LS SEP Gr1 B1

e led itšw a e n E bo sepelela e ebile le CAPS Mphato wa 1 Mabokgoni a ISBN 978-1-4315-0235-6 Workbooks available in this series: Bophelo ka SEPEDI • Grade R (in all official Languages); Puku ya 1 9 781431 502356 • Literacy/Home Language Grades 1 to 6 (in all 11 official Languages); Kotara ya 1&2 • Mathematics Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 4 to 9 (in Afrikaans and English); • Life Skills Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); and Leina: Phapoši: LIFE SKILLS IN SEPEDI • Grades 1 to 6 English First Additional GRADE 1 – BOOK 1 Language. TERMS 1 & 2 ISBN 978-1-4315-0235-6 THIS BOOK MAY NOT BE SOLD. 9th Edition

Diteng Kotara ya 1 Letlakala Kotara ya 2 Letlakala 1 Ka ga Nna ...................................... 2 17 Balapa la gešo ............................. 34 2 Mebala le Dibini ............................. 4 18 Balapa la gešo ............................. 36 3 Ka moka re ba bohlokwa ................ 6 19 Re a hlokomelana .........................37 Go laetša gore o tshwenyega Mdi Angie Motshekga, Mna Enver Surty, 4 Ga re swane .................................. 8 20 ka se se diregago ........................ 38 Tona ya Thuto ya Motlatša-Tona ya Thuto Polokego ka gae le Motheo ya Motheo 5 Opela koša ...................................10 21 tikologo ya gona (1) ..................... 40 Dipukutšhomo tše di tšweleditšwe go thuša bana ba Afrika Ke ikgantšha ka sekolo Polokego ka gae le tikologo 6 sa rena ..........................................12 22 ya gona (2) ................................... 42 Borwa ka tlase ga boetapele bja Tona ya Thuto ya Motheo, Mdi Angie Motshekga, le Motlatša-Tona wa Thuto ya Motheo, Mna Polokego ge ke le noši 7 Mafelo a go fapana.......................14 23 Enver Surty. ka gae .......................................... 44 Se sengwe gape seo o Rainbow Workbooks di bopa karolo ya mohlwaela wa tsenogare 8 Phapoši ya ka ...............................16 24 woo maikemišetšo a wona e lego go kaonafatša mošomo wa swanetšego go se gopola ........... 46 barutwana ba Afrika Borwa bao ba lego mephatong ye tshela ya Mokgwa wo re yago sekolong 9 ka wona ........................................18 25 Mmele wa ka ............................... 48 mathomo. Projeke ye, bjalo ka ge e le ye nngwe ya dinepokgolo tša Dithulaganyo tša go Diragatša tša Mmušo, e kgonne go 10 Ke itshwara ke hlwekile ............... 20 26 Dikwi tša ka ................................. 50 diragala ka thekgo ya mašeleng a go tšwa, ka ntle le go kgokgona go Sešegotlotlo sa Bosetšhaba. Se se kgontšhitše Kgoro go dira Go šidolla mmele dipukutšhomo tše, ka maleme ka moka a semmušo, ka ntle ga gore 11 Maitshwaro a mabotse ................ 22 27 wa ka ........................................... 52 Kgoro e lefe. 12 Ke hlwekile ...................................24 28 Go gopola ka ga polokego ......... 54 Re hutša gore barutiši ba tla holega ka dipuku tše mošomong wa bona wa tšatši ka tšatši wa go ruta, le go kgonthiša gore Ditlwaedi tše botse barutwana ba kgona go fetša lenanethuto. Re hlokometše gore 13 29 Go dula o bolokegile ................... 56 tša bophelo ................................. 26 re hlahle barutiši ditirong ka moka ka go tsenya maswao a Go swara mmele wa ditaetši ao a laetšago seo morutwana a swanetšego go se dira. 14 Go hlweka le bothakga ................ 28 30 ka o phetše gabotse.................... 58 Re tloga re hutša gore bana ba tla ipshina ka go dira mešomo Go swara mmele wa 15 Boso bjo ke bo ratago ................. 30 31 ka o phetše gabotse.................... 60 ye e lego ka mo dipukwaneng tše ge ba dutše ba gola, ba ithuta, le gore wena, morutiši, o tla ipshina le bona mo lethabong la go 16 Boso ............................................ 32 32 Ke no lekola ................................. 62 ithuta. Pukuntšu ya ka ........................... 63 Re kganyogela lena, barutiši, le barutwana ba lena, katlego, ka tšhomišo ya dipukutšhomo tše. Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street ISBN 978-1-4315-0235-6 Pretoria South Africa This book may not be sold. The Department of Basic Education has made every effort to trace copyright © Department of Basic Education holders but if any have been inadvertently overlooked the Department will be Ninth edition 2019 pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity.

Mphato wa 1 Mabokgoni a Bophelo SEPEDI Puku ya 1 Puku ye ke ya:

1 Ka ga Nna Mamaretša seswantšho sa tšhomo A re direng gago goba o thale seswantšho sa gago mo. Leina la ka ke p he h e _______________________. Lep e ya 1 – Sefane sa ka ke _______________________. Kot a r a y a 1 – B e k Ke na le mengwaga ye _______________________. Balapa la gešo ke ba ________________ ka palo. Nomoro ya gešo ya mogala ke: _______________________ Atrese ya rena ke: _____________________________________ _____________________________________ _____________________________________ Ke tseba gore letšatši la ga ke na ee aowa matswalo a ka le neng. nnete 2 Letšatšikgwedi:

A re thaleng Tšhego o kgona kgwele ya maoto kudu. Thala selo seo o se kgonago kudu. Anegela bagwera ba gago ka ga seo o kgonago A re boleleng go se dira gabotse. Ke kgona go ngwala Ke kgona go bala. Ke kgona go ikape�a. leina la ka. r: Teache Sign: Ke kgona go bina. Ke kgona go dira teye. Ke kgona go hlapa meno a ka. Date: 3

2 Mebala le Dibini tšhomo A re direng Na o tseba mebala ye? Botša he mogwera wa gago maina e p h a mebala ye. Lep Khalara seswantšho se sengwe le se sengwe ka mmala wa maleba. e ya 1 – Kot a r a y a 1 – B e k Panana ye serolwane Apola ye khubedu Jeresi ye talalerata Letlakala le Samporele sa mebalabala Mmala wa namune letalamorogo Pele o dira mošongwana ka ntle, thoma ka go itšhidulla bjalo ka katse. Se se tla dira gore go be bobebe gore mmele wa gago o A re itšhidolleng šuthe. Gape, itšhidolle ka morago ga mošongwana gore o iketle gore mmele o fole. Se se tla go thuša gore o se ke wa ba le dihlabi mo digobeng tša gago. Bjale dira se bana ba ba se dirago. Opela “Hlogo magetla” o dutše: • dira se nkego o letša moropa. • dira se nkego o bapala katara. 4 Letšatšikgwedi:

Phaphatha diatla go ya ka Lapologa dipatrone tše. Phaphatha Phaphatha Phaphatha Phaphatha Phaphatha Phaphatha Phaphatha Phaphatha A re direng Na o ka kgona go dira dilo tše? Bontšha bagwera ba gago. Ke kgona go kitimela mathokong a go fapana ka ntle le go thula batho. Ke kgona go tshela kgati. r: Teache Ke kgona go kgokološetša bolo ye kgolo go Sign: mogwera wa ka. Date: 5

3 Ka moka re ba bohlokwa A re boleleng šhomo Lebelela seswantšho gomme o botše mogwera wa gago ka ga phapano magareng ga bana ba. h et e p eph Bogolo le bonnyane Ba bangwe ba rena ke ba bagolo, ba bangwe ba –L rena ke ba bannyane. e ya 2 Ba bangwe ba rena ke ba bakopana ba bangwe ke ba batelele. ra ya 1 – B ek Ba bangwe ba rena re kgona go tshela, ba bangwe ba rena re kgona go opela. Ka moka re kgona go dira selo sengwe gabotse. Na ke eng seo o kgonago go se dira gabotse? Kot a Anegela bagwera ba gago gore o ile wa ikwa bjang A re boleleng ka letšatši la gago la mathomo kua sekolong. ke thabile ke nyamile ke thakgetše ke selekegile ke na le dihlong Thala seswantšho sa go laetša gore o tla ikwa bjang ge motho a ka go fa mpopo A re thaleng wo mofsa. Ngwala maikutlo a gago mo sekgaleng se sa mo tlase. ______________________________________ 6 Letšatšikgwedi:

Anegela mogwera wa gago gore go direga eng mo seswantšhong se A re boleleng sengwe le se sengwe. Bolela gore o be o tla ikwa bjang ge nkabe dilo tše di diragala go wena. Mošemane yo mogolo o tšea dilo tša gago. thabile thakgetše nyamile Wena le mogwera wa gago le bapala mmogo. befetšwe thabile boifa O bula mpho. boifa thakgetše dihlong Butiago goba sesiago o senya sebapadišwa sa gago se o se ratago. dihlong thabile befetšwe Gatiša monwana wa gago ka lepokising la mathomo. Kgopela mogwera A re direng go gatiša monwana wa gagwe ka lepokising le le latelago. Na o be o tseba gore ga go motho yo a nago le kgatišo ya menwana ye e swanago le ya gago lefase ka bophara? O kgethegile, r: ka ge go se na yo a swanago le wena Teache Sign: lefase ka bophara. Le mafahla ga a na Na o kgona go bona gore Date: dikgatišomenwana di a fapana? dikgatišomenwana tša go swana. 7

4 Ga re swane Lebelela bana ba. tšhomo A re boleleng Na ba swana bjang? Na ba fapana bjang? p he h e Lep – ke y a 2 ra ya 1 – B e Kot a Lebelela seswantšho gomme o bolele gore dipego tše ke nnete goba ke maaka. A re direng Khalara lefoko la maleba ka talamorogo. Khalara lefoko le e sego la maleba ka bohubedu. Ka moka ba na le matsogo a 2 le maoto a 2. Ka moka ke basetsana. Ka moka ba apere dieta. Ka moka ba apere marokgo. Ka moka ke bana. Ka moka ba na le meriri ye metelele. 8 Letšatšikgwedi:

Thala seswantšho sa gago mo sekgobeng sa mathomo. Ke moka, o thale seswantšho sa mogwera wa gago yo bohlokwa. Ge o A re thaleng dirile se, lebelela seswantšho gomme o bolele gore o fapana bjang le mogwera wa gago. Nna Mokgotse wa ka Khalara tšheine ye ya sekgotse go laetša gore batho ba a fapana. Ge o dirile bjala o ka di sega wa kgabiša ka tšheine ya A re direng sekgotse yeo e lego mo karolong ya disegwa tša puku ye. r: Teache Sign: Date: 9

5 Opela koša Dira dithobollo tše pele o opela. Hemela ka gare ka maatla gomme ka morago o hemele ka tšhomo A re direng ntle ka go iketla. Dira eke o tima dikerese godimo ga khekhe ya matswalo. Dira eke o kwa phefo, gomme o re “Brrrrrrrrrrrrrrrrr”. p he h e Dikgabjana tše hlano Lep Dikgabjana tše hlano di tabogataboga mpeteng. – E tee ya wa ya thulantšha hlogo ya yona. ke y a 3 Mme a bitša ngaka, gomme ngaka ya re, “Ga ke sa nyaka dikgabjana di tabogataboga mpeteng!” Dikgabjana tše nne di tabogataboga mpeteng. ra ya 1 – B e E tee ya wa ya thulantšha hlogo ya yona. Mme a bitša ngaka, gomme ngaka ya re, “Ga ke sa nyaka dikgabjana di tabogataboga mpeteng.” Dikgabjana tše tharo di tabogataboga mpeteng. E tee ya wa ya thulantšha hlogo ya yona. Mme a bitša ngaka, gomme ngaka ya re, Kot a “Ga ke sa nyaka dikgabjana di tabogataboga mpeteng.” Dikgabjana tše pedi di tabogataboga mpeteng. E tee ya wa ya thulantšha hlogo ya yona. Mme a bitša ngaka, gomme ngaka ya re, “Ga ke sa nyaka dikgabjana di tabogataboga mpeteng”. Kgabjana e tee e tabogataboga mpeteng. Ya wa ya thulantšha hlogo ya yona. Mme a bitša ngaka, gomme ngaka ya re, “Ga ke sa nyaka dikgabjana di tabogataboga mpeteng.” 10 Letšatšikgwedi:

Thala sefahlego sa gago. A re thaleng Laetša mahlo, ditsebe, nko, molomo le moriri. A re itšhidolleng Dira lefelwana la ditšhitišo go swana le le, ka ntle ga phapoši ya lena ka thušo ya morutiši. Fofa go tloga go setulo se go ya go se se latelago. Abula ka tlase ga ditafola. r: Teache Sign: Date: 11

6 Ke ikgantšha ka sekolo sa rena Thala seswantšho sa gago A re direng o apere yunifomo ya sekolo. mo Ngwala dikarabo tše ho di tlogetšwego. e t š Ke tsena sekolong eph sa _____________________. – Leph Leina la morutiši wa ka ke _______________________. ya 4 Hlogo ya sekolo ke y a 1 – B e ke _______________________. A re ngwaleng ra Lebelela diswantšho. Ka o t a K morago sega lentšu la maleba la go sepelelana le seswantšho se sengwe le se sengwe gomme o le mamaretše kgauswi le seswantšho seo. ngwako wa go ithomela: phapoši lepatlelo ofisi mongwaledi 12 Letšatšikgwedi

Batho ba go fapana ba ba lego gona sekolong ke bomang? Lebelela seswantšho gomme o bolele ka ga gore ke bomang le gore ba dira eng. Ka A re ngwaleng morago sega lentšu la maleba go tšwa go botlase bja letlakala gomme o le mamaretše kgauswi le seswantšho sa maleba. Hlalošetša mokgotse wa gago gore o ya bjang ofising ya hlogo ya sekolo le ntlwaneng, le lepatlelong la go ralokela. Lepokisi la dipene la Tšhego le wele. Bala gore o na le dikrayone Lapologa tše kae gomme o ngwale nomoro yeo ka lepokising. Ka morago thala seswantšho mo pampiring ye nngwe o šomiša mebala ya go taga e le go bontšha ka mo wena le bagwera ba gago le ralokago mmogo. Thala freime go dikologa seswantšho sa gago. r: Teache Sign: Date: bana mohlwekiši morutiši hlogo 13

7 Mafelo a go fapana A re direng Laetša mogwera wa gago gore o ka kgona go. omo Ke iphihlile ka tlase ga tafola. šh Iphihla ka tlase ga selo e t h se sengwe. Lephep – ya 4 a 1 – B e ke Ema kgauswi le selo se sengwe. Iphihla ka morago ga t a ra y selo se sengwe. Ema godimo ga selo se sengwe. K o Šomiša kgwele goba setulwana sa nkgokolo. Se beletše godimo gomme o se kabe. Bjale tokaetša/thekanetša mokotlana wa dinawa hlogong A re itšhidolleng gomme o sepele hleng le thapo ye e bofilwego goba mo mothalong wo o lego mo lebatong. Ke kgona go betša. Ke kgona go kaba. Ke kgona go thekanetša setulwana godimo ga hlogo. 14 Letšatšikgwedi:

Iša maoto godimo le fase ka A re itšhidolleng dipatrone tše. N = Nngele M = Mmagoja N M N M N MN M M N M N M NN M N N MN M Teache Sign: Date: r: 15

8 Phapoši ya ka A re boleleng Lebelela seswantšho se ka kelohloko gomme o bolele ka seo o se bonago. homo Ke maitshwaro afe a mabotse ao o a bonago? Ke maitshwaro afe a mabe ao o a bonago? e tš p h Lephe – ya 5 y a 1 – B e ke t a ra K o 16 Letšatšikgwedi:

Thala leswao le kgauswi le maitshwaro ka moka a mabotse, gomme A re boleleng o thale leswao le kgauswi le maitshwaro ka moka a mabe ao a ka diragalago sekolong. r: Teache Sign: Date: 17

9 Mokgwa wo re yago sekolong ka wona Na o ya bjang sekolong letšatši le lengwe le le lengwe? Na o bolokegile? A re boleleng Na o tseba mekgwa ye mengwe ya go ya sekolong yeo e sa bolokegago? homo Bolela le mogwera wa gago gore bana ba ba ya sekolong bjang. Swaya mekgwa yeo e bolokegilego ya go ya sekolong ka . Swaya go mekgwa yeo e sa bolokegago. š y a 5 – L e p h e p h et a y a 1 – B e ke O ya sekolong bjang mesong? ______________________________ r Kot a A re direng Bjale botšiša bagwera ba 5 gore ba tla Leina la mokgotse sekolong ka eng letšatši le lengwe le le lengwe. A swaya mo papetleng ye. 1 2 3 4 5 ka maoto ka pese ka sefatanaga Ke kgona go kitima ka manyokenyoke. A re itšhidolleng Ee Aowa Ke kgona go kitima le go fetola ditaetšo ge morutiši a re ke dire bjalo. 18 Letšatšikgwedi:

A re direng Thala seswantšho sa go laetša gore o tla bjang sekolong. A re itšhidolleng Theeletša mmino wo morutiši a tlago go le bapalela wona. Sepediša mmele wa gago ka go latela morethetho wa mmino. Koba mangwele gomme o otlolle maoto a gago. Iša magetla godimo le tlase. Dikološa manakaila a gago go ya go la nngele le go ya go la mmagoja. A re itšhidolleng Wena le mogwera wa gago le swanetše go betša kgwele gomme le e kabe. Šomiša letsogo la gago la go fokola go beletša kgwele morago. Na ke kgonne go betša kgwele ka letsogo la ka la go fokola? A re itšhidolleng r: Teache Sepediša mogwera wa gago Sign: bjalo ka kiribane. Date: 19

10 Ke itshwara ke hlwekile Go bohlokwa go ithuta mekgwa ye mebotse o sa le yo monnyane. Go latela dilo tše o ka di dirago gore o phele gabotse o hlwekile. tšhomo A re boleleng Bolela ka seswantšho se sengwe le se sengwe. p he h e Lep a6– n e t š e e ke y wa Ke s go hlapa diatla ge ke etšwa hlapa meno. ntlwaneng. a ya 1 – B Kot a r swara manala a ka a hlwekile. hlapa mmele ka mehla. hlatswa seenywa pele ke se ja. šomiša thišu ge ke ethimola šomiša ntlwana. le ge ke ntšha mamila. 20 Letšatšikgwedi:

Na ke dilo dife tša tše di latelago tše o swanetšego go ba le tšona gore o A re ngwaleng dule o hlwekile? Khalara dinaledi go laetša dilo tše o di dirišago gore o dule o hlwekile. Gape, bolela gore o diriša bjang dilo tšeo gore o dule o hlwekile. Swaya go bontšha ge e ka ba o ka kgona tše di latelago: ee aowa Ke kgona go namela llere mo tšankeletšimi. Nka kgona go itshwareletša mo ke kgomaretšego ka matsogo gore ke šuthele pele. Teache r: Sign: Nka kgona go abula mo boitšhidollelong bja Date: sethokgweng (tšankeletšimi). 21

11 Maitshwaro a mabotse Mekgwa ya go šomiša tšhomo A re baleng ntlwana ka mokgwa wa maleba. e p he Gop ol a h Lep – Tswalela lebati la ntlwana ge ke y a 6 o e šomiša. ra ya 1 – B e Ge o ka kgamathetša ntlwana, Kot a gopola go e hlwekiša pele o etšwa. O se ke wa šomiša pampiri ya thoelete ka bontši. Gopola go goga pele o etšwa. O swanetše go hlapa diatla ge o etšwa ka ntlwaneng. 22 Letšatšikgwedi:

Dira sediko go mantšu ao a re botšago gore re swanetše go dira A re ngwaleng dilo tše di latelago gakae. Go hlapa moriri wa gago. letšatši le lengwe le le mo mesong le lengwe mantšiboa gabedi ka beke gatee ka beke Go hlapa meno. letšatši le lengwe le le mo mesong le lengwe mantšiboa gabedi ka beke gatee ka beke Go hlapa mmele. letšatši le lengwe le le mo mesong le lengwe mantšiboa gabedi ka beke gatee ka beke Go hlapa sefahlego. letšatši le lengwe le le mo mesong le lengwe mantšiboa gabedi ka beke gatee ka beke r: Teache Sign: Date: 23

12 Ke hlwekile Bapala “Simone o re” le morutiši wa gago. tšhomo A re itšhidolleng Nyaka sekgoba sa gago gomme o sepele ka ntle le go thulana le bangwe. Simone o re “swara hlogo ya gago”. p he A re bontšheng Laetša mogwera wa gago gore o ... h e Lep wa gago. – mele Hlapa m ke y a 6 ra ya 1 – B e Phumola dia tla tša gago. Kot a Kama meriri ya gago. Hlapa meno a gago. go sa gago. fahle Hlapa se 24 Letšatšikgwedi:

A re itšhidolleng Diragatša seretwana se. ngwe. Ke phaphatha diatla Ke kibakiba ka maoto Ke dumela ka hlogo Ke dikološa matsogo Ka sepediša ka menwana Ka kgwatha nko. r: Teache Sign: Date: 25

13 Ditlwaedi tše botse tša bophelo tšhomo A re baleng Re swanetše go dira eng gore re dule re phetše gabotse. e phe jo t š a e p h Di o t s e e p o b ph ya 7 – L Go i t šhido mo g lla Ko t a r a y a 1 – B e ke lekan o ego Go a w a r itsh ekile r e h l w Go b a m lego m o go oya wo mobosa na jo b o ko b e Boro ego, gap lekan e dulele ! o s bišene t hele 26 Letšatšikgwedi:

Leswao le ( ) ke la moputso wa ditlwaedi tša bophelo bjo bobotse A re ngwaleng gomme leswao ( ) ke la ditlwaedi tša bophelo bjo bo sego botse. a r: Teache Sign: Date: 27

14 Go hlweka le bothakga A re direng tšhomo S A M E NO Laetša gore o šomiša bjang dilo tše di latelago. SESEPE p he sesepe sa m h e eno Lep e ya meno – poraš ke y a 7 sesepe Sesepe sa moriri ra ya 1 – B e SETLOLO SA Kot a lo sa diatla sesepe sa moriri DIATLA setlo kamo poraše seripamanala poraše ya manala 28 Letšatšikgwedi:

A re itšhidolleng Swaranang ka matsogo le dire lešaka le legolo. Bjale phasang kgwele moo lešakeng. Gomme, lokela ye nngwe kgwele, o e phase. Bjale, lokela ye nngwe kgwele gomme o leke go phasetša pele dikgwele tše tharo. A re boleleng Na ke eng sa ditšhila ka mo phapošing ye? Na o swanetše go dira eng go hlwekiša phapoši ye? Bana ba dira eng? Na ba swanetše go dira eng? r: Teache Sign: Date: 29

15 Boso bjo ke bo ratago Lebelela mehuta ye e fapanego ya boso gomme o botše mogwera wa A re boleleng gago gore ke boso bofe bjo o bo ratago go feta. šhomo phefo h et e p eph letšatši 8–L ke y a pula ya 2 – Be maru le go tonya t a ra K o Mafelong a mangwe a naga, ka nako go tonya kudu moo go bilego go ewa lehlwa. Ka nako boso e ba bja madimo. Diphefo tše maatla kudu di bitšwa madimo. A re direng Thala seswantšho sa gago o le mo puleng goba mo lehlweng. Thala seswantšho sa gago o le mo papetleng ya pampiri ye kgolo o šomiša dikrayone tša makhura. Hlakanya sekhalara dijo ka meetse le pente mo godimo ga lephephe ka moka. Tšhela pente ye tšhweu mo seswantšhong gore go bonagale eke ke pula goba lehlwa. 30 Letšatšikgwedi:

A re baleng Re šomiša papetla ya tša boso go bontšha gore boso ke bjo bobjang. Re šomiša dika go bontšha mehuta ye e fapanego ya boso. Tše dingwe tša dika tšeo šedi. letšatši pula maru maru gannyane lehlwa phefo A re boleleng Botša mogwera wa gago gore o apara diaparo tše bjang mo go mohuta wo mongwe le wo mongwe wa boso. A re direng Thala dika tša boso gore o feleletše papetla ya boso ya beke. Mošupologo Labobedi Laboraro Labone Labohlano Na boso bo be bo le bjang beke ye? A re ngwaleng Ngwala mantšu ao a tlogetšwego. Lehono go a ___________________________________________ . r: Teache Maabane go be go ______________________________________ . Sign: Date: Ke holofela gore gosasa go tla ____________________________ . 31

16 Boso tšhomo A re direng Ekiša maemo ao a fapanego a boso. p he h e Lep a8– e ke y Phurolla matsogo a gago ka godimo ga O swere samporele sa go go šireletša gore o se ra ya 2 – B hlogo ya gago gomme o itire se ekego ke fišwe ke letšatši. wena leru le legolo. Kot a Swara samporele sa gago o se tiiše gore se se Tekuma bjalo ka mohlare wo o fokwago tšewe ke phefo ye maatla. ke phefo. Phaphaphapha bjalo ka marothodi a pula a rothela godimo ga tlhaka. 32 Letšatšikgwedi:

A re itšhidolleng Swaranang ka matsogo le dire lešaka le legolo. Beletšanang dibolo gomme le di kabe. Naganang ka mekgwa ye e fapanego ya go sepela godimo ga lepheko goba godimo ga mothalo wa thapo. Bona ge eba o ka gopola ka mokgwa wo o fapanago wa go šutela go baithutammogo ba gago. Lapologa Raloka papadi ya tsheretshere. Thala dipoloko le didiko mo santeng goba mo mobung. A re itšhidolleng r: Teache • Laetša mogwera wa gago gore o kgona go tshela kgati bjang. Sign: • Morutiši wa lena o tla le laetša gore dipapadi tša setšo di Date: ralokwa bjang. 33

17 Balapa la gešo A re boleleng Na o be o tseba gore ba meloko ka moka ga ba swane? tšhomo Malapa a mangwe ke a palo ye kgolo, a mangwe ke a palo ye nnyane. A mangwe a na le bomme le botate, a mangwe ga a nabo. Malapa p he a mangwe a dula le bomakgoloabona le borakgoloabona, bomalome, h e Lep borakgadi le bomotswala. 1– Lebelela diswantšho tše gomme o botše bagwera ba gago ka fao malapa a sa swanego. Šomiša mantšu ao a lego ka mo lepokising. e ke y a mme tate sesi a ya 2 – B rakgolo buti lesea makgolo balapa Kot a r 34 Letšatšikgwedi:

A re ngwaleng Na o dula le bomang ka gae? Na o dula le bomang ka gae? _____________________________________________________________ . Ka gešo re ba ba ________________________________________ ka palo. Yo monnyane go bohle ka geno ke mang? ________________________ . Yo mogolo go bohle ke mang? ___________________________________ . Ka moka re na le mešongwana ye re e dirago magaeng a rena. Lebelela A re boleleng diswantšho tše gomme o bolele maina a batho bao ba dirago mešomo ya gae ka geno. r: Teache Ngwala lefoko le le bolelago ka ga mošomo wo o o dirilego maabane. Sign: Date: _____________________________________________________________ . 35

18 Balapa la gešo Lapologa Thala seswantšho seo se laetšago seo le se dirago mmogo. Bolela gore motho tšhomo yoo ke mang. Šomiša mantšu a, gore a go thuše. he mme tate sesi e p h Lep rakgolo buti lesea ya 1 – makgolo balapa B e ke a ya 2 – Balapa la gešo Kot a r 36 Letšatšikgwedi:

Re a hlokomelana 19 Maloko a lapa a swanetše go ratana gomme a hlokomelane. Re bontšha A re baleng gore re a ratana ka go atlana, gape le go thušana, le go hlomphana. o h et š h o m Re swanetše go ... • thušana. • dira mošomo wa • bontšhana tlhompho rena ka nako. a 2 – Lephep (gagolo go batho ba bagolo). • ba le maikarabelo. Lebelela diswantšho tše gomme o bolele gore bana ba laetša bjang ba A re boleleng malapa a bona gore ba a ba rata. Ka morago ekiša seo se diragalago mo ey seswantšhong se sengwe le se sengwe. e k –B 2 Kot a r a y a A re direng Thala seswantšho sa gore o dira eng go laetša balapa leno gore o a ba rata. Botša mogwera wa Teache r: gago gore o Sign: thadile eng. Date: 37

20 Go laetša gore o tshwenyega ka se se diregago Bolela ka ga ka fao maloko a lapa a thušanago. Nomora diswantšho go tšhomo A re boleleng tloga go 1 go ya go 4, go laetša tatelano ya maleba. p he h e Lep a2– e ke y ra ya 2 – B Kot a A re baleng Mešomo ya rena ya mantšiboa. Mme o apea dijo. Tate o hlatswa dipitša. Nna le sesi/buti re thuša Mme le Tate. Re thuša kudu. Re bea maswi le borotho moo di dulago. Ka morago re itokišetša go ya go robala. Hle, re botše nonwane pele re robala! 38 Letšatšikgwedi:

ga Direla motho yo a go hlokomelago karata. Thala seswantšho gomme o A re direng ngwale leina la motho yoo. A re direng Na o ka kgona go dira tše di latelago? fetiša bolo ka go e pampišetša go molekane wa gago. Ee Aowa ka fetiša bolo ka go e tshediša matsogo ya fetela go molekane Ee Aowa wa gago. ka pampiša bolo go tloga matolong a gago. Ee Aowa ka bethela bolo khounung. Ee Aowa ka tilatilela bolo makgathe ga dithibedi. Ee Aowa r: Teache Sign: ka ragela bolo selong, wa se itia. Ee Aowa Date: 39

21 Polokego ka gae le tikologo ya gona (1) tšhomo Re swanetše go dula re ikwa re bolokegile ge re le gae. Eupša go na le A re boleleng dikotsi ka gare, gape le tikologong ya malapeng a rena. Lebelela seswantšho gomme o bolele le mogwera wa gago ka ga tše dingwe tša dikotsi. p he h e Ka khitšhing Lep • Sokološetša mekgoko ya dipitša le – dipane di lebelele bomorago bja setofo. ke y a 3 • O se tlogele dithipa tše bogale molaleng. ra ya 2 – B e • Notlelela parafeni le dihlare mo lefelong le le bolokegilego. • O se tlogele dibapadišwa di nyabaletše mo gohle. Kot a Ka bohlapelong • O se šomiše dilo tše di nyakago mohlagase kgauswi le meetse. • Boloka dikero le dilo tše dingwe tše bogale ka khabotong. • O se ke wa adimana le motho poraše ya gago ya go hlapa meno. 40 Letšatšikgwedi:

Madimo, legadima le mohlagase • O se ke wa ema ka tlase ga mohlare ge go na le ledimo. • O se ke wa tsenya selo ka gare ga mašobana a sekopanyadithapo sa mo lebotong. Kgopela motho yo mogolo gore a go thuše. Ka ntle ga legae • Topa dilo tše di kago go go gobatša, bjalo ka digalase tše di pšhatlegilego, gomme, o di lokele ka gare ga setšhelamatlakala. • O se ke wa bapala kgauswi le letangwana, ka ntle ga ge go na le motho yo mogolo kgauswi le wena. Ka ngwakong ago • O se ke wa tlogela dibapadišwa le e. dilo tše dingwe di nyabaletše. gwe • O se ke wa bapala ka pharafene goba dilo tša go hlwekiša tša go ba le mpholo. o • Ge o bona gore thapo ye e yago r: Teache aeneng goba ketleleng e hlarologile, Sign: kgopela Mme goba Tate gore a e Date: lokiše. 41

22 Polokego ka gae le tikologo ya gona (2) tšhomo Go dula o bolokegile A re boleleng Lebelela diswantšho gomme o bolele gore ke dife tšeo di laetšago maemo a tšhireletšo le ao a sego bjalo. Swaya ka go ao a laetšago maemo a p he tšhireletšo, le ka go ao a sa laetšego maemo a tšhireletšo. Bolela gore h e Lep ke ka lebaka la eng o re go bolokegile goba ga go a bolokega. ya 1 – B e ke a ya 2 – Kot a r 42 Letšatšikgwedi:

Na go na le dilo tše di sa bolokegago ka geno? Na o A re boleleng ka dira eng ka taba yeo? Mpholo, dihlare le dilo tša go hlwekiša di kotsi kudu. O se ke wa ba wa nwa selo se o se nago le nnete ya gore ke eng. Seka se se laetša gore go na le selo se sengwe seo se nago le mpholo ka mo lebotlelong, ka lepokising goba ka tshitswaneng. Na o šetše o kile wa bona seka sa mohuta wo? A re direng Morutiši wa gago o tlile go go bapalela mmino wo o itšego. • Eya kua le kua, o latela morethetho wa koša yeo. • Kgethang moetapele. Moetapele o swanetše go bina, a eya le morethetho wa koša. Ba bangwe ka moka ba swanetše go ekiša moetapele. • Ema ka leoto le tee. • Bjale, ema ka leoto le lengwe. • Ke lefe leoto leo le nago le maatla? • Otlolla thapo ye telele lebatong goba thala mothalo lebatong. • Sepela go hlehla le thapo goba mothalo, gomme o hlokomele gore o se ke wa wa. r: Teache Sign: Date: 43

23 Polokego ge ke le noši ka gae tšhomo A re boleleng O ithutile ka ga dilo tšeo p he di ka go gobatšago ka mo h e Lep gae. Na o ka dira bjang gore o bolokege ge o na o nnoši ka gae? – ke y a 4 Ge o le gae o le noši, ra ya 2 – B e o ka dira dilo tše gore o šireletšege. le la batho w a bu Kot a O se ke ts e bego. o sa ba ba oka ka m la m a bati le. Notle elago ka nt šw ao a t 44 Letšatšikgwedi:

• Kgonthiša gore o tseba dinomoro tša mogala tša batswadi ba gago le tša baagišani. • Kgonthiša gore o tseba dinomoro tša tšhoganyetšo tše o ka di šomišago ge go senyegile. A re ngwaleng Itirele lenaneo la dinomoro tše bohlokwa. Ambulanse: Maphodisa: ______________________ ______________________ ka Selefounu ya mma: e. _______________________ Borasetimamollo: ______________________ Selefounu ya tate: ________________________ r: Teache Na o leletša mang gape ge o nyaka thušo? Sign: ____________________________________________ Date: 45

24 Se sengwe gape seo o swanetšego go se gopola tšhomo Mokgwa wo bonolo wa go gopola dinomoro tša maphodisa šo. Lebelela A re boleleng seswantšho gomme o botše mogwera wa gago ka fao diswantšho di go thušago go gopola dinomoro tše. 1011 ke nomoro ya maphodisa. E bolele he gammalwa go fihla ge o e tseba ka hlogo. e p h Lep ya 1 – B e ke a ya 2 – Kot a r 1 0 111 A re itšhudulleng Laetša ka fao o tlago go dira ge o be o le ngwana mo go se sengwe le se sengwe sa diswantšho tše: O be o tla dira eng O be o tla dira eng ge O be o tla tloga bjang ge o ge o lelekišwa ke motho o thuša mmago go paka eme godimo ga digalase tše yo o sa mo tsebego? khekhe? di pšhatlegilego? 46 Letšatšikgwedi:

A re direng Leka go bona gore a o ka ikagela ntlo. • Nyaka dikhatapokisi tša kgale gomme o age maboto le tlhaka. • O ka kgomaretša mapokisi mmogo. Ge ntlo e fedile o ka e penta. • Ge o sa hwetše khatapokisi, bona gore o ka šomiša eng, eupša o se ke wa šomiša galase goba tshitswana goba eng goba eng ye e ka go gobatšago. Lahlela mokotlana wa dinawa goba kgwele, A re itšhudulleng godimo, gomme o e kabe ka letsogo leo le se nago maatla. Thuša morutiši wa gago go ntšhetša ditulo, ditafola le mapokisi ka ntle ga phapošiborutelo. Namela ditulo, ditafola le mapokisi: di huhumele, gape, phurunkela fase. Teache r: Sign: Leka go ema ka leoto le Date: tee mo setulong. 47

25 Mmele wa ka tšhomo A re ngwaleng Ngwala mantšu mo dikgobeng tša maleba. leoto seatla hlogo p he h e Lep mpa lenao letsogo – ke y a 5 ra ya 2 – B e Kot a 48 Letšatšikgwedi:

A re thaleng Feleletša sethalwa se sa sefahlego. Thala moriri. Leka go kopiša sefahlego sa gago. Ge o na le mahlo a maphiswa, thala mahlo a maphiswa. Ge o na le moriri wo moso, thala moriri wo moso. Thala dintšhi tša gago, nko ya gago le molomo wa gago. Sefahlego sa gago ke setho se bohlokwa sa mmele wa gago. Bohle re na le mahlo a 2. Bohle re na le ditsebe tše 2. Bohle re na le nko e 1. Bohle re na le molomo o 1. Opela koša ye. Kgwatha setho sa mmele A re opeleng ge o opela leina la sona. Hlogo le magetla Hlogo, magetla, sehuba le letheka, mangwele le menwana, mangwele le menwana. Hlogo, magetla, sehuba le letheka, mangwele le menwana, mangwele le menwana. Hlogo, magetla, sehuba le letheka, mangwele le menwana, mangwele le menwana, r: Teache mangwele le menwana Sign: Date: A re itšhidolleng Raloka ‘Simone o re …’ 49

26 Dikwi tša ka A re boleleng Lebelela dikwi tše di fapanago gomme o bolele gore re di šomišetša eng. tšhomo go bona p he h e Lep tatso – go kwa ke y a 6 ra ya 2 – B e go kgwatha monkgo Kot a A re baleng Re šomiša dikwi tša rena ka mehla. Re a dupelela ra be ra kwa tatso ya dijo tša rena. Re kgona go kwa boleta bja lefofa. Re bona botalalerata bja legodimo selemo. Re kwa mmino. Gape, ka dikwi tša rena re a bolokega. Re dupelela ge go eswa. Re a kwa ge setofo se fiša kudu. Re a bona ge go sa bolokega go tshela mmila. Re kgona go kwa lešata la sehlabamokgoši (alamo). 50 Letšatšikgwedi:

A re direng Go hlokomela mahlo le ditsebe tša rena. Re swanelwa ke go hlokomela dikwi tša rena. Ditsela tše pedi šedi, tša go hlokomela mahlo le ditsebe tša rena. Hlokomela ditsebe tša gago ka go se theeletše mmino wa lešata. Hlokomela mahlo a gago ka go rwala kepisi goba diporele tša letšatši. Lebelela lenaneo la ka tlase, gomme mo go lona, swaya ka leswao le A re ngwaleng sekwi goba dikwi tšeo o ka di šomišago. O ka swaya go feta tee. Go Monkgo Tatso Go bona Go kwa kgwatha r: Teache Sign: Date: 51

27 Go šidulla mmele wa ka Lebelela diswantšho. Mo go se sengwe le se sengwe, bolela tšhomo A re boleleng setho sa mmele o be o bolele gore se go thuša go dira eng. Re šomiša ditho tša rena tša mmele go itšhidolla. e phe e p h 6–L e ke y a a ya 2 – B Kot a r Araba dipotšišo tše o na le mogwera wa gago. Ka morago, ngwala A re ngwaleng dikarabo ka pukung ya gago, ka tlase ga dipotšišo tšeo. O šomiša ditho dife tša mmele wa gago gore o kgone go sepela? ______________________ O šomiša dikaralo dife tša mmele wa gago go topa selo? _________________________________________________________ Morutiši wa lena o tla le ruta gore le A re itšhidolleng raloka bjang papadi ya go kitimišana ya ‘katse le legotlo’. 52 Letšatšikgwedi:

Gape, go na le ditho tša mmele tšeo o sa kgonego go di bona. A re baleng Ditho ka moka di a šomišwa, gore o dule o phela. Marapo a gago Legata Kgetlane Kgopo Lerapo la letsogo Mokokotlo Kgwele Lerapo la leoto Khurumelatolo Lerapo la leoto Ditho tša mmele wa gago tšeo di go thušago go hema Nko Molomo Mogolo r: Teache Sign: Leswafo Date: 53

28 Go gopola ka ga polokego tšhomo Lebelela diswantšho tše tša mo tlase gomme o bolele le mogwera wa gago ka ga seo o se bonago. Seswantšhong se sengwe le se sengwe, bolela gore o A re boleleng ka dula bjang o bolokegile. p he h e Lep ya 1 – B e ke a ya 2 – O bona mogwera wa gago ka thoko yela O letile o le noši boemapese. Kot a r ya mokgotha. Motho yo o sa mo tsebego o go kgopela gore o O timetše o le mabenkeleng. ye le yena felotsoko. 54 Letšatšikgwedi:

Re na le maikutlo a go dumela ge yo mongwe a go gokarela gabotse. Go kwagala e le mo go botse ge motho yo a go ratago a go gokara. Re ba le maikutlo a gore “aowa” ge motho yo mongwe a re kgwatha ka mokgwa wo o re dirago gore re tšhoge goba re gakanege. Ge re ikwa Tlaa mo ngwanenyana wa ka. Ke tla go fa re gakanegile goba re sa bolokega, re malekere, eupša o se ke wa botša motho. ba le maikutlo ao a rego “aowa”. Mmele wa gago ke selo se se kgethilwego, gomme, ke wa gago. O ka re “ee” ge o kgwathwa ka maleba ke motho yo o mo ratago, gape o ka re “aowa” ge o kgwathwa e sego ka maleba ke motho yo o sa mo ratego. r: Teache Sign: Date: 55

29 Go dula o bolokegile tšhomo Lebelela diswantšho tše tša mo tlase gomme o ngwale Ee legatong la A re ngwaleng maikutlo a “ee” le Aowa legatong la maikutlo a “aowa” ka mo dipolokong. Tlogela go goelela! O yo he Ke a go rata. mogolo go hlwa o dira seo. e p h Lep ya 1 – B e ke a ya 2 – Kot a r O se O yo mobotsana. tshwenyege: Ke be ke no go goka. 56 Letšatšikgwedi:

A re direng Itlwaetše gore “aowa”. Hlama tiragatšo moo motho o šele a nyakago go tšea ngwana ka sefatanaga sa gagwe goba a rata go swaraswara ngwana. Ngwana o araba o re “aowa”. Bana ba bangwe ba dula ka malapeng ao ba sa hlokomelwego. Lebelela A re boleleng diswantšho. Bolela ka ga maikutlo a gago a ge o ka be o le ngwana yo a lego mo diswantšhong. Bolela gore o be o ka dira eng. Ke wena mosetsana wa go se Ga o kgone go ya sekolong. loke, gomme ga ke go rate. O swanetše go rwala ditena tša go aga leboto. A re itšhidolleng Raloka papadi ya go “gatsela”. Sepelela thoko ye o ratago, gomme ge morutiši wa gago a letša nakana, ema tsi! Ka mokgwa wo o lego. O se ke wa šutha le gatee go fihla ge morutiši wa gago a re o ka šutha. Na o kgona bjang go sepela r: Teache ka tekanyetšo? Sepela godimo ga lepheko la tlase Sign: goba thapo ye telele yeo e adilwego mo fase. Date: 57

30 Go swara mmele wa ka o phetše gabotse tšhomo A re baleng he Go na le ditsela tše dintši tšeo ka tšona re ka babjago. Gantši re babja e p h Lep ka lebaka la ditwatši le dipakteria. Ke tše dinnyane moo re ka se kego ra di bona. Di tsena ka mebeleng ya rena gomme tša re babjiša. Di ka 7– tsena mo mebeleng ya rena gomme tša re bjabiša. e ke y a A re boleleng Bana ba ba lego mo diswantšhong ba dira eng gore ba dule ba phetše gabotse? Go be go ka direga eng ge ba ka be ba sa dira dilo tše? a ya 2 – B Kot a r 58 Letšatšikgwedi:

Bjale bolela ka ga diswantšho. Ngwala leswao le go laetša ka fao o ka A re boleleng dulago o phetše gabotse. Ngwala leswao le ka lepokising la diswantšho tša dilo tšeo di ka dirago gore o lwale. r: Teache Sign: Date: 59

31 Go swara mmele wa ka o phetše gabotse tšhomo A re boleleng Bana ba ba lego mo diswantšhong ba dira eng gore ba dule ba phetše gabotse? Go be go ka direga eng ge ba ka be ba sa dira dilo tše? p he Na o a tseba gore meetse a mangwe h e Lep a hlwekile, a mangwe a ditšhila? O ka kgonthiša bjang gore meetse ya 1 – a hlweka a bile a loketše go nwewa? B e ke O ka bediša meetse a ditšhila ka ketleleng go bolaya ditwatši. a ya 2 – Kot a r O ka sefa meetse a ditšhila. Morutiši wa lena o tla le laetša gore tše di dirwa bjang. O ka tšhela lelepola la teye la sešweufatši (bjalo ka jik) ka kgamelong ya litara e tee ya meetse a noka. Khurumela kgamelo gore dintši di se wele. E re go fete diiri tše 24 pele o ka nwa meetse ao. 60 Letšatšikgwedi:

Lahlela dithišu tše di šomilego A re boleleng ka gare ga ntlwana ya Lebelela diswantšho tše gomme o bolele ka ga se bana ba ba se dirago boithomelo goba ka gare gore ba dule ba phetše gabotse. ga seolelatlakala. Hlapa diatla tša gago pele o eja. Hlapa diatla tša gago ka morago ga go šomiša ntlwana ya boithomelo. Ge o ka pharanya ka ntlwaneng ya boithomelo, hlwekiša mo o pharantšego, ka morago o hlape diatla tša gago. r: Teache Sign: Pipa molomo wa gago ge o Date: gohlola goba o ethimola. 61

32 Ke no lekola Boledišanang ka tše le ithutilego tšona mo tšhomo A re boleleng dikotareng tše pedi tše di fetilego. he Nka bolela ka ga balapa lešo. e p h Lep Nka sepela godimo ga mothalo wo mosesane. ya 1 – Ke tseba nomoro ya mogala wa maphodisa. B e ke Ke tseba ka ga maikutlo a go re “ee” le go re “aowa.” Nka kaba bolo. a ya 2 – Nka dula ka gešo ke bolokegile. Kot a r Nka kgona go itlhokomela ge ke le gae ke le noši. Ke thuša balapa. Ke tseba tsela ya go ya sekolong seo ke se tsenago. Ke tseba mokgwa wa go itshwara ke phetše gabotse. Ke tseba gore ke swanetše go dira eng ka dilo ka moka tšeo di lego ka mokotlaneng wa ka wa sekolo. Ke tseba ka ga mehuta ye e fapanego ya malapa. Ke ithutile kudu ka tša Maphelo. 62 Letšatšikgwedi:

Pukuntšu ya ka A G a g B H b h C I c i D J j d E K e k F L f l 63

Pukuntšu ya ka M S m s N T n t O U o u P V p v Q W q w R X-Z r x-z 64

LS G1 Cutouts.indd 1 2012/05/26 11:18 AM

LS G1 Cutouts.indd 2 2012/05/26 11:18 AM

LS G1 Cutouts.indd 3 2012/05/26 11:18 AM

LS G1 Cutouts.indd 4 2012/05/26 11:18 AM