LIFE SCIENCES P2 GR10 QP NOV2017 Afrikaans

NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 10 NOVEMBER 2017 LEWENSWETENSKAPPE V2 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur *XLFSA2* Hierdie vraestel bestaan uit 15 bladsye.

2 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2017) INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies aandagtig deur voordat jy die vrae beantwoord. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in jou ANTWOORDEBOEK. 3. Begin die antwoord op ELKE vraag boaan ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. 5. Bied jou antwoorde aan volgens die instruksies van elke vraag. 6. Teken ALLE tekeninge in potlood en skryf byskrifte in blou of swart ink. 7. Teken diagramme, tabelle of vloeidiagramme SLEGS wanneer gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik nie. 10. Jy moet ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en ʼn kompas gebruik waar nodig. 11. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2017) LEWENSWETENSKAPPE V2 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae verskaf. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommer (1.1.1–1.1.10) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.11 D. 1.1.1 Die deel van die Aarde waar organismes woon, word die ... genoem. A atmosfeer B litosfeer C biosfeer D hidrosfeer 1.1.2 Bestudeer die onderstaande lys: (i) Ontbinders (ii) Sonlig (iii) Plante (iv) Edafiese faktore Watter van die volgende kombinasies kan as biotiese faktore beskou word? A (i) en (iii) B (ii) en (iv) C (i), (ii) en (iii) D (i), (iii) en (iv) 1.1.3 Proteas is eie aan watter bioom? A Woud B Grasvlaktes C Savanne D Fynbos 1.1.4 Die koninkryk waaraan bakterieë behoort: A Plantae B Protista C Monera D Animalia 1.1.5 Watter van die volgende vorm NIE deel van die sistemiese bloedsomloop NIE? A Regteratrium B Aorta C Linkerlong D Vena cava Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

4 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2017) 1.1.6 Tydens die koolstofkringloop word koolstofdioksied uit die atmosfeer verwyder deur ... A primêre verbruikers. B sekondêre verbruikers. C ontbinders. D produseerders. 1.1.7 Die grootste bloedvat in die menslike liggaam, wat suurstofryke (geoksigineerde) bloed vervoer, is die ... A longslagaar. B aorta. C vena cava superior. D kroonslagaar. 1.1.8 Bestudeer die onderstaande lys en beantwoord die vrae wat volg: (i) Tektoniese plate (ii) Ystydperke (iii) Afname in koolstofdioksiedvlakke (iv) Fossiel-toerisme Watter van die bostaande veranderinge was ʼn belangrike invloed op die geskiedenis van lewe op Aarde? A (i) en (ii) B (i) en (iii) C (i), (ii) en (iii) D Al die bogenoemde 1.1.9 Die plek in Gauteng waar mense moontlik hul oorsprong kan hê, is … A die Wieg van die Mensdom. B die Drakensberge. C Mapungubwe. D Egoli. 1.1.10 Die relatiewe kort geologiese tydperk waartydens organismes gediversifiseer het en ʼn toename in die diversiteit van spesies op aarde veroorsaak het: A Paleosoïese era B Kambriese Ontploffing C Jurassiese periode D Krytperiode (10 x 2) (20) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2017) LEWENSWETENSKAPPE V2 5 1.2 Gee die korrekte BIOLOGIESE TERM vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.9) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.2.1 Die spierlaag wat die regter- en linkerkant van die hart skei. 1.2.2 Die groot verskeidenheid lewende organismes wat op die Aarde voorkom. 1.2.3 Die proses waartydens groot plate ys, wat ons gletsers noem, gevorm word. 1.2.4 Bloedvate met eenrigtingkleppe. 1.2.5 ‘Lewende fossiel’ wat langs die noordelike kus van KwaZulu- Natal aangetref word. 1.2.6 Die tydskaal wat gebruik word om die geskiedenis van lewe op Aarde te meet. 1.2.7 ʼn Persoon wat fossiele bestudeer. 1.2.8 Die laag gasse rondom die Aarde. 1.2.9 Bloedplasma wat die kapillêres verlaat en die selle omring. (9 x 1) (9) 1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM Ι, van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A en B, of GEENEEN van die items in KOLOM ΙΙ nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen langs die vraagnommer in die ANTWOORDEBOEK neer. KOLOM Ι KOLOM ΙΙ 1.3.1 Bron van nitrate in die grond A Bakterieë B Fotosintese 1.3.2 Abiotiese faktore A Temperatuur B Lig 1.3.3 Limfvate A Kleppe B Lengtespiere (3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

6 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2017) 1.4 Bestudeer die onderstaande diagram van die watersiklus en beantwoord die vrae wat volg. 1.4.1 Noem die prosesse wat A–D gemerk is. (4) 1.4.2 Noem EEN menslike aktiwiteit wat ʼn invloed op die watersiklus kan hê. (1) 1.4.3 Wat is die belangrikste faktor wat die tempo van die proses gemerk B beïnvloed? (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2017) LEWENSWETENSKAPPE V2 7 1.5 Bestudeer die onderstaande diagram van die hart en beantwoord die vrae wat volg. 1.5 1.5.1 Noem die bloedvate gemerk 1 en 2. (2) 1.5.2 Gee die NOMMER van die kamer(s) in die diagram wat suurstofarme (gedeoksigineerde) bloed bevat. (2) 1.5.3 Skryf die NOMMER en NAAM neer van die klep wat verhoed dat bloed terugvloei in die regteratrium wanneer die regterventrikel saamtrek. (2) 1.5.4 Uit watter soort spierweefsel bestaan die hart? (1) 1.5.5 Noem TWEE strukturele maniere waarop die hart beskerm word. (2) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

8 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2017) AFDELING B VRAAG 2 2.1 Bestudeer die onderstaande ekostelsel en beantwoord die vrae wat volg. jakkals wesel s valk lyster muis eekhoring konyn ruspe struike gras sampioene [www.phinglink.com] 2.1.1 Vanuit die bostaande voedselweb noem: (a) EEN produseerder (1) (b) TWEE sekondêre verbruikers (2) 2.1.2 Gebruik ʼn voedselketting van die bostaande ekostelsel om ʼn volledig geannoteerde piramiede van energie, met VIER trofiese vlakke te teken. (7) 2.1.3 Wat sal gebeur indien al die wesels uit die ekostelsel verwyder word? (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2017) LEWENSWETENSKAPPE V2 9 2.2 Aalwyne groei oor die algemeen op rotsagtige hellings met ʼn noordelike aansig, veral in die Oos-Kaap. Bestudeer die onderstaande diagram en beantwoord die vrae wat volg. aalwynplante Helling met noord-aansig Helling met suid-aansig 2.2.1 Gee EEN strukturele aanpassing van die blare van aalwynplante by hul xerofitiese lewenswyse. (2) 2.2.2 Waarom verkies aalwyne om op ʼn helling met ʼn noordelike aansig eerder as ʼn suidelike aansig te groei? (2) 2.2.3 Verduidelik wat bedoel word met die terme: (a) Aspek (1) (b) Hoogte (1) 2.2.4 Noem TWEE abiotiese faktore wat in die bostaande diagram gesien (2) kan word. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

10 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2017) 2.3 Die onderstaande tabel toon die resultate van ʼn ondersoek wat die gemiddelde globale koolstofdioksiedvlakke oor ʼn vyf-jaar periode gemeet het. Jaar Koolstofdioksiedvlakke (dele per miljoen) 2004 376,0 2005 377,0 2006 379,5 2007 381,0 2008 383,5 2.3.1 Teken ʼn lyngrafiek om die verandering in koolstofdioksiedvlakke oor tyd te toon. (6) 2.3.2 Beskryf die tendens wat getoon word in die grafiek wat jy in VRAAG 2.3.1 geteken het. (2) 2.3.3 Wat is die afhanklike veranderlike in die bostaande ondersoek? (1) 2.3.4 Bereken die toename in koolstofdioksiedvlakke van 2004 tot 2008. Toon alle berekeninge. (2) 2.3.5 Beskryf hoe ʼn toename in koolstofdioksiedvlakke kan lei tot klimaatsverandering. (4) 2.3.6 Jou koolstofvoetspoor is die hoeveelheid koolstofdioksied wat jy in die atmosfeer vrystel tydens jou daaglikse aktiwiteite. (a) Noem DRIE menslike aktiwiteite wat ʼn toename in die koolstofvoetspoor in die atmosfeer kan veroorsaak. (3) (b) Noem TWEE maniere waarop jy en jou gesin/familie jul koolstofvoetspoor kan verminder. (2) [40] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2017) LEWENSWETENSKAPPE V2 11 VRAAG 3 3.1 Kuhle en Bongile het in ʼn nabygeleë veld op die voetspore van die diere, hieronder getoon, afgekom terwyl hulle op ʼn klas-uitstappie was. Hul onderwyser het hulle die onderstaande sleutel gegee om hulle te help om die voetspore te identifiseer. klou A B C D E F klou-afdruk toonkussing hoofkussing Spoor het duidelike klou-afdrukke Gaan na 2 1 Spoor het nie klou-afdrukke nie Gaan na 5 Spoor het vier toonkussinkies Gaan na 3 2 Spoor het drie of vier toonkussinkies Gaan na 4 Gewebde pote Krokodil 3 Pote nie geweb nie Jagluiperd (Cheetah) Drie toonkussinkies Afrika Pikkewyn 4 Vyf toonkussinkies Bobbejaan Toonkussing-afdrukke sigbaar Gaan na 6 5 Toonkussing-afdrukke nie sigbaar nie Olifant Vier toonkussing-afdrukke Luiperd 6 Drie toonkussing-afdrukke Dassie Gebruik die bostaande sleutel om voetspore A, B, C en D te identifiseer. Skryf slegs die letter (A, B, C of D) en die naam van die dier neer. (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

12 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2017) 3.2 Die onderstaande diagram verteenwoordig ʼn vereenvoudigde geologiese tydskaal wat toon hoe die aantal families (groepe verwante spesies) oor ʼn tydperk verander het. Paleosoïese Mesosoïese Senosoïese Aantal families Kryt Devoniese Ordovisiese Triassiese Permiese Miljoen jaar gelede 3.2.1 Hoeveel massa-uitwissings het al plaasgevind sedert die ontstaan van die aarde? (1) 3.2.2 Watter massa-uitwissing het plaasgevind naby die einde van die Paleosoïese era? (1) 3.2.3 Watter era het die langste geduur? (1) 3.2.4 Noem TWEE faktore of gebeurtenisse wat moontlik die massa- uitwissings kon veroorsaak het. (2) 3.2.5 Wanneer het die Triassiese uitwissing plaasgevind? (1) 3.2.6 Watter uitwissing is die grootste in terme van die aantal families wat uitgesterf het? (1) 3.2.7 Wetenskaplikes glo dat ons tans die sesde massa-uitwissing beleef. Wat, dink hulle, is die oorsaak van hierdie massa-uitwissing? (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2017) LEWENSWETENSKAPPE V2 13 3.3 Lees die onderstaande gedeelte en beantwoord die vrae wat volg. Armadillo’s, miervreters en luidiere behoort almal aan die soogdier-orde Xenarthra. Hulle lyk almal baie verskillend soos jy in die onderstaande diagram kan sien. Hulle is egter geneties meer soortgelyk aan mekaar as aan enige ander soogdiere. Dit suggereer dat hierdie drie verskillende groepe diere van ʼn gemeenskaplike voorouer afstam. Xenarthra is ook verlangs verwant aan ietermago’s wat in Afrika aangetref word. Vandag tref ons luidiere en die reuse-miervreter (Myrmecophaga tridactyla) in Suid-Amerika aan, die “nege-streep” armadillo (Dasypus novemcinctus) in Noord-Amerika, die stekelrige miervreter in Australië en 44 spesies ietermago’s in Afrika. Noord-Amerika Afrika Suid-Amerika Australië Luidier ietermagog Reuse-miervreter stekelrige miervreter 3.3.1 Wat noem ons die studie van die verspreiding van bestaande en uitgestorwe plant- en dierspesies oor spesifieke gebiede op Aarde? (1) 3.3.2 Noem die kontinent waarvan Suid-Amerika, Afrika en Australië deel uitgemaak het nadat dit van Pangaea weggebreek het. (1) 3.3.3 Beskryf kortliks die kontinentale drywingsteorie. (3) 3.3.4 Behoort reuse-miervreters en armadillo’s aan dieselfde genus? (1) 3.3.5 Gee ʼn rede vir jou antwoord in VRAAG 3.3.4. (2) 3.3.6 Skryf die wetenskaplike naam van die “nege-streep” armadillo korrek neer. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

14 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2017) 3.4 Verduidelik hoe die verandering in suurstofvlakke die geskiedenis van lewe op Aarde beïnvloed het. (5) 3.5 Die onderstaande diagramme vorm deel van die kardiale siklus. Bestudeer hulle aandagtig en beantwoord die vrae wat volg. A B C [www.coursesss.lumen.biology.com] 3.5.1 Noem onderskeidelik fases A, B en C. (3) 3.5.2 Beskryf wat in die hart tydens fase B gebeur. (4) 3.5.3 Noem die spesiale weefsel wat elektriese impulse na die spiervesels in die atria stuur wat veroorsaak dat hulle saamtrek. (1) 3.5.4 Hoe lank duur elke kardiale siklus? (1) 3.5.5 Verduidelik hoe hoë koolstofdioksiedvlakke in die bloed ʼn verandering in die tempo waarteen die hart klop, sal veroorsaak. (4) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2017) LEWENSWETENSKAPPE V2 15 AFDELING C VRAAG 4 Fossiele is die gepreserveerde oorblyfsels of spore van diere, plante, en ander organismes vanuit die verlede. Fossiele is belangrike bewyse vir evolusie omdat hulle toon dat lewe vroeër op aarde verskil het van die lewe wat tans op aarde aangetref word. Beskryf hoe versteende fossiele in sedimentêre gesteentes gevorm is en gee voorbeelde van fossiele wat op ander plekke as gesteentes (rots) gevind is. Verduidelik hoe wetenskaplikes die ouderdom van hierdie fossiele bepaal en hoe fossiel-toerisme voordelig kan wees vir die land. Inhoud: (17) Sintese: (3) NOTA: GEEN punte sal toegeken word vir antwoorde in die vorm van vloeidiagramme, tabelle of diagramme nie. TOTAAL AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief