela: Enta ikharikhulamu ibe ngulebalulekile kubafundzi labanetihibe tekuva
18 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Sihloko: Kubona - 2 Ema-awa
• Tintfo letisitungeletile
• Kukhanya, bumnyama netitfunti
• Kubona kusenta njani singcineke siphephile
• Kunakekela emehlo ami
Caphela: Enta ikharikhulamu ibe ngulebalulekile kubafundzi labanetihibe tekubona nobe lababona kancane
Sihloko: Kutsintsa - 2 Ema-awa
• Tintfo letehlukene letiviwa ngalokwehlukene
• Yetfula emagama lamasha: lokucinile, lokuntofontofo, lokushelelako, lokuhhedlako, lokubandzako, lokushisako,
lokupholile
• Kuba nelwati lwemazinga ekubandza nekushisa nebunjalo besimo salokutsintfwako
Sihloko: Kunambitsa nekuhogela - 2 Ema-awa
• Kunambitsa nekuhogela liphunga lengilitsandzako
• Kunambitsa lokusha kimi
• Kuphepha lapho unambitsa
• Kuhogela tintfo letehlukene endzaweni lesedvute kwetfu
• Lapho liphunga lelihogelwako livela khona
Imigidvo nemalanga lakhetsekile - 2 Ema-awa
CAPS 19
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga R
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 Ema-awa /ngeliviki) Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Litafula letintfo lelijabulisako tasebusika
• Titfombe letikhombisa titfutsi takadzeni
• Titfombe tebantfu labenta imisebenti leyehlukene
• Sivakashi lesimenyiwe lesitawukhuluma ngemsebenti
lotfokotisako
• Indzawo yekudlalla ngemanti lenetintfo tekulinganisa
nekuphatsa .
• Tintfo letintantako naletincwilako
• Kwehlukanisa titselo netibhidvo letehlukene
• Tintfo tekuphatsa imikhicito leyehlukene letingenalutfo
• Ibhola yensontfo nemikhicito lokhiwe ngensontfo
• Tibonelo tetintfo letingavuselelwa kabusha
• Enta njalonjalo imisebenti lekhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba kubekiwe eSigabeni
• Imigidvo netinsuku letikhetsiwe letigutjwe ngummango kumelwe ticocwe njengoba tivela njalonjalo kuwowonkhe
emathemu. (2 Ema-awa ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Busika - 2 Ema-awa
• Simo selitulu ebusika
• Itsintseka njani imvelo
• Titsintseka njani tilwane
• Batsintseka njani bantfu - sib. lesikudlako, lesikugcokako, lesikwentako, imidlalo lesiyidlalako
Sihloko: Titfutsi - 2 Ema-awa
• Kuya esikolweni
• Tinhlobo letehlukene tetitfutsi
• Titfutsi takudzala
Sihloko: Imisebenti leyentiwa bantfu - 2 Ema-awa
Umsebenti lophatselene naloku:
• Titfutsi sib. sitimela, iloli nebashayeli bemathekisi, emaphoyisa emgwaco, bashayeli betindiza nebasiti basendizeni
• Temphilo sib.dokotela, dokotela wematinyo, umshayeli we-ambulensi
• Kudla sib. lebatsengisi basetitolo, labaletsa kudla etindzaweni letitsengisa kudla umbhaki, umlimi
• Imisebenti sib. Umakhi, Losebenta ngemaphayiphi emanti, Somagezi, Umpendi
Caphela: Khumbuta bafundzi kutsi lomdvuna nobe lomsikati angatikhetsela kwenta nobe ngumuphi umsebenti
Sihloko: Emanti - 2 Ema-awa
• Tintfo letintantako naleticwilako
• Tintfo letihlala emantini
20 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
• Kuhlanganisa tintfo letehlukene emantini kute kugucuke indlela letibukeka ngayo
• Kutsela nekulinganisa emanti
• Konga emanti
Sihloko: Titselo - 2 Ema-awa
• Tinhlobo letehlukene tetitselo
• Kunambitsa nekuvakala kwetitselo
• Lapho titselo tichamuka khona
• Imibala nabobunjwa betitselo
Sihloko: Tibhidvo - 2 Ema-awa
• Tinhlobo letehlukene tetibhidvo
• Kunambitsa nekuvakala kwetibhidvo
• Lapho tibhidvo tichamuka khona
• Imibala nabobunjwa betibhidvo
Sihloko: Kukhicita imikhicito yelubisi - 2 Ema-awa
• Imikhicito yelubisi netilwane leyichamuka kuto
• Siwutfola njani bhotela
Sihloko: Kufuya tilwane letikhicita volo - 2 Ema-awa
• Lipulazi letimvu
• Lapho kuvela khona volo
• Imisebenti yavolo
Sihloko: Indzawo lenemphilo - 2 Ema-awa
• Kubaluleka kwendzawo lehlobile
• Indlela bantfu labayingcolisa ngayo imvelo
• Kubaluleka kwekuvuselela kabusha
Imigidvo nemalanga lakhetsekile - 2 Ema-awa
CAPS 21
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga R
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 Ema-awa /ngeliviki) Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Litafula letintfo letijabulisako tasentfwasahlobo.
• Umtapotincwadzi/Tinwadzi leticuketse lwati
• Titfombe
• Enta njalonjalo imisebenti lekhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba kubekiwe eSigabeni
• Imigidvo netinsuku letikhetsiwe letigutjwe ngummango kumelwe ticocwe njengoba tivela njalonjalo kuwowonkhe
emathemu. (2 Ema-awa ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Intfwasahlobo - 2 Ema-awa
• Simo selitulu entfwasahlobo
• Itsintseka njani imvelo
• Titsintseka njani tilwane
• Batsintseka njani bantfu - sib. lesikudlako, lesikugcokako, lesikwentako, imidlalo lesiyidlalako
Sihloko: Tinyoni - 2 Ema-awa
• Tinhlobo tetinyoni letehlukene
• Timphawu letivamile tenyoni - tinsiba, imilente lemibili, umlomo wenyoni, kutalela emacandza
• Tinyoni letingakwati kundiza - Intje, iphengwini
• Sikhehle
Sihloko: Lokuhumako - 2 Ema-awa
• Lokuhumako lokwehlukene - sib. ingwenya, inyoka, umgololo
• Timphawu talokuhumako - ingati lebandzako, umtimba longemakhekhevu, kutalela emacandza
• Tfola lokungenani lokunyenti ngasinye setilwane letihumako
Sihloko: Tilwane takadzeni (Dinosaures) - 2 Ema-awa
• Tinhlobo letehlukene tetilwane takadzeni
• Betiphila njani tilwane takadzeni
• Sati njani ngetilwane takadzeni
Caphela:Sebentisa tincwadzititfombe letitsetfwe emtatjenitincwadzi.
Sihloko: Tilwane tesiganga - 2 Ema-awa
• Siyini silwane sesiganga?
• Tinhlobo tetilwane tesiganga
• Lapho sitfola khona tilwane tesiganga
• Tihlala njani tilwane tasesigangeni
Sihloko: Tfola lwati ngesilwane sinye sesiganga 2 Ema-awa
• Khetsa sinye silwane sesiganga lotawufundza ngaso
• Sibukeka njani silwane sesiganga
• Sihlalaphi
• Sidlani
• Bantfwana nekutsi batalelwaphi
• Lokunye lokujabulisako ngaso
22 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Sihloko: Temidlalo - 2 Ema-awa
• Umdlalo lengiwutsandzako
• Kungani sibe nemitsetfo emdlalweni
• Kungani kudlala umdlalo kuyintfo lelungile
Imigidvo nemalanga lakhetsekile - 2 Ema-awa
Kuhlanganiswa kwetihloko nekuhlola - 4 Ema-awa
CAPS 23
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 1 Libanga R
Buciko Bekuticambela 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2 netinsita taThemu 1.
Lokucuketfwe lokulandzelako kumele kwentiwe etifundvweni tethemu 1. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele
tethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekwenta neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwenta - 10 Ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Ufutfumeta umtimba abuye aphefumule asebentisa iminyakato yemalanga onkhe, lenjengekuvuka nekugcoka-kutilula,
kutisonga, kutigoca, kuchucha nekweca umugca losemkhatsini emtimbeni
• Utfutfukisa kunakekela indzawo: imidlalo yelichwa kutitfolela indzawo kungabi nekugadlata
• Ugcina kushaya lokusimeme: kudlala umdlalo lonesigci njengekushaya tandla, kungcingca, imintjingo kusebentisa tigci
letehlukene nesivinini
• Utitfolela ngemculo, iminyakato neliphimbo: kugcila kusivinini: kuphangisa nekwenta kancane
• Uhlabelela tingoma temnyakato asebentise titfo temtimba letehlukene kuhumusha tingoma
• Usebentisa livi ngalokusamdlalo nekunyakata ngekuhlanganyela emilolotelweni nasetindzabeni
• Upholisa umtimba nekuphumula (sib.umsebenti wekuncibilikisa i-ayiskhilimu)
Tentele ubuye Uhumusha
• Utentela tindzaba letiphatselene nekulingisa nobe lake wahlangana nako emphilweni,tinsita nemasu usebentisa
livi(kucula/kukhuluma), kunyakata, umculo, emaphropho/tintfo nemasu emdlala wasesiteji.
• Uveta umoya wekutetfula nemibono asebentisa iminyakato netingoma (sib. libhubesi lelilambile, ligundvwane lelilambile)
• Usebentisa timvo ekulingiseni tindzaba, imilolotelo netingoma (sib. ‘kuhola timphumphutse’, kuva tintfo letakhiwe
ngalokungafani ngekutibamba ngesandla )
Buciko Bekubona - 10 Ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kudvweba nekuhumusha ngekwakho imidvwebo usebentisa sihloko seliviki usebentisa emakhrayoni nemafutsa
ephasteli,naletinye tinsita tekudvweba.
• Uyapenda: usebentisa pende lohlanganisiwe nobe i-inki nobe idayi yemibala yemvelo nemibala yekuvela kute kuchaza
ngesihloko seliviki
• Tincenye tebucikolwati lwekucala lolungakahleleki nekusebentisa bobunjwa ekudvwebeni nasekupendeni
• Usungula imigomo:kusebentisa kuveta umehluko lokungakahleleki (lokukhulu/lokuncane, lokudze/lokufisha) emidvwebeni
nakulokupendiwe
• Tinhlobonhlobo temasayizi emaphepha nesakhiwo: kugcugcutela kusebenta ngemazinga lahlukene
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Kuhambisana kwemisipha yetandla lemincane kanye nemiva: (emehlo-sandla-nengcondvo) kusebentisa tikelo naletinye
tintfo letisetjentiswako
Kwati ngetintfo letitibonwa (kumele kwenteke ethemini yonkhe)
• Kusho bobunjwa emsebentini wabo
24 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga R
Buciko Bekuticambela 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2 netinsita taThemu 1.
Lokucuketfwe lokulandzelako kumele kwentiwe etifundvweni tethemu 2. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele
tethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekwentiwa neBuciko Bekubona.
Buciko Bekuticambela 10 Ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Ufutfumeta umtimba ngemisebenti leyentiwe onkhe malanga lenjenge ‘kuhlobisa ticatfula’,’kugceba umbhede wami’
• Kunakekela umtimba nekutitfolela indzawo netinkomba letifana nalokukhulu, lokuncane, kudze, phasi, khashane, edvute)
• Umculo, liphimbo nemnyakato: kugcila etingucukweni letinjengekukhalela etulu nekukhalela phasi, lokunemandla,
nalokunesineke
• Tingoma tendzabuko, imidlalo yesigci, nemilolotelo kusetjentiswa tingucuko letinhlobonhlobo
(kuvakala kakhulu, kupholile, kunemandla, kunesineke) ngekushaya tandla nekungcingca
• Iminyakato lenjengekuzuba nekushaya nekugcumagcuma, babe basebentisa indzawo ngaphandle kwekushayisana
nalabanye
• Emakhono ekulalela: kulandzela timphawu, tinkomba, tindzaba, tinkondlo netingoma, letifana netingoma ‘Kuma
unganyakati!’, ’Etulu!’, Phasi!’
Tentele ubuye Uhumusha
• Kuhunyushwa kwendzabuko naletinye tingoma kusetjentiswa tingucuko letifana naletipholile, letikhalela etulu, njll
• Kwenta samdlalo lokwenta simo sikholweke, kutakhela umcondvo nelwati lalufundze emphilweni
• Kuticambela ngekulingisa lokungumtselela wemisindvo endzabenia, lokunjengekukhala kwesitimela, ’khushu, khushu,
likati ‘nyawu, nyawu, nyawu!’
• Tinkhomba, emazinga (lelisetulu, emkhatsini naleliphasi) nabobunjwa labatfolwe ngekwenta umnyakato wekuticambela
kanye netindzaba
• Kwenta samdlalo, kusetjentiswa tindzaba tendzabuko letikhona, tinkondlo, imilolotelo yasenkulisa nobetingoma letivusa
imiva
• Kusetjentiswa kwetintfo nobe tinsita ekucambeni umnyakato, kulingisa umdlalo nemculo
Buciko Bekubona - 10 Ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kusebentisa ngalokungakahleleki tincenye tabobunjwa nemibala kudvweba nekupenda ekunaneleni esihlokweni seliviki.
• Kusebenta ngemasayizi lehlukene kute kukhuliswe kucikelela imininingwane
• Kuhumusha titfo temtimba emidvwebeni nakulokupendiwe
• Emasu lalula ekwenta umbhalo ngekusebentisa tintfo lotitfolako letifana netimbonyo temabhodlela, ematje, emacembe,
tandla
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Emakhono nemasu ekusebentisa tandla: kujuba, kunamatselisa, kudzabula
• Kusebentisa lubumba lwekudlala kufananisa ngekukhululeka: kubumba, kushwila, kugicita
Lwati lwalokubonwako
• Kubona nekukhuluma ngemifanekiso yetincwadzi: kusho bobunjwa nemibala emifanekisweni yetincwadzi, kutfola
lokuphikisanako, lokukhulu/lokuncane, lokudze/lokufisha emifanekisweni yetincwadzi
CAPS 25
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga R
Buciko Bekuticambela 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2 netinsita taThemu 1.
Lokucuketfwe lokulandzelako kumele kwentiwe etifundvweni tethemu 3. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele
tethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekwentiwa neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwentiwa - 10 Ema-awa
Imidlalo nemakhono ekuticambela
• Kwenta iminyakato yekutifutfumeta ngekusebentisa tento letisendzabeni njengetintfo letivusa imiva
• Kujakadvula kwelihhashi kusetjentiswa sigci nemnyakato
• Umculo, liphimbo nemnyakato, kugcilwe ekukuphakameni nasekwehleni kweliphimbo: etulu naphasi
• Kusebentisa imintjingo kugcina kuhambisana nesigci nekutfutfukisa emakhono etibalo ngekubala
• Kusebentisa imintjingo yemtimba na/nobe tinsita temintjingo kwenta emaphethini esigci lalula
• Kucikelela indzawo ngekunyakata lokwakha bobunjwa, indilinga nemigca
• Kunyakata kwemtimba nesimo sebuso kute kuvetwe imiva lenjenge’kuphatseka kabi’, ‘kujabula’
• Kupholisa umtimba nekuphumula: sib. kuntanta emantini njengelicembe
Kulingisa lokunekucamba nekuhumusha
• Tingoma: kugcila ekuphakameni nasekwehleni kweliphimbo lokunjenge ‘Inhloko emahlombe, sifuba nelukhalo, emadvolo
netinyawo’ ‘etulu’ na ‘Kumnandzi kufundza libanga R’ ‘phasi’
• Sigci: lesidze nalesifisha caphela kubaluleka (budze besikhatsi) kusebentisa imintjingo yemtimba nobe/na tinsita
temintjingo
• Kwenta samdlalo lokwenta simo sikholeke, kutakhela umcondvo nelwati lalufundze emphilweni
• Tintfo longatibona ngemehlo kumela letinye tintfo ngekwenta samdlalo, njengeku: sebentisa umshanyelo njengemlingo
wekuphapha, sigcoko njengemlingo wesikebhe, njll.
Buciko Bekubona - 10 Ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kudvweba nekupenda ngekukhululeka kusetjentiswa sihloko seliviki
• Kuhlanganisa pende wakhe kute kupendwe ngendlela lefanako yonkhe indzawo
• Kwenta iminyakato lengakahleleki ngemtimba: kugcogcoma, kugijima, kulala nalokunye
• Kusebenta ngetimo letehlukene kanye nesayizi yemaphepha nemabhulashi anetinsayizi letehlukene kute kusetjentwe
leminyenti
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Kudvweba ngekukhululeka kusetjentiswa, tinhlobonhlobo tetinsita: emabhokisi lamancane, tinsita letivuseleleka kabusha
letinjengetinkinobho, emabhokisi emacandza, tinsalela temabhokisi, nalokunye
• Kukhutsatwe kutfutfuka kwemakhono ngekusetjentiswa kwetinsita
• Kusebentisa lubumba lwekudlala kute kutfutfukiswe kusebentisa imisipha yetandla lemincane, kugicita, kuncinta,
kuhlanganisa tintfo
Kwati kufundza nekubhala letitibonwa
• Kubona nekukhuluma ngemibala nabobunjwa etitfombeni
• Kuphendvula imibuto kukhombisa kwati imibala nabobunjwa
26 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga R
Buciko Bekuticmbela 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2 netinsita taThemu 1.
Lokucuketfwe lokulandzelako kumele kwentiwe etifundvweni tethemu 4. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele
tethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekwentiwa neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwentiwa - 10 Ema-awa
Imidlalo nemakhono ekuticambela
• Kufutfumeta umtimba kusetjentiswa emazinga (laphakeme, laphasi nalasemkhatsini) lanjengefinyelela enyosini lebanjwe
ngemakhata yoma, kukhasa njengesibungu, ticatfulo temasondvo, njll.
• Kwakha bobunjwa ngemtimba, kugcila kutindilinga nakutikwele
• Kusima ngemlente njengekuba yindvuku, imbali lehhushwa ngumoya, kuhamba etikwentsambo leboshwe yacina, njll.
• Kupholisa umtimba nekuphumula: licembe lelipheshulwa ngumoya lophephetsa kancane
Tentele ubuye Uhumusha
• Tento tekulingisa njengekudla ayisikhilimu, kubhaka likhekhe, kuhlanyela nekunisela inhlanyelo, njll.
• Kulalela indzaba, ubuye kuhunyushwa tigigaba tendzaba ngekunyakatisa buso, iminyakato nemphumela wemsindvo
ngalokufanele
• Kucikelela indzawo ngeminyakato lenemtselela wemisindvo lenjengeyeluhambo ngemoto, ngendiza, ngesitimela,
ngebhasi, ngehelikhoptha, ngetekisi, ngesithuthuthu, ngelibhayisikili, njll.
Buciko Bekubona - 10 Ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kudvweba nekupenda kusetjentiswa sihloko seliviki
• Kusetjentiswa ngenhloso kwemaphethini ladvwetjiwe; kucaphela emaphethini endzaweni yakhe
• Kusebentisa umbala kwakha iphethini
• Kusebentisa emasu ekwakha imibhalo kute kwakhiwe emaphethini langakahleleki
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Kutfutfukisa emakhono ekubumba nekusebentisa imisipha yetandla lemincane; kubopha, kugocota nalokunye
• Kusebentisa imininingwane leminyenti ekukhombiseni ngelubumba lwekudlala: kuncinta, kudvonsa, kugicita tintfo
letincane
• Kusebentisa lubumba kwenta lokutsandzako lokungakahlelwa
Kwati kufundza nekubhala tibonwa
• Kugcila kakhulu ekushweni imibala nabobunjwa (umbala lokhanyako nalomnyama, bobunjwa bejomethri labalula)
nekuniketa kungafani ngekutsi kuphendvulwe imibuto
CAPS 27
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 1 Libanga R
Sifundvo Sekutivocavoca 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Kwengeta kuletinsita letiselizingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
Luchungechunge lwetingodvo, emapulango, emasondvo,
emabhola, emabhinibheki, emathoyisi emasondvo
kute bafundzi bakusebentise ngesikhatsi sekudlala
lokukhululekile.
Timphawu, indzawo yekudlala (ijangilijimu) netintfo letitihibe
kulesifundvo; umculo
Kwenta umnyakato lohambisako
• Kuhamba nekugijima ngetinkhombandlela letehlukene ngaphandle kwekushayisana
• Kugijimela nhlangotsi tonkhe
• Kugijima atungeletele timphawu
• Kugijima ayephambili nasemuva atungelete timphawu letimbili
• Kunyakata lokungahambisi, kusebentisa kwekuva: likhono lekuva ngendzawo, bafundzi bangena ngekhatsi
kwehhulahhubh, kwenta imitimba yabo “ibe midze, ibe semkhatsini ibuye ibe mincane”
Kusebentisa imiva
• Kusebentisa imiva: Kubona tihibe letilula teluhlaka lwesifundvo sib. kuzuba, kugijima, kujikijela, kukhwela. Bafundzi
batawubuka lapho kumele baye khona
• Kusebentisa imiva yekutsintsa: kugijima utungelete ubuye utsintse tintfo letisenkhundleni yekudlala, lubondza, sicu
sesihlahla, tinhlaka tendzawo yekudlalela, ematje, njll. Batawuva tintfo letehlukene
• Kusebentisa imiva yekutsintsa: kuvala emehlo, bafundzi batfola tintfo ngekutsintsa letinjengemabhinibhegi, emabhodlela
eplastiki, ibhola njll.
Sigci
• Kuzuba ngetinyawo totimbili ndzawonye nangekushiyanisa tinyawo
• Kusebentisa imivo yekuva: kudlala mabhacelana nalomunye umuntfu lobhacako, kushaya insimbi kute labanye
balandzele umsindvo
• Kusebentisa imivo yekuva: kudlala ngetintfo letakha umsindvo lofana newetimbonyo temabhodlela letifakwe esikoteleni
kwenta umsindvo nobe letiboshelwe emilenteni. Bafundzi bazuba nobe basuka kulesinye sigci belandzela lesinye sigci
Kusebentisana
• Kuphosa nekubamba emabhinibhegi
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu) kuhambisa umkhono lofumbetse
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu), kugibela sicanco
Kusima
• Imidlalo yekubalekelana (yekudojana) kujikeletwa emabhodlela kushintjwe tikombandlela
• Kutfola tindlela letehlukene tekunyakata kuyiwengesheya kwemabhinibhegi lasimisako
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu) kuhamba lokusimile etimweni tekusima lokusezingeni leliphasi
• Kusima ngelunyawo lunye emidlalweni leyehlukene
28 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Kutetayeta indzawo
• Kugijima ngetinkomba letehlukene ngaphambi kwekushayisana nalabanye kusetjentiswa indzawo lekhona
• Timo letehlukene: indilinga, sikwele, bunjwa wedayimane
• Kuzuba nekuhamba etikwetintfo nangephasi kwato, kukhasa, kukhwela, kuzuba, njll.
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu) kusebentisa titfo temtimba letehlukene kukhasa nekunyakatisa tandla ngephasi
kwelifulemu
Emacele emtimba
• Imisebenti yekusebentisa licele lemtimba lelingasebenti kakhulu, kujikela ngasesincele/sekudla, kusebentisa sandla
sesancele/sekudla, njll.
• Kulala phasi…..ngelicele ugicikela ngesancele/ngesekudla
Temidlalo nemidlalo
• Kubhacelana
• Imisebenti leyehlukene yemivo, kudlala emantini kusetjentiswa tintfo teplastiki letehlukene
CAPS 29
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga R
Sifundvo Sekutivocavoca 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Kwengeta kuletinsita letiselizingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
Tintfo letitihibe tesifundvo, umculo, emabhinibhegi,
emabhola, njll.
Tintsambo; indzawo yekudlalela, njll.
Kwenta umnyakato lohambisako/nalongahambisi
• Titfo temtimba: kuhlabelela tingoma nemilolotelo ngalesikhatsi kufundvwa ngetitfo temtimba, sib. inhloko, emahlombe,
intsamo, sifuba, tingculu, titfo, emadvolo, tintwane, imphumulo, umlomo, silevu, ingcoza, sihlakala, sitsendze netinyawo
• Kugijimela kuyiwe emuva naphambili
• Kugijima kakhulu nakancane
Kusebentisa imiva
• Sifundvo setihibe lesilula sib. kuzuba, kugijima, kukhasa, kushelela ngesisu, kukhwela, njll.
• Kugicita ibhola lenkhulu iye kuntsanga…ntsanga abuyisele ibhola
• Kuphosa ibhaloni
Sigci
• Kusebentisa umculo nobe imintjingo yemtimba, kusho titfo temtimba nekuhambisana nesigci ngekulandzela ticondziso
letiniketiwe tsintsa tintwane…tsintsa inhloko…tsintsa imphumulo, njll.
Kusebentisana
• Kuphosa nekubamba emabhinibhegi
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu) kulenga nekujinka ngekubambelela ensimbini yasendzaweni yekudlalela lecondzile
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu), kugibela nekwehla sicanco
Kusima
• Titfo temtimba: bafundzi basebentisa emabhinibhegi kulingisela kutsi thishela uyobeka kuphi emabhinibhegi, sib.
uma basahamba emabhinibhegi enhloko, beka emabhinibhegii emadvolweni (L/R) usime ngalomunye umlente, beka
semabhinibhegi emahlombe (L/R) ube uhamba, njll.
• Kusima: kuhamba emgceni, kusima etintfweni lesezingeni lephasi
Kutetayeta indzawo
• Kugijima ngetinkhomba letehlukene kulandzela imiyalelo yathishela kusetjentiswe yonkhe indzawo lekhona
• Timo letehlukene: kugijima bajikelete benta indilinga
• Kuzuba ngetulu bahambe ngaphasi kwetintfo, kukhasa, kukhwela, kuzuba, njll.
• Kukhasa endzaweni yekudlalela (ijangilijimu) nekunyakatisa titfo temtimba ngephasi kwelifulemu
Emacele emtimba
• Titfo temtimba: kugijima…kuwa phasi ngebuso, kulala phasi…kugicika ngemihlane yabo nangemacele abo (L/R)
• Kuhamba ngelicele (L/R)
Temidlalo nemidlalo
• Kuphosa semabhinibhegi/emabhola etintfweni tekuphatsa
• Kubhampisa, kubamba nekujikijela
30 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga R
Sifundvo Sekutivocavoca 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Kwengeta kuletinsita letiselizingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
Emabhola, timphawu nemabhodlela, emaseshi emibala,
tintsambo, emaribhoni,
Tintfo letiphasi letinjengemasondvo etimoto, ematje,
tingodvo.
Kwenta umnyakato lohambisako
• Kuhamba nekugijima etindzaweni letehlukene
• Kuhamba, kumasha, kugcogcoma, kushelela, kuzuba, kujakadvula, kuzuba nekugicika
• Lokungenti umnyakato: kugobeka, kweluleka nekugoca umtimba ube bobunjwa labehlukene
Kusebentisa imiva
• Sifundvo setihibe lesilula sib. kuzuba, kugijima, kujikijela, kukhwela, njll.
• Kuzuba entsanjeni lejinkako
• Kuzuba etikwetintfo letiphasi letinjengentsambo leboshelwe endzaweni lephasi
• Kuzuba libanga lelibekiwe phasi
Sigci
• Kuzuba ngetinyawo totimbili kanye kanye nangalolunye lunyawo
• Shirishiri (ihophuskoshi) lelula, kusuka kanye nekuhlala, kusuka kanye nekuhlala ngetinyawo letimbili, kusuka ngetinyawo
letimbili nekuhlala ngelunyawo lunye
Kusebentisana
• Kuphosa nekubamba emabhinibhegi
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu) kulenga nekujinka ubambelele
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu), kugibela sicanco
Kusima
• Kugibela tintfo letisezingeni leliphasi letinjengemasondvo emoto, titulo, njll.
• Kusimisa: kuhamba entsanjeni, kuhamba etikwemasondvo, tingodvo, emapulango, ematje, njll.
• Kutfola tindlela letehlukene tekuwelela ngesheya kuhanjwa etindzaweni tekusimisa, kuzubela phasi ufinyelele kahle
(kugoba emadvolo)
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu) - kusima uhamba etimweni letiphasi
• Kusima ngelunyawo lunye L/R
Kutetayeta indzawo
• Tinkhomba netindlela: kuhamba emgceni locondzile, umugca lonelijika nalematombetombe
• Sivinini: kuhamba ngekuphangisa, kugijima kakhulu emgceni locondzile, emgceni logobekile nalematombetombe
• Kuzuba ngetulu nekuhamba ngaphasi kwetintfo, kukhasa, kukhwela, kuzuba, njll.
• Indzawo yekudlalela (ijangilijimu): kukhasa nekunyakatisa titfo temtimba ngemafulemini
Emacele emtimba
• Kuhamba ngelicele (L/R) endleleni lecondzile, endleleni lenelijika nalematombetombe
• Kuhamba ngamkoko ngelunyawo lolungasetjentiswa kakhulu
Temidlalo nemidlalo
• Inyamatane nebatingeli; likati neligundvwane, jakalazi nemvu; kubamba umsila, njll.
CAPS 31
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga R
Sifundvo Sekutivocavoca 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Tintfo letitihibe kulesifundvo, imfengwane, emabhola
lanhlobonhlobo, neticashunwa temaphephandzaba njll
Kwenta umnyakato lohambisako
• Sifundvo sekufundzisa ngetihibe: kusebentisa ingcondvo, bafundzi bacala ngemsebenti wekucala ubuye baphetsa
ngemsebenti wekugcina ngekulandzelana lokungagucuki bakhumbula kutsi kumele benteni kuleso naleso siteshi
• Kuhamba etindzaweni letehlukene ngetivinini letehlukile, kufaka ekhatsi kuma ngekulandzela ticondziso nobe kwenta
umnyakato lomusha
• Kwenta umnyakato longahambisi: kutishwila ndzawonye, kugobana, kungagobani, kutelula, nekugobondzela, njll.
Kusebentisa imiva
• Kusebentisana kwesandla nemehlo: kuphosa ibhola lenkhulu iye kulophoselwako; kugicita ibhola lencane iye
kulecondziswe kuye
• Kubamba ibhola lenkhulu, lesemkhatsini nalencane lephoswe ngemabanga nekuphakama lokungafani
• Kubhampisa nekubamba lenkhulu kubontsanga
• Kushaya: ngesandla lesendlalekile, kushaya ibhaloni, ibhola lenkhulu nekudlulela ebholeni lethenisi
Sigci
• Kusebentisa tingoma temnyakato: bafundzi batsatsela umnyakato lowentiwa nguthishela - umnyakato ufaka ekhatsi
kuhamba ngekumasha, kujakadvula, kuzuba, kujikeleta nekusima
Kusebentisana
• Kusebentisana kwesandla nemehlo: kubhampisa ibholalenkhulu, lesemkhatsini nalencane
• Kuphosa nekubamba emabhinibhegi ngetandla totimbili; ngesandla sesancele nobe sekudla (L/R)
• Kuphosa emabhinibhegi tikwehhulahhubh) lebekwe phasi ebangeni lelingemamitha lamabili
• Kushaya: kusebentisa ibhethi yekhilikitsi leyakhiwe ngeplastiki nobe liphephandzaba leligociwe ubuye kushaywa ibhola
kusuka ku ‘T’ ichubeke kuyob howulwa nemsebenti wekushaya ngemabhola lantofotelako (ibhola yethenisi)
• Kusebentisana kwesandla nelunyawo: kubingelelana ngetinyawo, kudribula ibhola ngetinyawo (L/R); kukhahlela ibhola
iye kuloyo lelicondziswe kuye
Kusima
• Kuhamba etikwentsambo lebekwe phasi; emasondvo emoto; kusima ngalolunye lunyawo
• Imidlalo, bafundzi bahamba etikwetikotela (ema-awunsi langema-48 etikotela tajamu) letiboshelwe etinyaweni
ngentsambo, kubamba intsambo etandleni kute kusinywe ngayo.
Kutetayetaya indzawo
• Imidlalo yethanela, kukhasa uphumele etinyaweni talomunye; kukhasa etinyaweni tebafundzi labeme emgceni bavula
tinyawo; kukhasa ngaphasi kwethaneli leyentiwe ngetintfo letinjengemasondvo emoto, emahhulahhubh, tigubhu, njll.
Emacele emtimba
• Kusebentisa licele lemtimba lelingasetjentiswa kakhulu
• Kugicika, kulala phasi nekugicikela kusencele nobe sekudla (L/R)
Temidlalo nemidlalo
• Kulandzela ticondziso kute uhambe, agijime, azube, akhwele/agibele, njll.
• Kuhamba endilingeni babambane tandla, sayizi wendilinga utawushiyana kanye nelinani letindilinga bauye bagucule
inkombandlela yemnyakato endilingeni
• Kwenta imidlalo yekushaya lenjengeyethenisi yesandla, ibhola yethenisi, kuchilita ibhaloni, njll.
32 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
LIBANGA 1
Ithemu 1 Libanga 1
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 ema-awa ngeliviki ) Kwengeta kuletinsita letiselizingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Lishadi lesimo selitulu
• Enta imisebenti letawuhlala yentiwa nemisebenti yekudlala lokukhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba
kukhonjisiwe eSahlukweni 2.
• Sebentisa ikhalenda yaseklasini kucoca ngelilanga nenyanga malanga wonkhe umnyaka.
• Buyeketa, luhlolo nekunika timphendvulo kumele kwentiwe ngalokuchubekako (kwabiwa kwesikhatsi kuyavumelana
naloku)
• Kucocwe ngemigidvo nemalanga lakhetsekile labungatwa ngumphakatsi njengoba avela ethemini yonkhe (Ema-awa 2
ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Mine - 6 Ema -awa
• Imininingwane ngawe-njenge Ligama,, likheli, inombolo yelucingo nemnyaka.
• Sikhetsekile siluhlobo lolutimele
• Tinfo lengingatenta
• Kungani ngifanane nebangani bami.
• Kungani ngehluke kubangani bami.
Sihloko: Esikolweni - 4 Ema -awa
• Ligama lesikolo, thishela, thishelanhloko
• Lapho ngingatfola khona tindzawo letehlukene esikolweni-lokufaka ekhatsi tindlu leincane, lihhovisi, tindzawo tekudlala.
• Umsebenti wemalanga onkhe nemitsetfo yeliklasi.
• Ngifika njani esikolweni.
Caphela: Bafundzi bangatinikela kubamba lichaza emisebentini leyehlukene yeliklasi, kepha thishela kumele acinisekise kutsi
nguloyo naloyo utfola litfuba lekwenta lokutsite ithemu yonkhe.
Sihloko: Imikhuba YeTemphilo - 4 Ema-awa
• Kulala
• Kudla kudla lokunemphilo
• Kusebentisa tindlu letincane ngalokufanele.
• Kugeza tandla
• Kugcina kuhlobile
• Tinwele, ematinyo netingalo.
• Kugeza ngasosonkhe sikhatsi.
• Kutivocavoca nekudlala ngasosonkhe sikhatsi.
• Nciphisa sikhatsi sekubukela mabonakudze.
CAPS 33
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Sihloko: Simo selitulu - 4 Li-awa
• Lishadi lesimo selitulu semalanga onkhe
• Kubuka kuntjintja kwesimo selitulu
• Kushisa, kubandza,kunemoya, kunemafu, libalele, kuneinkhungu, liyana.
• Timphawu tekucaza simo selitulu
• Simo selitulu natsi-kufaka ekhatsi timphahla, kudla, nemisebenti.
Caphela: Lishadi lesimo selitulu kumele lintjintjwe njalonjalo emnyakeni.
• Chazela bafundzi kutsi kungani bangamelanga babuke lilanga ngco.
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile. - 2 Ema-awa
34 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga 1
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 Ema-awa/liviki) Kwengeta kuletinsita letiselizingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Titfombe tetinhlobo letehlukene temindeni
• Tibonelo setingoti/timphawu tebutsi.
• Tibonelo talokutsintsa timvo, kuva simo sentfo ngesandla,
kunambitsa, umsindvo, kunuka.
• Emashadi ekukhombisa titfo temtimba.
• Enta imisebenti letawuhlala yentiwa nemisebenti yekudlala lokukhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba
kukhonjisiwe eSahlukweni 2.
• Sebentisa ikhalenda yaseklasini kucoca ngelilanga nenyanga malanga wonkhe umnyaka.
• Buyeketa, luhlolo nekunika timphendvulo kumele kwentiwe ngalokuchubekako (kwabiwa kwesikhatsi kuyavumelana
naloku)
• Kucocwe ngemigidvo nemalanga lakhetsekile labungatwa ngumphakatsi njengoba avela ethemini yonkhe (Ema-awa 2
ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Umndeni wami - 4 Ema-awa
• Uyini umndeni
• Emalunga emndeni wami-umndeni losedvute nalosekudzeni.
• Kunakekela lilunga ngalinye ekhaya.
Caphela: Bafundzi baphuma etinhlotjeni letehlukene temindeni leminyenti leyehlukene. Cinisekisa kunaka bonkhe.
Sihloko: Kuphepha ekhaya - 4 Ema-awa
• Tingoti tasekhaya
• Nakuphekwa
• Nakuwashwa
• Umbani nagezi
• Tindzawo tangaphandle
• Imitsi
• Tintfo letinebutsi-tinhlobo kanye nekubona timphawu tekucwayisa
• Kutigcina uphephile uma uwedvwa ekhaya
• Likhadinombolo loluphutfumako
Sihloko: Umtimba wami - 6 Ema-awa
• Titfo temtimba letehlukene
• Titfo temtimba letinyakatako.
• Titfo tami temtimba lengingakwati kutibona-letifaka emaphaphu, inhlitiyo, sisu, bucopho, ematsambo emtimba.
• Timvo letisihlanu nekusebenti yaso - kutsintsa, kunuka, kuva, kubona nekunambitsa.
Sihloko: Kugcina umtimba wami uphephile - 4 Ema-awa
• Tindzawo letiphephile naletingakaphephile- lekufana nekumela sitfutsi, kuyotsenga uwedvwa etindzaweni tekutsenga
• Imiva ‘yebo’ na ‘cha’
• Kutetayeta kutsi “cha”
• Kuvikela imitimba yetfu etifeni.
- Kumbonya umlomo nemphumulo uma utsimula nobe ukhwehlela.
- Ungatsintsi ingati yalomunye umuntfu
- Kugeza titselo netibhidvo ngembi kwekudla.
- Kugcina emanti aphephile kute alungele kunattwa.
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile - 2 Ema-awa
CAPS 35
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga 1
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 Ema-awa ngeliviki) Kwengeta kuletinsita letiselizingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Titfombe netindzawo temphakatsi, bantfu netilwane
letihlala ekhaya.
• Likhona letemvelo/litafula lekutitfolela lelinetitjalo.
• Titfombe tetitjalo nekudla lokwehlukene naletinye
tishuntjane tekudla.
• Enta imisebenti letawuhlala yentiwa nemisebenti yekudlala lokukhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba
kukhonjisiwe eSahlukweni 2.
• Sebentisa ikhalenda yaseklasini kucoca ngelilanga nenyanga malanga wonkhe umnyaka.
• Buyeketa, luhlolo nekunika timphendvulo kumele kwentiwe ngalokuchubekako (kwabiwa kwesikhatsi kuyavumelana
naloku)
• Kucocwe ngemigidvo nemalanga lakhetsekile labungatwa ngumphakatsi njengoba avela ethemini yonkhe (Ema-awa 2
ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Ummango wakitsi - 4 Ema-awa
• Tindzawo emmangweni wakitsi- kufake ekhatsi takhiwo netindzawo lesihlanganela kuto.
• Bantfu basemmangweni wami-Bantfu lebangisitako; bantfu labatsengisa tintfo; labanye bantfu lengibatiko.
• Kubona tintfo letisemmangweni njengelucingo lwemphakatsi, titfutsi temphakatsi
• Kugcina tindzawo tihlantekile - kusebentisa imigcoma yetibi nekungalahli phasi.
Sihloko: Tilwane letifuywako - 2 Ema-awa
• Tilwane lesingatifuya ekhaya.
• Tingagcinwa njani tilwane letifuywako- kufaka, luphahla, kudla, emanti, nekuhloba kwetilwane.
• Kuphatsa tilwane ngalokufanele- fana nekunika umsebenti, kungatidlalisi kabi, tingakhiyelwa etimotweni.
Sihloko: Kutiphatsa netibopho - 2 Ema-awa
• Kubingelela bantfu lesibatiko nekubingelela tihambi.
• Kumela litfuba lami
• Kulalela labanye
• Kushiyelana
• Kukhombisa bubele
• Kwetsembeka
• Kuhlonipha labanye bantfu netintfo tabo.
Caphela: Kusebentisa kulingisa. kuhlanganisa kutiphatsa netibopho umnyaka wonkhe.
Sihloko: Titjalo nenhlanyelo - 4 Ema-awa
• Kungani sidzinge titjalo-kufaka ekhatsi kudla, umtfunti, luphahla lwetilwane.
• Indlela titjalo tibukeka ngayo- timphandze, sicu, emacembe, timbale,
• Titjalo letehlukene- Kufana nekwehlukana
• Inhlanyelo nekutsi ibuyaphi.
• Lokudzingwa titjalo kute tikhule.
• Hlanyela sitjalo ngenhlanyelo- lokufana nemabhontjisi nobe ilethisi/silayi
36 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Sihloko: Kudla - 6 Ema-awa
• Kudla lesikudlako
• Lapho kusuka khona kudla lokwehlukene: Titselo, tibhidvo, umkhicito welubisi; inyama.
• Kudla lokunemphilo
- Kudla lokunemphilo nalokungenamphilo.
- Kutikhetsela imphilo lekahle nekudla linani lelifanele.
• Kugcina kudla-lokuhlobile, lokusesikoteleni, lokonyisiwe/lokufusiwe, kugcina emakhateni.
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile - 2 Ema-awa
CAPS 37
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga 1
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 Ema-awa ngeliviki) Kwengeta kuletinsita letiselizingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Libalave titfombe netindzaba
• Titfombe temakhaya
• Tibonelo tetintfo letahlukahlukene tekwakha
• Sitfombe senyanga
• Enta imisebenti letawuhlala yentiwa nemisebenti yekudlala lokukhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba
kukhonjisiwe eSahlukweni 2.
• Sebentisa ikhalenda yaseklasini kucoca ngelilanga nenyanga malanga wonkhe umnyaka.
• Buyeketa, luhlolo nekunika timphendvulo kumele kwentiwe ngalokuchubekako (kwabiwa kwesikhatsi kuyavumelana
naloku)
• Kucocwe ngemigidvo nemalanga lakhetsekile labungatwa ngumphakatsi njengoba avela ethemini yonkhe (Ema-awa 2
ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Emakhaya - 4 Ema-awa
• Tinhlobo temakhaya -kufaka ekhatsi emafulethi, imikhukhu, tindlu tesintfu njll.
• Tindlu letilungele timo telitulu letehlukene.
• Tintfo letakha tindlu letehlukene-kufaka ekhatsi tinkhuni, ludzaka, titini, litje, libhokisi, liplastiki.
Sihloko: Libalave titfombe - 4 Ema-awa
• Kutfola tindzawo netintfo ebalaveni titfombe
• Kutfola indlela lesuka kuleye indzawo iye kulenye (kusebentisa emagama lanjenga:kanyekanye, etikwe, ngaphasi, etulu,
phasi)
• Kutfola lapho sigameko senteka khona ebalavenisitfombe.
Caphela: Libalave sitfombe ngumdvwebo lokhombisa lapho tintfo titfolakala khona endzaweni leniketiwe. Libalave sitfombe
litfutfukisa emakhono etendzawo ekufuna, indzawo, nebudze bendzawo.
Sihloko: Emanti - 4 Ema-awa
• Kusebentisa emanti-ekhaya nasesikolweni.
• Tindlela tekusaphatsa emanti
• Tindlela tekonga emanti
• Kunatsa emanti ngalokuphephile nangalokungakaphephi.
• Kugcina emanti lahlantekile
Sihloko: Sibhakabhaka ebusuku - 4 Ema-awa
• Kuntjintja kusukela emini kuye ebusuku
• Indlela sibhakabhaka sasebusuku sibukeka ngayo
• Inyanga
• Indlela inyanga ibukeka ngayo.
- Kunini lapho singabona khona inyanga
- Indlela inyanga lesigucula simo sayo.
- Tinkhanyeti
- Inkhanyenti lekhanyisa njengelilanga (lilanga liyinkhanyet)
Caphela: Akusimalula kubona inyanga emini. Kufake ekhatsi kubuka nemisebenti yekudvweba
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile - 2 Ema-awa
Kuhlanganisa tihloko neluhlolo. - 2 Ema-awa
38 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 1 Libanga 1
Buciko Bekuticambela 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
(2 Ema-awa ngeliviki) • Tinsita temculo, lokufaka ekhatsi letitfolakalako
naletakhiwe
• Tintfo tekuva netinhlobonhlobo temculo lofanelekile.
• Kupenda ngemibala yemvelo nalomhlophe, lomnyama
ne inki yemibala, emabhulashi nemaphepha emasayizi
lahlukene.
• Ipeniseli i-2B, emakhrayoni, emakhilayoni emafutsa,
emashoki emibala.
• Sinamatselisi nalokunamekwako.
• Tintfo letidvwetjwako: bobunjwa bejometri letitfolakala
emabhokisini lavuselelwe kabusha njll.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe etifundvweni teThemu 1. Khetsa tihloko Te
makhono Ekuphila letifanele tethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekulingisa neBuciko Bekuticambela.
Buciko Bekwenta - 10 Ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kufutfumeta letinye titfo tenkhulumo letifana ‘kudlala ipiyano’, kugeza umtimba’, kutamatisa emanti’ njll.
• Indzawo lephephile: kutitfolela nekwabelana indzawo ngaphandle kwekushayisana.
• Umnyakato lonemandla: Kuhamba, kuzuba nekugijima uye phambili nasemuva.
• Iminyakato lengenamandla:kugoba emadvolo, emahlombe nenekutungeletisa sihlakala.
• Kufutfumeta liphimbo: kutivocavoca ngekuphefumula nekutakhela imidlalo lefana nekucima likhandlela ngekuliphuphutsa.
• Kunakekela umtimba: nekutitfolela indzawo netinkomba letifana na phasi, emuva, etulu, usebentisa umtimba nobe intfo
levimbako.
• Kugcina sigci lesingaphangisi lesinengucuko yesivinini ube ushaya tandla nobe uhambisane nesikhatsi semculo,njenge
kuhamba ngabene, kuzuba ngababili.
• Kupholisa umtimba nekuphumula: sib. ‘kuncibilikisa likhandlela’, ‘kupontjisa ibhaloni’
Buciko Bekubona - 10 Ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Dvweba ubuye uhumushe ngemidvwebo sihloko seliviki kusetjentiswa emakhilayoni, emakhilayoni emafutsa nobe shoki.
• Kudvweba nekupenda titfombe tekuchumana nalabanye.
• Kudvweba umfanekiso sitfombe wakho ungete timphawu letifana naleti: emehlo, tindleba, imphumulo nemlomo, kucocwe
ngetimphawu letisenhloko, bobunjwa nemacele.
• Kutsatsela emaphethini kusetjentiswa pende lolugcinsi
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Kwakha libhokisi kusetjentiswa emabhokisi lavuselelwe kabusha, kugcizelelwe bobunjwa bejometri, kucocwe
ngabobunjwa.
CAPS 39
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga 1
Buciko Bekuticambela 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2 netinsita taThemu 1.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe etifundvweni teThemu 2. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekulingisa neBuciko Bekuticambela
Buciko Bekwenta - 10 Ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kufutfumeta umtimba: kushwila sandla nelicakala, kwakha bobunjwa ngemtimba njenga, lokukhulu nalokuncane,
lokubanti nalokunciphile.
• Umdlalo wekuma unganyakati ugcile ekulawulweni, kugcila kwemehlo nendzawo.
• Iminyakato yemandla: kuzuba, nekujakadvula uye phambili nasemuva.
• Umnyakato: kushwila, kujinka kwemkhono nekugobekela kulelinye licala.
• Kutitfolela lokucalako: emkhatsini nasekugcineni kwengoma, tindzaba nemnyakato.
• Kutsatsela iminyakato, sigci nemnyakato wemaphethini lofana nekulandzela umholi, kuhamba, kuzuba, kushaya tandla.
• Kuhlukanisa titfo temtimba ngekusebentisa iminyakato lefana nekhomba nekukhetsa titfo temtimba nekujikajikisa
lunyawo, njll.
• Imisebenti yetemlomo lefana nekusho umlolotelo, kudlalisa lulwimi, netingoma letigcile ngco kanye nekucacisa
emisebentini yemlomo.
• Kupholisa umtimba nekuphumula: imidlalo lefana ‘nekuphosa umntfwana’, nekujinka njll.
Tentele ubuye Uhumusha
• Kulingisa (kungena eticatfulweni talomunye)
• Kutfutfukisa imisho lemifisha yenkhulumomphendvulwano lefana netingcogco emkhatsini wendlovu neligundvwane.
• Iminyakato lehambelana lefanele indzima yetimongcondvo letehlukene, sib. ngesikhatsi sekudla, liklasi, ibhasi.
• Kucula tingoma usebentise kuphikisana njenge kuculela phasi nakakhulu, kupangisa nakancane .
Buciko Bekubona - 10 Ema-awa
Kucamba ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kupenda ngeminwe nobe libhulashi:Kucocwe ngekuhlanganiswa kwemibala yemvelo kute kutfolakale imibala yehuvela.
• Kwenta umdvwebo wakho nemndeni usebenta lokutsite, kucoca ngemugca nabobunjwa.
• Kwenta umdvwebo nekupenda umdvwebo wakhe enta lokutsite, khutsata kunaka kunyakata kwemtimba, ligama ubuye
nicoca ngetitfo temtimba letinyakata kakhulu.
Kucamba ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Kwakha emamodeli ngelubumba/inhlama yekudlala, gcugcutela, kusetjentiswa kwetinsita ngalokufanele.
• Yakha indlu/umfanekiso weluphahla usebentise emabhokisi lavuselelekako. Gcugcutela kusetjentiswa kwesinamatselisi
netintfo tekunamatselisa.
40 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga 1
Buciko Bekuticambela 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2 netinsita taThemu 1.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe etifundvweni taThemu 3. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekulingisa neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwenta - 10 Ema - awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kufutfumeta umtimba: sib. kuhola ngemphumulo, ingcoza, emadvolo
• Kuhlanganisa iminyakato yemandla nalengenamandla lefana ne kugijima-gijima-ugucuke, gijima uye phambili-finyela-
nwebeka.
• Kunyakata ngekulingisa lokungenalivi kusetjentiswa kubona njengetintfo tekudla lengikutsandzako, kuvula sipho.
• Imidlalo legcile kutibalo nelulwimi kufana netingoma tetinombolo nemilolotelo, kwakha bobunjwa betinhlavu te-alfabhethi
ngeminyakato.
• Emakhono ekulalela yekucula kusetjentiswe sivinini, kufinyelela, kubanemandla, nebungako besikhatsi.
Tentele ubuye Uhumusha
• Kukhetsa nekwenta umnyakato wemisho kuhumusha igcikitsi ngesicalo nesiphetfo.
• Sigci sekushaya tandla katsatfu nobe kane. Kunyakatela umculo katsatfu nobe kane.
• Kulingisa simongcondvo lesikholekako senkondlo yaseNingizimu Afrika, ingoma nobe indzaba leholwa nguthishela.
Buciko Bekubona - 10 Ema-awa
Kucamba ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kupenda nekudvweba tintfo mbamba nobe ufanekise tidalwa; kugcugcutela kucikelela kwemugca nabobunjwa ubuye
wengeta imininingwane; chaza titfombe takho.
• Kwenta imidvwebo nekutipenda kusetjentiswa titfutsi letehlukene, kugcugcutela kucikelelwa kwemugca nabobunjwa,
imibala nalokuphikisanako (sib. lokukhulu/lokuncane, lokudze/lokufisha)
Kucamba ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Kwenta emamodeli ngekufanekisa tidalwa kusetjentiswe lubumba, inhlama yekudlala nobe tintfo letivuselelwa kabusha,
gcizelela kusetjentiswa lokungiko kwetintfo nekunakwa kwendzawo.
CAPS 41
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga 1
Buciko Bekuticambela 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2 netinsita taThemu 1.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe etifundvweni teThemu 3. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekulingisa neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwenta - 10 Ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kufutfumeta umtimba: kusebentisa emazinga lahlukene lafana nalawa lokusetulu:kukha emahhabhula, lokuphasi:
kukhasa nalokusemkhatsini: kunyonyoba
• Kunyakata kwemandla: kuzuba ngelunyawo lunye/kujakadvula kugijima, kujakadvula, kugijima nekukuzuba incatfu
nemngani nekushintja inkombandlela.
• Kunyakata lokungenamandla: kuhlanganisa ngekushwila, kujikeletisa umkhono, kugoba ngeluhlangotsi nekuzuba.
• Imidlalo yekushaya tandla nantsanga kutfutfukisa kugcila nekusebentisana.
• Kulalela umculo nekuchaza kutsi uva njani nawusebentisa emagama lanjengekujabula, kuphatseka kabi, njll.
• Kupholisa umtimba nekuphumula: ‘kutiva ulusiba untanta esibhakabhakeni’njll.
Tentele ubuye Uhumusha - 10 Ema-awa
• Kumela imibono netintfo ngeminyakato nemisindvo lefana kwakha umshini, lihlatsi lemlingo, i-ambulensi, ngamunye
nangemacembu.
• Kulingisa kweliklasi kufake ekhatsi liculo/inkondlo/nendzaba ngeminyakato nekulingisa
Buciko Bekubona - 10 Ema-awa
Kucamba ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kwenta umdvwebo nobe kupenda tintfo letihambelana nesihloko sethemu. Kugcila eminyakatweni yemtimba, umugca,
bobunjwa nemibala.
Kucamba ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Kwenta emamodeli abo ngeminyakato endzaweni yabo kusetjentiswa ludzaka/inhlama yekudlala; gcugcutela kutetfula
ngebuntfu; kusetjentiswa kwetintfo ngalokungiko nekunakekela indzawo.
42 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 1 Libanga 1
Sifundvo Sekutivocavoca 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe teThemu 1
Emabhinibhegi nemabhola.
Tinkoma/timphawu, tinseshi, emaribhoni
Shiri shiri lodvwetjwe esiyilweni lesihlobile nalendlalekile.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe etifundvweni teThemu 1. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo Sesifundvo Sekutivocavoca, lapho kufaneleke khona. Imisebenti leminye netemidlalo yesikolo nato
tingafakwa. Sebentisa imisebenti lelungele bafundzi labakhubatekile.
Umnyakato lonemandla
• Kudoja nekuhamba ngetinkombandlela letehlukene.
• Imidlalo yekudoja batungete tinkomba bantjintje nenkombandlela.
• Kusebentisa timvo: kubuka-netihibe letitimbangela Kusebentisa timvo: kulalela -kulalela ticondziso ube uhamba ujikeleta.
Kusebentisa imivo
• Kugicita ibhola lenkhulu kumngani.
• Kuphosela lelinye lilunga lelicembu ibhola kuye kulelinye.
• Kuphosa nekubamba ibhola lenkhulu.
Sigci
• Shirishiri
• Kuzuba intsambo
• Kucula imilolotelo babe benta iminyakato yemtimba.
Kusebentisana
• Kuphosa nekubamba emabhinibhegi
• Ijangilijimu - kuhambisa umkhono emoyeni lofumbetse kakhulu.
• Ijangilijimu - Kugibela sicanco
Kusima
• Imidlalo yekudoja kutungeletwe tinkomba kuntjitjwe nenkomba ndlela.
• Kutfola tindlela letehlukene tekunyakata ngesheya kwemigcomo yekusimisa.
• Ijangilijimu - Kusimisa kuhamba emazingeni laphasi etimo tekusima.
Kutetayeta indzawo
• Kusebentisa timvo: Kutfola indlela emkhatsini wetintfo letinyenti.
• Kugijima ngetindlela letinyenti ngaphandle kwekungcundza labanye kusetjentiswa indzawo lekhona.
• Takhiwo letehlukene: indilinga.
• Kuzuba ngetulu nangephasi kwentfo levimbile, kukhasa, kugibela, kuzuba, njll.
• Ijangilijimu nekukhasa kanye nekutfubeleta emkhatsini wemafulemu kusetjentiswa titfo temtimba letehlukene.
Emacele emtimba
• Imisebenti lesebentisa licele lemtimba lelingasebenti.
Temidlalo nemidlalo
• Kudlala imidlalo lekhetfwe bafundzi
• Imidlalo yeminyakato - umcondvo ngebukhulu, libanga, indzawo nelinani lokumele lentiwe.
CAPS 43
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga 1
Sifundvo 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe teThemu 2
Sekutivocavoca
Emabhola, tintfo tekuphatsa nemdlalo wetinsi, emahhula
hhupsi.
(indzawo yekudlala) Ijangili nobe letinye tintfo letifana nato.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe etifundvweni taThemu 1. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo Sesifundvo Sekutivocavoca, lapho kufaneleke khona. Imisebenti leminye netemidlalo yesikolo nato
tingafakwa. Sebentisa imisebenti lelungele bafundzi labakhubatekile.
Umnyakato lonemandla
• Titfo temtimba: Kuhlabelela tingoma nobe kuhaya umlolotelo ube utsintsa titfo temtimba letehlukene kufana nekubamba
emadvolo, tintwane, imphumulo, inhloko, tindlebe, njll.
• Imidlalo-‘Themba utsi’ -kunyakatisa titfo temtimba letehlukene.
Kusebentisa imivo
• Emakhono ebhola - Tfumela ibhola ngasendilingeni; ngetulu kwenhloko;ngaphasi kwemilente ube ume emgceni
locondzile. Phosa ibhola kuntsanga yakho, bhampisa nekubamba ibhola nantsanga.
• Kushaya ibhaloni emoyeni.
Sigci
• Kuzuba nekuzuba ngelunyawo lunye.
• Kuzuba uye etulu naphasi, kuzuba ngalokuphakeme nalokuphasi, kuzuba uye emuva nasemaceleni.
• Umsebenti wemdlalo wemunwe-umlolotelo weminwe.
Kusebentisana
• Kusebentisana kweliso-lnelunyawo-Kuveyisa ngebhola ngasetintsini tekudlala letihlonywe phasi.
• Kushova ibhaloni-kushova ibhaloni icondze kulokucondvwe kona nobe indzawo lokucondvwe yona
Kusima
• Kuhamba etikwentsambo nobe umugca lobhalwe phasi.
• Kusima phasi nobe epulangweni/emgcomeni
• Kusima esitulweni.
Kutetayeta indzawo
• Cedzela tintfo letiyimbangela yetihibe kusetjentiswa ijangilijimu (indzawo yekudlalela) nobe letinye tintfo letifana nato.
Emacele emtimba
• Kugicika ngelicele langanhlanye macala onkhe, gicikela phambili nasemuva.
• Phosa ubuye ubambe ibhinibhegi ngesandla longasisebentisi kakhulu.
• Sima ngemlente lowungalusebentisi kakhulu.
Temidlalo nemidlalo
• Tendzabuko/imidlalo yemdzabu lekhetfwe bafundzi.
44 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga 1
Sifundvo Sekutivocavoca 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe teThemu 3
Tikhafu/budze bentfo
Emabhola elibhola letinyawo netindzawo temapali.
Emasondvo emoto lendzala.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe etifundvweni teThemu 1. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo Sesifundvo Sekutivocavoca, lapho kufaneleke khona.Imisebenti
leminye netemidlalo yesikolo nato tingafakwa.Sebentisa imisebenti lelungele bafundzi labakhubatekile.
Umnyakato lonemandla
• Kunyakata -zuba, gijima, gibela nekukhasa
• Hamba uye emuva ngetitsendze; hamba uye emuva ngetintwane.
• Hamba uye phambili uwele ngetulu kwelinyawo lolusebenta kakhulu.
• Landzela ticondziso kunyakata kancane nakakhulu.
Kusebentisa imivo
• Bafundzi basita kuhlela timbangela tetihibe babuye bahambe ekhatsi kwaletintfo ngalokuphephile-kugibela, etulu,
kugibela uye ngale, kukhasa, kuviyela etinsimbini nekusima.
Sigci
• Kuzuba intsambo, uwedvwa, emacenjini alabatsatfu, kujinka kabili labanye bazube, kushiyelana ematfuba.
Kusebentisana
• Kuhambisana kwesandla -nemehlo -kuphosa ibhola yethenisi emoyeni ubuye uyibambe, kumbampisa esiyilweni,
kuphosela lonaye (ntsanga)
• Kuzuba ngetulu nekujinka ngebhola leyakhiwe ngemakheza.
Kusima
• Kusima etikwemasondvo emoto, kulala phasi nobe kusukuma ume.
• Kudlala imidlalo usebentise emabhinibhegi kusima titfo letehlukene temtimba sib.’Themba utsi”- kusima ngemabhinibhegi
ehlombe
Kutetayeta indzawo
• Kukhasa ekhatsi kwemathaya lahlelwe aba semgceni.
Emacele emtimba
• Kuzuba shiri shhiri ngemlente longasetjentiswa kakhulu
• Kugijima nekujinka entsanjeni/iseshi/iribhoni kusetjentiswa sandla lesingasetjentiswa kakhulu.
Temidlalo nemidlalo
• Kudlala ‘Mabhacelana’
• Inyamatane nemtingeli.
CAPS 45
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga 1
Sifundvo Sekutivocavoca 20 Ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe teThemu 4
Tintsambo, tinseshi, njll.
Emasayizi emabhola lahlukene.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe etifundvweni teThemu 1. Khetsa tihloko Temakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo Sesifundvo Sekutivocavoca, lapho kufaneleke khona.Imisebenti
leminye netemidlalo yesikolo nato tingafakwa.Sebentisa imisebenti lelungele bafundzi labakhubatekile.
Umnyakato lonemandla
• Kuhamba, kugijima nekuzuba kusetjentiswa timphawu kushintja kusukela ekuhambeni kuye ekugijimeni nobe ekuzubeni.
• Kuhamba lokungenamandla: tindlela letehlukene tekushaya gobolophondvwane; kugicika uwedvwa nanemngani.
Kusebentisa imivo
• Kwakha indilinga - imidlalo yeku’shaya ibhola’
Sigci
• Imidlalo yekusebentisa intsambo - (bafundzi lababili bajinke basebentise intsambo) ubuye wesitsatfu uzuba ngetulu
kwayo, lamanye emalunga elicembu acule umlolotelo.
• Landzela ticondziso usebentise tigubhu kukhombisa luntjintjo lwesigci.
Kusebentisana
• Kuphosa ibhola letinyawo ngesandla
• Kusebentisana kwelunyawo-neliso, kubingelelana ngekutsintsa lunyawo.
Kusima
• Kuhamba entsanjeni-kuya emuva, phambili nasemaceleni ngekuphambanisa nobe kungaphambanisi tinyawo.
• Kuhamba etikwentsambo tandla etikwenhloko, tandla emuva emhlane, tandla etingculwini.
• Kuma ngetintwane, kugobekela eceleni,hamba etikwebhola ngetinyawo,hamba kancane ngetitsendze.
Kutetayeta indzawo
• Kudlala imidlalo lefana likati emkhatsini wematuba endzaweni letimele yodvwa.
• Timo teluntfu-kwakha bobunjwa betinombolo 1, 2, 3 nobe tinhlavu te-alfabhethi njll. Eluhlwini lwekulandzelana kweluntfu.
Emacele emtimba
• Kugucukela endzaweni leyinkomba kuye kusekudla nesencele.
• Kukhahlela ibhola kulokucondziswe kuko kusetjentiswa (L/R) ngetinyawo, kuphosa ibhola yendlula ihhula hups ngesandla
sekudla (L/R)
Temidlalo nemidlalo
• Kudlala imidlalo yekubamba ibhola sib. kati emkhatsini wematuba
• Kuncintisana ngekuhamba -Kuhamba ngetintwane, kuhamba ngetitsendze, kuhamba ngetinyawo.
• Umdlalo wekuniketana.
46 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
LIBANGA 2
Ithemu 1 Libanga 2
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 ema-awa/liviki) Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga :
• Tibonelo tetintfo letisita bantfu - njenge tibuko tekufundza,
tindvuku tekuhamba, tinja letikhomba labangaboni
indlela, tinsita tekuva.
• Tinsita tekukhombisa tindlela letilula tekuhlanta emanti.
• Enta imisebenti letawuhlala yentiwa nemisebenti yekudlala lokukhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba
kukhonjisiwe eSahlukweni 2.
• Buyeketa, luhlolo nekunika timphendvulo kumele kwentiwe ngalokuchubekako (kwabiwa kwesikhatsi kuyavumelana
naloku)
• Kucocwe ngemigidvo nemalanga lakhetsekile labungatwa ngumphakatsi njengoba avela ethemini yonkhe (Ema-awa 2
ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Sidzingani kute siphile - 4 Ema-awa
• Kudla lokutinhlobo letehlukene - kute sikhule, sibe nemandla, nemphilo
• Emanti - Siwadzingelani emanti, imitfombo yemanti
• Umoya - Umoya lohlobile
• Kukhanya kwelilanga - lofaka ekhatsi kutivikela elangeni
Caphela: Asikho sidzingo sekufaka umjikeleto wemanti kulelizinga:
Sihloko: Mine nalabanye - 4 Ema-awa
• Bangani - timphawu temngani lokahle
• Bantfu labasesikolweni nasekhaya - lokufaka ekhatsi: kwabelana, kusitana, kuhloniphana
• Kukhona kucatulula kahle tindzaba tekucabana - ngenisa indzaba yekutsi utetsemba kanganani yena, labatenta tichwaga
kulabanye
Sihloko: Wonkhe umuntfu ukhetsekile - 6 Ema-awa
• Bantfu bayafana labanye behlukile
• Tintfo letisita bantfu - njengetibuko tekufundza, tindvuku tekuhamba, tinja letihola labangaboni, tinsita tekulalela
• Kunakekela bantfu labakukhubatekile
• Ngingaba lichawe
Sihloko: Kuphila lokunemphilo - 4 Ema-awa
• Kuvikela kudla lesikudlako -lokufaka kukuvikela kutsi kungahlalwa timphungane, kugcina kudla endzaweni lepholile
• Tindlela letilula tekuhlobisa emanti
• Tintfo letisilimatako - kubhema, tjwala, tidzakamiva
• Imikhuba lemihle - njengekuhlala utivocavoca, kunciphisa kubuka mabonakudze
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile 2 Ema-awa
CAPS 47
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Term 2 Grade 2
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 ema-awa/liviki) Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga :
• Tibonelo tetimphahla letigcokwa ngetikhatsi letehlukile
temnyaka.
• Titfombe netincwadzi telwati.
• Enta imisebenti letawuhlala yentiwa nemisebenti yekudlala lokukhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba
kukhonjisiwe eSahlukweni 2.
• Buyeketa, luhlolo nekunika timphendvulo kumele kwentiwe ngalokuchubekako (kwabiwa kwesikhatsi kuyavumelana
naloku)
• Kucocwe ngemigidvo nemalanga lakhetsekile labungatwa ngumphakatsi njengoba avela ethemini yonkhe (Ema-awa 2
ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Tikhatsi temnyaka - 6 ema-awa
• Tikhatsi temnyaka letine
• Indlela tikhatsi temnyaka letisitsintsa ngayo - timphahla, kudla, imisebenti
• Indlela tikhatsi temnyaka letitsintsa ngayo tintfo letikhulako - kuhlanyela, kukhula nekuvuna
• Indlela tikhatsi temnyaka letitsintsa ngayo tilwane- kufaka ekhatsi kulima sib. Kujutjwa kweboya betimvu, kudibha
kwetilwane, tinyoni sib. Kutfutsa tisuke endzaweni lemakhata tiye kuleshisako, kutalela emacandza
Sihloko: Tilwane - 4 ema-awa
• Tilwane tasepulazini
- Tinhlobo
- Kusetjentiswa - njengekudla netimphahla
• Tilwane tesiganga
- Tinhlobo
- Kubhaca/kutifihla
Sihloko: Tilwane netidalwa letihlala emantini - 4 ema-awa
• Emantini lahlobile
- Umfula - sib. inhlanti, ingwenya
- Emachaphoti nemadamu - sib. Ticoco, jekemanti
• Emanti asawoti
- Lwandle - sib. boShaka, inhlanti yekhireyi
- Emachaphoti asemadvwaleni - sib. Inkhala inhlanti leyinkhanyeti
Sihloko: Emakhaya etilwane - 4 ema-awa
• Tilwane netidalwa letitakhela emakhaya ato - njengetinyoni, letinye tetinyosi, tintfutfwane
• Tilwane netidalwa letititfolela emakhaya ato - njengetimfene, tinyoka, imvukuzane
• Tilwane netidalwa letibomahambanendlwane - njengemnenkhe, lufudvu
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile - 2 ema-awa
48 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga 2
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(2 ema-awa/liviki) Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga :
• Isampuli yetinhlobo letehlukene temhlabatsi
• Titfombe netincwadzi telwati.
• Timphawu temgwaco
• Emalunga emmango lasita labanye
• Enta imisebenti letawuhlala yentiwa nemisebenti yekudlala lokukhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba
kukhonjisiwe eSahlukweni 2.
• Buyeketa, luhlolo nekunika timphendvulo kumele kwentiwe ngalokuchubekako (kwabiwa kwesikhatsi kuyavumelana
naloku)
• Kucocwe ngemigidvo nemalanga lakhetsekile labungatwa ngumphakatsi njengoba avela ethemini yonkhe (Ema-awa 2
ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Umhlabatsi - 4 ema-awa
• Umhlabatsi lohlukene- umbala nesimo semhlabatsi
• Tidalwa letihlala emhlabatsini - njengemsundvu nemvukuzane
• Umhlabatsi lolungele kuhlanyela titfombo; kubaluleka kwekuhlanyela tibhidvo
Sihloko: Titfutsi - 6 ema-awa
• Tiyini titfutsi
• Titfutsi letihamba emgwacweni
• Titfutsi letihamba esipolweni
• Titfutsi letihamba emoyeni
• Titfutsi letihamba emantini
• Kusetjentiswa kwetinhlobo letehlukene tetitfutsi
Sihloko: Kuphepha emgwaccweni - 4 ema-awa
• Imitsetfo yekuphepha emgwacweni
- Labahamba ngetinyawo
- Labahamba ngemabhayisikili
- Labahamba ngetitfutsi
• Timphawu temgwaco letentelwe labahamba ngetinyawo nalabahamba ngemabhayisikili
• Labeweta bantfwabesikolo emgwacenii
• Asisita njani emaphoyisa emgwaco
Sihloko: Bantfu labalusito - 4 ema-awa
• Bantfu labalusito emmangweni - njengemanesi, bothishela labanakekela bantfwana emva kwekuphuma kwesikolo,
• Bangisita njani mine bantfu labanyenti
• Ngicela njani lwati nelusito
- Imikhuba lemihle
• Ngicela njani lusito loluphutfumako
- Ngubani lotsintfwako
- Nguluphi lwati longalunika
Caphela: Mema umuntfu losebenta emmangweni kutsi avakashele sikolo
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile - 2 ema-awa
CAPS 49
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga 2
Lwati Lwekucala, Bunguye 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo (2 ema-awa/liviki) Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga :
• Libalave laseNingizimu Afrika lwaselubondzeni
lolwehlukaniswe ngeTifundza.
• Umjeka waseNingizimu Afrika
• Tibonelo tetinhlobo letehlukene tetinsita tekuchumana
• Titfombe netintfo letiphatselene nemigidvo yetenkholo.
• Titfombe netincwadzi telwati
• Enta imisebenti letawuhlala yentiwa nemisebenti yekudlala lokukhululekile ngekhatsi nangaphandle njengoba
kukhonjisiwe eSahlukweni 2.
• Buyeketa, luhlolo nekunika timphendvulo kumele kwentiwe ngalokuchubekako (kwabiwa kwesikhatsi kuyavumelana
naloku)
• Kucocwe ngemigidvo nemalanga lakhetsekile labungatwa ngumphakatsi njengoba avela ethemini yonkhe (Ema-awa 2
ngethemu abelwe loku).
Sihloko: Live letfu - 4 ema-awa
• Libalave laseNingizimu Afrika
- Ligama nendzawo yesifundza sakho
- Lapho sihlala khona
• Umjeka wase Ningizimu Afrika - lokufaka ekhatsi kubona umjeka netindzawo lapho singayibona iphapha khona.
• Liculo lesive sase Ningizimu Afrika - kulalela nekucula
Caphela: Liculo lesive lingafundvwa ithemu yonkhe. Bandzakanya bafundzi bakulamanye emave ngekufaka umjeka welive
labo lapho kudzingeke khona.
Sihloko: Tindlela tekuchumana - 6 ema-awa
• Kucoca-lokufaka ekhatsi kuchaza, tingcoco, tinkondlo netingoma
• Kubhala - lokufaka ekhatsi kubhala incwadzi nobe likhadi nekuliposa.
• Kufundza - lokufaka ekhatsi ticondziso netikhangisi
• Kulalela - lokufaka ekhatsi kulalela umsakato netindzaba leticocwako
• kubuka - lokufaka ekhatsi kufundza lokushiwo kunyakata kwetindzebe temlomo, kucuca, nekunyakata kwemtimba
Sihloko: Imphilo yasebusuku - 6 ema-awa
• Tintfo lengitenta ebusuku - kulungiselela kulala, kufundza nekucoca tindzaba, kulala nekuphupha
• Bantfu labasebenta ebusuku - njengabomantjingelane, bodokotela, bashayeli betindiza, bashayeli bemaloli
• Tilwane tasebusuku - njengetikhova, injelwane, ingwe, jakalasi
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile - 2 ema-awa
Kuhlanganisa tihloko neluhlolo - 2 ema-awa
50 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 1 Libanga. 2
Buciko Bekuticambela 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe.
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2
Loku lokucuketfwe lokulandzelako kufanelwe kwentiwe nakuchubeka ithemu yekucala (1). Khetsa sihloko seMakhono
Ekuphila lafanele ethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekwenta neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwenta - 10 ema-awa.
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kufutfumeta umtimba: kutivocavoca ngekuphefumula nekusebentisa tinhlobo letehlukene temalunga njenge macakala,
kukhomba nekujikajikisa, nekutungeletisa sihlakala njll.
• Kufutfumeta livi: ngekusebentisa tingoma, kuhlabelela bonkhamisa, timvumelwano
• Kuhlabelela tingoma kusetjentiswa kuvana/kuvumelana, kubita nekusabela
• Kusebentisa umntjingo kulandzelelwa sigci lesithulule nekusetjentiswa kwetiphumuti (timbres) letehlukile (kushaya
kwesitfupha, kushaya tandla, kushaya lunyawo phasi)
• Umnyakato lonemandla: kuhamba, kugijima, kuzuba ingcatfu, kuzuba ngelunyawo lunye uye emaceleni
lehlukeneuwedvwa nana-unemngani
• Umnyakato longenamandla: kufinyelela, kugoba, kusukuma ngekwabo babuye bakwente nebangani.
• Imisebenti yekucocelana tindzaba: kulalela nekunika timphendvulo letifanele kubangani, njengekucoca tindzaba ngababili
‘ngekudla lengikutsandzako’, tindzaba letingetelekako, tindzaba letivumelana nalokushiwoko.
• Kuphola, kuphumula, kulala phasi ngemhlana, kudvonsumoya nekuwukhipha, kucabanga ngembala njengekuvusa imiva
Tentele ubuye Uhumusha
• Kwenta tigcawu letimfisha leteyeme etihlokweni letifanele, ugcile ekuchubekeni kwetigigaba
• Kwakha balingisi labafanele: khombisa umehluko emkhatsini webalingisi nemibono yebalingisi etigcawini letimfisha.
• Iphethini yesigci usebentisa emagama lamcoka lasuka etihlokweni letikhetsiwenjengebantfu emsebentini ‘kwekujuba
tinkhuni’ khe-khe-khe, ‘lotsengisa ebhushali’=sika-sika, nalokunye
• Kusebentisa tibonelo letingenhla kutfola sivinini nemandla lokufanele njenga ‘khe-khe-khe’ wenteka ngemsindvo
nangekushesha, ‘sika-sika’ akanaba namsindvo futsi kancane.
• Bafundza umnyakati wemdanso waseNingizimi Afrika, njengemdanso wemabhudzi, naleminye.
Buciko Bekubona - 10 ema-awa.
• Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D) Penda titfombe takho netalabanye lapho wenta umnyakato
khona (ugijima, uzuba, udansa, njll.) nekucocisana ngemibala yemvelo newekuvela, imibala lepholile nalefutfumalako,
bobunjwa nemigca.
• Akha emaphethini usebentisa bobunjwa bejomethri, cocisana ngesigci nekuphindza.
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Sebentisa lubumba kwenta nekuhlobisa tintfo tekuphatsa, cocisana ngemaphethini, bobunjwa bejomethri, umugca,
cocisana simo selingetulu lentfo, nemasu ekuhlanganisa langiwo.
CAPS 51
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu. 2 Libanga. 2
Buciko Bekuticambela 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe.
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2
Loku lokucuketfwe lokulandzelako kufanelwe kwentiwe nakuchubeka ithemu yesibili (2). Khetsa sihloko seMakhono Ekuphila
lafanele ethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekwenta neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwenta - 10 ema-awa.
Imidlalo nemakhono ekuticambela
• Kufutfumeta livi: kutfutfukisa imphimiso (tindzebe, lulwimi, imihlatsi) ngekutentela umdlalo engcondvweni.
• Kufutfumeta umtimba: iminyakato leyehlukile usebentisa tinphawu tekukhuluma nemisindvo njenge ‘koma’ ‘hamba’ ‘etulu!
• Imidlalo yesigci kugcilwe ekhonweni lekulalela nekukhumbhula emaphethini esigci lehlukene.
• Kudlala nekushayanisa titfo temtimba ngasikhatsi sinye nemculo/nobe kucula liklasi.
• Umnyakato lonemandla, kumasha, kujakadvula, kutijikela, nekujika unebangani.
• Umnyakato longenamandla: kugicika, kujinka, kutelula uwedvwa nobe-unemngani.
• Kupholisa umtimba nekuphumula: kuveta simo semoya nembono ngemnyakato njengekuntanta efini, kuphatfwa
butfongo, njll
Kuciciyela nekuhumusha
• Kwenta emaphethini esigci lahlangene nemnyakato lonemandla njengekushaya tandla tihambisane nekujakadvula,
kumasha, kuzuba ingcatfu njll.
• Kuhlabelela tingoma kugcilwe emandleni emculo njengemsindvo, kuba phasi kwemsindvo, kancane ngekushesha.
• Kulingisa lokuphatselene netihloko letikhetsekile nobe tindzaba leticocwako letilandvwa nguthishela, kusebentisana
nemngani kubamba lichaza nekuntjintjana ekubambeni lichaza.
• Kusebentisa emasu emdlalo kutfola imicabango nemiva yebalingisi sib. Umdlalo umisiwe kutsi umlingisi ngamunye
atsintfwe ehlombe, abutwe kutsi asho lakuvako ngaleso sikhatsi, njll.
Buciko Bekubona - 10 ema-awa.
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Dvweba nobe upende titfombe letiphatselenenesihloko sethemu, ugcile ngalokuhlelekile esakhiweni, umoya simo
nembala.
• Sebentisa tintfo letivuselelwe kabusha napende lotiyile kwenta lingetulu lelipendiwe, khuluma ngabobunjwa bejomethri
nalokuvela kulokwake kwaphila.
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Yakha imaskhi usebentise tintfo letivuselelwe kabusha, cocisanani ngabobunjwa, simo sabo, tekutfutfukisa emakhono
emsebenti wetandla.
52 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu. 3 Libanga. 2
Buciko Bekuticambela 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe.
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2
Loku lokucuketfwe lokulandzelako kufanelwe kwentiwe nakuchubeka ithemu yesitsatfu (3). Khetsa sihloko seMakhono
Ekuphila lafanele ethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekwenta neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwenta - 10 ema-awa.
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kufutfumeta umtimba: kushwila ubuye welule umgogodla uhleti phasi, shwilana ube yibhola lecinile, sombuluka welule
umgogodla, njll.
• Ehla kancane ngetinyawo (kuma ngetintwane uncage ibhala, kugoba emadvolo, nalokunye) ube uzuba ngelunyawo
lunye, kuzuba incatfu, kuzuba, njalonjalo.
• Umnyakato lonemandla: kushelelisa tinyawo phasi nekugijima uzuba uwedvwa nana-unemngani.
• Umnyakato longenamandla: kujika, kuwa, kushaya ngelunyawo phasi, kukhahlela ngekwakho nana-unemngani.
• Tigci letinyenti usebentisa imintjingo yemtimba na/nobe imintjingo
• Lalela umculo nekubona umoya njengekudvumala, kujabula, kuba phasi, kutsakasa.
• Kulingisa lokungenalivi lokulula; kulingisa imisebenti ya-onkhemalanga ugcile esisindvweni nasesimeni,
njengekuphakamisa litje lelisindzako, nobe lusiba, njll.
• Imidlalo ugcile kutibalo nelulwimi njengemiculo yetinombolo netimvumelwano, tindzaba letibandzakanya wonkhe umuntfu,
kwakha bobunjwa betinhlavu temagama ngekwemnyakato, kubhala emagama ngetintwane, emandla enkhulumo
(kudvonsa, kushwila, kwelula, kugobeka, njll.)
• Kupholisa umtimba nekuwuphumuta: kulala ngemhlane ucinise/udvonse yonkhe imisipha, kwenta tibhakela leticinile,
kwenyusa emahlombe ubuye uyekela yonkhe imisipha wente umtimba usindze phasi. njll.
Tentele ubuye Uhumusha
• Kwenta iphaphethi lelula usebentise tintfo letingenamsebenti, emaphaphethi elisokisi, emaphaphethi etingalo,
emaphaphethi etitfunti.
• Kutentela emaphapheti latawenta lokutsite kususelwe emavini ebalingisi lafanele nekuhhunga iphaphethi yakhe.
• Kwakha imisindvo netigci leticondzene nesimo semoya nobe umlingisi wephaphethi ngekusebentisa livi, imintjingo nibe
tintfo letitfoliwe.
• Kutfola timphawu temnyakato wemaphaphethi njengekukhasa nekutuma kwelibhubesi lelilambile linyonyobela kubamba
inyamatane, njll.
Buciko Bekubona - 10 ema-awa.
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Yenta umdvwebo lopendiwe nobe umdvwebo wetinyoni, ifishi, silokatane, tilwane letihucutelako, njll. usebentisa
emakhilayoni emafutsa lanemibala lefutfumele, abuye awashwe nge-inki lenemibala lepholile, akucociswane ngemibala,
bobunjwa, simo, emaphethini nekugcizelela; buka ubuye ucoce ngemsebenti webuciko welive lemvelo lowatiwako.
• Yenta umdvwebo lopendiwe wetihlahla netimbali lotakhela tona engcondvweni, coca ngemibala yemvelo neyekuvela,
kugcizelela nemicondvo njenga- ngemuva, phambi kwe-, ngaphasi, njll.
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Sebentisa tintfo letivuselelwe kabusha nenhlama yemaphephakwenta tintfo letisebentisekako, emakomishi emacandza,
tintfo tekuphatsa, kwekuphatsa timbale, njll. hlobisa ngekusebentisa emaphethini, khuluma ngabobunjwa bejomethri
nemibala lepholile nalefutfumele, tfutfukisa emakhono emsebenti wetandla.
CAPS 53
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu. 4 Libanga. 2
Buciko Bekuticambela 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe.
Buka tinsita letisezingeni lelilingene teMakhono Ekuphila
letiseluhlwini lwesigaba 2
Loku lokucuketfwe lokulandzelako kufanelwe kwentiwe nakuchubeka ithemu yesine (4). Khetsa sihloko seMakhono Ekuphila
lafanele ethemu kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekwenta neBuciko Bekubona.
Buciko Bekwenta - 10 ema-awa.
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kufutfumeta umtimba: ngekusebentisa indilinga, i-engeli, emajika nemazombezombe
• Kufutfumeta livi: ngekusebentisa tingoma netimvumelwano ugcile emathini lasetulu nalaphasi nesivinini lesisheshako
nalesincane.
• Kucula emaculo kutfutfukisa kukwati kucula ngeshuni letsite.
• Kuhlanganisa umnyakato longenamandla njengekushwila lokuhlanganiswe nekujakadvula ngekwabo nanebangani.
• Kulingisa lokungenalivi lokulula; kulingisa imisebenti ya-onkhemalanga ugcile esisindvweni nasesimeni nasendzaweni
njengekukhasa emhumeni lonciphile, kukhahlela ibhola enkhundleniyetemidlalo lenkhulu, njll.
• Kucamba imisindvo lebika timo letehlukene, ngekusebentisa emandla, kukhuphuka kwelivi, simo sekuvakala kwelivi,
nesivinini kuveta timphawu, imiva, nemoya njenga: mkhulu = liphimbo lelisetulu, liphimbo leliphasi, kuvakala kancane,
Inyoni = kubindzile, liphimbo lelisetulu, ngekushesha, njll,.
• Kupholisa umtimbanekuwuphumuta: kunyakata kanyane uhambisana nemculo lopholile
Tentele ubuye Uhumusha
• Kulalela tingoma nekubona tindlela, kwenyuka kweliphimbo, simo sekuvakala kwelivi nesivinini kuhlangana ngayo kucoca
indzaba njengaPeter nemphungushe, njll.
• Kuniketa iminyakato nebalingisi labafanele ngekusebentisa umkhatsi, umnyakato lonemandla nemazinga ekuhumusha
indzaba lecocwako njengaPeter nemphungushe, njll.
• Kwenta umnyakato wephaphethi ngekugcila engcocweni emkhatdsini wemaphaphethi.
• Tfola indlela lekutsatfwa ngayo tintfo, lizinga nebudlelwano emkhatsini wemaphaphethi - balingisi njengesigebengu,
balingisi betilwane, umtsakatsi, inkhosatana, njll.
Buciko Bekubona - 10 ema-awa.
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Enta imidvwebo lependiwe lehambekana nesihloko sethemu, khuluma ngembala, umoya, simo, kwehlukanisa, bobunjwa.
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Enta imifanekiso yelibumba.
54 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 1 Libanga 2
Sifundvo Sekutivocavoca 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe tethemu 1
Tindvuku tekushaya, emabhinibhegi, tinsita, tinsita temzila
lonetihibe.
Tintfo tekuphatsa njengaleticondviwe.
Lokucuketfwe lokulandzelako kufanele kwentiwe ngekuchubeka kwathemu 1. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila ethemu
kunika simongcondvo Sesisifundvo Sekutivocavoca, lapho kufanele khona. Leminye imisebenti nemidlalo yesikolo
ingafakwa. Lungisa tifundvo tifake nebafundzi labanetihibe ekhatsi.
Umnyakato lonemandla
• Kudlala imidlalo yemdzabu sib. tingendvo
• Umjaho wemazambane
• Umjaho welicandza nesipunu - Kusimisa ibhola lencane ngesipunu lesikhulu
Umnyakato lophatselene nemiva
• Kuphosa emabhinibhegi etulu nekutibamba
• Kuphosa nekushaya emabhola ngababili
Sigci
• Kuzuba intsambo letibekwe eceleni kwalenye -phinda uzube ubuye ubeke intsambo khashane nalenye
• Kudlala incatfu
Kusebentisana
• Kuphosela umngani ibhininhegi
• Kwendlulisa ibhola ngaphasi kwetinyawo lapho bafundzi beme lomunye emva kwalomunye.
Kusima
• Kusebenta ngababili, nibukene imilente yehlukene tinyawo titsintsene, nibambene tandla, nidvonsa nibuye nichilita niya
phambili nasemuva, titsendze tindzawonye.
• Phindza usukume, sebentisa tandla kuchilitana tinyawo tihleti phasi emhlabatsini.
• Simisa ibhinibhegi etincenyeni letehlukene temtimba ube uhamba emgceni locondzile
• Lawula, Kusebentisana nekutivocavoca kwekusima
Kutetayeta indzawo
• Telule ubuye utigoce - enta umtimba ube mudze ubuye ube mncane, ululeke ubuye ube mfisha
Emacele
• Ngenisa imisebenti usebentisa tincenye temtimba letingasebenti kakhulu, imilente, imikhono
CAPS 55
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga 2
Sifundvo Sekutivocavoca 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Tinhlobo letehlukene temabhola, tintsi letisiphohlongo,
emabhinibhegi
Lokucuketfwe lokulandzelako kufanele kwentiwe ngekuchubeka kwathemu 2. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila ethemu
kunika simongcondvo Sesisifundvo Sekutivocavoca, lapho kufanele khona. Leminye imisebenti nemidlalo yesikolo
ingafakwa. Lungisa tifundvo tifake nebafundzi labanetihibe ekhatsi.
Umnyakato lonemandla
• Imisebenti yekulingisa njenga “landzela umholi”
• Kugijima umdlalo wekuniketana longaba nendvuku nobe ubete indvuku.
• Umdlalo wekuniketana indvuku, kuveyisana ngebhola, umdlalo wemagiligombo ngekusebentisa tintsi nobe kwenta.
• Bogcabholiyavutsa, njengesibhakela lesifaka kungcundzana nangemadvolo, kuncaga ibhola ngembi kwekutsi incagwe
ngumngani wakho.
Umnyakato lophatselene nemiva
• Emakhono ekudlala ibhola- kushaya ibhola phasi ube umasha ngasikhatsisinye
• Emakhono ekudlala ibhola - kushaya ibhola elubondzeni
• Emakhono ekudlala ibhola kushaya ibhola utungelete tintfo
Sigci
• Kuzuba ngaphandle kwencatfu nakuzuba incatfu, zuba endzaweni yinye ubuye uzube uhamba libangana.
• Gcina sigci semculo nobe sekushaya kwetigubhu, nyakatisa titfo letehlukene temtimba - inhloko … umkhono… tingculu…
imilente netinyawo
Kusebentisana
• Sebentisana nemngani - munye ugicitela ibhola kulomunye lotayikhahlelela emuva ingakacedzi kugicika.
• Phosa ibhola lenkhulu kulokucondvwe kuko ngco, sib. emapalini,
• Imisebenti yekulingisa, sib. kutfolela emahhabhula kugubha engadzini, kusaha lipulango, njll.
Kusima
• Kwenta umdlalo wekulwa kwemadada nobe imichudze ngababili.
• Kudlala imidlalo lelula njenga - S. T.O.P
• Kudlala shirishiri
Kutetayeta indzawo
• Kwenta indilinga kudlalwe ‘likati neigundvwane
• Umzila lonetihibe
Emacele
• Phoselanani ibhola ngababili niyibambe nesandla lesingasebenti kakhulu
• Khahlelanani ibhola ngababili nisebentise lunyawo lolungasebenti kakhulu
Temidlalo nemidlalo
• Imidlalo lefaka ekhatsi kudvonsa, kugijima, kuzuba, ihhulahhubhi, sib. umdlalo wekudvonsisana intsambo.
• Kudlala imidlalo njenge-“Wolf, wolf what’s the time?” (Mphungushe, mphungushe sitsini sikhatsi)
56 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga 2
Sifundvo Sekutivocavoca 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Tinsita temizila lenetihibe, emabhinibhegi, emabhola
etinhlobo letehlukene
Lokucuketfwe lokulandzelako kufanele kwentiwe ngekuchubeka kwathemu 3. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila ethemu
kunika simongcondvo Sesisifundvo Sekutivocavoca, lapho kufanele khona. Leminye imisebenti nemidlalo yesikolo
ingafakwa. Lungisa tifundvo tifake nebafundzi labanetihibe ekhatsi.
Umnyakato lonemandla
• Imizila lenetihibe, emabhinibhegi esandleni/emahlombe/enyaweni/enhloko
• Sikhatsi saBogcabholiyavutsa sib. ngemyalo wemfundzisi…gijima…..shayisa endzaweni letsite…….zuba…..mani njll.
Umnyakato lophatselene nemiva
• Umdlalo lokhululekile nesikhatsi sekulingatindlela letehlukenetekusebentisa emabhinibhegi
• Imidlalo yekubona kulandzelelwa iphethini letsite - kubeka tintfo ngekulandzelana kwato, sib. kugijima ubeke tinkhomba
etindzaweni letitsite, usebentisa indlela yekulandzelana lengiyo
• Kuphosa nekubamba ibhola yemphebeto (ithenisi)
Sigci
• Sakhiwo semjinko endzaweni yekudlala usebentisa kubambelela ucinise.
• Kusebentisa kufumbatsa ucinise, kutishwila elugodvweni lolumile lwendzawo yekudlala.
Kusebentisana
• Kwenta indilinga ugijimela ngasesandleni sekudla nangasesandleni sesincele
• Kusebentisa kufumbatsa ucinise, kuhambisa sandla, indzawo yekudlala.
Kusima
• Kusimela enyaweni linye
• Iminyakato yekusima entsanjeni, emapilangweni, lipulango lekusima ngelunyawo, ngemkhono ngalokucondzile)
• Umdlalo we-“Horse and cart” (Lihhashi nelikalishi)
• Kujinka Ihhulahhubh ngemkhono, tingculu nentsamo.
Kutetayeta indzawo
• Kungenisa kugicika uye emuva naphambili - bachazele ngekuphepha.
• Kudlalwa umdlalo we - “Wolf and Sheep” (Imphungushe neMvu) ngekusebentisa indzawo yekudlalela levulekile.
• Khasa uphumele ngale kwemhume, sib. ngaphasi kwesihlalo, ngale kemasondvo emoto, nobe wente imihume
lengaphakanyiswa
Emacele
• Ekwenteni tindilinga phoselanani ibhola ihambele esandleni sekudla……….nasesandleni sesincele.
• Kunyakata kwemtimba uye emaceleni njengekuphosela ibhoa emaceleni L/R njengelibhola lembhoco (iragbhi)
Temidlalo nemidlalo
• Hlukanisa bafundzi ngemacembu bancintisane ngekugijima umdlalo wekuniketana indvuku - chaza imitsetfo nedlela
lesebenta ngayo
• Imidlalo yendzabuko bafundzi labatikhetsele yona.
CAPS 57
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga 2
Sifundvo Sekutivocavoca 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Tintsambo, timfengwane, timati, emabhakede emisebenti
yemanti tinsita temdlalo welikhilikitsi webabantfwana.
Lokucuketfwe lokulandzelako kufanele kwentiwe ngekuchubeka kwathemu 4. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila ethemu
kunika simongcondvo Sesisifundvo Sekutivocavoca, lapho kufanele khona. Leminye imisebenti nemidlalo yesikolo
ingafakwa.. Lungisa tifundvo tifake nebafundzi labanetihibe ekhatsi.
Umnyakato lonemandla/Umnyakato longenamandla
• Kuzuba uye etulu; kuhamba ngekutsatsa tinyatselo letinkhulu; kuhamba ngekutsatsa tinyatselo letimfisha, kugaluja,
kuzuba ngelunyawo lunye.
• Umdlalo wekugijima - kusuka ligonso
• Umdlalo wekugijima - kugijima umdlalo wekuniketana indvuku
Umnyakato lophatselene nemiva
• Emakhadigama lanetinhlobo letehlukene tetento - zuba, gijima, galuja, zuba ngelunyawo lunye, hlala, hamba nasukuma.
• Imidlalo yelibhola lemphebeto (ithenisi) nemidlalo yekhilikitsi.
Sigci
• Gibela ubuye wehle titebhisi nobe timo tekusima - tikhatsi letilishumi (10)
• Kubhukusha, kutivocavoca ngekuphefumula usebentisa emabhakede emanti.
Kusebentisana
• Kutivocavoca ngekubhukusha - lala ngemhlane ukhahlele, lala ngesisu, khahlela ubuye uhambise imikhono wente
ungatsi uyabhukusha.
Kusima
• Umdlalo wekugijima - kulungiselela umdlalo wekuzuba ucondze uye phambili.
• Umdlalo wekugijima - kulungiselela umdlalo wekuzuba uye etulu wece silinganiso lesibekiwe.
Kutetayeta indzawo
• Kulandzela tinkhombandlela, sib. hamba tinyatselo leti-6 kuya phambili, tinyatselo leti-10 kuya emuva netinyatselo leti-3
kuya ngasesandleni sesencele. Mani. Hamba uye emaceleni uphambanise tinyawo. Zuba tikhatsi leti-6 ngelunyawo lunye
netikhatsi leti-9 ngalolunye lunyawo.
• Dlala incatfu wedvwa endzaweni yekudlala ubuye udlale nemngani.
Emacele
• Telule, etulu nasemaceleni
Temidlalo nemidlalo
• Dlala imidlalo lehlukene
• Umdlalo welikhilikitsi webantfwana labancane
• Kutivocavoca ngekubhukusha - Kutivocavoca ngekuphefumula, tetayete kuphuphutsa emabhamuta emantini ngelutsi
lwekumunya
• Bafundzi bafaka buso emantini baphuphutse emabhamuta.
58 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
LIBANGA 3
Ithemu 1 Libanga 3
Lwati Lwekucala, Bunguye 30 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(3 ema-awa/ngeliviki) Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Titfombe, tindzaba, imilolotelo letimayelana nemiva
yemaphaphethi nemamaski
• Ikhithi Yelusito Lwekucala lenetintfo letayelekile
Akusetjentiswe ikhalenda yaseklasini kucoca ngelusuku ngalunye enyangeni kuwo wonkhe umnyaka Kubuyeketa kuhlola
kanye nekuphawula ngetimphendvulo kufanele kuhlale njalo kwentiwa. (Kwabiwa kwesikhatsi kuyakuvumela loku.)Kumele
kucocwe ngemigidvo nemalanga labalulekile labungatwa ngumphakatsi nakenteka ethemini. (Ema-awa lamatsatfu ngethemu
abekelwe loku)
Sihloko: Mine - 6 ema-awa
• Kuhleleka kwesikhatsi
• Kuhleleka kwesikhatsi sekwenteka kwetigigaba temphilo - lokufaka ekhatsi lusuku lwekutalwa, kucala sikolo,nakunye
lekukujabulisako
• Intfo leyakujabulisa kudzala
Sihloko: Imiva - 6 ema-awa
• Tintfo letingenta ngijabule netintfo letingenta ngibe lusizi
• Kubona imiva - njenge kutfukutsela kwesaba, kukhatsateka, kuba nesitunge
• Tindlela letikahle tekuveta lesikuvako
• Kucolisa - Kusho kutsi ucolisa njani
Caphela: Sebentisa titfombe, tindzaba, tilandzelo, emaphaphethi nemamaski
Sihloko: Kuvikela imphilo - 3 ema-awa
• Tinchubo telusitolwekucala letentiwako etimeni letifana nekuphuma umongotiya, kulunywa tilwane, tilondza netilondza
tekusha
• Temphilo letisisekelo tekuhlanteka - lokufaka ekhatsi kungatsintsi ingati yalomunye umuntfu
Sihloko: Kugcina umtimba wami uphephile - 6 ema-awa
• Asikaphephi kuwo wonkhe umuntfu
• Imitsetfo yekugcina umtimba wami uphephile
• Kwetsemba imiva letsi ‘Yebo’ kanye ‘naCha’
• Kushiwo njani kutsi ‘Cha’ kunobe nguluphi luhlobo lwekuhlukunyetwa
• Kubikwa njani kuhlukunyetwa
Caphela: Lesihloko sifanele kutsi sigcile ekuvikeleni kwekuhlukunyetwa kwemtimba nangekwelicansi
Sihloko: Emalungelo netibopho - 6 ema-awa
• Emalungelo ebafundzi netibopho
- Emalungelo netibopho talabanye
- Ekhaya
- Esikolweni
- Kummango wakitsi
- Endzaweni lesihlala kuyo
Emalanga etenkholo kanye nemalanga lakhetsekile - 3 ema-awa
CAPS 59
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga 3
Lwati Lwekucala, Bunguye 30 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo
(3 ema-awa/ngeliviki) Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Tibonelo tekudla letiphuma kutinhlobo letehlukene
• Umtapo welwati/tincwadzi letinika lwati
• Tibonelo tetinhlobo letehlukene tetibi
• Imigcoma yetibi letivuselelwako
• Emalensi eplastiki/ingilazi yekukhulisa lokubukiwe
• Kubuyeketa, kuhlola kanye nekunika timphendvulo kufanele kwentiwe njalo-nje. Kwabiwa kwesikhatsi kuyakuvumela
loko.
• Kumele kucocwe ngemigidvo nemalanga labalulekile labungatwa ngumphakatsi nakenteka ethemini. (Ema-awa
lamatsatfu ngethemu abekelwe loku)
Sihloko: Kudla ngalokunemphilo - 6 ema-awa
• Kuhlelwa kwetinhlobo tekudla
- Emavithamini - titselo netibhidvo
- Tinikamandla - sinkhwa, ummbila/imphuphu
- Emaprotheni (ticinisamisipha) - emacandza, emabhontjisi, inyama, emantongomane
- Imikhicito yelubisi - lubisi, shizi, iyogathi
• Luhlelo lwekudla lolusimeme
Sihloko: Tilokatana - 9 ema-awa
• Timphawu tesilokatana
• Tilokatana letehlukene - njengemphungane, imbuzulwane, intfutfwane, libhungane
• Kubukisisa nekudvweba silokatana
• Kutsi tilokatana tisisita njani
• Kutsi letinye tilokatana tisilimata njani
Sihloko: Imijikeleto yemphilo - 6 ema-awa
• Kutsi uyini umjikeleto wemphilo
• Umjikeleto wemphilo waloku:
- Silwane lesimunyisako (sib. inja)
- silokatana (sib. luvivane)
- Lesihlala emantini naseveni - (sib. sicoco)
- Inyoni - (sib. inkhukhu)
Sihloko: Kuvuselela kabusha - 6 ema-awa
• Kwentekani etibini kunkhukhuma yetfu
• Kuphindze isetjentiswe (tintfo letingaphindze tisetjentiswe)
• Kuvuselela kabusha (tintfo letisetjentisiwe letingentiwa tibe yintfo lensha)
• Kwehlisa (kwehlisa bungako balokusetjentiswako)
• Yini lengeke ikwati kuvuselelwa kabusha
• Kuvuselela kabusha ekhaya kanye nasesikolweni
• Kwakha umcuba ngetintfo letibolako
• Kuphindze usebentise emanti
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile - 3 ema-awa
60 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga 3
Lwati Lwekucala, Bunguye 30 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo (3 ema-awa/ngeliviki)
Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Titfombe temaplanethi - kufaka ekhatsi Umkhatsi (space)
• Tindzaba letimayelana nekuya emkhatsini kanye
nelucwaningo
• Tinkhomba tetingoti netimphawu
• Umndeni lomdzala nemalunga emphakatsi
• Kubuyeketa, kuhlola kanye nekunika timphendvulo kufanele kwentiwe njalo-nje. Kwabiwa kwesikhatsi kuyakuvumela
loko.
• Kumele kucocwe ngemigidvo nemalanga labalulekile labungatwa ngumphakatsi nakenteka ethemini. (Ema-awa
lamatsatfu ngethemu abekelwe loku)
Sihloko: Kuphepha kwemmango/Kwesive - 6 ema-awa
• Tindzawo letiyingoti tekudlalela - lokufaka ekhatsi tindzawo lokulahlwa kuto tibi, esipolweni sesitimela, emigwacweni,
etindzaweni lokwakhiwa kuto
• Kugibela titimela nemathekisi ngalokuphelile
• Tingoti tagezi
• Tintfo letingushevu naletisheshe tibambe umlilo
• Timphawu letisilayela ingoti
Sihloko: Kungcolisa imvelo - 6 ema-awa
• Kutsi kuyini kungcola kwemvelo
• Tinhlobo letehlukene tekungcola kwemvelo - emanti, live (umhlaba), umoya, umsindvo
• Imiphumela yekungcola kwemvelo kubantfu
• Imiphumela yekungcola kwemvelo endzaweni
• Caphela: Kucilonga indzawo nekuyihlobisa - loku kutawuba yindlela yekungenisa umsebenti lowentiwa ngekuya
ngephandle eveni
Sihloko: Kutsi bantfu bebaphila njani endvulo - 9 ema-awa
• Tindzaba nalebebahlangana nako bantfu bemindeni nemalunga emphakatsi asendvulo - kufaka ekhatsi kudla, timphahla
netitfutsi
• Tintfo letatisetjentiswa ngemalunga emindeni nemalunga emphakatsi asendvulo - njengetintfo letatisetjentiswa,
emathoyizi, tintfo tekupheka
• Kukhetfwa kwetitfombe letindzala nemifanekiso kumabhukutitfombe emindeni kanye nakutincwadzi
• Kutsi bantfu bebaphila njani ngaleso sikhats nakusanyalo (ingucuko kanye nekuchubeka)
Caphela: Mema imindeni yalabakhulile kanye nemalunga emphakatsi lasakhulile kutsi batewuvakashela liklasi
Sihloko: Umkhatsi - 6 ema-awa
• Umhlaba emkhatsini - kutsi ubukeka unjani (umhlaba, lwandle, emafu)
• Tinkhanyeti nemapulanethi - kutsi tiyini
• Emagama emapulanethi
• Ematheleskobhu
• Kuhamba emkhatsini
• Emasethilathi nelwati lesilutfolako
Caphela: Uma kungakhonakala akuvakashelwe ipulanethariyamu (planetarium) indzawo lekhombisa ngemkhatsi
Emalanga etenkholo nalamanye emalanga lakhetsekile - 3 ema-awa
CAPS 61
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga 3
Lwati Lwekucala, Bunguye 30 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Bemuntfu Netenhlalo (3 ema-awa/ngeliviki)
Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Emafuloshadi kubonisa tinchubo
• Lwati/tincwadzi temtapo welwati netitfombe
• Imibiko yemaphephandzaba newamabonakudze
• Tindzaba netilwane ngetilwane letisita bantfu
• Kubuyeketa, kuhlola kanye nekunika timphendvulo kufanele kwentiwe njalo-nje. Kwabiwa kwesikhatsi kuyakuvumela
loko.
• Kumele kucocwe ngemigidvo nemalanga labalulekile labungatwa ngumphakatsi nakenteka ethemini. (Ema-awa
lamatsatfu ngethemu abekelwe loku)
Sihloko: Imikhicito netinchubo - 6 ema-awa
• Titjalo
- Yini lesiyitfola etitjalweni
- Inchubo - kucala ngemoba kute kube ngushukela
• Umhlaba
- Kutsi yini lesiyitfola emhlabeni
- Inchubo - kucala ngelibumba kute kugcine ngesitini
Sihloko: Tinhlekelele nekutsi kufanele senteni - 9 ema-awa
• Tinhlobo tetinhlekelele
- Tikhukhula
- Umlilo
• Letinye tinhlekelele
- Umbani
- Kutamatama kwemhlaba
- Tivunguvungu nemoya lota ngemandla
Caphela: Sebentisa tinhlekelele labake batibona emphilweni kanye nemibiko yetinhlekelele levetwa kumaphephandzaba
nakumabonakudze.
Sihloko: Tilwane kanye netidalwa letisisitako - 9 ema-awa
• Tilwane letisinika kudla kanye/nobe timphahla
- Tinyosi
- Tinkhukhu
- Tinkhomo
- Timvu
• Tilwane letisisebentitelako
- Tinja - tinja letihola bantfu, tinja letigadzako, tinja letifumfutsako
- Timbongolo nemahhashi
Caphela: Tfola ufundze tindzaba letimayelana netilwane letinye, njengemadolfini letike tasita bantfu
Emalanga etenkholo nalamanye malanga lakhetsekile - 3 ema-awa
Kuhlanganisa tihloko letentiwe nekulungisela kwendlulela kulibanga 4 - 3 ema-awa
62 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 1 Libanga 3
Buciko Bekuticambela 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe ngekuchubeka kwethemu 1. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekulingisa neBuciko Bekubona.
Buciko Bekubona - 10 ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kutifutfumeta: kusebentisanakwetitfo temtimba lasetindzaweni letehlukene njengekujikitisa umkhono, kukhweshisa.
• Kutifutfumeta ngekugcila ekuphefumuleni, sib. Kupenda ngekuphefumulela, kuhefutela njengenja
• Kufutfumeta livi nekuhlabelela tingoma (kuhlabelela nge kuvana/kuvumelana, kubita nekusabela) ngesikhatsi sinye
nemculo
• Imidlalo yekulingisa: kutfutfukisa kusebentisana nembangela nemphumela njengemidlalo yekubala, imidlalo yemagama,
njll.
• Kudlala emaphethini esigci netigci letinyenti etikhatsini leti-2, 3 nobe 4 ngekushayanisa imintjingo.
• Umnyakato lonemandla: kuzuba incatfu/kujakadvula uye phambili nasemuva, emaceleni nekukugucukela etindleleni
letehlukene. (Uvundle, indilinga, bunjwa lowakheke kweluhlavu S, njll.)
• Umnyakato longenamandla: kugobeka, kusukuma, kufinyelela, kusebentisana kwemikhono nemilente kuhambelane
nemculo.
• Kuphola kwemtimba nekuwuphumuta: kuveta imiva nemibono.
Tentele ubuye Uhumusha
• Kulalela tingoma waseNingizimu Afrika (wemdzabu newesilumbi) kugcilwe kusigci nekushaya, etikhatsini leti-2, 3 nobe 4
• Kwenta iphethini yesigci lenetimphawu (Timphawu temculo nobe emagama emanotsi, nobe emagrafu) lokucuketse
lokulingenenemanotsi lajubekako, nemanotsi lamancane, emanotsi lasigamu, emanotsi lasheshako, Kwena umculo
ngekushayanisa titfo temtimba
• Kulingisa ngalokunesicalo, umtimba nesiphetfo asebentisa imiva sib,. tinkondlo taseNingizimu Afrika, tindzaba
leticocwako, tingoma, nobe titfombe.
• Kuveta balingisi netintfo ekulingiseni usebentisa kubona, kulingisa nekwenta lokungetulu kwekwenta.
• Fundza ubuye uhlanganise umnyakato wemdanso waseNingizimu Afrika sib. Umdanso wasendiya, sipansula, nemculo
lofanele.
Buciko Bekuticambela - 10 ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kufundzisa lokuhlelekile kwemidvebo nekupenda nalokunye: kutitfolela tinhlobo letehlukene tekuchumana.
• Ngenisa kugabanca: ngemuva nangaphambi kwe
• Umahluko webukhulu nebuncane bemaphepha nesimo: gcugcutela kusebenta ngetikali letehlukene nemazinga
emininingwane.
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Imifanekiso yelibumba: tilwane, silwane lesitfusako lesinetimphiko nalokunye
• Tincenye tebuciko: bobunjwa/simo,
• Fundzisa emasu lalula emifanekiso: kugicika, kuncinta, kufanekisa, kufaka ekhatsi simo sekulungiseka kwendzawo
• Kusetjentiswa kwetinsita: kuphepha, kucabangela labanye, kwabelana ngetinsita.
Lwati lwetibonwa Tincenye tebuciko: kubona nekusho tonkhe tincenye tebuciko
• Sebentisa buciko bemiva yekwenta nekubona kutsi ihambelane nemsebenti wakho.
CAPS 63
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga 3
Buciko Bekuticambela 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe ngekuchubeka kwethemu 1. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekulingisa neBuciko Bekubona
Buciko Bekubona - 10 ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kutifutfumeta: gcila ekumeni kwemtimba, kucondzana kwemadvolo kuye emkhatsini wetingalo lapho ugobeka ubuye
ukhombe tinyawo
• Kutifutfumeta: gcila emphimisweni neliphimbo lelivakalako ube usebentisa timvumelwano, tingoma, imidlalo
yekuticambela, njll.
• Kucikelela imiva: kutsintsa, kunambitsa, kunuka, kuva nekubona emisebentini yemidlalo njengemidlalo yekuvala emehlo,
njll
• Imidlalo yemvumelwano: emakhono ekulalela, kukhumbula emaphethini emvumelwano leyehlukile, gcina sigci
lesingasheshi, njll.
• Kutfutfukisa kulawula: kusebentisana, kusimisa nekuphaka emnyakatweni wekuzuba lonekwehla lokutsambile.
• Kunyakata lokunemandla nalokungenamandla lokunekuhambisana nekunyakata kwemikhono ngesikhatsi sinye
nekuhlabelela.
• Kutipholisa nekutiphumuta: kulala phasi ngemhlana uphefumule ngekudvonsa nekukhokha umoya ube ucabanga
ngemibalanje ngalokuvuselelako.
Tentele ubuye Uhumusha (kufanele kwentiwe ngethemu)
• Humusha ubuye ulolonge tingoma taseNingizimu Afrika: kugoba umlomo nawuhlabela, kubita nekusabela.
• Lingisa ngemacembu, usebentisa indzimeni leyake yenteka leyeyeme esihlokweni lesifanele, kute utakhele tiphetfo.
• Imidlalo yaseklasini: kuveta imiva nekwetfula tingcikitsi letibuya endzaweni nasetimphilweni tabo njengekubutsa
tibikamakhelwane, njll.
• Kuhlehliswa kwemisho kukhombisa singeniso, umtimba nesiphetfo etihlokweni letikhetsiwe ube usebenta ngemacembu
lamancane.
Buciko Bekuticambela - 10 ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kufundzisa lokuhlelekile kwekudvweba nobe upende titfombe, njll. kutitfolela tinhlobo letehlukene tekuchumana
• Lokufana nekwethemu lendlulile, kufaka ekhatsii kugcizelela kucikelela kwemnyakato wemtimba, kugabanca.
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Fundzisa ubuye wandzise emasu lamalula ekwakha kute bente umfanekiso welibhokisi, kulakanyisa, kuhlanganisa,
nekuhlobisa lingetulu lendzawo.
• Kucikelela indzawo: kufana nakucala: kwengeta kucikelela kuba setingcondvweni.
Lwati lwetibonwa
• Sebentisa buciko bemigomo yetincenye netakhiwo ekuchazeni nasekucocisaneni, kungenisa kusimisa.
• Sebentisa umsebenti webuciko nekuvuselela kubona kute kuhambisane nemsebenti wakhe.
• Kuchaza umsebenti webuciko bekwenta: sebentisa lulwimi lwebuciko ngalokujabulisako.
64 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga 3
Buciko Bekuticambela 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe ngekuchubeka kwethemu 1. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekulingisa neBuciko Bekubona.
Buciko Bekubona - 10 ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Kufutfumeta umtimba: kuhlanganisa tincenye temtimba nekutehlukanisa sib. Kwenta tindilinga ngetihlakala netingculu
kanyekanye
• Kufutfumeta umtimba: kugcila ekwetfuleni nasekutibandzakanyeni kutinkondlo, tilandzelo kanye nemidlalo yemidlalo.
• Emakhono ekubukisisa nekugcila: imidlalo yedrama njengekwetfula bubindze kulandzelana kwalokwenteka kudrama
bakwente ngababili njll.
• Umsindvo lovetwa kushayisana kwetitfo temtimba kanye/nemsindvo wekushayisana kwemintjingo lepheleketela umculo
weNingizimu Afrika (locoshiwe nobe lodlalwako), kugcila kumjikeleto wemaphethini etigci.
• Kuchumanisa iminyakato ngemisho lemifisha yeminyakato nekuyikhumbula.
• Kugijima kuhlanganiswe neminyakato yekugucugucuka ngesivinini
• Kwehlisa kufutfumala kwemtimba nekuwuphumuta: kutelula ngekunanabuka ubheke etindzaweni lahlukene kube
nemculo lokhalela phasi unensa uleletelane
Tentele ubuye Uhumusha (kufane kwentiwe ithemu yonkhe)
• Enta imisho lehlehlako ngekwemacembu lamancane uwasebentise kwenta emaphethini latsite.
• Camba iphethini yesigci leyenteka ngekwemjikeleto, yeyame etigomeni taseNingizimu Afrika. Gcila kusivinini/kukheta
ngemndlandla lokufanele.
• Imidlalo yaseklasini: khombisa badlali labehlukile ngekukhuluma nangetimphawu temtimba, sib. Kunyakata nekukhuluma
njengamake, mkhulu, dokotela, njll.
• Kuhaya tinkondlo ngemacembu, sib. Emavesi emculo wemakwaya ahlangene nemyakato nekunyakata kwemtimba.
Buciko Bekuticambela - 10 ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• kudvweba nobe upende titfombe, njll. kutitfolela tinhlobo letehlukene tekuchumana
• kubuka nekuhumusha emaphethini lokwengetiwe netingcivito eveni lotakhele lona: faka ekhatsi kugabanca, emaphethini
emncele, bobunjwa ekhatsi kubobunjwa, kuphindza.
• imigomo yekwakha: kwenta lokunengcondvo nekunika umehluko, kulinganisa kugcizelela nekusimisa.
• fundzisa emaphethini netingcivito ngetintfo letitfolwakonetekuchumana letehlukene kute babe nelwati lwmiva.
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• kwenta umsebenti wetandla ngetintfo letivuselelwe kabusha: emafulemu lanephethini letsite kutentela umsebenti
webuciko, tintfo tekuphatsa taseklasini.
• Tincenye tebuciko: kusho nekusebentisa ijomethri nambobunjwa/timo betintfo letiphilako
• Gcizelela emaphethini kuhlobisa lingetulu lendzawo kwentela tintfo letentiwa ngetandla
Lwati lwetibonwa
• Ikucikelela lokwengetiwe kwemaphethini netingcivito e-Afrika, sib. Kupendwa kweSindebele, umsebenti webuhlalu,
emathayilisi ekuhlobisa: kubuka, kukhuluma, nekulalela ngemaphethini.
CAPS 65
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga 3
Buciko Bekuticambela 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe ngekuchubeka kwethemu 1. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teBuciko Bekulingisa neBuciko Bekubona.
Buciko Bekubona - 10 ema-awa
Imidlalo yekuticambela nemakhono
• Imisebenti yekufutfumeta umtimba ufutfumeta: Kugcilwe ekukhuliseni nasekushwileni umgogodla.
• Kucamba umdlalo wedrama: kutfutfukisa kugcila nekubona, sib.’kuphosa’ libhola lelifanekiswa engcondvweni kugcilwe
kubobunjwa, isayizi nesisindvo.
• Kuphendvula ngekulandzela kukhutsatwa njenge kwetritfombe, emabintana, taga, imidlalo yedrama, tinkondlo nobe
imilolotelo kutitfolela lulwimi lwemtimba, iminyakato yemtimba nesimo sebuso.
• Umnyakato lonemandla: Khombisa kuhola nekusekela lokunemandla, sib. kuhamba ngekutigcabha, kumasha
njengelisotja, njll.
• Kutipholisa umtimba nekuphumula: kulala ngekucindzetela umhlane/ucinise emamasela, kwenta sibhakela lesicinile,
kucinisa emahlombe, khulula emamasela onkhe kwenta umtimba lophasi esiyelweni usindze, njll.
Tentele ubuye Uhumusha
• Kulalela tingoma taseNingizimu Afrika: kugcilwe esigcini, emandla, balingisi nekucikelela bunye nesimo semsindvo.
• Kulalela nekutfola tinsita tetingoma tase Ningizimu Afrika letibalulekile.
• Kwakha umoya: sebentisa emandla ekukhuluma, kusho imisindvo neminyakato, kusebentisa inkondlo, titfombe nobe
ingoma.
• Kucamba iminyakato legcile etitfombeni, kuhlehlisa imisho (ngekulandzelana), kukhombisa lokusekucaleni, emkhatsini
nasekugcineni
Buciko Bekuticambela - 10 ema-awa
Kwakha ngabobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-D)
• Kudvweba nekupenda: kutitfolela tinhlobonhlobo tekuchumana.
• Kudvweba lokuhambelanako: kunyakatisa umtimba, kuhlanganisa banttfu labangetulu kwababili.
Kwakha ngetintfo letimadayimenshini lamatsatfu (3-D)
• Fundzisa emasu etemakhono ekusebenta bgemaphepha: camba tintfo ngekutinamatselisa, kusika/kujuba, kudzabula,
kuyila.
• Tincenye teTemakhono:simo sentfo ngekuyibamba, bobunjwa/timo.
• Imigomo yekusungula: Kusebentisa kucikelele kusho linani, simokusima nekuveta umehluko.
• Kucikelela indzawo: kutfutfukisa kucikelelwa kwekusebentela endzaweni.
Lwati lwetibonwa
• Tincenye teBuciko: tfola usho tincenye tabobonkhe Buciko.
• Imigomo yekusungula: shano ubuye usebentise kungafani, kulinganisa, kugcizelela nekusima.
• Buta imibuta levuselela kucabanga nekutfutfukisa kubona tincence nemigomo yekusungula
66 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 1 Libanga 3
Sifundvo Sekutivocavoca 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
Tikafu tekugijima ngemilente lemitsatfu.
Emabhola; tindvuku tekushaya ibhola yekhilikitsi kanye
netitempu; isethi yemabhethi ekudlala libhola lemphebeto;
tintsambo.
Indzawo lenetjani lobutsambile.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe ngekuchubeka kwethemu 2. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teSifundvo Sekutivocavoca uma kufanele. Leminye imisebenti nemidlalo yesikolo nayo
ingangeniswa. Imidlalo ayilungiswe kute ikwati kusetjentiswa bafundzi labakhubatekile.
Umnyakato lonemandla
• Libhala, kuncintisana ngetinyawo letintsatfu
• Ikhilikithi yebantfwana: Kutfumbeleta
• Imidlalo yekugijima: Kusuka emagijima ngemagonso
Lokuphatselene nemiva
• Isethi yelibhola lemphebeto
- Kuhamba, kubhampisa ibhola emoyeni, phasi ahle agucula ashaye ngalolunye luhlangotsi lwebhethi
- Kwenta nalomunye, kwecisa ivoli
- Kwenta nalomunye, shaya ibhola yece linethi ngekusebentisa lingekhatsi lesandla
- Kwenta nalomunye, shaya ibhola yece linethi ngekusebentisa lingephandle lesandla
Sigci
• Kuncintisana ngemidlalo yekugijima: kucala ngekuguca phasi uma kusukwa ngemagonso (emgceni... phakama...hamba!)
• Kuncintisana ngemidlalo yekugijima: Imidlalo yekugijima: kuzuba libanga leliphasi kutfola kutsi nguluphi lunyawo
lolutawusuka kucala
• Kuncintisana ngemidlalo yekugijima: kuzuba lokuya etulu kutfola kutsi nguluphi lunyawo lolutawusuka kucala
Kusebentisana
• Imincintiswano yemidlalo yekutivocavoca: jiba ibhola yemphebeto
• Kusebentisana kwesandla neliso: kubhampisa ibhola yemphebeto kubhethi yelibhola lemphebeto … emoyeni... naphasi
abe ahamba
Kusima
• Ibhola yemphebeto yebantfwana: kugijima, kushaya ngelingekhatsi lesandla, kushaya ngelingephandle lesandla kanye
nekushaya wecise inethi/intsambo
• Ikhilikitsi: kubhetha
Kutetayeta indzawo
• Kugucuka ubuke kulelinye licala
• Kulandzelela umzila lonetihibe letinyenti letifaka ekhatsi kuchilita, kudvonsa, kugucuka ubheke kulenye indzawo
Kwemacele emtimba
• Kukhahlela ibhola lehambako ngelunyawo lwesencele nangelwesekudla
Temidlalo nemidlalo
• Imincintiswano yemidlalo yekutivocavoca
• Ibhola yemphebeto yebantfwana
• Ibhola yekhilikitsi yebantfwana
CAPS 67
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 2 Libanga 3
Sifundvo Sekutivocavoca 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
Emaskitili, emabhola, tindvuku tehokhi, tintsambo tekuzuba.
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe ngekuchubeka kwethemu 2. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila letifanele tethemu,
kunika simongcondvo setifundvo teSifundvo Sekutivocavoca uma kufanele. Leminye imisebenti nemidlalo yesikolo nayo
ingangeniswa. Imidlalo ayilungiswe kute ikwati kusetjentiswa bafundzi labakhubatekile.
Umnyakato lonemandla
• Imidlalo yekulingisa njengekugijima njengelihhashi, kuhamba njengelidada, kucocoma njengesicoco njll.
• Imidlalo yekulingisa.
Lokuphatselene nemiva
• Ncaga/phosa ibhola etulu
Sigci
• Kuzuba intsambo ngemacembu alabatsatfu
• Kuzuba incatfu ngekuphakamisa tinyawo totimbili
• Kuzuba incatfu kususa lunyawo ngalunye abe agijima
Kusebentisana
• Siteshi 1: Ibhola yetandla - kuveyisa ngebhola alandzela timphawu letibekiwe
• Siteshi 2i: Ibhola ayichilitwe ngendvuku yeHokhi - chilita ibhola ngendvuku ube ugwema titsiyo
• Siteshi 3: Ibhola yekugendvwa - phoselana nalomunye ibhola nibe nigijima
• Siteshi 4: Libhola lembhoco - nigijima niphoselana ibhola njengabadlali basemuva
• Siteshi 5: Ibhola yetinyawo - veyisanani ngetinyawo nigwema lokubekiwe
Kusima
• Kugijima: matombetombe ulandzele tikhala emkhatsini wetintfo letibekiwe
• Kuma ngemlente munye angantengi
• Ijimnastiki: Kuma ngenhloko/kuma ngetandla imilente ibheke etulu
• Kuma akhe libhuluho ngemtimba
Kutetayeta indzawo
• Umzila lonemigibe leminyenti
Kwemacele emtimba
• Kusebentisa tinsita tekudlala njengemahula-hupsi nemaribhoni lokudzinga kutsi kudlalwe ngalokufanako ngekusebentisa
licele lesekudla nelesencele.
Temidlalo nemidlalo
• Imidlalo yemdzabu
• Imidlalo yebantfwana - ibhola yetinyawo, ihokhi, ibhola yekugendvwa ngetandla
68 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 3 Libanga 3
Sifundvo Sekutivocavoca 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
Emabhola, tintsambo, tinseshi, emamethi ekujimela/indzawo
lenetjani, tinkhomba
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe ngekuchubeka kwethemu 3. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teSifundvo Sekutivocavoca uma kufanele. Leminye imisebenti nemidlalo yesikolo nayo
ingangeniswa. Imidlalo ayilungiswe kute ikwati kusetjentiswa bafundzi labakhubatekile.
Umnyakato lonekuhambisa
• Kunyakatisa umtimba ngaphandle kwekusuka lapho akhona njengethwista, kugucuka kugoba nekutigoca kwentiwa
kanyekanye kusetjentiswana emacenjini
• Kuzuba indzawana abe etfwele lokutsite babambene ngetandla namata wakhe
• Kuzuba abe emile... aphakamise tinyawo totimbili kanye nangekuphakamisa lunye
• Kugcuma: alingisela - iKhangaru, impunzi, logwaja njll.
Lokuphatselene nemiva
• Kukhahlela ibhola ayiyise kumacala onkhe, alibhekise endzaweni letsite nobe kumata ladlala naye
• Kujika emabhola kulabatsite bomata lokudlwa nabo ijikwe ngesandla sinye nangatimbili kulijika etulu, nakhashane
Sigci
• Kuzuba incatfu - uzuba asebentisa umlente munye ngesikhatsi ngasinye, uzuba ngekuphakamisa imilente yomibili
kanyekanye njll.
• Umnyakato weJiminastiki kugicika aye phambili nobe emuva, kuzuba abambelela ngetandla phasi, nekushaya
gobolophondvo
Kusebentisana
• Imidlalo yevolibholi: kusebentisana kwetandla nemehlo kuseva ibhola, kulishaya asebentisa lingaphambili lesandla
nekusebentisa tihlakala.
• Imidlalo ledlalwa ngababili - kugibela njengelihhashi kumata wakhe logobene
Kusima
• Kusukuma ahambe mantontolwane nangetitsendze
• Kukhasa ngetandla nangemadvolo
• Kuhamba ngekusima uye phambili nasemuva.
• Kukhwela tikwejangilijimu: Kuhamba tikweliphali/tikwelipulango ngekukhululeka angayendzi
• Kwenta tintfo ngekungasebentisi tinsita
• Ijiminastiki: tento tekusima, njengekuma ngetandla, kuma ngenhloko, njll.
Kutetayela indzawo
• Umzila lonetetsiyo lokufaka ekhatsi kukhasa, kweca uyowela phasi kusukela ebudzeni lobutsite, ngemdlandla,
ngekusheshisa, njll.
• Imidlalo lefana nekutsi “munye abukane nabatsatfu”
• Luphawu lolukumata; bamba umsila wamata
Kwemacele emtimba
• Imidlalo leyentiwa namata: njengeminyakato yekudvosa nekuchilita ngesencele/nesekudla
• Umdlalo wagoncogonco
Temdlalo nemidlalo
• Umdlalo welibhola lebantfwana
• Ivolibholi
• Umdlalo wakati neligundvwane
CAPS 69
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
Ithemu 4 Libanga 3
Sifundvo Sekutivocavoca 20 ema-awa Tinsita letiphakanyisiwe
Kwengeta kuletinsita letisezingeni lelilingene teMakhono
Ekuphila utawudzinga:
• Emabhakede lamakhulu lanemanti/lidamu lekubhukusha
• Tinsita tekudlala ikhilikitsi
• Tinsita tekudlala libhola lemphebeto
• Emamethi ekutivocavoca
Lengcikitsi lelandzelako kumele yentiwe ngekuchubeka kwethemu 4. Khetsa tihloko teMakhono Ekuphila letifanele tethemu
kunika simongcondvo setifundvo teSifundvo Sekutivocavoca uma kufanele. Leminye imisebenti nemidlalo yesikolo nayo
ingangeniswa. Imidlalo ayilungiswe kute ikwati kusetjentiswa bafundzi labakhubatekile.
Umnyakato lonemandla
• Kulandzela ticondziso labatibonako (umnyakato wesandla/wemtimba, titfombe) kutsi bahambe, bagijime, bazube,
bagaluje, bagibele, njll. Bafundzi bahamba bente indilinga bachumene. Bagucula isayizi yendilinga kanye nelinani
letindilinga, bantjintje kutsi ibhekaphi indilinga, bahambise tindilinga tendlule kuletinye, tigigeletane.
Lokuphatselene nemiva
• Kulingisa titfunti: umfundzi munye uba sitfunti salomunye ubuye ulingisa kunyakata kwalona lomunye umfundzi Libhola
lethenisi: ngelingaphambili lesandla, lingemuva lesandla kulecisa
• Ikhilikithi: kushaya ibhola ngebhethi, kujika ibhola, kuzula neligceke nekugcina emawikhethi
Sigci
• Kulandzelana kwesigci ngetinsita nobe ngephandle kwato
Kusebentisana
• Ijimnastiks: kugicika aye phambili nasemuva
• Kubhukusha: kubhukusha ngekuntanta etulu, kukhahlela nekusebenta kwemikhono
Kusima
• Kuma ngemlente munye kanye nangamibili etintfweni, nekutfwala emabhinibhegi enhloko nobe ngetandla
• Ijiminastikis: Kuma ngenhloko tinyawo tibheke etulu, kuma ngetandla tinyawo tibheke etulu, kuma njengenkhala
Kutetayela indzawo
• Umzila lobekwe tihibe
• Kubhukusha: kutivocavoca ngekutetsemba kususa kwesaba emanti njengekucwilisa emehlo netindlebe emantini,
kutivocavoca ngekuphefumula
Kwemacele emtimba
• Kubhukusha: kukhahlela ngesencele/sekudla, lokwentiwa ngemikhono wesencele/nesekudla;
Temdlalo nemidlalo
• Imidlalo yasemantini; tinyatselo letinkhulu; imincintiswano yekugijima; njll.
• Umdlalo wekugijima ngemilente lemitsatfu
• Umdlalo wekucoshana -wekubamba umsila
• Tinsita tekudlala libhola lemphebeto
• Ikhilikitsi yebantfwana
70 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
SIGABA 4
4.1 SINGENISO
Kuhlola kuyinchubo lechubekako nalehleliwe yekubona, kubutsela ndzawonye nekuhumusha lwati ngemphumelelo
yebafundzi, ngekusebentisa tinhlobo letehlukene tekuhlola. Kufaka ekhatsi tinyatselo letine: kwenta ubuye ugcogce
bufakazi bemphumelelo; kuhlola lobufakazi; kurekhoda lobufakazi ngekusebentisa lolwati kuvisisa nekusita kutfutfuka
kwebafundzi kute kwentiwe ncono inchubo yekufundza nekufundzisa.
Kuhlola kufanele kutsi kuhleleke (Kuhlola Kwekufundza) kubuye kungahleleki (Kuhlola Kwalokufundziwe).
Kuto totimbili letindlela tekuhlola bafundzi kufanele banikwe umbiko ngalokuvamile kute bakhuphule lwati lwabo
lwekufundza.
Esifundvweni seMakhono Ekuphila ngesikhatsi seSigaba Sabokhewane, nakuhlolwa kugcilwa ekubukeni bafundzi
ngalokuchubekako nangendlela lehlelekile, ngesikhatsi semsebenti wabo wawonkhe emalanga, imidlalo lenekwakheka
lokuhlelekile ledlalwa ngekhululeka. Loku kusho kutsi bafundzi beSigaba saBokhewane bahlolwa ngekucocisana,
kulingisa nekukhombisa ikakhulukati esifundvweni seBuciko Bekuticambela neSifundvo Sekutivocavoca, kube
kurekhoda lokubhaliwe kutawuba ngulokufanele Lwati Lwekucala, Bunguye Bemuntfu Netenhlalo .
Emakhono Ekuphila anika bafundzi litfuba lekutfola lwati ngelive labo babuye bacale nekulivisisa. Inhloso yeluhlolo
lweMakhono Ekuphila eSigabeni saBokhewane kuhlola kutfutfuka kwelwati, emakhono nemagugu emphilo latawusita
ekubalungiseleleni kuhlola lokuhlelekile lokungetiwe ngesikhatsi seSigaba Lesisemkhatsini. Kuyo yonkhe imikhakha
lemine yemfundvo yeMakhono Ekuphila inhloso yekuhlola, kwesekela nekugcugcutela bafundzi, nekuhlola kutfutfuka
kwebafundzi ngalokuphelele. Siyati kutsi bafundzi sebalwati nemakhono latfutfukile ngekubukisa kutibandzakanya
nekubamba lichaza emisebentini lephatselene nalelolwati.
Luhlolo lolungakahleleki lweMakhono Ekuphila ngesikhatsi seSigaba Sabokhewane lwentiwa ngalokuchubekako.
Lenye indlela lenhle yekwenta loku kutentela incwadzi yekutsatsa emamaki nabenta lokutsite bafundzi . Noma ngabe
yini lejabulisako nobe ikhanga liso kufanele kubhalwe kulencwadzi yekubukisisa nekutsi kube nekulandzelela onkhe
malanga. Emanotsi kufanele afake ekhatsi kuhlela sifundvo sekufundzisa, kantsi angaphindze afake ekhatsi luhlolo
lwangemalanga latako. Esifundvweni seMakhono Ekufundza ngesikhatsi seSigaba Sabokhewane umfundzi ngamunye
kufanele ahlolwe ngalokuhlelekile ngekubukisisa nangemisebenti lerekhodiwe lokungenani kanye ngethemu kulowo
nalowo umkhakha wekufundza. Letinhlobo teluhlolo kufanele tihambelane nebudzala ngemnyaka bemfundzi kanye
nelizinga lekutfutfuka lelifanele. Sakhiwo salemisebenti kufanele sifake konkhe lokucuketfwe ngulesifundvo sibuye
sifake ekhatsi tinhlobo letehlukene temisebenti leyakhelwe kufinyelela kutinjongo taleso sifundvo.
Luhlolo lungentiwa ngumfundzi ngamunye, ngemacembu lamancane nobe ngemacembu lamakhulu ngesikhatsi
semdlalo lokukhululekile lokutawuba yincenye yemisebenti lehlelekile. Tinhla tekutikhumbuta nemarubhriki
kungasetjentiswa kurekhoda luhlolo. Luhlolo loluhlelekile nalolungakahleleki lutawenta bafundzisi kutsi bakhone
kulandzelela babuye balawule inchubekelembili yemfundzi kuyo yonkhe ithemu.
Luhlolo luyarekhodwa lubuye lubikelwe batali. Akukabaluleki kangako kuba nemarekhodi lahlelekile awo wonkhe
umsebenti webafundzi esifundvweni seMakhono Ekuphila. Kulusito, nanobe,kugcina lomunye wemisebenti
lekhombisa inchubekelembili yemfundzi ngekuhamba kwesikhatsi. Bothishela banganika bafundzi sikhatsi
sekutikhetsela kugcina umsebenti lokhombisa kahle lakukhonako ngesikhatsi lesitsite. Lomsebenti ungafakwa
emafayeleni, ubuye ukhonjiswa batali ngesikhatsi senkhulumoluhlolo nangesikhatsi bafikile batali batowucocisana
nebafundzisi mayelana nenchubo yebafundzi lokuvame kwentiwa kunguntsambama. Ngale kwaloko, umsebenti
webafundzi kumele ukhonjiswe eklasini. Ngaletinye tikhatsi bafundzi bangatsatsa umsebenti wabo baye nawo
ekhaya kute liklasi lingabi yimfihlimfihli.
CAPS 71
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
4.2 LUHLELO LWEKUHLOLA
Kuhlola esifundvweni seMakhono Ekuphila ngesikhatsi seSigaba Sabokhewane esikhatsini lesinyenti akukahleleki,
kantsi kuphindze kube ngulokuchubekako. Kuhlola lokuhlelekile kwalowo nalowo mfundzi lokwenteka kanye
ngethemu, kufanele kurekhodwe nguthishela ngalokuhlelekile.
4.3 KUNGENISA KONKE
Kubafundzi labanyenti labeta eBangeni R neliBanga 1 kutawuba lwati lolusha. Batawube banelwatinchanti
lolwehlukene lwetemfundvo kufika kulelo lizinga, babe batfole nemakhono lehlukile. Thishela kudzinga kutsi
abone tidzingo temfundzi ngamunye ngekusebentisa luhlolo loluhlelekile nalolungakahleleki. Kungadzingeka kutsi
kuvunyelwe labanye bafundzi bafundzisise lokubahlulile kutsi labo labanye bachubekele emisebenti leyengetiwe.
Ngekubuka luhlolo loluchubekako, thishela ulindzeleke kutsi acabangele bonkhe bafundzi etinhlelweni tekufundza
aphindze akuhlole loku.
4.4 KUCOPHA (KUREKHODA) NEKUBIKA
Kurekhoda inchubo lapho thishela arekhoda khona lizinga lekuphumelela kwebafundzi etinhlotjeni letitsite tekuhlola.
Kukhombisa kutfutfuka kwelwati lwebafundzi ngemphumelelo njengobe kubekwe kuSitatimende seNchubomgomo
ye Kharikhulamu neKuhlola. Kurekhoda imphumelelo yebafundzi, kumele kunike bufakazi bekutsi umfundzi utfutfuke
kanganani kulibanga lakulo nekutsi ukulungele kanganani kutfutfukela ebangeni lelilandzelako.
Kubika kuyinchubo yekwatisa umfundzi, umtali, sikolo nalabo labanenshisekelo kutemfundvo mayelana
nenchubekelembili yemfundzi ngamunye. Imphumelelo yemfundzi ingabikwa ngetindlela letehlukene, lokufaka ekhatsi
emakhadimbiko, imihlangano yebatali, tinsuku tekuta kwebatali esikolweni, kucocisana kwemfundzi nathishela,
ngekushaya lucingo, ngekubhala tincwadzi, umbhalo wekwatisa weliklasi newesikolo njalo njalo. Bafundzisi kuwo
onkhe emabanga babika ngemaphesenti lacondzene nesifundvo. Emazinga lahlukene emphumelelo nemaphesenti
awo aboniswa kuleLithebula lelingentasi.
EMAKHODI NEMAPHESENTI EKUREKHODA NEKUBIKA
LIZINGA TINCHAZELO TEMAKHONO EMAMAKI NGEMAPHESENTI
7 Imphumelelo ngemalengiso 80 - 100
6 Imphumelelo ngelicophelo lelisetulu 70 - 79
5 Imphumelelo ngalokuncomekako 60 - 69
4 Imphumelelo ngalokwenetisako 50 - 59
3 Imphumelelo ngalokulingene 40 - 49
2 Imphumelelo ngalokuyincenye 30 - 39
1 Akunamphumelelo 0 - 29
Thishela utawurekhoda emamaki lekunguwonawona ahambisane nemsebenti lowentiwe, asebentise liphepha
lekurekhoda (kucopha), abuye abike ngemaphesenti acondzane nesifundvo kukhadinimbiko lemfundzi.
72 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
4.5 LOKUNYE JIKELELE
Lomculu ufanele ufundvwe ngekuhlanganisa ne:
4.5.1 I-[National Protocol of Assessment] lesichibiyelo senchubomgomo; i-National Senior Certificate: Ticu
letisezingeni 4 eLuhlakeni Lweticu lwaVelonkhe (NQF),
4.5.2 Inchubomgomo, National Protocol for Assessment (Emabanga R-12)
CAPS 73
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
74 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
CAPS 75
EMAKHONO EKUPHILA emaBanga R-3
76 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA