Economics Grade 9 Gauteng June 2016 Question Paper (Afr)

GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS PROVINSIALE EKSAMEN JUNIE 2016 GRAAD 9 EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE TYD: 1 uur PUNTE: 100 10 bladsye b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 2 GRAAD 9 GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS PROVINSIALE EKSAMEN EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE TYD: 1 uur PUNTE: 100 INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die instruksies versigtig deur en pas hulle sorgvuldig toe. 1 Hierdie vraestel bestaan uit bestaan uit AFDELING A, AFDELING B, AFDELING C EN AFDELING D gebaseer op die voorgeskrewe inhoudsraamwerk in die KABV dokument. AFDELING A: ALLE ONDERWERPE VRAAG 1.1 Meervoudigekeuse-vrae (10) [5x2 = 10] VRAAG 1.2 Pasitems (5) [5x1 = 5] VRAAG 1.3 Waar of Onwaar (5) [5x1 = 5] [20] AFDELING B: DIE EKONOMIE VRAAG 2.1 Ekonomiese stelsels (12) VRAAG 2.2 Ekonomiese Kringloop (Diagram) (12) VRAAG 2.3 Prysteorie (Grafiek) (12) [36] AFDELING C: FINANSIËLE GELETTERDHEID VRAAG 3.1 Kontant- en KredietJoernale (23) VRAAG 3.2 Algemene Grootboek (6) VRAAG 3.3 Rekeningkundige Vergelyking (6) [35] AFDELING D: Entrepreneurskap VRAAG 4 Ekonomiese Sektore [9] 2 Alle vrae is verpligtend. 3 Kandidate moet hulle kennis, vaardighede en insig toepas wanneer hulle vrae beantwoord. 4 Beantwoord al die vrae (AFDELING A – D) in die ANTWOORDEBOEK. 5 Skryf netjies en leesbaar. 6 Die gebruik van nie-grafiese en nie-geprogrammeerde sakrekenaars is toelaatbaar. 7 Gebruik slegs ʼn blou of swart pen. b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 3 GRAAD 9 AFDELING A VRAAG 1 Verskeie keuses word as moontlike antwoorde op die volgende vrae voorsien. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A – D) langs die vraagnommer (1.1.1 – 1.1.5) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE 1.1.1 Die sisteem wat ʼn land gebruik om sy ekonomiese probleem van skaarsheid op te los. A Produksiesisteem B Ekonomiese sisteem C Bemarkingsisteem D Ruilhandelsisteem 1.1.2 ʼn Besigheid verkoop ʼn produk teen ʼn verkoopsprys van R25 600 met ʼn 33 % winsopslag. Bereken die kosprys. A R19 248,12 B R1 924, 81 C R19 200 D R20 000 1.1.3 Besighede verkoop hulle goedere op die ... A verbruikersmark. B faktoremark. C finansiële mark. D goedere-en-dienstemark. 1.1.4 ʼn ... vind plaas wanneer produseerders gewillig en in staat is om ʼn groter hoeveelheid van die goed of dienste-te produseer teen elke prys. A verhoging in verskaffing B verhoging in aanvraag C verlaging in aanvraag D verlaging in verskaffing 1.1.5 Talle goedere gaan deur al drie sektore van die ekonomie wanneer dit vervaardig word en dit staan bekend as die ... A verspreidingsketting. B vaardigheidsketting. C produksieketting. D Geeneen van die bogenoemde nie (5x2) (10) b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 4 GRAAD 9 1.2 PASITEMS Kies die beskrywing in Kolom B wat by die term in kolom A sal pas. Skryf slegs die korrekte letter (A – F) langs die vraagnommer (1.2.1 – 1.2.5) in die antwoordeboek. KOLOM A KOLOM B 1.2.1 Uitbuiting A Om verbruikers te beskerm teen hoë rentekoerse 1.2.2 Geslote ekonomie B Wanneer die debiteur te veel moes betaal is volgens sy faktuur 1.2.3 Monopolie C ʼn Ekonomie waar geen handel plaasvind buite die plaaslike ekonomie nie 1.2.4 Nasionale kredietwet D Entrepreneurs betaal arbeiders ʼn minimumloon om die koste laag te hou en sodoende ʼn hoër wins te maak 1.2.5 Debiteureafslagjoernaal E Die beheer van ʼn industrie of diens deur slegs een maatskappy F ʼn Ekonomie waar geld, goedere en dienste in en uit die plaaslike ekonomie vloei (5x1) (5) 1.3 WAAR OF ONWAAR Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Skryf slegs „waar‟ of „onwaar‟ langs die korrekte vraagnommer. 1.3.1 Die beloning vir natuurlike hulpbronne is rente. 1.3.2 Wins = kapitaal – onttrekkings + uitgawes 1.3.3 ʼn Kredietverkoop is ʼn transaksie waar die goedere verkoop word, maar die verbruiker betaal eers aan die einde van die maand. 1.3.4 Marx het ʼn ekonomiese filosofie ontwikkel wat verduidelik hoe gemengde ekonomië werk. 1.3.5 Wanneer die besigheid ʼn inskrywing aan die linkerkant van die rekening maak, word die rekening gedebiteer. (5x1) (5) TOTAAL AFDELING A: 20 b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 5 GRAAD 9 AFDELING B DIE EKONOMIE VRAAG 2 EKONOMIESE STELSELS 2.1 Voltooi die tabel hieronder waarin die term ekonomiese probleem. (2) 2.2 Vergelyk die eienskappe van die drie ekonomiese stelsels vergelyk word. Skryf die antwoorde (2.2.1 – 2.2.6) in jou antwoordeboek. BEPLANDE MARK GEMENGDE EIENSKAPPE EKONOMIE EKONOMIE EKONOMIE Staatsbeheer 2.2.1 Geen beheer 2.2.2 Eienaarskap van 2.2.3 2.2.4 Privaat produksiefaktore Kompetisie Pryse 2.2.5 2.2.6 bepaal pryse (6) 2.3 Gevallestudie – Globalisering Die bestaan van onderbetalende fabrieke (sweatshops) is nie net ʼn ekonomiese kwessie nie, maar ook ʼn menseregte kwessie, want dit lei tot uitbuiting van ekonomies kwesbare individue soos vroue en kinders. Bewusmakingsorganisasies skat dat 85% van hierdie werkers jong vroue tussen die ouderdom van 15 en 25 jaar is. Bron: Today, bl. 32 2.3.1 Gee EEN voordeel van globalisering in ʼn ekonomie. (2) 2.3.2 Gee EEN nadeel van globalisering. (2) [12] b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 6 GRAAD 9 VRAAG 3 EKONOMIESE KRINGLOOP Bestudeer die onderstaande vloeidiagram van die ekonomiese kringloop en beantwoord dan die daaropvolgende vrae. INKOMSTE (LONE, RENTE, WINS) PRODUKSIEKOSTE PRODUKSIEFAKTORE 3.1.2 PRODUKSIEFAKTORE FAKTOREFACTORS OF 3.1.4 STAATSBESTEDING OPENBARE OPENBARE GOEDERE GOEDERE 3.1.1 & DIENSTE REGERING & DIENSTE 3.1.6 3.1.6 HUISHOUDING DIENSTEDIENSTEDIENSP OP GOEDERE EN 3.1.5 STAATSBESTEDING 3.1.3 DIENSTE BESTEDING GOEDERE EN PRODUKTE GOEDERE EN DIENSTE MARK GOEDERE EN DIENSTE 3.1 Identifiseer 3.1.1 – 3.1.6 in die bostaande diagram. (6) 3.2 Bespreek kortliks die regering se interaksie met besighede. (4) 3.3 Benoem die vierde deelnemer in ʼn geslote ekonomie. (2) [12] b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 7 GRAAD 9 VRAAG 4 PRYSTEORIE Bestudeer die volgende Aanvraagskedule vir die DVD‟s en CD‟s by MUSEO‟s SOUNDS en beantwoord die vrae wat volg. MARKAANVRAAG- EN AANBODSKEDULE VIR DVD’s en CD’s PRYS AANVRAAG AANBOD (R) HOEVEELHEID HOEVEELHEID 100 250 50 120 200 100 140 150 150 160 100 200 180 50 250 4.1 Gebruik die bostaande skedule en teken ʼn vraag en aanbod kurwe op dieselfde asse stelsel. (6) 4.2 Noem die punt waar vraag en aanbod ontmoet. (1) 4.3 Dui aan wat die prys en hoeveelheid by Vraag 4.2 sal wees. (2) 4.4 Verduidelik kortliks die wet op verskaffing van DVD‟s en CD‟s. (2) 4.5 Watter soort verhouding bestaan tussen prys en die hoeveelheid verskaf? (1) [12] TOTAAL AFDELING B: 36 b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 8 GRAAD 9 AFDELING C FINANSIËLE GELETTERDHEID VRAAG 5 JOERNALE [23] M. Adam het haar besigheid, Adams Plastics, op 1 Julie 2014 geopen. Die besigheid gebruik ʼn winsopslag van ʼn 30% wins op die kosprys. INSTRUKSIES EN INLIGTING: Gebruik die inligting wat voorsien word om die transaksies in die verskillende joernale aan te teken: 5.1 Kontant ontvangste joernaal met ontledingskolomme vir Ontleding van Ontvangste; Bank; Verkope; Koste van Verkope; Debiteurekontrole en Diverse Rekeninge (7) 5.2 Kontantbetalingsjoernaal met ontledingskolomme vir Bank; Handelsvoorraad en Diverse Rekeninge (6) 5.3 Debiteurejoernaal met kolomme vir Verkope en Koste van Verkope (4) 5.4 Debiteure-afslagjoernaal met kolomme vir Debiteure-afslag en Koste van Verkope (6) BELANGRIK: MOENIE die joernaal op 31 Julie 2014 afsluit nie. TRANSAKSIES VIR JULIE 2014: 03 Voorraad verskaf op krediet aan B. Baloyi, R680. Faktuur 35 uitgereik. Kontantverkope volgens die kasregisterrol R4 000. 05 B.Baloyi het voorraad teruggebring omdat dit beskadig was, R200. Kredietnota 19 is uitgereik. 11 Tjek 92 uitgereik aan Barack Groothandelaars vir R5 200 vir die volgende aangekoopte items: Voorraad van R4 200 en R1 000 Skryfbehoeftes vir kantoorgebruik. D. Sohni het gekla dat sy nooit ʼn 5% handelskorting op haar mees onlangse aankope van R1 200 gekry het nie. Kredietnota 20 is uitgereik. 18 B. Baloyi het ʼn tjek van R400 gestuur vir ʼn gedeeltelike betaling van sy rekening. Faktuur 50 is uitgereik. b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 9 GRAAD 9 VRAAG 6 ALGEMENE JOERNAAL 6.1 Die onderstaande inligting is geneem van LIJO WINKELS se boeke. Wys die volgende inskrywing in die Grootboek rekening vir Mei 2014: [6] Debiteurekontrole 6.2 Balanseer die rekening. DEBITEUREJOERNAAL VAN LIJO WINKELS – MEI 2014 DJ 1 FAKTUUR DAG DEBITEURE FOL VERKOPE KOSTE VAN VERKOPE NR. 241 20 J. Daniels D1 2 164 - 1 731 20 2 164 - 1 731 20 B8/N1 B7/N2 DEBITEURE-AFSLAGJOERNAAL VAN LIJO WINKELS – MEI 2014 DAJ 1 DEBIET- DAG DEBITEURE FOL DEBITEURE AFSLAG KOSTE VAN VERKOPE NOTA NR. C/N 10 22 J. Daniels D1 300 - 240 - 300 - 240 - N3/B8 B7/N2 KONTANTONTVANGSTEJOERNAAL VAN LIJO WINKELS – MEI 2014 CRJ 1 Ontleding Dok Koste van Debiteure Diverse rekeninge Dag Besonderhede Fol van Bank Verkope Nr. Verkope Kontrole Ontvangste Bedrag Fol Besonderhede 75 25 J. Daniels 1 500 - 1 500 - CRT1 Verkope 4 300 - 5 800 - 4 300 - 3 440 - 5 800 - 4 300 - 3 440 - 1 500 - N1 N2 B8 b.o.

EKONOMIESE EN BESTUURSWETENSKAPPE 10 GRAAD 9 VRAAG 7 REKENINGKUNDIGE VERGELYKING Ontleed die onderstaande transaksie van ELSAC-WINKELS vir Junie 2014. MOENIE DIE BEDRAG WYS NIE. DUI SLEGS DIE EFFEK AAN, bv. wys ʼn toename met ʼn (+) en ʼn afname met ʼn (-). [6] 05 J. Schmit het voorraad teruggebring omdat dit beskadig was, R400. Kredietnota 56 is uitgereik. TOTAAL AFDELING C: 35 AFDELING D ENTREPRENEURSKAP VRAAG 8 EKONOMIESE SEKTORE “ʼn Aartappelboerdery moet die dienste van ʼn rekenmeester verkry om die boeke en belasting te doen. Die boer benodig kunsmis en plaagdoder wat in groot hoeveelhede deur boere gebruik word.” Identifiseer die DRIE sektore in die ekonomie in die uittreksel en bespreek kortliks die interaksie tussen hierdie drie sektore. [9] TOTAAL AFDELING D: 9 TOTAAL: 100 EINDE